Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің ғылыми -теориялық негіздері

Жоспар

Кіріспе
І Тарау. Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің
ғылыми .теориялық негіздері
1.1 Сыныптан тыс тәрбие жұмысының мәні мен мазмұны
1.2 Сыныптан тыс тәрбие жұмысы .оқушыларды жан . жақты
қалыптастырудың формасы ретінде
ІІ Тарау. Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің
жолдары
2.1 Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің
педагогикалық шарттары
2.2 Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің
әдіс тәсілдері.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша
Зерттеудің көкейкестілігі. Қазіргі кездегі қоғам дамуының заңдылығы мектеп оқушыларының рухани, интелектуалды және физикалық жан-жақты дамыған, білімпаз шығармашылығы белсенді, тұрақты өз бетінше білім жетіліруде ынталы және дағдысы қаланған кез келген өмірлік мәселелерді шешу мақсатында тәуелсіз елімізде бірқатар ілгері жұмыстар қарастырылып, олардың жүзеге асудағы нақты шаралары белгіленді.
“Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында” орта білім берудің мақсаты жылдам өзгеріп дүние жағдайларында алынған терең білімнің, кәсіби дағдылардың негізінде еркін бағдарлай білуге, өзін- өзі іске асыруға, өзін-өзі дамытуға және өз бетінше дұрыс, адамгершілік тұрғысынан жауапты шешімдер қабылдауға қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру деп көрсетеді. Осындай күрделі мақсаттың жүзеге асуы білім берудің үздіксіздігін қамтамасыз ету жағдайына байланыстылығын да көрсетті. Республикада бұл міндеттердің шешу жолы білім берудің қосымша дамыту бағдарламаларында айқындалады. Сондай -ақ “ҚР тәлім тәрбие тұжырымдамасында” үздіксіз тәрбиенің негізі – ұлттық тәлім тәрбие деп қарастырады. Мұнда әрбір халықтың тәлім -тәрбиелік мұрасы- мәдениеттің құнды бөлігі немесе қазақ халқының педагогикалық ой -пікірлерін бүкіл оқу тәрбие жүйесінің тірегіне айналдыруды көздейді.
Осыған орай, мектепте оқушыларды тек сабақта немесе сыныпта ғана тәрбиелеп және қалыптастырып қана қоймай, сыныптан тыс жұмыстарда да тәрбиелеу қажеттілігі маңызды болып отыр.
Сыныптан тыс тәрбие жұмысы тұлғаның әлеуметтік қалыптасуын қамтамасыз етуде соған жағдай туғызатын мұғалімдердің басшылығымен ұйымдастырылған және сабақтың мақсатымен өзара байланысты болып келетін тәрбие жұмысының дербес түрі. Ол әртүрлі тәрбие әрекеттерінің жиынтығы ретінде оқушылардың кең көлемде әрі терең, жан жақты тәрбиелік ықпал ете алады.
Сыныптан және мектептен тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие беру мәселелерін әртүрлі бағыттарда қалыптастырып, дамытуды ғалым – педагог- психологтар өз үлестерін қосты. Атап айтсақ, сыныптан тыс жұмыстардың қалыптасу даму тарихындағы ерекшеліктер ( Н.К.Беспятова , А.Т. Малый , Л.П. Матковская, М.Б. Коваль , Б.И.Каюмов, Ф.А. Фрадкин , В.А. Капранова) ;
- Сыныптан тыс жұмыстар қызметін басқаруды жетілдіру (Грекова О)
- Сыныптан тыс жұмыстар арқылы оқушылардың қоғамдық саяси белсенділігін дамыту (И.Н. Цымбалюк , Л.Ю. Садыкова , Н.А. Антыгина , В.Н. Лыков , В.Н. Дармодехина , Н.Д. Зверьева , М. Куранов, Н.И.Меняева);
- Сыныптан тыс жұмыстардағы еңбек тәрбиесі (Ю.Г.Памория , А.И. Ковалева , Л.И. Каучукова , Н.А. Запорожец, М.А Углицкая);
- Сыныптан тыс жұмыстардағы адамгершілік тәрбиесі (Л.А. Оралова , Қ.Т. Әтемова , И.К. Тен , Н.И.Минибаева, Ж . Сәдірмекова);
- Мектептен тыс мекемелер мен әлеуметтік тәрбие мекемелері арасындағы өзара ықпалдасудың (П.Д. Георгиева , Г.И. Миячива, С.А. Михайлович, Р.П.Виркус педагогикалық проблемалары олардың кйбір шетелдік тәжірибелері зерттелген бағыт;
- атеистік тәрбие проблемалары (А.И Пак) эстетикалық тәрбие А.С.Каргин , Л.И. Шахова ), экологиялық тәрбие (Ш.Арзымбетова );
- Өз бетінше білім жетілдіру мен әуесқойлық тәрбиесі (Л.Ф.Каразян , В.В. Политова , Л.Г.Садықова)
Сыныптан тыс жұмыстар тарихына қатысты мәселелер Н.И. Қойшыбаева, К.Ж. Қожахметова, И.А. Әділханов., Г.И. Мұханова және т.б. еңбектерінен орын алады.
Қазақстандағы сыныптан тыс тәрбие жұмыстары мәселесін тереңдете қарастыруда және оны қажетті деректермен байытуда Қазақстандағы
Пайдаланылған әдебиеттер.
1.Назарбаев Н.Ә. “Қазақстан -2030: Ел прзидентінің Қазақстан халқына
жолдауы” Егемен Қазақстан № 194, 1994
2. Кішібеков Д, Сыдықов Ү. Философия. А., 1994, 202 б «Қазақ ССР
экология және табиғатты пайдалану жөніндегі мемлекеттік комитеті
туралы Ереже», 1991, 117 б.
3. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Экология
және табиғат қорғау. А., 2002, 321 б13.
4. Скалон В.Н. Формирование экологической культуры младших
школъников во внеучебной деятельности): автореф. дисс. канд. пед.
наук:. 13.00.01. - Саратов, 2001. - 190 с.
5. Захлебный А.Н. На экологической тропе: Опыт экологического
воспитания. - М.: Знание, 1986. - 80 с.
6. Омар Е.О. Қазақстандагы мектептен тыс мекемелердің қалыптасуы мен
дамуы (1917-1990жж):дис.... докт. пед. наук: 3.00.01.-Алматы, 2002. 215б
7. Образование в Республике Казахстан. Сборник законодателъных актов.
В четырех томах. Т.З. -Астана. -2006. -Б 304-307.
8. Законодателъство об образовании Республике Казахстан. -Алматы:
ЮРИСТ, 2006-с 210
9. Мектептен тыс ұйымдар туралы ереже. - Алматы, 2002.
10. Педагогический энциклопедический словаръ. -М., 1989. -421 с.
11. Бабанский Ю.К. Педагогика. -М.: Просвещение, 1988.
12. Дүниетану (1-4 сынып) бағдарламалары. -Алматы.: РОНД, 2003. - 28 б.
13. Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 1-ші сыныбына арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, Н.Нұрахметов. -Алматы.:
Атамұра, 1997. -144 б.
14.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 2-ші сыныбына арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, З.Ф.Олейник. -Алматы.:
Атамұра, 1998. -152 б.
15.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 3-ші сыныбына арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, Ә.Бірмағамбетов. -Алматы.:
Атамұра, 1999.-176 6.
16.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 4-ші сыныбына арналған
оқулық /К. Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, И.Нұғыманов, Қ.Жүкешов.
-Алматы.: Атамұра, 2000. -176 6.
17. Исламова К.И. Оқыту процесінде оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыру: пед. гылым. канд. ... дис. автореф:. 13.00.01.
-Алматы, 2001. - 19 б.
18. Бұзаубақова К. Жалпы орта білім беретін мектепте сабақтан тыс
жұмыстар өткізу барысында окушыларга экологиялық білім беру мен
табиғат қорғауға тәрбиелеудің педагогикалық шарттары: пед. ғыл.
канд. ... дис. автореф:. 13.00.01. - Тараз, 1997. -213 б.
19. Арзымбетова Ш.Ж. Роль школы, семьи и внешколъных учреждений в
экологическом воспитании младших школъников в работе no
месту жителъства (на материале Южно-Казахстанской области): дис. ...
канд. пед. наук:. 13.00.01 -Тараз, 1999. -137 с.
20 Г.Қ. Тұрабаева «Болашақ мұғалімдерді мектептегі экологиялық
өлкетану жұмысының педагогикалық шарттары» кандидаттық
диссертациясы
21. Ұзақбаева С.А. Қазақ халық шығармашылығының балалар мен
жастарға тәрбие берудегі мүмкіндіктері. -Алматы: РБК, 1994. -104 б.
22. Жаңылтпаштар. Құрастырушы А.Ағыбаев. - Алматы, 1997.
23. Леопольд О. Календаръ песчаного графства. М., 1983, 20 б
24. Экологиялық білім бағдарламасы. Ы.Алтынсарин атындагы Қазақстан
Білім академиясының республикалық баспа кабинеті. 1999, 127 б.
25. Кішібеков Д, Сыдықов Ү. Философия. А., 1994, 202 б «Қазақ ССР
экология және табиғатты пайдалану жөніндегі мемлекеттік комитеті
туралы Ереже», 1991, 117 б.
26. Скаткин М.Н. Проблемы современной дидактики. -М., 1984.
27. Краевский В.В. Проблемы научного обоснования
(методологический анализ). - М., 1977.
28. Леднев B.C. Содержание образовании. -М., 1989.
29. Бабанский Ю.К. Педагогика. -М.: Просвещение, 1988.44. Лернер И.Я.
Философия дидактики и дидактика как философия. -М., 1995.
30.Нұғманова К.Ж. Қазақтың дәстүрлі көшпелі мәдениеті // Қазақстан
жоғарғы мектебі. 2000. №3. -Б 113-118.
31.Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Оқулық,-басылуы.-
Алматы, «Санат», 1996,-368 бет,-5 бет
32.Сейдімбек А. Қазақ жазбалары: кеше, ертең (тарихи, әтнографиялық
және фольклорлық мұраға қатысты ойлар).//Қазақ әдебиеті, 1994,1көкек.
33.Жарикбаев К.Ж. Развитие педагогической мысли в дореволюционном
Казахстане: автореф.... докт. пед.наук:. 13.00.01. - Киев, 1982.
34.Қалиев С.Қазақ әтнопедагогикасының тарихы (кеңестік дәуір-
1920,1990 жж), -Алматы: «Білім», 1999, - бет.
        
        Жоспар
Кіріспе
І Тарау. Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің
ғылыми -теориялық негіздері
1.1 Сыныптан тыс тәрбие жұмысының мәні мен ... ... тыс ... жұмысы -оқушыларды жан - жақты
қалыптастырудың ... ... ... Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің
жолдары
2.1 Сыныптан тыс жұмыстарда ... ... ... шарттары
2.2 Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие ... ... ... көкейкестілігі. Қазіргі кездегі қоғам дамуының ... ... ... ... және ... ... білімпаз шығармашылығы белсенді, тұрақты өз ... ... ... және ... ... кез келген өмірлік мәселелерді
шешу мақсатында тәуелсіз ... ... ... жұмыстар
қарастырылып, олардың жүзеге асудағы ... ... ... ... 2015 ... ... білім беруді дамыту
тұжырымдамасында” орта білім ... ... ... ... ... ... ... білімнің, кәсіби дағдылардың негізінде
еркін бағдарлай білуге, өзін- өзі іске асыруға, ... ... ... бетінше дұрыс, адамгершілік тұрғысынан жауапты шешімдер ... жеке ... ... деп ... ... ... ... асуы білім берудің ... ... ... ... да ... Республикада бұл міндеттердің
шешу жолы білім берудің қосымша ... ... ... -ақ “ҚР тәлім тәрбие тұжырымдамасында” үздіксіз тәрбиенің негізі
– ұлттық тәлім тәрбие деп ... ... ... ... ... мұрасы- мәдениеттің құнды бөлігі немесе ... ... ой ... ... оқу тәрбие жүйесінің ... ... ... ... ... тек сабақта немесе сыныпта ғана
тәрбиелеп және қалыптастырып қана ... ... тыс ... ... қажеттілігі маңызды болып отыр.
Сыныптан тыс тәрбие жұмысы тұлғаның әлеуметтік қалыптасуын қамтамасыз
етуде соған жағдай ... ... ... ... ... ... ... байланысты болып келетін тәрбие
жұмысының дербес түрі. Ол ... ... ... ... ... кең ... әрі терең, жан жақты тәрбиелік ықпал ... және ... тыс ... ... ... ... әртүрлі бағыттарда қалыптастырып, дамытуды ғалым – педагог-
психологтар өз ... ... Атап ... ... тыс жұмыстардың
қалыптасу даму тарихындағы ерекшеліктер ( Н.К.Беспятова , А.Т. ... ... ... М.Б. ... , ... Ф.А. ... , ... ;
- Сыныптан тыс жұмыстар қызметін басқаруды жетілдіру (Грекова О)
- Сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... (И.Н. ... , Л.Ю. Садыкова , Н.А. Антыгина ... ... , В.Н. ... , Н.Д. ... , М. ... ... тыс ... еңбек тәрбиесі (Ю.Г.Памория , ... , Л.И. ... , Н.А. ... М.А ... ... тыс ... ... тәрбиесі (Л.А. Оралова ,
Қ.Т. Әтемова , И.К. Тен , ... Ж . ... ... тыс мекемелер мен әлеуметтік тәрбие мекемелері
арасындағы өзара ... (П.Д. ... , Г.И. ... С.А.
Михайлович, Р.П.Виркус педагогикалық проблемалары олардың кйбір ... ... ... ... ... ... (А.И Пак) ... тәрбие
А.С.Каргин , Л.И. Шахова ), экологиялық ... ... );
- Өз ... ... жетілдіру мен әуесқойлық тәрбиесі (Л.Ф.Каразян ,
В.В. Политова , Л.Г.Садықова)
Сыныптан тыс жұмыстар тарихына қатысты ... Н.И. ... ... И.А. Әділханов., Г.И. Мұханова және т.б. еңбектерінен
орын алады.
Қазақстандағы сыныптан тыс ... ... ... тереңдете
қарастыруда және оны қажетті деректермен ... ... ... ... мен мәдени құрылыстарына байланысты белгілі ... ... ... ... тарихшылардың ( С.Б. Байшиев ,
Р.Б. Сүлейменова , ... , М. ... ... ,Б.А.
Амантаева , Е.Ш. Қуандықов , А.Ғ. ... және т.б.) ... ... ... ... мәселелеріне еңбек жазған Қазақстандық ғалымдардың
еңбектері де сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... (С.А. ... М. Х. Балтабаев., К.К.
Жанпейсова., Л. Керимов., Б.Ы. Мұқанова., Г.К. Нурғалиева т.б.) ... ... ... - ақ ... тыс жағдайды тәрбие түрлерінің
әрбір дара ... ... ... ғалымдардың (А.Ф.Дайкер ,
А.И.Бабаков , Ш.А.Әділханов , С. ... , З.У. ... , ... ) ... де тұжырымдар
кездеседі. Біздің зерттеу тақырыбымызға ... ... ... ... ... ... шығармаларды (Е.А. Серегина), ... ... ... ), ... ... (Н.Ш. Блягоз), халықтың дәстүрлерін
(Ю.Ф. Виноградов., Т.Д. Замбалова ) ... ... (Н.С. ... ... С.Н. ... Б.Х. ... А.Б. Айтжанова және
т.б.) пайдалану ... ... ... де жоқ емес. Сонымен,
оқушыларға ұлттық тәрбие беру бағытында орнатылған ... ... ... ... тыс ... оқушыларға ұлттық тәрбие беру
мәселесі зерттеушілердің назарынан тыс қалғандығын ... ... ... ... ... ... тыс ... дамытудың
қажеттілігі мен мектепте, мектептен тыс ұйымдардың ұлттық тәлім тәрбие
берудегі ... жан ... ... асырылмауы және мектепте сыныптан
тыс жұмыстарда оқушыларға ... ... ... ... арасындағы қарама -қайшылық нақты көрініс алып ... Бұл ... ... табу ... ... ... тыс ... оқушыларға тәрбие беру жолдары” деп
таңдауға мүмкіндік берді.
Зерттеу мақсаты: Сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан негіздеу.
Зерттеу нысаны: мектепте сыныптан тыс жұмыстарда ... ... ... ... ... ... сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып
оқушыларының ұлттық тәрбиесін қалыптастыру.
Зерттеу міндеттері:
... тыс ... ... ... ... берудің ғылыми
теориялық мәнін негіздеу.
– Сыныптан тыс жұмыстарда ... ... ... ... ... тыс ... оқушыларға тәрбие берудің әдіс тәсілдерін
анықтау және оны ...... ... ... ... ... Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен, қосымшадан тұрады.
Зерттеу базасы: Тәжірибелі эксперимент ... ... ... 47 ... ... гимназия мектебінде өткізілді.
І – тарау. Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің
теориялық ... ... тыс ... ... мәні мен ... ... ... мәдениет әдебиетінің, тілдің, әдет – ғұрып,
дәстүр, салттың тағдыры мен болашағы ... жас ... ... ... ... ... адам ең алдымен өз ... өз ... ... болу ... екенін, ұлттың болашағы тек
өзіне байланысты болатынын есте ... ... Оның ... ... ... әдет – ... мен ... көптеп көмектеседі.
Солар арқылы ол ... ... ... аяқ ... өз ... ... ... жақын да түсінікті ете алады. ... ... ... кезі мен ... талаптары, объективті факторлар ... ... ... ... оны жинақталған тәжірибе арқылы
тәрбиелей отырып, өзінің ата бабаларының ... ... ... түсуі
керек.
Блұ болса, кәсіби шеберлікпен ұйымдастырылатын мектептің тәрбие
жүйесі арқылы жүзеге асады. ... ... тыс ... ... ... ... ерекшелігі негізінде жасалған тәрбие ... ... ... ... ... ... сипатта болатыны бізге
мәлім. Оның жүзеге асуы тек ... ... ғана ... ... ... ... тәрбиелік әрекеттермен ұштасады. Ол ... тыс және ... тыс ... болып бөлінеді.
Сыныптан тыс тәрбие жұмысы – тұлғаның ... ... ... оған ... ... ... басшылығымен
ұйымдастырылған сабақтың мақсатымен өзара байланысты болып ... ... ... ... Ол ... ... әрекеттерінің жиынтығы
ретінде балаға кең көлемде ... ... ете ... ... тыс әртарапты әрекет баланың сабақта мүмкін болмайтын жан-жақты дара
қабілетін ашуға ... ... ... тыс әр түрлі тәрбие жұмысының түрімен айналысу
баланың жеке әлеуметтік тәжірибесін ... ... ... ... ... ... байытып, қажетті
практикалық іскерлігі мен ... ... ... тыс ... ... ... оқушыларда
әрекеттің әртүріне қатысты қызығушылығының дамуына, оған ... ... ... ... нәтижелі ықпал етеді. Егерде балада еңбекке
деген тұрақты қызығушылық және белгілі бір практикалық дағды ... онда ол өз ... ... ... орындауды қамтамасыз ете
алады. Бүгінде бала өзінің бос уақытын ... іске ... ... жатса,
соның негізінде жастар арасында қылмыстың көбеюіне әкеледі. ... ... ... ... ... ... тыс әртүрлі тәрбие жұмысының формасы тек ... ... дара ... ... ... ... ... бірге оқушылар
ұжымында өмір сүруге үйретеді. Яғни, оқу, ... ... және ... істерді атқаруда өзара ынтымақтастыққа, бір-біріне қамқор болуға,
өзін басқа ... ... қоя ... ... ... оқудан тыс
әрекеттің қандай да бір түрі ... ... ... ... қоғамдық
пайдалы, оқушылардың өзара ынтымақтастық тәжірибесін белгілі бір ... ... үлен ... ... қол ... ... етеді.
Мысалы, балалар бірігіп спектакль қойды ... онда ... ... ... Сыныптың тазалығын ұжым болып атқарса, онда өзара
міндеттерін бөлісу тәжірибесін меңгереді. ... ... ... ... ... бәрі бірі үшін" деген қағиданың маңызын жете ... ... ... тыс тәрбис жұмысын ұйымдастыру мен өткізуде уақытқа
қатысты қатаң шектеу болмайды. Сынып ... оның ... ... ... мен ... және бағытын тандауда ерікті болады. Бұл,
бір жағдайда оған өзінің көзқарасы және ... ... ... ... ... екінші жағдайда, оның жауапкершілігін арттырады.
Бұған ... оған ... ... ... ... ... тыс тәрбие жұмысының нәтижесіне күнделікті бақылау
мүмкіндігінің болмауы. Себебі, онда тек жалпы ... пен ... ... даму ... ... ғана ... ... Соған сәйкес қандай да
бір форма немесе әдістің нәтижесін бірден анықтау өте қиындықты туғызады.
Мұндай ... ... ... ... ... ... жасауды,
балалармен қарым-қатынаста немқұрайлылыққа жол бермеуді және оның ... ... ... ... болмауын қажет етеді.
Жетіншіден, сыныптан тыс тәрбие жұмысы ... ... ... бос ... ... ... ... мейрам немесе сенбі және
жексенбі күндері, демалыстарында) ұйымдастырылады. Сонымен қатар оған ... ... мен ... ... ... Сыныптан тыс
тәрбие жұмысының ... және ... ... ... ... ерекше сипат береді - білімділік, тәрбиелік және дамытушылық.
Білімділік қызметі оқу ... ... ... ие бола ... ... тыс ... жұмысында тәрбиелік және дамытушылық қызметті нәтижелі
іске асыруда көмекші рол ... ... орай ... тыс ... ... ... ... білімдер жүйесін және оқу ... ... ... ... ... ... белгілі бір мінез-
құлық дағдысын қалыптастыратын ұжымдық өмірді, қарым-қатынас мәдениетін
т.б. ... тыс ... ... дамытушылық қызметінің маңызы ерекше. Ол
белгілі бір әрекетке байланысты оқушьшардың ... ... ... ... ... көздейді. Соған орай баланың
жасырын қабілетін анықтау, бейімін, қызығушылығын дамытуды мақсат ... ... бір ... ... ... онда ... сол ... қосымша қызықты мағлұмат беріп, оқуға қосымша әдебиет ұсынып, оған
жағдай ... ... ... оны ... арттырады.
Осындай жұмысты атқаруда белгілі бір ... қол ... үшін ... ... ... ... ... мұғалім "қонаққа барған ... ... ... ... ... ... оқушылармен әңгіме
өткізуді жоспарлады делік Ол үшін оның ... ... ... ... ... ... ... Бұл тәрбие жұмысының
білімділік қызметін аткарады. Яғни ... ... ... ... ... мінез-құлық ережелерін ескеруді қалыптастыру; этикалық нормалары
сақтауға ... ... ... ... ... ... сол сыныптағы балаларда кездесіп ... ... ... ... келеңсіз әрекеттерін талқылауға ... түрі ... ... ... ... ... және ... анықтау
жұмыстары оның мазмұны мен ... ... ... ... жұмысының мазмұны әлеуметтік тәжірибеге бейімделген адам
баласы ... ... ... өзіндік тәжірибесіндегі: ғылымда
өнерде, ... ... ... ... қатынаста, моралдық бейнесінде
бастан кешірген және жүзеге асырған жағдайларын қамтиды. ... ... тыс ... ... ... ... ... Біріншіден, сабақтан тыс тәрбие жұмысының мазмұны ... ... ... аударуды міндеттейді ( сезімі арқылы ақыл ойына
әсер етуді көздейді);
– Екіншіден, ... ... ... ... (әртүрлі
іскерлік пен дағдысын жетілдіруді) көздейді;
– Үшіншіден, жаңа мағлұматтарды іздеу, сабақтан тыс ... ... ... ... ... ... ... машықтандыру;
– Төртіншіден, коммуникативтік біліктілігі мен дағдысын тәрбиелеу (ұжымда
өмір сүре ... ұжым ... ... ... ... істерді атқару
т.с.с.);
– Бесіншіден, этикалық нормаларын сақтай білуге дағдыландыру;
Сыныптан тыс жұмыстардың ерекшелігін ... Н.К. ... ... оның негізгі принциптері және қазіргі ... ... ... ... ... жалпы принииптері басшылыққа
алынады. Тәрбиенің даму теориясының диалектикасы ... ол ... мен ... ... негізінде пайда болып, ол өзінің объектісі
-тәрбиемен, оның барлық ... әр ... ... ... тәрбиелеу
мәселелерін кең ұғымда қамту, бір ... ... жаңа ... бағыттардың пайда болуына және ғылыми ... алып ... ... кең педагогикалық теорияның құрылуы қажет . ... ... ... пайда болған мектептен тыс жұмыс әрекеттің әр алуан түрінің
және педагогикалық жетекшілердің өзгеше құралдарының арқасында ... ... ... ие ... тыс ... оқушыларға ұлттық тәрбие беруде ... ... ... ... ... қарай ерікті ... ... ... және ... ... ... ... мен
әрекеттілігінің дамуы;
- әрекеттің қоғамдық пайдалы бағыттылығы: мектептен тыс жұмыстардың әр
түрлі формасы; балалардың жас және дара ... ... ... ... тыс ... ... іске асыра отырып, сыныптан
тыс жұмыстардың мынадай ... ... ... сыныптан тыс
жұмыстарға балалардың жаппай және ерікті қатысуы; әрекеттің ... ... мен ... ... ... ... міндеттер мен әрекеттің жақын нәтижесін
қою; ... пен ... ... әр ... ... ... тыс
ұжымның құрылымы, өзін -өзі тану, өзін -өзі іске ... және өзін ... ... ... мен ... ... -объективті
қарым -қатынасы, біздің қоғамымыздың әр түрлі мамандығы мен ... ... ... ... ... ... ұжым,
сыныптан тыс жұмыстардың әдістемелік ... дара және ... ... тыс ... педагогтар белгілі бір әлеуметтік
мәдениетте балалардың қабілеті мен ... ... ісін ... ... ... ... ... өз тәжірибесі және іскерлігі
арқылы жасөспірімдерді әлеуметтік ... ... ... ... ... өмір сүруге және еңбек етуге үйретеді,
қоғамдық тәрбие ... ... өзін өзі ... ... ... ... ... тәрбиелеудегі мақсат бір жағынан өзін
дамыту жолында алдына ... ... ... ... ... өзінің әрбір
мүшесінен күтетін міндет пен мақсаттан келіседі.
Мұндай жағдайда, өз қоғамының мәдени құндылықтарымен қаныққан ... ... ... ... ... нәтижесінде жеке тұлға мен
қоғам арасындағы үйлесімділікті ... өсіп келе ... ... ... ... ... асырушы әрбір
тәрбиелеу институттары мына жағдайда ғана, егер бір ... ... ... ... ... ... ал екінші жағынан - осы
процесте тұлғаның өз белсенділігін ... білу ... сай ... ... ... маңызды жақтарын игеруде ғана тиімді нәтиже алады.
Сыныптан тыс жұмыстардың тәрбиелік ... жас ... мен ... ғылымның, техниканың, мәдениеттің, өндірістің түрлі салаларына
дайындаудың қоғамдық кажеттілігіне негізделген кең және динамикалық жүйе.
Ол көп ... әрі көп ... өз ... және ... екі ... мен ... өзара байланысы
бар жүйе. Ол (жүйе) тәрбиеленушілердің өмір тіршілігін ... ... ... белгілі қатынасын жасауда мақсатты ... ... ... ... жүйе ... шығады. Оның негізгі
компоненттері: қызмет субъектісі; ... ... ... ... ... ... әрекетін ұйымдастыру ... ... ... ... тыс ... ... қызметі- дара және қоғамдық
қажеттіліктердің байланысы негізінде ... ... ... ... тыс сабақтар арасындағы сабақтастықты; тұлғаны тәрбиелеуде әр
түрлі жақтардың арасындағы және ... ... ... ... ... білім мен тәжірйбелік әрекеттерді ... ... ... мен ... ... және
педагогикалық ықпалының өзара байланысын; тәрбиеленушілерге ... мен ... жасы мен ... ... уақытша әр жастағы
ұжымның, балалардың ... ... ... ашу ... тыс жұмыстардың тәрбиелік қызметтерінің жүйесі тұлғаның
сапасын дамытудың түрлі ... ... ... жолымен сипатталады.
В.В. Белова., Т.И. Щукиналардың зерттеулерінде жасөспірімдердің
танымдық қызығушылықтарының даму ... ... ... ... ... көрсетілген: бірінші – ... ... ... ... жасөспірімдер үлгілерін меңгереді,
осылайша өздеріне басқалардан тәжірибеден тәжірибе ... ... ... ... ... ... есепті орындайды, ал жасөспірімдер оның
шешу ... өз ... ... ... ... ... мұнда
жасөспірімдер анықтаған есепке сәйкес өзіндік шешімдері іске ... ... үшін ... жаңа ... ... ... В.И. Масакова., И.Б. Первин т.б. оқушылардың ... ... ... ... ... потенциялын
дамытудың жемістілігі әлеуметтік құнды дара шығармшылық мүмкіншіліктері
мен тапсырмаларын ... ... ... ең ... ... да және ... жасауда да қабілеттілігі балалардың әр түрлі
талаптарын тоқтату ... ... ... ... тыс жұмыстың
қызмет шартында үйірменің ұжымдық әрекетінің шығармашылықпен ... ... ... ... табады. Әр түрлі шығармашылық
әрекет мектептен тыс ұжымда балалардың ... және ... ... жасайды.
Жалпы тәрбиенің шағын жүйесі ретінде ... тыс ... ... ... ... ... ... Біріншіден, бұл жасөспірімдерді ... ... ... іскерлігі мен қатыстығын ... ... ... ...
практикалық әрекеттің жаппай және топтық түрлері. Бұл негізінен, кешенді
ойын – ... ... ... ... ... және ... қатыса отырып, балада таңдау мүмкіндігі туады.
Өз бойына танымдықты, рақатты, көңіл ... ... ... ... ... ... ... ішінде балаларға өз күшін
сынауға, ... ... ... ... ... ... ... жететіндігіне жағдай жасайды. Екіншіден,
бағытталған қызығушылыққа және мүмкіншіліктерге ... ... ... ... ... үшін ... ... студиялар,
лабораториялар және басқа да шығармашылық ... ... ... ... мен дайындығына қарамай ниет ... ... ... ... мүмкіндік туғызады.
Үшіншіден, әбден дайындалған ... ... ... мен түрлері. Бұлар оқушылардың ғылыми қоғамы, ғылым, техника
әуесқойларының ... ...... ... (архиологиялық,
геологиялық, фольклорлық т.б.) жатады.
Сыныптан тыс ... ... ... ... осындай
әдістері балаларға дифференциалды әсер етудің есебімен бір уақытта
әрекет ... ... ... тұлға потенциалын шығармашылықпен дамытуда
бейімділігін атап ... ... ... тыс ... жұмысы – оқушыларды жан – жақты
қалыптастырудың формасы ретінде
Сыныптан тыс жұмыстардың тәрбиелік ... және ... ... балалардың және педагогикалық ұжымның ерекшелігіне, зерделі,
әсершіл, заттық шығармашылықты, ... ... ... ... қарым -қатынас, өзара байланысқа, сондай- ақ, мектептен
тыс бірлестіктердің мектеп, жанұялар, балалар мен ... ... ... ... сүйенеді.
Сыныптан тыс тәрбие жұмыстары балалар мен жасөспірімдерді ... ... ... тәжірибесін жинақтайтын, жаңа жағдайдағы қарым
-қатынасқа үйрететін, қызығушылықтар мен ... іске ... ... бір ... болып табылады. Жеке даралық рухани дамуды
қамтамасыз ете отырып, ... тыс ... ... ... жасайтын ықпалын тереңдету және өрістету үшін жағдай жасап,
өз құралдары мен ... ... ... ... дамуына, өзін іске
асыруына және жетіспеушілікті ... ... ... ... ... әрекеттесу жағдайымен мүмкіндіктер қалайды. Сыныптан тыс тәрбие
жұмыстарының тәрбиелік мүмкіндіктері ... ... тыс ... тәрбиелік мүмкіндіктері балалар ұжымындағы педагогикалық
мүмкіндіктердің ... ... ... Бұл ... ... зерттеулерде (О.С. Газман, Т.В. Говорун, Г.С. Голиневич.,
Б.Я. Гиндис., Л.М. ... Е.К. ... Н.К. ... ... т.б.) жан жақты қарастырылған.
Балалар ұжымдарына тән белгілерді (сыныптан тыс ... ... деп ... ...... (И.П. ... В.М.
Коротов., Л.И. Новикова., В.А. Сухомлинский т.б.).
Балалардың қоғамдық бірлестіктері қызметіндегі тәрбие теориясы ... ... ... ғылыми жұмыстар (А.М. Гукасова., Н.М.
Коротов., Г.В. Колчина., В.В. ... А.П. ... ... соңында ... Бұл ... ... ... ... мен ... сыныптан тыс тәрбие жұмыстарының
жаппай көпшілікті түрін іске ... ... даму ... ... орын алғандығын көрсетеді. Атап айтқанда, бір жағынан
өскелең ұрпақ тәрбиесіндегі ... ... ... көтерілуі
байқалса, екінші жағынан әртүрлі ұйымдар әрекетінде бытыраңқылықтың орын
алып тәрбие ... ... асу ... кері әсер ... тыс тәрбие жұмысы мектептегі тәрбие жұмысының құрамдас бөлігі
болғандықтан, ол тәрбиенің жалпы ... ... ... - балаға
қоғамда өмір сүруге қажетті әлеуметтік тәжірибені меңгерту және ... ... ... ... ... Соған орай оның
негізгі мақсаты - ... ... ... асыратын тәрбие міндеттерін
толықтыру және тереңдету, олардың қабілеттерін неғұрлым толық ашу ... ... ... мен ... ... ... ... бос ... ... ... ... тыс тәрбие жұмысының ерекшелігі төмендегі аталған міндеттерде
көрсетілген:
1. Балада өзіне қатысты жағымды қатынасты қалыптастыру және ондағы өзін-
өзі бағалаудың әділдігін ... ету. Бұл ... одан әрі дара ... ... ... ... ... "қиын балада" өзі туралы
жағымсыз көзқарас қалыптасқан. Тәрбие жұмысы ... ... оны ... ... ... ... ... әсерлі өзгертеді. Соған орай дұрыс
ұйымдастырылған сабақтан тыс тәрбие жұмысы оқу процесіндегі шектеуді жоюға
мүмкіндік береді және ... өзі ... ... ... ... ... ... орнауына жағдай туғызады.
2. Балада ынтымақтастық, ұжымдық өзара әрекет ету ... ... ... ... ... ... көзқарасы бар
жағдайда жолдастарымен тіл табысу, олардың пікірін ... ... ... ... ... ... ... ... ... жағдайда, онда толығымен
ұжымдық өзара жағынан әрекеттесу ... ... ... әртүрлі көркемөнер әрекеттерінің түрімен тікелей танысу
арқылы ондағы қажеттілікті қалыптастыру. Оған қызығушылықты баланың ... және ... ... пен дағды дәрежесін
ескеру ... ... ... ... айтқанда, сабақтан тыс
жұмыста бала өзіне пайдалы әрекетпен шұғылдануы тиіс және оны ... ... алуы ... дүниетанымының компоненттері: адамгершілік, эмоциональдық,
ерік-жігерін қалыптастыру. ... тыс ... ... ... арқылы қоғамдық мораль және мінез-құлық нормаларын
меңгереді. Эмоциялық сала шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... дамыту. Мұндай міндетте сабақтан тыс
жұмыс сабақта және сабақтан, тыс әрекеттің сабақтастығын ... ... ... тыс ... сабақтағы ... ... ... ол оқу ... ... ... Баланың таным қызығушылығын дамыту бір ... ол ... ... ... ... жағдайда, балаға тәрбиелік ықпалын
күшейтеді.
Жоғарыда аталған міндеттер ... тыс ... ... ... Нақтылы іске, сыныпқа мұғалімнің ... ... олар ... ... ... ... жүйесінде олардың қызметі ерекше. Олар тәрбие берудің
жалпы жүйесінің ажырамас бөлігін ... ... ... ... тыс ... ерікті негізде
өткізіледі. Оның ... ... міне ... Оқушылар ынта мен
бейімділіктеріне байланысты өз ... әр ... ... ... тыс ... өз ... ... көп болып және жеке
атқаратын жұмыстарға қатысады. Демек, ... ең ... ... ... түрлерін еркін таңдап алуды білдіреді. Педагогтар ... ... ... - сыныптан тыс жұмысқа ... ... ... ... Мұны әрине, ешқандай мәжбүрлеусіз
атқаруы керек. Бірақ, ... ... ... өз ... ... ... болмайды.
Сыныптан тыс жұмысты ұйымдастырудың екінші ерекшелігі оның міндетті
бағдарламалар көлеміне байланысты болмайтындығында. Оның ... ... ... ... ... ынталары мен талап-тілектеріне,
жергілікті жағдайларға байланысты болады. Пәндік және басқа ... ... ... ... ... Осы ... және
методикалық нұсқаулардың негізінде үйірмелердің ... ... және ... ... ... ескере отырып жұмыс ... Бұл ... тыс ... ... ... ... мектеп
оқушыларының ынтасы мен тілек-талаптарына сай келетіндей етуге мүмкіндік
береді.
Оның үшінші ерекшелігі жас шамасы әр ... ... ... ... ... оркестрінің, көркем-өнерпаздар үйірмелерінің және
спорт ұжымдарының жас шамалары әр түрлі болып ... ... ... ... ұйымдастыруға және өткізуге кедергі бола алмайды. Керісінше, әр
түрлі ... ... ... ... сыныптан тыс сабақтар
бүкіл мектеп ұжымының топтаса түсуіне себепші болады. Әр ... ... ... ... ... ... өзінен кішілерге
қамкорлық жасауларына, жолдастық өзара көмекті өрістетуге жақсы жағдай
туғызылады. ... тыс ... ... ... онда өз ... ... болуынан көрінеді. Үйірмелерде, спорт ... ... ... өз ... ... істеулеріне кең
мүмкіндіктер беріледі. Оны, әрине, педагогтар бағыттап отырды, бірақ оқыту
сабақтарынан ерекшелігі - оны негізінен ... ... ... ... Сыныптан және мектептен тыс сабақтарға басшылық жасау
инициатива мен ... ... ... ... ... ... оның ... мен дербестігі толығырақ жан-жақты көрініс
береді. Олар әр түрлі ... клуб ... ... қатысушылар
ролінде ғана емес, сабақтан тыс істерді ұйымдастырушылар ролінде де көзге
түседі. Жоғары сынып ... ... және орта ... ... ... және ... ... етуі де жиі кездеседі.
Қазіргі жағдайдағы сыныптан тыс тәрбие жұмысының бесінші ерекшелігінің
мәні ондағы қоғамдық ... ... ... ... Егер ... уақыт бұрын сыныптан тыс жұмыста өзара сөйлесу
және көңіл көтеру формалары басым болып ... ... ол ... ... ... не ... ... Соның нәтижесінде ол ... ... ... ... ... бағдар берудің өте маңызды да
ықпалды ... ... ... ... ... ерекшелігі – формалар мен әдістердің сан ... тыс ... ... ... мен әдістерін санап шығу өте
қиын және ... ... Ең ... ... ... және ... құруды көрсеткен жөн. Қоғамға пайдалы іс-әрекеттерді
ұйымдастырудың, мектеп ... ... ... көтерудің формалары
алуан түрлі бола түсті.
Өкінішке орай, ... тыс ... ... әлі де болса
айтарлықтай кемшіліктер ... ... ... үшін бұл ... ... ғана ... тән болып отыр. Мәселен, кейде ... ... ... өз ... дене ... ... ... тәрбиені
ұйымдастыруға ғана бағыттайды. Енді біреулерінде енбекке ... ... ... ғана баса ... аударылады.
Комплексті түрде тәрбиелеу - балалардың жан-жақты дамуын талап етеді.
Сыныптан тыс ... бір ... ... ... ... ... жан-жақты дамуын тежейді, баяулатады. Педагогтар
ұжымдарының кезек ... ... бірі - ... ... ... ... ... бағыттарын дамытуды қамтамасыз ететін ... ... тыс ... оқушылардың барлығы емес, актив ... ... ең ... қиын ... ... ... тыс уақытта
ұйымдастырылған әсер ету өрісінен тыс қалады. Ал ... ... ... ... ... балаларды сыныптан тыс қызықты
жұмысқа тартуда, оларды қайта тәрбиелеуге, ... тыс ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Тәрбиені
комплексті түрде жүргізуді жүзеге асыру ... ... ... ... жұмысының түрімен қамтуды көздейді.
Қазіргі жағдайдағы сыныптан тыс жұмыстың жетінші ерекшелігі - оның
бұқаралығы. Ол ... ... ... ... жеке ... ... барлық оқушыларды қамтиды. Оның бұқаралық формалары топтық және жеке-
дара сабақтармен ... ... тыс ... ... ... еңбек тәрбиесі
мәселесіне теориялық -әдістемелік тұрғыда ... ... Б.Н. ... оқушыларды қоғамдық пайдалы жұмыстарға тарту
арқылы ... ... ... ... ... қарастырады.
Автор мұнда сыныптан тыс жұмыстың мынадай негізгі бағыттарын ... ... ... ... ... ... әртүрлі нысандарда
абаттандыру;
2) Өзіне – өзі қызмет ... ... Осы ... ... ... ... ... жердегі оқушылардың жақсы еңбек пен ... ... ... ... ... ... ... болып
зерттеу жұмысын жүргізеді.
А.П. Сперанский оқушыларды сыныптан тыс жұмыстарда ... ... ... ... зерттеушілер сыныптан тыс жұмыстың ... ... мен ... ... ... ... одан ары ... дамытудағы мүмкіндіктерін ашуға
жұмыстар жүргізген. Айталық, З.А. Барышникова, А.А. Бордай, Н.В. ... ... К. Н., ... А.С. ... т.б. ... мен
жасөспірімдердің танымдық ... мен ... ... ... ... қоршаған табиғи, әлеуметтік және
мәдени орта мүмкіндіктерін барынша пайдалану жағдайларымен ... жеке ... ... ... ... мәселелеріне
Э.Б. Абдуллин мен Л.М. ... ... ... ... бірлестіктердегі саз өнеріне балалардың
қызығушылықтарын ояту мен ... ... ... және ... ... пайдаланып оқытуды ұйымдастырудың ... ... ... ... ... -көпшілікті
музыкалы-эстетикалық тәрбиесінде сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Авторлардың жасаған көптеген ұсыныстары ... ... ... ... ... мақұлдаудан өтіп қолданысқа алынады.
Сыныптан тыс тәрбие жұмыстарында балалардың ойын элементтерін пайдалану
мәселесі де арнаулы ... ... ... ... ... ... шығармашылдық сюжетті-рөлді ойын түрлерін жетілдіріп оларды жазғы
жұмыс тәжірибелеріне қолдануды жүзеге асырады.
Тәрбие жұмыстары мен ... ... ... ... ... ... ... оқытушылары қатарынан басымдықтағы
жасақталуы), жұмыс ... ... мен ... ... жартылай (бірен-саран) өз шығындары, өздері ... ... ... салт ... ... жас ... қарай және соған
лайықты теория әдістерін пайдалану мәселелеріне П.Н. Дербенов, ... А.Н. ... В.Г. ... М.Р. ... т.б. зерттеу
жұмыстарын жүргізген.
Өткен ғасырдың соңғы он ... ... ... ... ... ғалымдары сыныптан тыс жұмыста бірқатар жұмыстар
орындалған. Ол ... ... тыс ... ... бағытары
қарастырылған:
- Сыныптан тыс жұмыстардың қалыптасу даму тарихындағы ... , А.Т. ... , Л.П. ... ... ... , Ф.А.Фрадкин, В.А. Капранова,)
- Сыныптан тыс жұмыстар қызметін басқаруды жетілдіру ... ... ... тыс ... ... ... ... жасөспірімдердің
қоғамдық саяси белсенділігін дамыту (И.Н. Цымбалюк , Л.Ю. Садыкова ... ... М. ... Н.И. ... ... тыс еңбек тәрбиесі (Ю.Г.Палория, А.И. Ковалева, ... Н.А. ... ... ... тыс жұмыстардағы адамгершілік тәрбиесі (Л.А.Оралова , Қ.Т.
Әтемова, И.К. Тен, И.Н. ... ... тыс ... мен әлеуметтік тәрбие мекемелері арасындағы
өзара ықпалдасудың (П.Д. ... Г.И. ... С.А. ... ,
Р.П. Виркус) педагогикалық проблемалары ... ... шет ... - ... бағыт;
- Атеистік тәрбие проблемалары (А.И. Пак) эстетикалық тәрбие (А.С.
Каргин, Л.И. ... )
- Өз ... ... ... мен ... ... (Каразян Л.Ю.,
В.В. Политова, Л.Г. Садыкова ) Тәуелсіз ... ... ... ... осы ... жұмыстарындағы бағыттарды
үш топқа бөліп қарастыруға болады. Олар:
- сыныптан тыс тәрбие жұмысы тарихын ... ... ... тыс тәрбие түрлері ... ... яғни ... ... ... ... сала бойынша жетістіктерді асыра
дәріптеу орын ... яғни ... бұл ... ... ... еңбектер очерк сипатында орындалған.
- ... тыс ... ... ... яғни оның ... ... ... еңбектері.
- Сыныптан тыс жұмыстарда тәрбие қызметі жүйесін балалардың субъективті
ұстанымына қарай ... және ... ... ... ... ... ... және рухани жетілуін олардың жеке даралық
қызығушылықтарын ескере отырып, дамыту ... ... ... ... тыс ... ... әр алуандылығы мен типтері балалар
мен олардың ата-аналар мұқтаж- ... ... ... ... ... шығармашылық қабілеттерінің ашылу мен дамуына толық
жағдай қалайды.
Ұйымдастырушылық құрылымдардың ... ... және ... т.б. ... және ... ... ... формаларды
пайдалануға мүмкіндік береді.
Балалар мен үлкендердің өзін-өзі басқаруы ұжымдық шығармашылық ... ... ... беру ... ... мазмұны жанданады. Ұлттық,
аймақтық шарттармен табиғат факторларын ескеру балалардың ... т.б. ... ... ... ... болып
табылады.
Сыныптан тыс жұмыстағы тәрбие ... ... ... ... ересектердің шығармашылық ынтымақтастығы қатынастары негізінде
-және оны өзін өзі ... ... ... іске асады.
Ал енді Қазақстандағы мектептен тыс тәрбие жұмысының (мектептен
тыс ... ... даму ... ... ... ... ... олардың қалыптасуымен даму
жолының тарихи-педагогикалық ... ... ... ... А.П. ... ғана ... бар ... сыныптан тыс тәрбие жұмыстарының қалыптасуы мен даму және
жетілдіру тарихының ... ... ... ... тұрғыдан
іздену жұмысын жүргізген Қазақстандық алғашқы ... ... ... ... жағдайға сай сыныптан тыс тәрбие
жұмысының пайда болу, қалану, даму жолдарын, ... ... ... ... кызметтеріне сипаттама береді.
Қазақстандық ғалымдар арасынан ... ... әр ... тарихи даму кезеңдерінде мектеп пен балалар ұйымы
қозғалысының ... ... ... ... ... формаларын
талдауға арналған Р.Д.Иржанова мен Б.Ы.Мұқановалардың еңбектері ... ... ... ... ... ... ұйымы қозғалысының
Қазақстанда пайда ... ... ... жж. ... ... түрде (1935-1915 жж С.Ы.Мұқанова, ... оның ... ... ... ... мен әдістерін
түрлендірудегі орны ... ... мен ... ... тәрбие түрлерінін жеке
салалық қызметінін даму ... ... ... факторларының (мектеп, пионер
ұйымы, еңбек ұжымдары, әлеуметтік ұйымдар т.б.) өзара ықпалдасу, бірлесіп
жұмыс жүргізу ... ... ... тыс ... ... қатысы
бар еңбектер де бар.
Олардың арасынан Н.И.Қойшыбаева. К.Ж. Қожахметова, И.А.Әділханов,
Г.И.Мұхановалардың ... атап ... жөн. ... Қазақстан ... ... ... ... жж.) ... ... ... көрсетуге арналған еңбегінің мәні бар. Өйткені ... ... ... ... өзін ... ортаға, ондағы
әлеуметтік-саяси құбылыстарға қатынасының белсенді формасынан олардың ... мен ... ... алып құралы деңгейін ... ... тыс ... ... ... ... атайды.
Мұнда сыныптан тыс жұмыстар балалар тәрбиесін, оған жетекшілікті жүзеге
асыруға жәрдем әсер жасаушы көптеген ... бірі ... ... ... ... оқушыларды еңбекке
тәрбиелеу ... ... ... отбасы және еңбек ұжымдары мен
бірлесіп жүргізген ұзақ жылдардағы (1931-1958 жж.) тәжірибелердің ... ... ... ... ... мен ... ... тыс жұмыстардың бір профильді, ... жас ... мен ... стансаларының балалардың
шығармашылдық ... ... ... ... ... ... ... ойлау), тәрбиелеуіне
(еңбекке, екбек адамына ... ... ... ... және ... ... ... тоқталып кетеді.
Алайда барлық жоғарыда аталған жұмыстарға тән ... ... ... Яғни ... тыс жұмыстар балалар тәрбиесі мен
оған жүргізілетін ... ... ... оны жүзеге асырушы
факторлардың қатарында көрсетілумен ... ... ... жалпы
орта білім беру оқу жүйесіне көшу жағдайында ... ... ... ... мәселесіне орындалған Г.И. Мұханованың еңбегі бар.
Жұмыста қарастырылып отырған тарихи ... ... ... ... ... типті “Жас табиғат достары еңбек және ... ... ... ... ... саны және оған қала ... қамтылу шамасы
бұл еңбекте көрсетілген. ... бұл ... ... функциясы
мен оның жұмыстық формалары олардың еңбек тәрбиесіндегі ... ... ... ... ... ... автордың жеке іздену
нысаны емес. Сол сияқты И.А. Әділханов оқушылар дружиналарының саяси ... ... ... ... ... ... ... мен үйлері, сарайы арасында ... ... ... ... тыс тәрбие жұмыстары мәселесін тереңдете
қарастыруда және оны ... ... ... Казақстандағы мәдени-
ағарту жұмыстары мен мәдени құрылыстарына байланысты белгілі жекеленген
тарихи кезеңдерге ... ... (С.Б. ... , Р.Б. ... ... ... Б.А. ... Е.Ш.Қуандықов,
А.Ғ.Ибраева, Ш.Ж.Таукебаева, В.П. Гноевых, Т.П.Ибраев, ... Л.Ш. ... ... ... Е.Ш. ... А.Б. ... Т.З. Рысбеков ,
В.В.Назаров, М.Т. ... ... З.О. ... ... ... ... пайдасы бар. Бұл ғалымдардың
еңбектерінде Қазақстандағы мәдени-ағарту ... ... ... мен әдістері, мазмұндары, мәдениет, ғылым мекемелерінің ... ... ... ... ... өкілеттілігі, міндеттері, қалыптасу
жолдары қаралады. Еңбектерде Қазақстан мәдениет құрылысы мен мәдени-ағарту
жұмыстарының қалыптасып дамуына ... үлес ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткерлері мен мәдени-ағарту ісінің
алғашқы ұйымдастырушылары, ... ... ... мен ... ... ... ... құндылық жағы Қазақстан ерекшелік
жағдайыңда мәдени-ағарту қызмет ... шығу ... ... ... тәрбиелік тарихи мәндерінің көрсетілуінде. ... ... ... мәні мен онын қоғамдық рухани-
мәдениетті көтерудегі орны, мәдени-ағарту ... ... ... халық
сұранымдарын қанағаттандыру амалдары оларды ұйымдастыру ерекшеліктері,
мәдени ... ... ... ... теориясы мәселелеріне еңбек жазған ... ... де ... тыс ... ... ... – әдіснамалық
тұрғыдан сүйеніш жасауға (С.А. ... М.Х. ... ... Л. ... Б.Ы. ... Г.К. ... т.б.) үлкен септік
жасайды. ... тыс ... ... ... ... ... көрсетуде, бұл проблеманы ғылыми әдіснамалық дәлдікте
шешуде Қазақстандағы мәдениет, өнер, шығармашылық одақтар, ... ... ... ... ... ... Қазақстандық ғалымдардың
ғылыми еңбектері де үлкен роль ... ... ... тыс ... ... ... ... жолдары.
2.1 Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің
педагогикалық шарттары
Білім беру жүйесі бір-біріне барабар емес екі сала ... ... ... және мектептен тыс ұйымдар арқылы жүзеге асырылады. Дәстүрлі
мектепте білім беру жүйесінің тұрақтылықтылығы қамтамасыз етілсе, ... ... ... ... ... ... ... түзетулер
енгізіліп отырады. Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық оқу тәрбие жүйесінің
толыққанды дамуын қамтамасыз ету үшін бүгінгі таңда осы екі ... ... ... үйлестіріп отырудың маңызы зор.
Бастауыш сынып оқушыларына сыныптан тыс жұмыстарда ұлттық тәрбие беру
бір ғана сынып-сабақ жүйесінің ... ... ... ... ... ... және зерттеуге бағытталған түрлі практикалық іс-
әрекетке ... ... ... ... ... ... ... түскен дұрыс. Сондықтан да бастауыш сынып оқушыларына
ұлттық тәрбие беруде ... тыс ... ... ... ... ... қол ... тыс ұйымдар 2001 жылғы маусымда Үкімет ... ... ... ... ... тыс ... ... тыс ұйымдар
ретінде дамып, қалыптасып келгендігі мәлім. Қазақстандағы мектептен ... 1917 - 1990 ... ... мен ... ... ... ... Автордың мектептен тыс-мекемелердің
қоғамдық тәрбие жүйесіндегі ролі мен тәрбиелік әлеуетін айқындауы, ... даму ... ... ... ... ... ... жұмыстарының мазмұны, формасы мен әдістері, даму
болашағына жасаған болжам, ... ... ... ... үшін ... есептеледі. Жас буынның бос уақыттағы ынта-ықыласы мен талабына қарай
ұйымдастырылып, аса маңызды қызмет атқарып ... ... тыс ... ... 30-шы ... реформалау, оңтайландыру зардаптарын басынан
кешіріп, жаппай жабылуға ұшырады. Е.О. Омардың айтуынша 1983 - 2001 ... ... үш есе ... 1983 жылы ... саны 300 болса, 2000
жылға дейін олардың 100-і ғана қалған.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... саяси-
экономикалық және мәдени саладағы жетістіктері мектептен тыс ... ... ... тәрбие жұмыстарының жандануына себепші болды.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңына орай ... ... ... тыс ұйымдар» мәртебесі ... және ... ... және ... министрлігінің 2002 жылғы 27 тамызындағы №
629-шы бұйрығымен мектептен тыс ұйымдар қызметінің құқықтық ... ... ... ... ... ... сипаттамасы бекітілді.
Сонымен бірге Үкіметтің №849 шешімімен ... тыс ... ... (22 ... 2001 жыл) ... мен ... ұлттық мәдениетін
қалыптастыру бағытында ... ... жол ... ... «Білім туралы» Заңында (1982) мектептен тыс жұмыстарға ... ... ... ... және осы ... тәрбие жұмысын реформалаудың
құқықтық негіздері жасалып, ондай ұйымдарға «Қосымша білім беру ... ... ... ... ... беру» ұғымына педагогикалық энциклопедиялық
сөздікте «...оқушылардың өз бетімен таңдауына және ... ... ... ... ... ... жасөспірімдерге, оқушы
жастарға білім мен тәрбие беру жүйесінің құрамдас бөлігі» деп ... Ал оның ... ... ... ...... бекітілген. Мектептен тыс ұйымдардың Ережесінде айқындалғандай,
олар: балалардың тұлғасын жан-жақты дамытуды, денсаулығын нығайтуды, кәсіби
өзін-өзі ... ... ... ... ... ... жасауды;
қабілеттерін жүзеге асыруды; қоғамдық өмірге бейімдеуді; мазмұнды ... ... ... азаматтық сана-сезімін, жалпы мәдениетін,
салауатты өмір салтын ... ... ... ... тыс
ұйымдарда білім беру, еңбекке баулу және ... ... ... ... сфераларының түйісуі олардың басты ерекшелерінен саналады.
Келесі бір артықшылығы балалардың ... ... ... ... өздерінің қызығушылықтары, бейімділігі, қабілеттеріне сәйкес, өз
бетімен қалап шұғылдануына ... ... ... ... ... өзі
балаларға орта мектепке қарағанда өзіне ... ... ... ... ... ... нақты іс-әрекеттермен шұғылдану құқығын
иеленуіне жол ... ... ... тыс ... негізгі түрлеріне:
шығармашылықты дамыту, балалар шығармашылығы, балалардың (жасөспірімдердің)
сыныптан тыс жұмыстары, балалардың білімдік-сауықтыру, экологиялық, ... ... ... ... ... ... ... және т.б., эстетикалық тәрбие, мәдениет (өнер) салаларындағы
кәсіби маманданған үйлері (сарайлар); клубтары, ... ... (жас ... ... ... ... ... мектептері, музейлері, балалардың білімділік-сауықтыру лагерьлері
жатады.
Мектептен тыс ұйымдар ... ... ... Республикасының
Конституциясына, Заңдарына және өзге де ... ... ... тыс ... ... ... ... (Қазақстан Республикасы
Үкіметінің 2001 жылғы 21 маусымдағы № 849 ... ... ... ... ... білімдік және мәдени қажеттіліктерін жан-жақты
қанағаттандыру мақсатында ... ... ... ... ... ... бірге балалардың сұранысын, отбасының және өзге ... ... ... ... ... мен
ұлттық-мәдени дәстүрлерінің ерекшеліктерін ескере отырып, өз қызметінің
бағдарламасын өзі ... ... да ... ... іс ... ... бір ... орындау арқылы қол жеткізеді. Сондықтан мектепте
сыныптан тыс жұмыстар арқылы бастауыш сынып ... ... ... ... оның ұйымдастырушылық, моральды – психологиялық, әлеуметтік
мәдени шарттарын талдауды мақсат еттік.
Ұйымдастырушылық шарттарды қарастыру, ең алдымен ... ... ... ... ... алу ... және одан туындайтын мақсатты
анықтау болып ... ... ... әрдайым бірлікте болып
келетін сыртқы және ішкі шарттарды ... және ... ... ... ... ... сынып оқушыларына ұлттық
тәрбие беру бұл ... келу оның өсу ... және оған ... ... сан қилы ... есебін есепке алуға мүмкіндік береді.
Сонымен, бастауыш сынып ... ... ... беру ... ... сыртқы және ішкі шарттарды есепке алуды талап етеді. Себебі, ұлттық
тәрбиені дамыту әлеуметтік ... ... ... ... ... ... әлемдік, мемлекеттік, аймақтық, тұрғылықты жердің, білім
беру мекемесінің деңгейінде ... ... - ... ... «нені оқыту керек» деген сұраққа
жауап ... ең ... ... ... ол мектепте сыныптан тыс
жұмыстар арқылы бастауыш ... ... ... ... ... ... ... табылады. Қазақстан Республикасының орта білім беру
тұжырымдамасында білім берудің ... мен ... ... ерекше мән берілген. Сонымен қатар, білім қоршаған орта
өзгерістерінің ... мен оның ... ... ... әсер ... ... дағдылар мен іскерліктерді, білімді ... ... ... да ... ... ... ... мазмұнын қалыптастыру бойынша педагогикада нақты көзқарастар
орныққан. Оның ... ... М.Н. ... В.В. ... ... Ю.К. ... И.Я. ... және т.б. ғалымдардың еңбектерінде
қарастырылған.
Мектепте сыныптан тыс жұмыстар ... ... ... ... ұлттық
тәрбие берудің тиімділігі оның ғылыми-әдістемелік шарттарын нақтылауды
талап етеді. Бұл ... тыс ... ... ... ... оқушыларының
ұлттық тәрбиесін дамытудың міндеттерін жүзеге асыруға қажетті ... ... ... ... ғана ... болады. Ол
үшін бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... ... және мектепте сыныптан
тыс жұмыстар арқылы бастауыш ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін арнайы әдістемелік семинар,
әдістеме ... ... ... зерттеу мүмкіндіктерін жүзеге асыруда мектепте сыныптан тыс
жұмыстар арқылы ... ... ... ... ... дамытудың
құрылымдық моделі негізге алынды. Оның басты ... ... ... ... ... саналады.
Мотивациялық компонент бастауыш сынып оқушыларының қазақ ауызекі
шығармашылығындағы ... ... ... ... ...... № 1. ... сыныптан тыс жұмыстар арқылы бастауыш ... ... ... ... моделі.
|Компоненттері |Өлшемдері ... ... ... ... ... тыс ... |
| |оқушыларының сыныптан |ұлттық ... ... |
| |тыс ... ... ... |
| ... тәжірибеге|- сыныптан тыс тәжірибеге|
| ... ... ... ... ... тәрбие туралы |- ұлттық тәрбие туралы |
| ... ... ... |
| ... жүйелілігі|- жүйелілігі |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
|Процессуалдық |Ұлттық тәрбие туралы |- ... іс – ... ... іскерлігі, |қатысу белсенділігі |
| ... |- ... ... ... ... ... ... |зерттеу насихаттау, |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... бойынша мектепте сыныптан тыс жұмыстарда
бастауыш сынып оқушыларына ұлттық тәрбие беру ... ... білу ... ... (ұйымдастырушылық, ғылыми-әдістемелік, моральдық-
психологиялық) бастауыш сынып оқушыларына ұлттық тәрбие ... ... ... тыс ... ... оқушылардың ұлттық тәрбиесін
дамытуды жүйелі және ... ... ... бастауыш сынып
оқушыларына ұлттық тәрбие беру мақсатында сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... тыс
жұмыстардың үлгілерін енгізу.
Тәжірибелі-эксперимент жұмысы Шымкент қаласы, № 47 ... ... ... – 75 ... ... 38-і ... ... і ... ... ... эксперименті бірнеше бағытта жүзеге асырылды.
1) бастауыш сыныптың «Дүниетану» оқулығының ұлттық тәрбиелік
мазмұнын талдау;
2) мектепте педагогтардың бастауыш сынып ... ... ... ... тәрбие беруге даярлығы;
3) сыныптан тыс ... ... ... ... оқушыларына
ұлттық тәрбие беру деңгейлерін анықтау.
Анықтау экспериментінің бірінші бағыты ... ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушыларының ұлттық тәрбиесін дамытуға
бағытталған білім мазмұнын анықтау үшін ... ... ... ... мазмұнына талдау жасадық.
Дүниетану пәні «Адам», «Қоғам», ... ... ... Олардың басты мақсаты - интегративті пән ретінде оқушыларға
біртұтас дүниедегі адамның орны мен ролін түсінуге ... ... ... ... ... ... қарастырылған: табиғат объектілері мен
құбылыстарының алуан түрлілігі, олардың касиеттері, сапалары, күйі, туралы
ұғымдарды меңгерту, ... ... мен ... ... ... ... ... уақыттық және кеңістіктік өзгерістерін
түсінуді қамтамасыз ету.
Мұнда адам алғаш рет әлеуметтік тұлға ретінде жеке оқылады. Әр ... ... ... жаңа ... меы ұғымдарды жүйелі түрде енгізу
есебінен сыныптан-сыныпқа қарай күрделене түседі. Адамның сезім ... мен ... ... ... ... ... ойлау, бақылау, тыңдау,
оқу және ойға ... ... ... ... ... зерделеу әдістері
қарастырылады.
Бұл ұғымдарды меңгеруден алған ... ... ... өзін-өзі
тануына көмектеседі. Осыдан айналадағы дүниені зерделей білуге ... ... оның көзі ... ... артады.
Бірінші сыныпта өтілетін материал 10 тақырыптан тұрады. Бұл тақырыптар
аясында әр түрлі мазмұндағы 14 ... және ... ... 1 ... 2 ... 5 өлең ендірілген. Мұнда қазақ ауызекі шығармашылығының тек 7 үлгісі
ғана табиғат, ... ... ... аялы ... қалыптастыру
мазмұнында. «Айналадағы дүние», «Жануарлар ... ... ... ... ... ауызекі шығармашылығы ... ... ... ... 8 ... ... «Сулы жер - нулы
жер» ... ғана ... ... ... өтілетін 10 тақырыптарда «Таза
су - денсаулық кепілі. Суды ... ... ... ... сөз орын
алған.Төртінші сыныпта өтілетін 11 ... ... ... ... ... «Дүниетану» пәнінің тақырыптарында қазақ ауызекі шығармашылығы
үлгілерін пайдалану дәрежесін талдау ... ... ... ... ... ... ... пәннің сағат санының аздығы,
өздеріне тиісті мақсаттары мен міндеттерін жүзеге ... ... ... ... болатын белгілі. Сондықтан қазақ ауызекі
шығармашылығы арқылы бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... тыс ... ... ... жолдарын іздестіру
қажет екендігіне көз жеткіземіз.
Анықтау экспериментінің екінші бағыты, Анықтау эксперименті барысында
мектептен тыс ... ... ... беру педаготарының қазақ
ауызекі ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастыруға даярлығын анықтауда қолданылған сауалнама, ... алу, тест ... ... ... ... ... ауызекі
" шығармашылығын жүйелі түрде пайдаланбайтындықтарын көрсетті.
Мектепте ... тыс ... ... ... ... ... ... беру процесінің тиімділігі педагогикалық ұжымның бүгінгі ... ... ... ... ... ... процесін тиімді
ұйымдастыру ерекшеліктеріне тікелей байланысты.
Осы рстте біздер оқушыларға ұлттық ... беру ... ... ... үшін ... ... беру ... даярлығы қандай болу
керектігін анықтап алуға талпындық.
Педагогтардың бастауыш сынып жасындағы оқушыларға ұлттық тәрбие беруге
даярлық ... білу ... біз ... ... ... ... ... сынып оқушыларына сыныптан тыс жұмыстар арқылы
тәрбие ... ... ... даяр ... талдау нәтижелері
олардың көпшілігігінің (40,8%) ... ... ... ... ... ауызекі шығармашылығы арқылы бастауыш сынып оқушыларының
ұлттық мәдениетін қалыптастыру бойынша өз ... ... (39,6%) және ... ... ... ... ... шығармашылықпен қолдана алмайтындықтары (81,1%) анықталды.
Бүгінгі білім жүйесінде кеңінен таралған ... ... ... ... ... олардың өз ... ... ... ... тыс жұмыстарда, сынып жетекшілері оқушыларға тәрбие ... ... ... болашаққа бағытталған практикалық іс-әрекетті
жүзеге асыруда да іскерліктері ... ... ... 40,8% ... жұмысты жоспарлап жүзеге асыруда
біліктері мен білімдері төмен болса, 45,4%-ы табиғатты ... ... ... ... ... ... 32,3%. ... зерттеуге бағытталған ұзақ, көпкүндік жорықтарды
ұйымдастырып, ... ... ... орындарына экскурсияны сауатты
ұйымдастыра алмайды.
Бастауыш сынып оқушыларын табиғатты зерттеу ... ... ... ... ... мен саяхаттар белгілі бір
экологиялық ... ... емес ... ... ... оқушылардың
демалысын ұйымдастыру үшін формальды түрде өтетіндігін көрсетті. Мектептен
тыс ұйымдарда оқушыларға тәрбие ... ... ... мен ... ... шек ... Алайда педагогтардың тек 12,5%-ы ғана
өткізуді, 10,8%-ы ... ... ... ... ал 23%-ы ... жетекішлерінің ғана оқушыларды табиғатты
қорғау және зерттеу жұмыстарына тартатындығына көз жеткіздік. Олардың ... ... ... ... ... ... қорғау жұмыстарына тарту
әдіс-тәсілдерін 60%-ы экологиялық мониторинг жүргізе алмайды. ... бұл ... ... ... жеткіліксіздігімен,
сондай-ақ табиғатта, тірі табиғат мүйістерінде, оқу-тәжірибе ... ... ... ... ... «Балдәурен»
балалар шығармашылығы орталығының кадрлар құрамын талдау олардың тек 57%-
ының ғана жоғары ... ... бар ... ... Ал 11%-ы ... білімді, 4%-ы орта ... емес ... тыс ... ... ... сынып оқушыларына
ұлттық тәрбие мәселелері педагогикалық кеңестің жұмыс ... ... ... ... бірлестіктерінің тәрбиелік мәніне
немқұрайды қарым-қатынасын, қосымша ... беру ... ... ұлттық тәрбие беру мақсат етілмегендігін көрсетті.
Сауалнама ... ... ... ... 72%-ы ... ... дамытуды қажет емес деп санайтындығын, ұлттық тәрбие
үлгілерін 1-2 ғана ... ... және ... ... ... Педагогтармен әңгімелесу
олардың тәжірибесінен мағлұматтарының ... ... және ... мазмұндағы мақал-мәтелдерге, жұмбақ, жаңылтпаштарға, ертегілерге
немқұрайды қарайтындықтарын ... ... ... ... ... төмендегі ең қарапайым сұрақтарға жауап бере
алмады:
- “ұлттық тәрбиеге ... ... ... ... ... білесіздер?”
- «Табиғат қорғау, табиғат байлығын үнемді пайдалану туралы мақал-
мәтел айтып бере аласыз ба?»
- «Төрт түлік мал туралы қандай ертегілер ... ... ... ... кімдер?»
- «Табиғат қорғау және табиғатпен қамқорлықты қарым-қатынаста
болуды талап ететін қандай тыйым сөздерді білесіз?
- “Балаларға ... ... ... ... этнопедагогика элементтерін
пайдаландыңыз ба?»
Мектепте сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі (77,1%) оларды оқушыларға ұлттық
тәрбие беруде ... ... ... ... ... бұл терминдердің мәнін түсіндіре алмайтын болып
шықты.
Анықтау экспериментінің үшінші ... ... ... сыныптан тыс
жұмыстар арқылы бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... білімінің көлемділігі мен жүйелілігі ... ... ... ... ... зерттеу әдістері
арқылы ... ... ... ... тыс ... ... меңгерген
білімдерінің көлемділігі мен ... ... ... ... ... ... оқушыларының қоршаған-табиғи ортаны сақтау,
қорғауға байланысты мақал-мәтелдер туралы мағлұматтарын ... ... ... оқушыларыныц қоршаған табиғи ортаны сақтау, қорғау ... ... ... ... ... «Аяқталмаған
сөйлем» ... ... ... жердей жер ... ... ... Адам ... ... ... Ел ... ... Құс ... көл ... ... Бір тал ... ... жер ... ... ... ... ... ... Сулы ... ... ... ... ... ... талдау оқушылардың ұлттық тәрбие ... ... ... ... ... 3 ... - ... 2 оқушы - 3-еуін ғана дұрыс
тауып жазды.
Келесі ретте бастауыш сынып оқушыларына табиғат, өсімдіктер, ... ... ... ... суреттелгендігі туралы тапсырма берілді. 8
оқушы табиғат суреттері ... ... ... ... мен ... ... атаса, 3 оқушы өсімдіктердің қадір-қасиеті ... «Аяз ... ... ... ... ... 6 оқушы жануарлар туралы
ертегілерден құстардың ... ... ... ... «Алып құс
самұрық» ертегілерін, хайуанаттар туралы «Жыл басы», «Түлкі мен бөдене»
«Екі лақ» ... ... ... ... ... ... ... жырлардағы табиғатты, табиғат
құбылысын, өсімдіктер мен жануарлар жайында берілген суреттемелер бойынша
мазмұндама жазу ... ... ... ... көпшілігі эпостық
шығармалардың аттарын, басты кейіпкерлерін атағанымен, ... ... ... ... мән ... естерінде қалмағандықтарын
көрсетті.Сауалнама әдісінің фактологиялық, тұлғалық, эмоционалдық ақпарат
алудағы мүмкіндіктерін пайдаланып, алдын ала ойластырылған сұрақтар ... ... ... ... қарастырылғандай, бастауыш сынып
оқушыларының қазақ ... ... ... ... ... ... анықталды. Ол үшін бастауыш сынып
оқушыларына төмендегі сұрақтар қойылып, мазмұнды ... ... 3- ... сынып оқушыларының қазақ ауызекі шығармашылығында
көрініс тапқан халықтық тәжірибеге деген қызығушылығын ... ... ... ... ... ... % |
| |Ия |Жоқ ... да |
| | | ... ... ... көріністері суреттелген | | | ... ... ... | | | ... атап бере ... ба? | | | |
|- ... мәтелдер |4 |65 |31 |
|- ... |- |0,2 |99,8 |
|- ... |0,5 |- |99,5 |
|- ... |0,1 |- |99,9 |
|- ... ... |- |93 |7 |
|- ... ... |- |- |- ... ...... төл ... | 2 |51 |47 ... ... мақал -мәтел, жұмбақ,| | | ... ... ... сөздер, | | | ... ... ... ... ... | | | ... | | | ... ... жайлы мақал -мәтелдер,|2 |18,3 |79,7 ... ... ... ... | | | ... ... сөздер, эпостық жырлар | | | ... бе? | | | ... ... ... ... ... |4 |16,3 |79,7 ... жаңылпаштар, ертегі, қанатты | | | ... ... ... ... ... | | | ... бе? | | | ... ... аялау қажеттігі жөнінде |2,3 |47,2 |50,5 ... ... ... бе? | | | ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының білімдері төмен екендігін және табиғатқа деген
қызығушылықтары мен қажеттіліктерінің қажетті деңгейде ... ... ... ... ... жұмбақтар шешу жүзеге асырылды:
1. Ақ сандығым ... ... ... ... ... ... күбі ... түбі түсті (Күннің күркіреуі).
3. Көп бауырсақ ішінде бір ... ... ... ... ... еткен, Жырғадан өткен (Су).
5. Екпіні сонша қатты болса дағы
Ұстасаң қолыңызға білінбейді ... Екі ... бір ... ... танауы мен тілі).
7. Кішкентай ғана бойы бар
Айналдырып киген тобы бар (Қой).
8. ... ескі ... ... ... ... ... От ... құмған,
Екі көзін жұмған (Мысық).
10.Ерте тұрады, жар шақырады (Қораз).
11 Екі басы жұдырықтай, ортасы қылдырықтай (Құмырсқа).
12.Күн нұрымен піседі, ... ... ... ... ... ... бір мекенде тым іскер (Құмырсқа).
14. Сайрайды бір талмайды, әнші құс бал таңдайлы (Бұлбұл).
15. Суда ... ... ... ... ... (Балық).
16. Аласа ғана бойы бар
Тоғыз қабық тоны бар (Пияз).
17. Өсіп тұрған ол не ? жаз ... ... ән ... ... ... ... ... шешініп, қалады өзі жайрап. (ағаш).
Жұмбақтардың шешімін 12 оқушы ғана толық дұрыс таба алды. Ал көшпілігі
қазақ жұмбақтарынан хабардар емес ... ... ... өсуі ... ... ... |
| ... |
| |ЭТ |БТ ... |4(5,4%) |3 (4,2 %) ... ... ... ... ... |34 (47,2 %) |
Сурет 1 - ... ... тыс ... ... ... ... ... тәрбие беру деңгейлерінің динамикасы.
Анықтау ... ... ... ... ... ... төмендігін және ... тыс ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз ... ... ... ... ... ... бірізділікті үйірме жұмысының
бағдарламасы, оны жүзеге асыруға қолайлы әдістемелік ұсыныстардың жоқтығы
осы бағытта қалыптастыру ... ... ... ... ... жұмыстар мектепте сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... дамытудың әдіс
тәсілдерін қалыптастыруға ... ... ... тыс ... ... ... ... әдіс -
тәсілдері.
Адам мен табиғат қатынасындағы адамгершілік сапасы қазақ халқының
ұлттық мәдениетінен айқын ... ... ... дүниемен, табиғатпен
қатынасында үш құбылыс байқалады: адамның ... ... мен өз ... ... ел мен ... ... туралы ұғым, адамнын жер
бетіндегі тіршілік иелерімен ішкі рухани тұтастыққа ұмтылуы. Бұл ... қара ... ... ... ... ... ... адам мен табиғатты біртұтас деп тану - бүкіл әлем ... ... ... ... бұл орайдағы
философиясының ұлттық санасының басты арқауы - ... ... ... ... ... қастерлеу - оның өмірінің салты екендігінде,
оны ... ... ... оған адамгершілік қатынас
жасауында.
Қазақ ауызекі шығармашылығын зерттеуші М. ... ... ерте ... ... ... өзінің тұрмыс-тіршілігі, қоғамдық
өмірі, шаруашылығы мен кәсібі, қуанышы мен ... ... бала ... ... ... деген қатынасы жайында неше түрлі
өлең-жыр, әңгіме-ертегі, мақал-мәтел, аңыздар ойлап шығарған және ... айту ... ... ... ... ... шығарған ауызекі
шығармасы деп атайды» дей ... оның ... жас ... ... ... үлкен роль атқаратындығын атап өткен.
Адам мен ... ... ... ... мейірбанды
көзқарас қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... халқының
дүниемен, табиғатпен қатынасында адамның аспан әлемі мен өз арасынан
тұтастық іздеуі, ел мен ... ... ... ... ... ... ішкі рухани тұтастыққа ұмтылуы сияқты үш ... ... ... ағартушыларының, «Бес арыстың» дүниетанымында көрініс
тапқан. Қазақ халқының ұлттық ойлауы, ұлттық ... ... ... ... бейңеленген. Ә. ... ... ... ... ... ... ... шежіре-дастандарда, эпостарда, мифологияда жинақталған және
тұжырымдалған» . Сан ғасырлық ... бар ... ... ... ... ... дейін ауыздан-ауызға тарап, ел есінде сақталған мол рухани қазына
жасай білген.
Қазақ халқының ... ... ... тәрбие беруде жинақтаған
тәжірибесін ең алдымен ауызекі шығармашылығынан табамыз. Осындай мол ... бет бұру ... ... ... ... ... ... табиғат байлығын тиімді пайдалану тәжірибесін, табиғи
ортаға деген саналы да ... ... ... ... ... ... ... береді.
А. Сейдімбектің деректері бойынша, М. Әуезов атындағы ... және ... 1989 жылы ... қолжазба орталығында
қазақ фольклорының ірілі ұсақты екі жүз ... ... ... жанр ... өте бай, ... - 10 том, аңыз - 3 том, әңгіме - 3том,
шешендік сөздер - 5 том, мақал-мәтел - 4том, ... - 2 том, ... - ... тиым ... - 1 том. Осыншама бай мұраны, Ә. Нысанбаевтың ... ... ... ... мен білім беру жүйесін жасап, іске
асыруда пайдалану қажет”.
Қазақ этнопедагогикасы мен ... ... көш ... зерттеген Қ.Б. Жарықбаевтың халықтың тәрбие идеяларын талдап, ... ... ... ... ... тәрбиесіндегі
ықпалына берген сипаттамалары олардың мазмұны мен функцияларын танып-білуге
көмектеседі.
Қазақ этнопедагогикасының ... ... үлес ... Қалиевтың қазақтың халықтық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық
негіздерін, қазақ халқының ... және ... ... ... педагогикасының ауыз әдебиетіндегі мүмкіндіктерін, қағидалары мен
принциптерін, әдіс-құралдарын ғылыми тұрғыда саралап, халық ... ... ... ... оқу-тәрбие жүйесіне ендіру жолдары мен
амалдарын анықтап беруі ... ... ... ... ... ... ... бай тәжірибесін танып-білуде маңызы ерекше деп
түсінеміз.
Профессор С. ... ... ... ... ... ... Оның ... халықтық педагогика,
этнопедагогика мәселелері жөнінде докторлық, ... ... ... ... зерттелуіне айтарлықтай теориялық,
практикалық үлес қосылды. С.А. ... ... ... поэтикалық
шығармашылығын (мақал-мәтелдер, эпос, айтыс өлеңдері, жыраулық дәстүр, жыр-
терме), ... ... (ән мен күй), ... - қолданбалы өнерін
(қыз балаларды киіз басу, сырмақ сыру, ... ... ... кесте және алаша
тоқу, киім тігу, оларды ою-өрнекпен ... ... ... баулу,
үйрету; ер балаларға ұсталық, зергерлік, етікші, ерші, үйші т.б. ... ... ... ... ... ... ... және
оларға берген сипаттамалары бізге олардың мән маңызын пайымдауды негізге
алды.
К.Ж. Қожахметованың этникалық тәрбиеге берген анықтамалары бойынша ... ... ... ... ... ... этникалық нормаларды игереді. Автордың дайындауындағы ... ... ... ... ... ... ... тапқан халықтың табиғатпен қарым-қатынас жасаудағы
мінез-құлық нормаларын пайымдауға мүмкіндік береді.
Халық тәрбиесінде адам мен ... ... мен ... ... адамгершілік қарым-қатынасы, имандылық идеясы жетекші орын алады.
Қазақ ауызекі шығармашылығы салт-дәстүрлері мен ... ... ... ... ... ... ... Р.П. Абсаттаров, К.Ш. Нұрланова, М. Орынбеков, О.А. Сегізбаев
А. Қасабеков, Ж. Алтаев, Т. ... т.б.) ... ... уақыт пен
кеңістік арасындағы ... ... ... ... ... ... бастап қазіргі философиялық теориясын жасауға
мүмкіндік беріп» қазақ ... ... ... ... болды.
Олай болатыны - “Халық эпостары, ертегілері, аңыздары, лирикалық-тұрмыстық
поэмалары, ... ... ... және әлеуметтік құбылыстарды,
саяси-экономикалық ... ... ... өз ... ... ... куәгерлері” екендігінде .
Жоғарыда талдауға алынған пайымдаулар біздерге бүгінгі таңда өскелең
ұрпақтың ұлттық тәрбиесін дамыту қазақ ауызекі ... ... ... ... негізделуі тиіс екендігіне көз ... ... ... ... ұлттық тәрбиесін дамытуда жан-жақты
қызмет атқарады. Біздер С.А. Ұзақбаеваның ғылыми жетекшілігімен орындалған
еңбектерде берілген ... ... ... ... ... ... ... (А.
Айтбаева); қазақ домбыра музыкасының қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... гедонистік (Е.
Қозыбаев); қазақ этномәдениетінің танымдық, тәрбиелік, ... ... ... (Б. ... ... ... этникалық дүние мен күнделікті өмір жайлы
түсініктерінің негізгі қызметін атқаруы; ... өз ... ... ... ... ... ... жүйесі, этноәлеуметтік
рольдердің мәнін айқындау және этнос субъектілерінің арасындағы қарым-
қатынастарды реттеу, туыстық ... тану ... ... ... ) ... ... ауызекі, шығармашылығының келесі функцияларын
анықтадық: танымдық, тәрбиелік, дамытушылық, ... ... ... ... ауызекі шығармашылығының бір саласы болып
саналады. Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие ісінде пайдалану ... ... ... ... тек ... ғана ... ойды жаттықтырушысы да
болып табылады. Халық өзін ... ... қыры мен ... ... ... ... ... ойын арқылы жастайынан сіңіре беруді
көздеген», - деп, ... ... ... Иманбеков балалар ойындарына былай деп баға ... ... ... ... ... ... ... негізгі құ-ралы
ретінде қарастырған, оны ең күшті, қағылез, төзімді, ... ... ... ... ... анықтау ролін ғана атқарумен оны қатар, тәрбиеге
пайдалы ықпал ететін негізгі күш» деп түсінген. Шын ... ... ... ... «Жүз ... ... ... «Торғай мен бұтақ»,
«Неше қаз ұшып ... ... пен ... ... мен қаздар» сияқты толып
жатқан ойындар әрі қарапайым, әрі оқушылардың түсінігіне ... ... ... ... ... ... тиімді құралдар
болып табылады.
Мақал-мәтелдер халық айтқандай, сөздің ... ... ұлы ... Ушинский мақал – мәтелдерді балалар тәрбиесі мен жеке ... сан ... ... қорытындылаушы нағыз халық
педагогикасы деп санады. Асыл сөздің мәйегі мақал- мәтелдер, М. ... ... ... жинақтайтын және типтендіретін, бір
немесе екі ... ... ... шарт немесе жалпы пайымдау,
соңғысында қорытынды, түйінді пікір айтатын, бітімі бекем, өте ... әрі ... ... ... ... ... ... бойына түйген
мақал-мәтелдер оқушыларды ұшқан құсты, жүгірген аңды, жан-жануарларды, өзен-
көлдерді, ... ... ... аялап сақтауға, ... оны ... ... ... ортаны
ластамау қажеттілігіне олардың көздерін ... ... ... өте бай. ... адам ... ... кісі
табиғатқа тартып туады», «Адам - табиғаттың төл ... ... ... ... ... «Жақсы адам - елінің ... ... жер - ... ... ұйымшыл, мал үйіршіл», «Адам көркі - шүберек, ағаш көркі ... ... ... жер ... («Ел ... ... жер ... «Ер туса - ел ырысы, жаңбыр жауса - жер ырысы», «Жас ... ... ... ... - ... көркі»), жер-су туралы («Жер ... ... ... ... түйе ... жапырағы да дәрі, түйе аунайтын
топырағы да дәрі», «Жер екеш жер де ... «Жер отты ... мал ... жер - нулы ... ... ... - өрт, ... аздыратын дерт»),
төрт түлік және үй жануарлары туралы («Түйе - байлық, қой - мырзалық, ... ... ешкі ... сиыр - ... шаруаның бәрі бес, егіншілік оған
ес», «Мал төлімен жарасты, жер ... ... ... мал ... ... қанат», «Түйе -түлік басы», «Нар жолында жүк ... «Ит - ... ... ... ... өседі»), егіншілік туралы («Тамыр тартқан
тарықпас», «Күтімді егін бітімді, бітімді егін ... ... ... ... ... ... ... болсын», «Үйірлі құлан
ақсағанын білдіртпес»), құстар туралы («Қарлығаш көктем жаршысы», ... су ... ... ... жаз ... бала-шаға мәз болар»), өсімдіктер
туралы («Күтімі жаман ағаштың -бітімі жаман», «Аялы ағаш - ... ... ... ... («Ай ... ... шам жарығы түбіне»,
«Көктем, көктен нұрын төккен», «Күн күркіресе жер иір, жер иісе мал ... қар, ... ... - ... ... нұр», «Нөсер алдында найзағай
ойнар», ... туса су ... ... бастауыш сынып
оқушыларының ... ... ... ... түсінуіне
көмектесіп, оларды қорғау, сақтау, қоректендіру ісіне қатысу ... ... ... ... ... реттеушілік қызмет
атқарады. Мақал-мәтедердің реттеушілік функциясының ... ... - ... экологиялық тәжірибесі, ... ... ... ... ... мөлшерін, шектеулерін
ұстану.
Жұмбақтардың тақырыптары сан алуан. С. ... ... ... ... жаратылыс-табиғат; адам анатомиясы және ... ... ... ... қай-қайсысы да экологиялық
тәлім-тәрбие көзі болып табылады. ... Н. ... ... ... ... қорытынды жасауға жетелейтін педагогикалық
мүмкіндікке ие. Жұмбақтарда табиғат объектілері әсем бейнеленген. Мысалы,
«Басына үлпілдетіп таққан ... ... ... ... ... ... сұлу қызға теңесе, енді бірде: «Бір ағашта ... ... ... ... ұя, ... ... ... жұмыртқа, қырық жұмыртқада қырық
балапан», - деп, бидайдың бір тал ... ... ... ел ... адам игілігіне жаралған өсімдікті халықтың аса қадір тұтқандығын
көрсетеді. Төрт ... мал мен ... ... де ... халықтың
назарынан тыс қалмаған: «Төрт тағанды бойы бар, ... ... ойы ... ... айналдырған тоны бар» (Қой), «Асты пышақ, үсті ... ... киім ... ... ... (Ешкі), «Таптым-таптым
тап жорға, табаны жалпақ боз жорға» (Түйе), «От басында құмған, екі ... ... ... ... түрі ... жарбиған» (Бақа).
Қайсыбір жұмбақты алсақ та, әсем сөз ... ... ... сұлу да көрікті, сәнді бейнесін елестетеді. Елестетіп қана
қоймайды,балаларды олардың тыныс-тіршілігімен таныстырады, әрқайсысының
табиғатта ... ... ... ... ... ... талпындырады.
Е. Сағындықов пайымдағандай, жаңылтпаштар «Оқушылардың ... өзін ... ... ... сол ... жеке ... ... Мысалы, «Құдық қазып аршыдым, топырағын жаншыдым, аршыдым
да балшығын, шаншыдым да талшығын, аршыдым да ... ... да ... ... ... ... боз ат мінген атам. Бозда боздап жүрген
атам»; «Беріп тай, ... ... ... ... ... ... тай, лақты»
т.б. Бұлар әрі жылдам, әрі дұрыс айтылуы тиіс. Бүл ... ... ... ... М. ... «Ерте кезде ойын-сауықтарда
жаңылтпаш ... ... ... болған. Жаңылтпаш жиналған жұртты,
күлідіру, тіл ұстартуды көздеумен қатар, ол ... ән ... ... жаза ... ... деп ... ... тәрбиені
сабақтастықта жүргізудің педагогикалық негіздерін зерттеуші А.Е. Манкеш
атап өткендей: «Кейбір жаңылтпаштар ... ... ... ... ... сөз ... ... назар аудартып, дұрыс сөйлеуге
үйретеді, көркем сөзге әдістендіреді».
Бұл пікір жаңылпаштың тіл ... ... мол ... ... тірі ... объектілерінің өмір сүру ортасымен қарым-
қатынасы туралы мол мағлұмат беретіндігіне көз жеткізеді.
Қазақ халқының өз ұрпағын ... зиян ... тірі ... жәбірлемеуге баулитын, ізгілікке тәрбиелейтін құралдарының бірі -
тыйым сөздер. «Бұл сөздер есі кірген ... ... ... жат ... қылық, теріс мінездерден сақтандырып отырған. Қазақтар ... ... ... ... төбеге қою - ел-жұрттан безінудің, үлкеннің
жолын кесуі - әдепсіздіктің, асты төгу - ... ... деп ... ... ... ... тыйым салған». Мұндай тыйым сөздер ел ішінде өте ... Адам - ... төл ... ... ... ... адам
деген атқа кір келтірмеуді көздеген халық: “Адам мен табиғат егіз. Табиғат
– туған анаң, оған зиян ... ... ... ұлы ат, оған кір ... ... жаман әдеттен аулақ болуға сақтандырып отырған.
Оқушылардың табиғат ... ... ... білімдерінің көлемдігі мен
жүйелілігін қамтамасыз етіп, ... ... ... ... ... ... құрмет сезімін жандыруда сабақтан тыс
уақытта ... ... ... үлгілерін төмендегідей кестеден көруге
болады. Кесте 5
Кесте - 5 Бастауыш мектеп оқушыларына ұлттық ... ... ... ... ... ... ... дағды |
|бағдары |жұмыс түрі | ... ... ... |Халықтық педагогиканы |
| ... ... ... ... |
| ... іс- ... ... |
| ... | ... ... ... |Оқушыларға табиғатты |
| ... ... ... |
| ... ... |жайлы жеткілікті мағлұмат |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... ұғымының |Табиғат қорғаудың |
| ... ... ... ... |
| ... ... |айқындау |
| ... ... | ... ... ... ... ... сезім |
|талғампаздықты |әдебиет үлгілерінен ... әсер ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... мән ... | |
| ... | ... ... ... |Оқушының бойында ... ... ... үлгіден |шығармаларының басты |
| ... ... ... таба білу ... ... ... ... ... |
| ... ... ... меңгеру |
| ... ... ала | |
| ... | ... |Алынған ақпаратты ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |иманды, қайрымды болып |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... халық ... |
| ... әдет – | |
| ... ... | |
| ... | ... тыс ... бастауыш сынып оқушыларына тәрбие ... салт ... ... мағыналық жағынан төмендегіше
топтасырдық:
Төрт құдіретті әулие тұту ... ... ... ... құдіретті төрт негізі бар. Олар: Күн-ана, Жер-ана, ауа мен ... осы төрт ... ... ... ... те ... ... мен шуақты
Уалып күн беріп тұр
Жарық күн-көрік нұр.
Жер - ана.
Аялар анамыз,
Саялар панамыз,
Құлпырған тірлікпен жер ... гүл ... - ... өзені-
Өмірдің өзегі,
Сусыз жер - өмірсіз:
Нусыз өр, өңір, тұз.
Ауа - ана.
Жер шары - «дәу» әлем
Қоршаулы ауамен.
Ауасыз кім шыдар?
Ауасыз тұншығар.
Күн, жер, су, ... ду мына ... ... ... Табылдиевтың осы өлең шумақтарын кіші жастағы
оқушылар жатқа айтып, төрт құдіреттің мән -мағынасын талдайды, ұғынады.
2. ... - ... бата айту ... ұрпақтардың батыл, батыр иманжүзді, адал жанды болып өсуін
армандаған ... ... ... сөз, ақ ... - бата ... ... "Жауынмен жер көгерер, батамен ел көгерер", деп көгерудің көзі
жер үшін ... ... ел үшін бата ... үнемі дәріптеп отырған. "Жасында
бейнет көрсең, қартайғанда зейнет ... ... ... сөздер "Елінің
елеулісі бол, ... ... бол", ... ... ... сөнбесін" сияқты ақ баталар - халықтың ұрпағына қалдырған өнеге -
өсиеті.
3. Ел президентінің ата ... ... ... өтеу ... бабамыздың , жаратылыстың алдындағы ... ... ... ... ежелден қалыптасқан. Өмір берген ... ... ... үлгі ... ... , ата -ананың алдында адам
баласы өмір бойы парыздар, соны өтеу ... деп ... "Ер ел ... ел үшін ... ... аяма, Жер -ананы аяса", "Жер ана жомарт,
бақсаң барын береді" сияқты ұлағатты сөздер осы дәстүрдің ... ... Мал күту ... ... басынан кешірген халқымыз төрт түлік малды ... ... ... ... пірі ... деп ... ата - ... жан
бағудың көзі - мал бағу деп түсінген, малдың ... ... ... Еті - ас, сүті - дәрі ... күші де, күні де қасиетті ... ... ... еті бағалы қойды, "сауса сүті бұлақтай", ешкіні бағып
қағуды өздерінің ... ... ... өнер кәсібін мұра ету дәстүрі.
Халық ұрпағының ата кәсібін жалғастыратын ұрпақ тәрбиелеуді мақсат
тұтқан. Қоғамғы ... ... ... ... де, ... де ... "ата ... деп атап, өсер ұрпағына осыны өнеге етіп қалдырған.
Саясаткерлік , ... ... ... ... осылайша ұрпақтан
-ұрпаққа жалғасқан. "Жылқы жеті тегіне тартады" деген мақал осыдан қалған
6. Еңбек ерлік дәстүрі.
Қазақтың баланы еңбекқор ... ... іске ... ... тәрбиелеуі де
ұлттық дәстүрлерінің біріне және ең маңыздысына ... Өнер ... ... үй ... ат ... ... ... өнерін, мергендікті, балуандықты
меңгеру - әрбір қазақ баласының міндеті болып есептелген. Бала ойыны - ... ... ... - ... ... арман -қиял. Ойын арқылы бала
өзін -өзі ... ... ... ол өз ... ... ... білуге ұмтылады әлі сезінбеген жұмбақ дүниеге бойлайды, ... ... - ... үңіледі.
Эксперимент жүргізуші мұғалімдер ұлттық ойындардың бала дүниетанымын
арттыруға ықпалының зор ... мән ... «Ат ... ... ... құмалақ», «Қыз қуу», «Алтыбақан», «Ақ сүйек», «Ақ терек
пен көк терек», ойындары туралы мағлұмат ... ... де ... ... ... өз ... ... халқының табиғатты қорғауды, табиғат ресурстарын
үнемді пайдалануды, табиғат байлықтарын қалпына ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының ұлттық ... ... ... ... ... ... мен ... арттыруға теориялық , ұлттық білімдерінің көлемділігі ... ... ... ... ... ... ... жасау барысында рефлексия жасауға мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында ... тыс ... ... (бейнелеу өнері, музыкалық, хореографиялық, ... және т.б.) ... ... ... ... ... натуралистік (жас натуралистер және т.б) түристік
(өлкетану, ... ... , ... ... ... )
сияқты түрлі жұмыстар жүзеге асырылды. ... тыс ... ... : ... ассоциация, мекеме, клуб, үйірме тағы басқалары
жатады.
Біздің зерттеу жұмысымыз бойынша тәжіриелі ... ... ... облысы Шымкент қаласындағы № 47 гимназия мектебінде өткізілді.
Қалыптастыру экспериментінде сыныптан тыс жұмыстар арқылы оқушыларға
тәрбие ... ... ... ... тәжірибе жүзінде
тексеруден өткізу көзделді.
Мектепте сыныптан тыс жұмысытар ... ... ... ... педагогикалық негіздері атты ... ... ... 6 ... ... тақырыптары ... саны |
|1 ... тыс ... ... |2 |
| ... оқушыларының ұлттық тәрбиесін | |
| ... мәні | |
|2 ... ... ... оқушыларының |2 |
| ... ... ... сыныптан | |
| |тыс ... ... ... | |
|3 ... бастауыш сынып оқушыларының |2 |
| ... ... ... ... | |
| ... мен ... | |
|4 ... ... тыс ... арқылы |2 |
| ... ... ... тәрбиелеудегі| |
| ... - ... ... | |
| ... біріккен іс -әрекеті | |
| ... |8 |
1 ... тыс ... ... ... ... ұлттық
тәрбиесін дамытудағы ... ... ... ... ... мақал-мәтелдердің, қара
өлеңдердің ұлттық мазмұнына, ... ... ... дамытудағы
роліне мазмұндық сипаттама беріледі, ... ... ... ... ... ... сөздерінің тәрбиелік
мазмұны, оқушылардың ұлттық тәрбиесін ... ... ... ... Сараланады, бастауыш сынып оқушыларының ұлттық
тәрбиесін дамытудағы ... тыс ... ... ... ... ... реттеушілік),
бастауыш сынып оқушыларының ұлттық тәрбиесін дамыту процесінің ... мен ... ... ... ... оқушыларының ұлттық
тәрбиесін дамытудың ... ... ... ... ... ... ... сыныптан тыс жұмыстарды ... ... және ... тыс ... ... сынып
оқушыларына ұлттық тәрбие беру процесіндегі инновациялық технологияларды
пайдалану жолдары қарастырылады.
2- тақырып
«Мектепте ... ... ... ... ... ... тыс ... пайдалану әдістемесі» тақырыбында мектепте сыныптан
тыс жұмыстарда бастауыш ... ... ... ... ... ... мәселелері, «Жасыл желкен» экологиялық үйірме
бағдарламасының мақсаты, ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының ұлттық тәрбиесін дамытудағы жұмыс
формалары мен әдістері» тақырыбында сыныптан тыс жұмыстар арқылы бастауыш
сынып ... ... ... ... ... жеке ... өз ... іздену жұмыстары, үйірме жетекшісінің тапсырмаларын
орындау, табиғат объектілерінің ... ... ... ... ... ... ... топтық (үйірме, экологиялық серуен, экскурсия,
таным жорық, саяхат); көпшілік ... ... ... ... көрме, турнирлер, кинотеатрға, мұражайларға бару, слеттер, халық
мейрамдары) және жалпы педагогикалық,, интерактивтік: (проблемалық ... «ой ... ... ойындары, блиц-ойындар, эвристикалық
әңгімелесу, рефлексивті тренинг, портфолио) әдіс-тәсілдері мазмұндалады.
4 ... ... тыс ... ... бастауыш сынып оқушыларын
тәрбиелеудегі қоғамдық- әлеуметтік мәдени құрылымдардың біріккен ... ... ... ... ... ... (мұражай, кітапхана, мәдениет сарайы, табиғат ... және т.б.) ... ... ... формалары, әдіс-
тәселдерімен таныс болады.
Семинар бағдарламасын меңгерту нәтижелері педагогтардың сыныптан тыс
жұмыстар арқылы ... ... ... ... ... ... ... етілетіндігін байқатты.
Үйірме жұмысын ұйымдастыруға байланысты ... Л.Ф. ... ... М.Н. Скаткин, Г.С. Орынбаева., Т.А. Бабанова, К. ... т.б. ... атап ... болады. “Жасыл желкен” үйірме жұмысының
мақсаты -мектепте сыныптардан тыс ... ... ... халықтың
тәжірибесі негізінде экологиялық білімді, табиғат қорғауды, ... ... ... ... ... ... келтіруді
өзінің борышы санайтын жеке тұлға тәрбиелеу.
Сонымен, мектепте сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып ... ... оның ... ... ... әдіс тәсілдері,
формалары ретінде түсіндіріледі.
Қорытынды.
Еліміздің болашағы- ұрпақ ... Жас ... ... ... ... ... ... мен іс – әрекетін ұйымдастыру барысында
халықтық ... мен ізгі ... оның ... ... ... игі
мақсат болып келеді. Осыған байланысты, бүгінгі таңда оқушыларға жан
жақты ... беру ... ... ... тыс ... ... асатынын көрсетеді.
Сонымен, тәжірибелі эксперименттік жұмыстар арқылы оқушыларға
тәрбие ... ... ... оның ... ... деңгейлерінің жоғарылығын, бідің ұсынған әдіс –
тәсілдеріміздің ... ... ... барысында жасалған теориялық талдау, тәжірибелі
эксперимент жұмысының ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
1. Философиялық, психологиялық -педагогикалық әдебиеттерді зерттеу
халық педагогикасының бүгінгі ... мен ... тыс ... ... ... мүмкіндігінің жоғары екендігін дәлелдейді.
2 Сыныптан тыс жұмыстар - бастауыш ... ... ... тәрбие
берудің тиімді түрі ... ... ... ... құралдары,
тәжірибелері, ой пікірлері. көзқарастар.
3 Халықтық тәжірибелерді және озық ... ... ... ... ... ... жұмбақ, жаңылпаш, эпостық
жырлар т.б.) және ... ... ... ... ой ... қалыптстыруды көздейді.
4 Оқушылардың ұлттық тәрбиесін дамыту саласындағы зерттеу еңбектерін
талдау және ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... тыс қалғандығын дәлелдейді.
5 Мектепте сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып оқушыларының ұлттық
тәрбиесін дамыту ... ... ... ... ... ... мазмұндық, ғылыми -әдістемелік, ... ... ... ... сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып
оқушыларының ... ... ... ... үйірме жұмыстарын
ұйымдастыруға, жас экологтарды ғылыми зерттеу, ... ... ... ... ... ... сабақтастығын
қамтамасыз етуге мән беріледі.
Сыныптан тыс жұмыстарда бастуыш сынып оқушыларының ұлттық тәрбиесін
дамыту әдіс – ... ... ...... ... дәлелденді.
Мектепте сыныптан тыс жұмыстар арқылы ... ... ... беру ... өте күрделі болғандықтан, толық шешімін тапты.
Болашақта ... ... тыс ... ... ... ... ... тек бастауыш сынып қана емес орта және жоғары сынып
оқушыларын да қамту мәселелері және оны ... ... ... ... беру педагогын даярлау проблемасы арнайы зерттеуді қажет етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1.Назарбаев Н.Ә. “Қазақстан -2030: Ел ... ... ... ... Қазақстан № 194, 1994
2. Кішібеков Д, Сыдықов Ү. ... А., 1994, 202 б ... және ... ... ... ... Ереже», 1991, 117 б.
3. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Экология
және табиғат қорғау. А., 2002, 321 б13.
4. ... В.Н. ... ... ... во ... ... ... дисс. канд. пед.
наук:. 13.00.01. - Саратов, 2001. - 190 с.
5. ... А.Н. На ... ... Опыт
экологического
воспитания. - М.: Знание, 1986. - 80 ... Омар Е.О. ... ... тыс мекемелердің қалыптасуы мен
дамуы (1917-1990жж):дис.... докт. пед. наук: 3.00.01.-Алматы, 2002.
215б
7. Образование в Республике Казахстан. Сборник законодателъных актов.
В четырех ... Т.З. ... -2006. -Б ... ... об ... Республике Казахстан. -Алматы:
ЮРИСТ, 2006-с 210
9. Мектептен тыс ... ... ... - ... ... Педагогический энциклопедический словаръ. -М., 1989. -421 с.
11. Бабанский Ю.К. Педагогика. -М.: Просвещение, 1988.
12. Дүниетану (1-4 сынып) ... ... ... 2003. - 28 ... Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 1-ші сыныбына арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, Н.Нұрахметов. -Алматы.:
Атамұра, 1997. -144 б.
14.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 2-ші ... ... ... Қ.Аймағамбетова, З.Ф.Олейник. -Алматы.:
Атамұра, 1998. -152 б.
15.Дүниетану: жалпы білім ... ... 3-ші ... арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, Ә.Бірмағамбетов. -Алматы.:
Атамұра, 1999.-176 6.
16.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 4-ші сыныбына арналған
оқулық /К. Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, И.Нұғыманов, Қ.Жүкешов.
-Алматы.: Атамұра, 2000. -176 ... ... К.И. ... ... ... қалыптастыру: пед. гылым. канд. ... дис. автореф:.
13.00.01.
-Алматы, 2001. - 19 ... ... К. ... орта ... ... ... сабақтан тыс
жұмыстар өткізу барысында окушыларга экологиялық білім беру ... ... ... ... ... ... ... дис. ... 13.00.01. - Тараз, 1997. -213 б.
19. Арзымбетова Ш.Ж. Роль школы, семьи и внешколъных учреждений в
экологическом воспитании ... ... в ... жителъства (на материале Южно-Казахстанской области): дис.
...
канд. пед. наук:. 13.00.01 -Тараз, 1999. -137 с.
20 Г.Қ. Тұрабаева ... ... ... ... жұмысының педагогикалық шарттары» кандидаттық
диссертациясы
21. Ұзақбаева С.А. Қазақ халық ... ... ... тәрбие берудегі мүмкіндіктері. -Алматы: РБК, 1994. -104 б.
22. Жаңылтпаштар. Құрастырушы А.Ағыбаев. - ... ... ... О. Календаръ песчаного графства. М., 1983, 20 ... ... ... ... ... ... ... академиясының республикалық баспа кабинеті. 1999, 127 б.
25. Кішібеков Д, Сыдықов Ү. ... А., 1994, 202 б ... және ... ... ... ... Ереже», 1991, 117 б.
26. Скаткин М.Н. Проблемы современной дидактики. -М., 1984.
27. Краевский В.В. ... ... ... ... - М., ... Леднев B.C. Содержание образовании. -М., 1989.
29. Бабанский Ю.К. Педагогика. -М.: Просвещение, 1988.44. ... ... ... и ... как ... -М., ... К.Ж. ... дәстүрлі көшпелі мәдениеті // Қазақстан
жоғарғы мектебі. 2000. №3. -Б 113-118.
31.Ғабдуллин М. Қазақ ... ауыз ... ... «Санат», 1996,-368 бет,-5 бет
32.Сейдімбек А. Қазақ жазбалары: кеше, ертең (тарихи, әтнографиялық
және ... ... ... ойлар).//Қазақ әдебиеті,
1994,1көкек.
33.Жарикбаев К.Ж. Развитие педагогической мысли в ... ... ... ... ... - ... ... С.Қазақ әтнопедагогикасының тарихы (кеңестік ... жж), ... ... 1999, - ... К.Ж. ... ... ... кейбір ғылыми
және теориялық мәселелері. -Алматы: «Білім».
36.Нысанбаев А.Н.Философия негіздері. -Алматы, 2002. -147 бет.
37.Серікқалиұлы З. Дүниетану даналығы. А., 1994, 60-61 ... Ә., ... Т. ... ... бет ... А., 1992, 54 ... Кирьянов М.А. Реализация принципа экологического ... ... ... ... ... ... пед. наук:. 13.00.01. -Ростов-на-Дону, 2001. - 187 с.
40. Скалон В.Н. ... ... ... во внеучебной деятелъности): автореф. дисс. ... канд.
пед.
наук:. 13.00.01. - Саратов, 2001. - 190 с.
Қосымша В
"Жас ... ... ... мақсаты: оқушылардың санасына айнала қоршаған табиғатқа деген
жауапкершілік қарым-қатынасын, экологиялық ... ... ... ... ... |
|1. |Үйірме жұмысының ... ... ... |
| ... ... ... |педагогикалық ұжым,| |
| ... ... ... ... | |
| ... ... | | ... ... ... | ... |
| ... экологиялық ... ... | |
| ... үнемі жүргізу | | |
| ... ... ... | | |
| ... | | ... ... ... шағын аудандарды | | |
| ... ... ... мүшелері |Ақпан |
| ... | | ... ... ... түрлерін | | |
| ... ... ... ... ... оқушы, |Үнемі |
| |мен ... ... ... | |
| ... ... жер | | |
| ... | | ... |Табиғатқа экскурсия: | | |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... облысы | | |
| ... ... ... | | ... ... | | |
| ... ... ... мүшелері |Наурыз |
| |2.Тірі табиғатты аялайық | | |
| ... ... | | |
|7 ... ... | | |
| ... ... конкурс| | |
| ... ... ... ... ... |
| ... "Сөзжұмбақтар | | |
| ... ... | | |
| ... ... | | ... қорғау жэне экологиялық тәрбие беру мақсатында жергілікті жер
материалдары негізіне сүйенсе, неғұрлым тиімді болады. ... бір жолы ... - ... ... эстетикалық, дене шынықтыру, еңбекке
баулу, ... және ... ... ... ... ... ... дамытуда үлкен роль атқаруы сөзсіз. Экскурсияның
негізгі объектісі табиғат компоненттері болып саналмақ. ... ... ... мен ... қорғау проблемаларын оқып үйренуге,
зерттеуге ұлттық, аймақтық тұрғыдан қорғауға мүмкіндіктер береді. Сонымен
қатар, ... ... ... ... дағдыларын
қалыптастырады. Табиғатты қорғау жұмысын ұйымдастыра ... ... ... ... ... да экскурсияның ролі ерекше орын
алады.
Жіберген кей қателерін дер кезінде түзетіп, Жер-Ана қадірін біртіндеп де
тереңірек ... оны ... - ... арқылы берекелі мол табиғат байлығын
кеңінен игеру, қадірін білген жанға алатыннан да ... Оның ... ... адамға мына айналанды қоршаған орман-тоғай, өзен-көл, оның сәнін
келтірген аң-құс, әрбір тал, ... ... баға ... ... мол
байлық емес пе.
Қорыта айтқанда, еліміздің ... құт ... ... ... ... ... Қай-қайсымыз да табиғатты оның аясындағы түрлі
аң - ... ... ... ... ... ... ... адамзаттың құрымауына, ұзақ ғасыр жасауына ... ... ... ... ... бірі ... Мақатаев айтқандай,
бұлақтар жылап емес, төмен ... ... ... ерке ... ... ... сыр ... ақса оның үнін келер ұрпақ ұмытпас еді.
4-СЫНЫП
|Бағыты |Атқарылатын ... мен ... ... ... ... ... ... ежелгі кәсіптерінің |
| ... - мал ... ... ... |
| ... ... ... ... ... осы ... ... |
| ... ... ... деректер жинау, кездесулер |
| ... ... жеті ... руын ... |
| ... ... ... көмегімен жер |
| ... шығу ... ... ... ... ... жалғызілікті адамдарға |
| ... ... ... қайырымдылыққа |
| ... Осы ... ... пікір таласын|
| ... ... ... ... ... ... ... мен |
| ... ... ... ... адамгершілік тақырыбына|
| ... оқып ... ... ... ... ... кіші балдырғандарға ... |
| ... ... ... ояту үшін |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... байланыста болу, олаға |
| ... ... Осы ... ... әдбиеттерді |
| ... оқу, ... ... билер еңбегін тәрбиелік|
| ... ... ... ... ... ... |
| |тиым сөздер ... ... ... |Ұлттық ойындармен таныстыру, ойнау ережесін үйрету, |
| ... мен ... ... «Сақина |
-----------------------
№ 7 кесте
Жалпы орта ... ... ... ... тыс ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие берудің теориялық негіздері туралы57 бет
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие берудің теориялық негіздері79 бет
Тарихи-мәдени ескерткіштерді сыныптан тыс тәрбие жұмыстарында пайдалану арқылы оқушыларға ұлттық тәрбие беру жолдары5 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Мектеп оқушыларының фермер мамандығына қызығушылығын қалыптастыру55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь