Шәкәрім шығармаларын оқу – тәрбие жұмысында пайдалану

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.5

І. Шәкәрім шығармаларындағы адамгершілік тәрбиесі идеяларын педагогикалық негіздеу
1.1 Шәкәрім Құдайбердиев және оның шығармаларындағы адамгершілік қағидалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15.19
1.2 Шәкәрім Құдайбердиев шығармаларының тәрбиелік мәні ... ... .20.25


ІІ. Шәкәрім шығармаларын оқу . тәрбие жұмысында пайдалану
2.1 Сабақта Шәкәрім шығармаларындағы адамгершілік идеясын тиімді қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25.29
2.2. Сабақтан тыс уақытта Шәкәрімнің адамгершілікке арналған шығармаларын оқыту арқылы тұлғаны адамгершілікке тәрбиелеу ... ... ... ... 30.31

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32.33
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32.34
Тіркеме
Кіріспе
Өзектілігі. Мектеп оқушыларында адамгершілік құндылықтарды қалыптастыру мәселесі барлық кезеңдерінде де өзектілігін жоймай, педагоика ғылымының зерттеу нысаны болудан тайған емес. Оның өнегелі үлгілерін өскелең ұрпақ тәрбиесінде пайдалану қажеттілігі мен теориялық – педагогикалық негіздері Аристотель, Сократ, Платоннан басталып, бұны алыс және жақын шетел педагогтары Я.А.Коменский, Жан – Жак Руссо, К.Д.Ушинский, В.АСухомлинский, А.С.Макаренко, Б.С.Гершунский, В.М.Гинецинский, И.Л.Подласый, М.Ф.Харламов, Н.Е.Щуркова, т.б. жалғастырып, психологтар В.Франкл, Л.И.Божович, Л.С.Выготский, С.Л.Рубинштейн, Ж.Ы. Намазбаева, Қ.Б. Жарықбаев, т.б. ғылыми – теориялық тұрғыдан тереңдетті.
ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде қазақтың қоғамдық, әлеуметтік, рухани, мәдени, әдеби өміріне белсене араласып, гуманистік, адамгершілік, демократтық, ағартушылық идеяларды туғызған және уағыздаған. Абайдың реалистік дәстүрін жалғасытырп, артына мол мұра қалдырған Шәкәрім Құдайбердіұлы ақын, жазушы, аудармашы, философ, шежіреші, өз бетімен ғылыми – білім биігіне жоғары көтерілген әмбебап ғұлама еді. Шәкәрім Құдайбердіұлы шығыстың және батыстың, орыс әдебиеттерімен жете таныса отырып, қазақ поэзиясына жаңа өрнек пен түр, мазмұн әкелді. Өйткені адамның жеке индивидум ретінде қалыптасуы, сананың жаңғыруы, өмірге көзқарастардың барлығы – ішкі дүниені жаңғырту мәселелерінде тұр еді.
Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығы Абайдан кейінгі қазақ әдебиетінің классикалық стилі дамуының бір бағыты екені сөзсіз.
Қазақ халқының ауызға алар мақтаныштарының бірі Шәкәрім Құдайбердіұлының бүкіл адамзаттың алдыңғы қатарлы ойшылдары арасынан өзіндік ерекше орын алатынды дау тудырмайды.
Шәкәрім Құдайбердіұлының ойлаған, Шәкәрім көксеген армандар: өнер, ғылым, еңбекшілдік, қанағатшылдық, рақымшылдық, ақ ниет жолына тәрбиелеу мәселелері бүгіннің де, ертеңгінің де негізгі мәселелері екені анық.
Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын танып білуде күні бүгінге дейін жарық көрген көркем әдеби, ғылыми зерттеу еңбектерге талдау жасау ақиық ақынның, арымас ағартушының шығармашылық мұрасын әлі де саралап, жан – жақты талдау жасау, әсіресе өзі бар өмірін сарп еткен педагогикалық идеяларына , ой – пікірлеріне байыпты да лайықты баға беру қажет деген тұжырым жасауға мүмкіндік береді. Ол педагог – ағартушы ретінде халыққа білім беру саласындағы қызметкерлерге онша таныс емес. Оның қазақ мектебінде жұмыс істегені, ондағы білім мазмұнын жаңартуға ат салысқаны сол бір тоқырау кезеңдерінің әсерінен туындаған жікшілдік пен бұрмалаушылықтан жариялық көрмеді. Оның адамгершілік тәрбиеге байланысты (отанға, ана тіліне, туған елге сүйіспеншілік, ата – дәстүріне деген құрмет, инабаттылық, ізеттілік, патриоттық , интернацоиналдық сезім) айтқан құнды ой – пікірлері, гуманистік, көзқарастары практика жүзінде пайдаланылған жоқ. Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасының балалар мен жастарға адамгершілік тәрбие берудегі педагогикалық жағынан тиімді ықпалының нақты мүмкіндіктері мен олардың орта және жоғары оқу орындарында пайдаланудың қазіргі практикасы арасындағы қайшылық айқын байқалады

Зерттеудің мақсаты: Шәкәрім Құдайбердиев шығармаларындағы адамгершілік тәрбиесі ойларын оқу – тәрбие процесінде қолдану

Зерттеудің нысаны: Жалпы білім беретін мектептерде жоғарғы сынып оқушылары

Зерттеудің пәні: Шәкәрім Құдайбердиевтің шығарамаларындағы адамгершілік тәрбиесі туралы ойлары.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Әбенбаев Ш., Құдиярова А.М. Педагогика. Алматы , 2000 46- 48 б

2. Қалиев. С. Шәкәрім Құдайбердіұлының тәліми көзқарастары . Қазақ тәлім тәрбиесі. Алматы 2000

3. Әбиев Ж. Педагогика. Алматы , 2004 , 3 б

4. Қоянбаев Р.С. Педагогика . Алматы 2000

5. Әлжан Қ. Тәңір, адам және әлем //Этнопедагогика , № 3 , 2005,
Б 54 – 57

6. Бекетова К. Шәкәрімнің өміріндегі адамгершілік қағидалар // Тәрбие құралы , № 3, 2006, 45 49 б

7. Бекзат О. Шәкәрім және адам. //Ақиқат , № 6 , 2006, 13 – 16 б

8. Дуғанбек. А. Шәкәрім шығармаларының тәрбиелік мәні // Ұлт тағылымы, № 1 , 2003, 10 – 12 б

9. Асылова А. Тәрбие негізі – адамгершілік. //Тәрбие құралы, № 4 , 2006,
Б 4 – 5

10. Асылбеков Е. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу – басты қағида // Сыныптағы тәрбие, № 2 , 2004, Б 3 – 5

11. Ақанов О. Сабақтан тыс уақытта оқушыларды адамгершілікке баулу // Ұлт тағылымы, № 1, 2004, Б 3 – 4

12. Әшетов Е. Ұлы ойшылдардың адамгершілік туралы ой – пікірлері // Қазақстан мектебі, № 2 , 1999, Б 14 – 15

13. Қайырбекеов С. Ы. Алтынсарин мен Ш. Құдайбердіұлының діни тәрбие жөніндегі көзқарастарындағы үндестіктері // Агу , Хабаршы , № 2 , 2004, 22 – 24 б

14. Құжиярова С. Ақынның жастарға ұсынған адагершілік жолы // Қазақ тілі мен әдебиеті , № 3 , 2004, 20 – 22 б

15. Нұрғали Р. Шәкәрім шығармаларындағы адамгершілік мәселе // Ұлағат , № 2 , 2003, Б 9 – 10

16. Рақышев А. Шәкәрім шығармаларындағы басты тәрбие – адамгершілік . // Қазақстан жоғарғы мектебі , № 2 , 2004, Б 33 – 34

17. Сейсенұлы Д. Шәкәрім өз бойындағы барлық мүмкіндікті толығымен іске асырған адам. ІІ Егемен Қазақстан , 4 – тамыз , 2006

18. Исатайұлы М. Ұлы ақын Шәкәрімнің адам тәрбиелеудегі тағылымы // Тәрбиеге жетекші , № 8 , 2003, 20 – 23 б

19. Қасқабасов. С. Шәкәрім шығармаларының бір қыры. //Қазақстан мектебі , № 1 , 2001, 16 – 19 б

20. Сейдахмет М. Баланы адамгершіліке тәрбиелеу. // Тәрбие құралы , № 2 , 2006, Б 75
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..................................................3-5
І. Шәкәрім шығармаларындағы адамгершілік тәрбиесі идеяларын педагогикалық
негіздеу
1.1 Шәкәрім ... және оның ... ... ... ... ... ... шығармаларын оқу – тәрбие жұмысында пайдалану
2.1 Сабақта Шәкәрім шығармаларындағы адамгершілік идеясын
тиімді
қолдану.....................................................................
.............................................25-29
2.2. Сабақтан тыс ... ... ... арналған
шығармаларын оқыту ... ... ... ... ... ... ... мәселесі барлық кезеңдерінде де өзектілігін жоймай, педагоика
ғылымының зерттеу нысаны болудан ... ... Оның ... ... ... ... пайдалану қажеттілігі мен ... ... ... ... ... Платоннан басталып, бұны алыс
және жақын шетел педагогтары Я.А.Коменский, Жан – Жак ... ... ... Б.С.Гершунский, ... ... ... т.б. ... ... ... ... С.Л.Рубинштейн, Ж.Ы. Намазбаева, Қ.Б.
Жарықбаев, т.б. ғылыми – ... ... ... ... ... ... мен ХХ ... алғашқы ширегінде қазақтың
қоғамдық, әлеуметтік, рухани, ... ... ... ... араласып,
гуманистік, адамгершілік, демократтық, ағартушылық идеяларды туғызған ... ... ... ... жалғасытырп, артына мол мұра
қалдырған Шәкәрім Құдайбердіұлы ақын, ... ... ... өз ... ... – білім биігіне жоғары көтерілген ... еді. ... ... ... және батыстың, орыс
әдебиеттерімен жете ... ... ... ... жаңа ... пен ... ... Өйткені адамның жеке индивидум ретінде қалыптасуы, сананың
жаңғыруы, өмірге көзқарастардың барлығы – ішкі ... ... тұр ... Құдайбердіұлының шығармашылығы Абайдан кейінгі қазақ
әдебиетінің классикалық стилі дамуының бір ... ... ... ... ... алар мақтаныштарының бірі ... ... ... ... ... ... арасынан
өзіндік ерекше орын алатынды дау тудырмайды.
Шәкәрім Құдайбердіұлының ойлаған, Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ақ ниет жолына тәрбиелеу
мәселелері бүгіннің де, ертеңгінің де ... ... ... ... Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын танып білуде күні бүгінге
дейін жарық көрген ... ... ... ... ... талдау жасау
ақиық ақынның, арымас ағартушының шығармашылық мұрасын әлі де саралап, ... ... ... ... ... өзі бар өмірін сарп еткен педагогикалық
идеяларына , ой – пікірлеріне байыпты да ... баға беру ... ... ... ... ... Ол педагог – ағартушы ретінде халыққа
білім беру саласындағы қызметкерлерге онша ... ... Оның ... ... ... ... ... мазмұнын жаңартуға ат салысқаны сол
бір тоқырау кезеңдерінің әсерінен туындаған жікшілдік пен ... ... Оның ... тәрбиеге байланысты (отанға, ана
тіліне, туған елге ... ата – ... ... ... ... патриоттық , интернацоиналдық сезім) айтқан құнды
ой – пікірлері, гуманистік, көзқарастары практика жүзінде ... ... ... ... ... ... мен ... тәрбие берудегі педагогикалық жағынан тиімді ықпалының нақты
мүмкіндіктері мен олардың орта және ... оқу ... ... ... ... ... ... байқалады
Зерттеудің мақсаты: Шәкәрім Құдайбердиев ... ... ... оқу – ... ... ... ... ... білім беретін мектептерде жоғарғы сынып оқушылары
Зерттеудің пәні: Шәкәрім Құдайбердиевтің шығарамаларындағы адамгершілік
тәрбиесі туралы ... ... ... ... ... ... ... талдау жасау;
2. Ақынның шығармаларындағы адамгершілік тәрбиесінің құндылығын анықтау;
3. Ақыннның шығармаларын оқыту ... ... ... болатынын жүйелеп көрсету.
Зерттеу болжамы: Шәкәрім Құдайбердіұлының еңбектері арқылы оқушылардың
адамгершілік қасиетін тәрбиелеу процесі тиімді болуы ... ... ... ... ... тәрбиелеудің ғылыми ... және ... ... ... ... және ... тыс уақытта ақынның тәлімдік мұралары тиімді
пайдаланылса;
- ақынның шығрмаларындағы адамгершілік тәрбиесін өмірмен байланыстырып
отырса;
І. Шәкәрім шығармаларындағы ... ... ... ... ... және оның ... ... ғасырдың басы қазақ елі үшін орыс және ... ... ... ... ... және осы ... ... тұжырымдар жасаудың кезеңі болды. Мысалы, ХІХ ғасырдың екінші
жартысында Абай орыс ... озық ... ... поэзиясына енгізіп,
шығыс философиясы мен поэзиясының дүниетаным шеңберін кеңейтуге өз үлесін
қосқаны сөзсіз. Бұл ... ... ... ... ... ішкі ... мән беру ... қойылды. Әсіресе, Шәкәрім,
Мағжан, Жүсіпбек шығармашылықтары батыс пен шығыстың озық ... ... ... ... көзқарас қалыптастырады.
Қазақтың тәлімдік ой-пікірлері көшпелі елдің бала ... ... - ... ... ... бастау бұлағы болғаны дау
тудармайтын жәйт. Халықтық тәлім ... ... ... оның ... ... ... сонда, халық тәрбиесі
дегеніміз ең алыдмен ... ... ... ... ... ... ... көзқарастары қыр халқының жас ұрпақты
өсіру мен оқытып тәрбиелеудегі талаптарына сүйеніп негізделген.
Қазақ ... ... әл – ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, ХХ ғасырдың бірінші
жартысындағы педагог – ағартушылар тобы ... ... ... ... ... ... құндылықтардың
негізін салған; философтар мен мәдениеттанушылар Ә.Нысанбаев, ... ... т.б. ары ... ... Адамгершілік тәрбиесінің
тарихи даму жолдарын зерттеген педагогтар Т.Т.Тәжібаев, ... ... ... ... ... ... ғалымдар, Қ.Б.Жарықбаев,С.Қалиев, С.А.Ұзақбаева ғылыми тұрғыда
жүйелеп, ал ... ... ... қазіргі даму бағытына қарай
С.А.Назарбаева, Қ.Қ.Жампеисова, Н.Д.Хмель, ... ... ... ... ... ... ... Н.Н.Хан, А.Б.Нұрлыбекова, А.Н.Ильясова,
Р.К.Төлеубекова, Э.А.Уринбасарова т.б. ғалымдар бұл мәселені педагогикалық
... ... ... ... һәм ... ... ... өзінің тұлға
ретінде қалыптасуына демеуші ... үш ... ... ... ...... ... тобықты руының биі Құнанбай қажы Өскенбайұлы.
Ерен әділдігімен ел ортасында құрметке ... ... ... елге үлгі ... бала ... өз дәстүрлерімен ерекше көзге
түсетін. Бұл ошақта Абай, Шәкерім, Ақылбай, Мағауия сияқты ақындар дүниеге
келді. ... ... ... ... қажы әулеті балаларының
әрбіреуі киіз үйді құру мен ... ... ... аң ... құс ату, ет ... ... арба мен сағат жөндеу, бұдан да басқа ... ... ... ... ... ... санасын, мінез-құлқын,
қол өнерін халықтың әдет-ғұрпын сақтай тұрып ретімен ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу
тәсілдерін іздеген, жеке тұлғаның жан-жақты дамуына қамқорлық жасауын
көздеген Шәкерім өзі ... ... ... Құнанбайдың тәліми тәжірбиесін
үлгі тұтты.
Атасынан кейін ол ағасы Абай соның жетелеуімен ержеткені үшін ризалық
білдірген. Ұлттының мақтанышы болған ... тек қан ... туыс ... ... жан ... ... ізденістері ұштасып жатты. Әдебиетке
біртабан ... ... ... ... ... ... ... ауыз
әдебиеті шығармаларын: жырлар мен өлеңдері, айтыс пен термені, ... ... көп ... ... Фольклор арқылы ақын туған даланың әдет-
ғұрпын, тұрмыс-салтын, тарихын ... ... ... дау ... ... ... қазақ елінің этнопедагогикалық талаптарын өз бойына сіңірді.
Халықтың тәлім-тәрбиеден ... ... жол ... бір ... ... ... Шәкерімнің шежіре жинауға кіріседі. Бұл еңбектің мақсаты
тек ... ... мен ... ... мен ... ... зерттеп игеру
еместін. «Шежіреде» ақын-педагог тарихи оқиғаларға орай өз ... ... ... ... санасын, өзіндік этникалық санасын
жетілдіру ... ... ... ақын қыз бала мен ұл бала ... ... ... ... балалардың сүйіспеншілігін, әйелге деген қамқорлықты, адам
өмірінің құндылығы мен маңызын тапты. Ауыз әдебиеті қазақ халқының ... ... елді ... ... ... ол әңгіме етіп
тұратын. Жастар өзінің туып-өскен ... ... ... ... біліп, адамгершілікті жоғары дәріптеген туыстарынан тәлім алсын
деп ойлаған.
Шәкәрім нағыз таза ұлттық ортадан шығып, дала ... ... ... ... ... өз ... өткізген кезі келгенде ұлттық пен
жалпы адамдық педагогиканың субъектісі мен зерттеушісіне айналды. Ол ... сай ... ... ие ... ... ... психикалық
қызметінің табиғатын ашқанда, таным процестерінің механизмін көрсеткенде
діни түсініктерден ... ... Осы ... айтып кеткен жөн болар: Шәкәрім
ортағасырлардағы ұлы қазақ ғұламасы, энциклопедист Әл-Фараби және қазақ
ойшылы Абай ... ... ... ... ... дамытса,
Шәкәрімінің еңбектері Ж. Аймауытов пен М. ... ... ... тіл ...... рет адам ... дейді халық нақылы. Таза
қазақы ортадан ... ... ақын ... парсы, татар, шағатай, өзбек,
орыс тілдерін ... ... Оның ... ... ... ... ... таныстырып, солардың демократтық,
гуманистік идеяларына сәйкес өзіндік ... ... ... ... Шығыс және Батыс мәдениетін меңгеріп, жалпы адамдық
құндылықтарды, ... ... ... этнопсихологиялық, моральдық
концепцияларды философиялық лирикасында, ғылыми аңсарларынада /трактат/
шынықтырып ... ... ... – оның көп жыл бойы ... ... мәдениетін танып білуінің нәтижесі. Ақынның психологиялық
көзқарастары ... ... «Үш ... және ... ... ... ... деген қызығушылық оның 1919 ж.
қазақ тілінде шыққан психология ... ... ... ... ... ... ... психологияның философиялық негіздері қызықтырған.
Ол өзінің жан ... ... ... мен ... ... ... ... мәселелеімен ұштастырып қараған. Материя
мен сананың қарым-қатынасы туралы сұраққа идеяализм ... ... ... бар болмыстың себепкері жаратушы-құдай деп, Шәкәрім тек өзіне тән
дәлелдерді келтірді.
Психикалық қызметтің формалары ... ... ... ... бір ... жақын. Оның ойынша, жан адамдарда да, жануарларда
да, өсімдіктерде де бар, бірақ, өсімдік пен ... ... ... ... ... Шәкәрімінің адам танымы мен жәндіктердің психикасының сапалық
айырмашылығы туралы жазғы ойлары қазақ қоғамындағы ... ... сөз, ... жаңа кезең және саты ретінде Қазақстанның ғылыми
психологиясының негізін қалағаны анықтан ... ... ... ... мәселенің бірі – ... ... ... «Біз әр ... ... ... ... барлықтың бәрі жаралыс жолмен еріксіз бар болып жатқаның
көріп, біліп тұрамыз...Тән сезіп, құлақ естіп, көзбен ... ... ... дәмнен хабар бермек. Бесеуінен мидағы ой хабар алып, жақсы, жаман, әр
істі сол тексермек.» (Шәкәрім. Үш ... ... ... ... ... ... үш дәреже, сатыларға бөлінбеген.
Сонымен, Ш. Құдайбердіұлы халықтық тәлімді ... ... ... сан ... ... ... ... қарастырып,
этникалық және ғылыми педагогикалық ой-пікілерді өзара байланыстырып ... ... ... ... ... ... психологиялық, педагогикалық
көзқарастары Қазақстан ғылымының ... ... ... ... ... мен ... ойларының қайнар көзі болды.
Жас ұрпақты ...... ... ... ата –
бабамыздың асыл мұраларын, өсиетті ... ... ... ... Өйткені адамгершіліктің ақ туын жоғары ұстанған қағидалардың жас
ұрпаққа берері мол. Сонау атадан келе жатқан ұлттық құндылығымыз – ... ... ... ... ... ... ... осы
рухани тәрбие. Ғасырлар бойы Абай тәлімі адамзатты адастырмай алдына жорық
салашырағданы ... Абай ізін ... ... жасын айнытпай
танытқан., шәкәрім жырлары бүгінгі ұрпақтытың бойтұмары болмақ. Шәкәрім
өлеңдерінің тақырып ауқымы өте кең. ... ... ойып орын алар ... ... – адамгершілік мәселесіне қатысты ойлары. Ол адамгершілік ар – ... ... Оның өлең ... кісіліктің келбетін танытар асыл
қасиеттерін сусындауға болады. Қазақ ... ... ... ... дос ... ... ... бұл да адамгершіліктің жоғарғы түрі.
Осы Шәкәрім өлеңдерінде ... ... Бұл ... ... ... ... ... – туған бауыр» дейді. Ол өлеңдерінде қазағым,
ұлтым, алашым деп өз жұртын бүйрегіне ... ... ... ... тұтады.
« Ғибадат пен адалдық ар үшін жи, - деп ... ... ... не
нәрсені де ақылға жендірсең адаспассың, бірақ ... ақыл кем ... ар ... ақ жолдан айнытпас серігің болатынына сенім білдіреді. ... ... ... ар – ұят керек әр уақытта» деп ар – ожданды қастерлеп,
оны адамгершіліктің туы ... ... ... негізгі объектісі –
адам. Ол адамды жақсылыққа жетелеп, жақсы қасиеттерді ... Адам ...... ... ... ... Бұл ... оның «Сәнқойлар», «Қылжақбас», «Еріншек» деген өлеңдерін
жазды. Шәкәрім адамның өмірін үш кезеңге бөлді. ... басы – ...... содан соң қарттық шақ. Ақынның адамгершілік ... қай – ... да ... үлгі ... ... өлеңдерінің идеясын ашу, рухани – адамгершілік ... ... ... ... оқи ... ... ... таба білуге
дағдыландыру, Шәкәрімнің өлеңдері арқылы оқушылардың ... ... ... ... жаман мінезден аулақ болуға, адами
сезімді қастерлеуге, ... ішкі ... ... ... ... өзіндік көзқарасының қалыптасуына ықпал ету, ойларын
еркін, нақты жеткізе ... ... тіл ... ... өз ... ой қорытуға дағдыландыру үшін іздену – зернттеу сабағын ... ... ... талқылау, зерттеу, шешімін іздеу, бір пікірге ... ... ... ... Жас ... ...... бұрынға ата – бабамыздың асыл мұраларын, өсиетті сөздерін
алдымызға ... ... ... ... ақ туын ... ұстаған
бабамыздың тәлім – тәжірибесініңс, ... ... жас ... мол. ... ... келе жатқан ұлттық құндылығымыз – рухани –
адамгершілік байлығымыз. Ақын кірсіз ақыл, мінсіз сөз, адал ... анық ... ... Оның өзі де ... ... ... ... борыш ар үшін,
Барша адамзат қамы үшін,
Серт бергем еңбек етем деп
Алдағы атар таң ... - деп ... ... мәнісі еңбекте жатқанын айтады. Ал, «Адамдық борышың»
өлеңінде бұл ... ... ... Шәкәрім шығармашылығын оқығанда
Абайдың терең ойлы, маржан сөздері еріксіз еске түседі. Ол – ... ... ... ... әр түрлі істе адам баласында өз
бауырым деп, ... ... ... да ... игі еді демек, бұлар – жүрек
ісі» деген афоризм боп ... ... ... ... ... білуге болады. Әсіресе, «Насихат» өлеңінде айқын білінеді. Ол
су, от, жел, жер ... ... екі ... екі ... ... ... ... да, соның айналаңа пайдасы болар жағын қала
дегенді айтады.
Сусағанның ... бол су ... сұп – ... ... болма салқын ел көңілін қалдырып.
От сықылды жылы болсын ... бен ... ... ... ... ... жандырып.
Жел сықылды желпі жұрттың шаршағанын талғанын
Жықпа үйін, болма ... ... ... ... ... пайдалы бол, пайдалансын ел сенен.
Тасты жердей болма ... ... ... - деп насихат айтады.
Шәкәрімнің «Үш анық» атты еңбегінде ... ... ... үшеуі
қосылып, ұждан деген ұғымды береді дейді. Мысалы, «Еріншек» деген ... ... ... – бірі ... ... ... – деп ... еріншекті сынап, адам деген
атыңда қалам десең, күн – түн демеә ... ізде ... ... ... ... ... білім, ғылымыңды келешек халқыңа қызмет етуге жұмсау –
адамдық борышың екенің баса ... ... ... ... ...... да өсиет, үлгі ретінде келеді. Абай айтқан:
Талап, еңбек терең ой,
Қанағта рақым ойлап қой , - дегендегі талаптың Шәкәрім ... ... 6 ... ... бар деп оның қызметін жайып салады.
Шәкәрім өлеңдері уағыз, ақыл – кеңес, насихат түрінде келеді. ... ... ... көп ... ... ... ... «ебін тап» ,
«өзімшіл болма» , «көпті ардақта», «сусыны бол», ... ... ... ... лирикасын қуаттандырып, нұрландырыптұрған қандай
көркемдегіш құралдарын кездестіретініміз әркімге – ақ белгілі.
Шәкәрім ... оқып ... ... ... – мәтелдері, нақыл
сөздері, тұрақты сөз тіркесетері өлең ... ... ... ... ... ... «Есің бар да елің тап», «Өлімнен ұят күшті»,
«Сабыр түбі – сары алтын», «Ит иесін қаппайды», «Ақ ... адам ... ... ... өзі ... кіндігін», «Шел басыпты көзімді», «иіс ... ... және тағы да ... ... ... ... » ... шыда ебін тап та,
«Сабырлық түбі - сары алтын»
«Өзімшіл болма, көпті ... бәрі өз ... пен ... әділетті,
Жаныңдай көріп, жан сақта
Ол жолда өлсек неміз кетті,
Мақсұтқа жетпей қалсақ та – ... ... ... ... өлеңдерінде ұждан, ар, ақыл сөздері жиі кездеседі.
Ақыл білім осындай ар жақтарлық
Айласыз, ... жан ...... ... ... – ақ
Ақылмен жол табалық ел бастарлық
немесе
Ғылымсыз болса ақыл тұл,
Ақыл деген ... бір ... ... деме құр ... сынат, сабыр қыл, - десе ар
туралы былай деп пайымдаған ... ... ... сақта соны біл
немесе
Арың сатпа, теріңдң сат, ... пен ... ар үшін жи – ... ... ... бір ... ... Міне, ақынның осындай
өлеңдері арқылы балаға рухани – адамгершілік тәрбиесін беруге ... ... адам ... өмір ... ... ... ... қасиеттерімен, адал еңбегімен, жақсы мінез – құлығымен бағалы
екен. Күнделікті өмірде кездесіп қалатын мейірімсізідктен, қатігездіктен,
дөрекеліктен ... ... ... Абай, Шәкәрім жырлары болмақ. Аталардың
асыл сөзін аяқасты етпей, ардақтай біліп, өмір ұстанымы ... ... ... еш ... жоқ. Олай ... ... адам ... бұл сұраққа Шәкерімнің төмендегі өлең жолдары арқылы жауап
берді.
1.2. Шәкәрім Құдайбердиев шығармаларының тәрбиелік мәні
Балаларды адамгершілікке ... ... ... зор. Кітап баланы
мейірімділік пен мейірімсіздіктің, жақсы мен жаманның, ақ пен қараның әр
түрлі көрністерімен таныстырады, ... пен ... ... пен
сыйластыққа үйретеді, тәртіпсіздікке төзбеуге тәрбиелейді. Нәтижесінде ... ... қоры бай, ... ... ... балаға қолына түскен
кітаптың бәрін оқуға жол берілмеуі керек. ... ... ... баланың
оқуына баса назар аудармайды. Көп жағдайда бала кітапты өзі таңдасын, көмек
қажет болса, онда ... ... ... ... ... оқыған кітабының
мазмұнын сұрау да, есте сақтау қабілетінің жақсы болуына көмектеседі.
Балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде кітаптың маңызы зор. Кітап баланы
мейірімділік пен ... ... мен ... ақ пен ... ... көрністерімен таныстырады, әділдіке пен ... ... ... үйретеді, тәртіпсіздікке төзбеуге тәрбиелейді. Нәтижесінде бала
сауатты, ... қоры бай, ... ... Алайда, балаға қолына түскен
кітаптың бәрін оқуға жол берілмеуі керек. ... ... ... ... баса ... аудармайды. Көп жағдайда бала кітапты өзі таңдасын, көмек
қажет болса, онда ұстазы көмекке келуге болады. Баланың ... ... ... да, есте сақтау қабілетінің жақсы болуна көмектеседі.
Балалардың адамгершілік қасиеті, ... ... ... ... ... ата-аналардың өз балаларына көзқарасына
болады.
Ата-аналар кейде өз балаларына әділетті қарамайды және оны ... ... ... ... ету, ... ... қою оған қаншама ауыр
тиеді. Сіз ... ... ... ... ... ... жағынан үнемі селқостық көріп, өз ойын ортаға еркін ... ... ... ... өсуі де ... Сіз ... бір-біріңізге
сыйласымдысыз ба, көршілермен, таныстармен, достарыңызбен қарым-қатынас
жасай аласыз ба, олармен ... ... ... ... бала ... ... ... сүйіспеншілігі отбасынан алған тәрбиесіне байланысты.
Сыйластық, әділдік балаға дұрыс ықпал етуге, тілін табуға көмектеседі.
Бала ата-ананың ... ... ... ... ... Жылы ... ... қызықты әңгімелер айту олардың ортада өзін еркін ұстауына
көмектеседі.
Біз балаға адам сияқты қарауды ... ... Ол ... ... ... ... ... мейлі күрескер, дарынды болсын, десе де ол-
адам, болашақтың адамы. Ата-аналардың балалармен ... кез ... ... ... ... ... ауыл ... серуендеуі
олардың әсемдік сезімін тәрбиелеуге көмектеседі. Серуен кезінде ... ... зат ... ... ... ... ... ұқсастығының өзіне тән ерекшеліктері шамасы жеткенше ұғындыру, оларды
әңгімеге тартып ... ... ... басында қазақ елі үшін орыс және еуропа елдерінің
мәдениетін, әдебиетін, ... ... және осы ... ... ... ... кезеңі болды. Мысалы, ХІХ ғасырдың екінші
жартысында Абай орыс әдебиетінің озық үлгілерін ... ... ... ... мен поэзиясының дүниетаным шеңберін кеңейтуге өз үлесін
қосқаны сөзсіз. Бұл кезеңде қазақ ... ... ... жеке
тұлғаның ішкі дүниесіне мән берумәселелері қойылды. Әсіресе, Шәкәрім,
Мағжан, Жүсіпбек шығармашылықтары ... пен ... озық ... ... ... ... көзқарас қалыптастырды. Шәкерім шығыстық және
батыс, орыс ... жете ... ... ... ... жаңа ... түр, ... әкелді. Өйткені, адамның жеке индивидум ретінде қалыптасуы,
сананың жаңғыруы, өмірге көзқарастардың барлығы – ішкі дүниені ... тұр ... ... ақынның әкелген жаңаша мазмұны неде деген сұрақтар
төңірегінде сөз ... ... ақын ... ... «Алла сү», «Құдай
сүю», «Жаратушы сүю» үлгісін, өзінше жаңаша ... ... ... ... ... ... тануы проблемасын көтереді; үшіншіден,
сопылық мақамды дүниетаным мен өлең өрнегін ... ... сай да ... ... ... төл ... ... қазынасын, шығыс
әдебиеті мен батыс әдебиетінің озық үлгілерімен астастырып, ой, мазмұн, түр
бірлігінде сақтай ... ... ... ... ... ... ... үңіліп, оны өлең үлгісіне түсіріп, ақиқат
құбылыстарын тануға ... ... ... ақынның арқалаған ауыр жүгінің
бірі.
Ол өлең өрнегі және философия, сонымен ... ... ішкі ... ... ... поэзиясына жаңаша мазмұн мен түр әкелді. Адамның
«ішкі әлемнің» күрделілігін, құндылығын, ішкі сапа мәселелерін алға ... ... сан ... ... жеңуді, оған сыртқы ортаның
әсерін, онымен қарым-қатынаста бола ... адам ... ... ... игеру
керек деген идеяны ұсынды.
Осы үшеуінің басы қосылса, адам жақсы өмір сүріп, бірімен-бірі тату
тұруына сөз жоқ. ... осы ... ... жолдан қосылған, адамның
бойында біржола сіңіріп, біте қайнасып қалған күшті, зиянды жау нәрселер,
әдетте де бар. ... ... ... ... ... ... ... әдеттер туа бермек. Мысалы, зорлық, алдау, мансапқорлық, малқұмарлық,
рахымсыздық, мейірімсіздік, ... тағы ... ... болғанда осы
жаман әдеттерден құтылудың айласын іздеу керек».
Иә, Шәкерім күн ... адам ... ... оған ... мінез-
құлықтың әсері және қандай адами мәселелерді қойды. Жалпы, Шәкерім ... ... ... ... ... ... анық байқап, сол
ортаны, қоғамды, әлеуметтік өмірді ... ... ... қажеттіліктің
әсерін мойындайды.
Сондықтан ол:
Тәтті сөз бен түзу ой,
Тағдыр сыйы емес пе?
деп толғайды да, оған қоса:
Таза ақылды ... жоқ, бұл ... ұқ, ... деп ... ... ... айтқанда, Шәкәрім шығармашылығының бір иірім, жаратушы мен
адам, ... ... ... ... мен ... ... жеке
дамуының көрінісі деген ойларда жатыр. Шәкәрімнің адам жайындағы түсінігі
және оны көркемдеп суреттеу тәсілдері қазақ ... және ... ... ... Жалпы «адамтануда», «құдайтануда», «ішкі әлем»
жөнінде ... ... тек қана ... пен философияның ғана сыбағасына
тиетін үлес емес, сонымен қоса, ұлттық санаға, ұлттың ... әсер ... ... ... дамуы, оның ішік жан ... ... ... ... ... ... мен ... «ішкі жан дүние» көбінесе
этикалық, адамгершілік құбылыстар ретінде зерттеледі. Адам баласының ... оның ... ... ... деп ... Қытайдың конфуциялық дәстүрінде адамның «өзін-өзі тануы»
табиғи, әлеуметтік құбылыс ретінде қарастырылады. Сондықтан, адамның «өзін-
өзі тану» ... жеке ... ол ... ... ... ... адамның туғаннан пайда болатын қасиеттерін міндетті
түрде, ... яғни ... ... дамытуы арықылы іске асырады деп
есептейді: Мысалы: Ұстаз ... ... ... ... ... тұлғасы қораш болса, ол ілімді де
берік ұстана алмайды.Ең ... бол, ... бол, ... ... ... жұғыспа,және қателігіңді түзеудеп қорықпа.
Иә, сонымен Қытай халқының ұлы ойшылы: біздің жыл санауымызша алтыгшы
ғасырда өмір сүрген Конфуций данышпандығын 2,5 мың ... алып ... ... ... ұмтылу адамзатты жамандықтан арылтады».
Конфуций пікірлерінде адамгершілік, ізгілік бірінші орынға кезекке қойылып,
олар адамзат өмірін ... ... ... категориялар ретінде
қарасытырылады. Ұстаз айтыпты: «Адамгершілік бар жерде, өмір қызықты. Әрбір
ақылды адам, оның ... ... ... ... былай дейді: «Мейірімділік, махаббат, қайырымдылық, адалдық
ақ жүректен шығады. Ал арлы, арқылды адам қиянатты, зорлықты, өзімшілдікті,
мақтанды ... және ... ... шығармаларын оқу – тәрбие жұмысында пайдалану
2.1. Сабақта Шәкәрім шығармаларындағы адамгершілік идеясын
тиімді қолдану
ХІХ ғасырдың екінші ... мен ХХ ... ... ширегінде қазақтың
қоғамдық, әлеуметтік, рухани, мәдени, адамгершілік, ... ... ... реалиистік дәстүрін жалғастырып, артына мол мәдени мұра
қалдырған Шәкәрім ҚҰдайбердиев ақын, жазушы, аудармашы, өз бетімен ғылым ... ... ... ... ... ... еді. Қазақ әдебиеті мен
мәдениетінің аса ... ... ұлы ... ізін ... оның немере інісі
Шәкәрім жеті жасында жетім қалса да, атасы Құнанбайдың ерке ... ... ... таршылық көрмей өсті. Ақын шығармаларының толық жинағы
1988 жылы «Жазушы», «Жалын» баспаларынан шықты. Алайда, әлде ... ... ... ... ... ... жоқ. ... оның психологиялық,
философиялық, педагогикалық көзқарастары арнайы зерттеп, сөз етуді қажет
ететін тың тақырып, ... ... ... ... ... ... ... «Анық пен танық», «Мұсылмандық шарттары», т.б.
еңбектерінде көрініс ... «Үш ... ... басты ойдың өзікті
желісі Абай мұрасында ... сөз ... ... философиясымен, жан
құмарлығы мәселесімен астарласып жатқаны байқалды. Бұған осы ... ... ... ... ... соң, ... ... алып,
мен адамдықтың, адалдықтың жолын құғанымен жөн деп, ... ... ... ... ... дәлел бола алады. Шәкәрім «Үш анықты»
жазбас бұрын, алдын ала зор дайындықтан өткен.
Шәкәрімнің дүниенің негізі ... ... жаңа ... өсіп-
өніп, өліп-өшіп жатады, дүние (табиғат) үнемі қозғалыста, өзгерісте болады
дейтін көзқарасты қуаттап:
«Кетті, ... ... ... өзгеленді бұл ғалам.
Туды, лді, жанды, сөнді, өршіп, өнді қайтадан...»
дей келіп,
Іздедім, ... ... ескі ... ой ... ... ... қоршаған табиғаттың жұмбақ сырын ұқ, танып
біл, оның өлшеусіз ... ... ... ... ол үшін ... ... ми берді. Білу, нану, ұғыну, тану – бәрі ақыл ісі, олар мида
қорытылып,түсінік, ой, сезім ... ... ... ... ... ... ... құлақ естіп, көзбен көрмек,
Мұрын иіс, тіл дәмнен хабар бермек.
Бесеуінен мидағы ой хабар алып,
Жақсы, жаман әр істі сол ... ... ... сезім-мүшелерінің әрекеті арқылы іске асады,
ойлаған істі ... ... ... ... ... болуы, ізгілікті
қууы немесе жауыздық жолға түсуі ақыл мен ... ісі, ... әр ... салып, байыбына барып, терең ойлап, топшылап, ... іс ... ... ісі, ... ... парызы дейді. Шәкәрім өзінің
пәлсәпалық сипаттағы ... ... ... ... жер ... түрлі халық бар, олардың бәрі де жаратылыстың ішкі сырын ұғып ... бірі ... ... ... - ... ... күн ... жаралды
десе, енді бірі – «құдай жоқ» деп жар салады, үшіншісі көп құдайға табынса,
төртіншісі, ... ... деп, ... ... ойын он ... ... бәрі ... сырын білуге ұмтылушылық, «нағыз тәңірі жолы – қиянатсыз
ақ жүрекпен адал еңбек ету», оқу оқып, ... ... ... ... білу дегенді
айтады. Ақын өзінің «Тәңірі мен жан» деген өлеңінде философиялық түсінікті
кеңейте түсіп, туу, өсу, өлу, сондай-ақ ... ... ... ... өсімдікке нәр болып, тіршілікке қайта келуі – табиғы құбылыс, бар
зат мүлде жоғалып ... ... бар ... ... Тән ... ... ... Заттың, құбылыстың түрі ғана өзгереді.
Тіпті кетпес еш ... ... ... дене ... ... ... ... жанда дене түрлеп,
өзгеріп тұр бұл ғалам.
«Жоғалатын нәрсе жоқ», - деп
Айтты ғылым байқаған –
деп тіршіліктің негізін философиялық көзқарас ... ... ... бұл ... өзінің ұстазы ұлы ақын Абайдың:
Өлсе өлер табиғат,адам емес,
Ол, бірақ, қайта келіп, ойнап-күлмес
«Менің мен ... ... деп ат ... ... ... ... тәні ... жаны (рухы) мәңгі жасайтыны жөніндегі
философиялық көзқарасымен астарласып жатқаны байқалады. Шәкәрім үлгі ... ... ізгі ... ... ұран тұтып, «Жастарға»
деген өлеңінде былай дейді:
Қой, жігіттер, күн ... ... ... ... ойға ... ... босқа жүрсек,
Мына заман көрсетер бізге тарлық...
Асыл сол – ақыл, білім бойды барлық,
Айла, өтірік, ... өнер ... да ... ... деп ... ... ... қатарыңнан қалма, өсек, өтірік, ұрылқ-зорлыққаа әуес бома,
жалқаулықтан, ... қаш, ... ... елдердің жастарынан үйрен,
оқу оқып, білім ал, талаптанып, талпын, ... ... мен ... ел
қажетіне жұмса дейді. Ол қазақ жастарына ақылды мен ақылсыздың, адал ... ара ... ... ашып ... сол – ... пен ар ... сол – ... жан сақтайды,
Адал дос – таза еңбекпен күнін көріп,
Жаны үшін адамшылық ар сатпайды.
Үлкендер айтқан ақылды қабыл алып, ар ... үшін ... ... ... ,қу, сұм ... өзгеден айлаңды асырып, азғырушылардың
«ақыл-кеңесін» алсаң оңбайсың, қор болып, ... ... ... дейді.
Өнер қылма, ар сатып, жалданбақ-ты,
Ұлық болып, елді жеп, малданбақ-ты.
Біреуді жеп, ... ... ... ... ... ек алданбақ-ты,
Өлсең де оңдай сөзге құлақ салма,
Ардан күсіп, ақылдан құры қалма,
Әкең түгіл арғы атаң айтса-дағы
Білім жоқ ... ... ... ... ... кісі ... жеген адамның, ісі не
құдайға, не адамға жақпайды, ажал оғы бір ... оған да ... обал ... ... бар, қу, сұм атану, алдап-арбау, кісі ... ... ... арамдық пен жамандық көрінбей қалмайды. «Шөлмек мың күнде емес,
бір күнде сынады» дегендей, ... ... ... ... ... ... ... Абайға ұқсап, әділет жолын көрсеткен еді. Шәкәрім жүрегі
егіліп, жастарға жаны ашып, ... ... ... деп, ашына жащады.
Бірақ ол кездегі ақылшы ... ... ... деп ... ... талпынған
қазақты не жастан, не үлкендерден көрмегеніне ... ... ... ... жолы ... пен ғылымды меңгеру. Осы екі жол ... ... ... ... адамгершілік жолға салады.
Шәкәрім осы орайда «Арман» атты өлеңінде ... ... ... ... ... ... көз жұмып о дүниеге аттанғанға дейін алдына мақсат
қойып, соған жетсем екен деген ...... ... ... ... Ақын ... ... ғибрат алуға, ақылмен ойлап іс қылуға,
«құлқынның құлы ... ... ... – ар үшін ... ... ... – арымның садағасы», «Мал да аяулы, жан да аяулы ... ... ... сат!! Ал жан да ... жар да ... ... жар үшін ... құрбан
ет» ,- дейді. Адалдық пен адамдық борышым деп ... ... не ... ... ашылған қу нәпсіден, тойымсыздықтан туады деп ... ... ... ... ... ... ... адамшылық, жақсылық,
жамандықтың «бәрі құдайдың ісі» деп, өз ... ... ... жауып,
күнәдән пәк болғың келеді, осы жамандықтың барлығын өзіңнің таза ... ... ... ... ... ... ... өз шығармалары
арқылы тәрбиелейді. Ол «Мінеу мен күндеу» деген өлеңінде жастарға тағы
былайша ой ... ... ... көп ... өсиет қалдырды, сол
ғылымды оқып, ұға білсең ... ... ... ... азық. Олар айтқан
әрбір нақыл – ақылды ой – елегінен ... ... ... өз мініңді түзе,
ақыл біткенді талғаусыз – ... ала ... ой ... сал» ,- ... тексер, сөз көрсең сыр мен сынын,
Түзетуге именбе тапсаң мінін.
Әдеп сақта, жалғыз – ақ қате айтты деп.
Былшылдапты дей көрме ... ... ... ... ... ... салмақтылық қасиетіңнді сақта, өміріндегі
байлық пен бақыт еңбектпен келеді, тек талаптанып, ... ... ... ғана ол сенің қолыңа өзі келіп қонады дегенді айтқан болатын.
Үнемі біреуге телміріп, көзіңді сатып өмір ... ... ... мал жи, Абай ... «егіннің ебін, сауданың тегін үйрен,
қолөнерін кәсіп қыл, мал ... өнер ... ол үрім – ... азық ... деп ... ... Ақын ... өмір» атты
өлеңінде ел ішінде мақтан сүйіп, дау қуып, ... ... ... жүрген жандарды өткір мысқыл, ащы тілмен ... сен ... және тағы да ... сөздермен адамның адамдық намысына ... Ол ... » ... өлеңінде өмірдің тұтқасы өнер мен ... ... ... ... ... ... ... таусылмас кен, сол кенді
жас күнінде үйреніп, игерп бақ деп пайымдаған. Сондай – ақ ол өз ... үлгі - ... ... ... ... аса ... ... ерлікпен
өміріңді өткізіп алып, есейе келе оны іздеп, бүкіл дүниені шарлап, өмір
азабын ... ... Абай ... өкінішін білдіреді. Ақын, тіпті, елуге аяқ
басқан шағының өзінде де, ғылым – білім ... ... ... ұзақ ... ... 1905-1906 жылдары дүние жүзі ойшылдарының еңбектерін оқуға
Меккеге, одан Стамбул кітапханасына барып қайтуы, онан келе ... ... ... Л.Н. ... ... ... ... арналған қаншама
өнегелі мұра қалдырған болатын. Сондай – ақ жастарды ... өз ... ... мұра ... ... мәлім. Ақынның
мұраларын оқи отырып, тұлғаны жан – ... ... ... ... тыс уақытта Шәкәрімнің адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығы Абайдан кейінгі қазақ
әдібиетінің классикалық стилі дамуының бір бағыты екені ... ... ... жазушы, дін насихаттаушы, тарихшы, философ. Шәкәрім жамандық ой,
бұзақтың іс - ... ... ... ... де баса көңіл бөліп, ол ой –
пікірлерін құран сөзімен дәлеледеуге тырысады.
Адамның бұзақтық жолға ... ... ... ... үйірлік,
жалқаулыққа салынып, адал еңбек етуге мойын ұсынбау, ьалапсыздық, надандық
сияқты іс - әрекеттердің себеп ... ашып ... ... ... жолын
ұғам десең дүние һәм ахирет ... ... ... Оны оқып ... ... ... Жақсылық жамандықты айыра алмау ... ... ... күш ... оқу – ... деп ой ... ... негізгі идеялар Шәкәрім шығармаларының өзегі болып
табылады. Шәкәрімнің діни ... ... ... әлемдік ғылымдар
жетістігіне сүйене отырып талдау жасағаны байқалады. Оны «Анық пен танық»,
«Талап пен ... «Жан мен дене һәм ... ... өлмек – тағдырдың шын
қазасы», «Тіршілік жан туралы», «Үш анық», «Мұсылмандық шарт» деп ... ... ... ... Ол өзінің «Үш анық» атты
шығармасында сөз басында :
Келді кетті, толды, семді, өзгеленді бұл ... ... ... , ... ... өнді ... деген не? Мүлде өлеме? Шын жоғалып сөне ме?
Дене жөн деп, ... ... ... мен деп келе ... сұрақ қояды да, барлық ғылым саласы бойынша толық талдау жасай келе
өзінше ой қорытады.
Автордың педагогикалық психологияға ... ... ой – ... «Үш ... (1920), «Жан ... және өнер ... (1926), ... жолдары» (1929) атты еңбектерінде ... ... ...
тәрбиелік психологяның іргелі проблемалары болып ... ... ... әдет пен ... ... ... әр ... адамгершілік
қасиетке баулу, ұстаз бен ата – ананың өнегелік тұстарының ... ... ... ... ... деректермен, көркем тілмен
жазылған.
Енді автордың тәлім – тәрбиелік мәселелерді баяндайтын негізгі еңбектерінің
алғашқысы « адамгершілікке тәрбиелеу – ... ... » ... ... ... ... іргесі қаланған қазақи тәлім –тәрбиелік
психологияның ұғымдары мен терминдерінің арнайы тұсауын кескен. ... ... ... паш ... де осы еңбек. Сол кездің өзінде – ақ
«Еңбекші қазақ» газетінің 1925 ... 410 ... ...... осы
кітабына оқырмандар тарапынан төмендегідей жылы лебіздер білдіріліпті.
Пікір айтушының ... ... ... « Үш анық » ... ... құсы, яғни өте керекті дүние екені. Бұл ... сын ... ... ... өте ... ... ... түсінікті дейді. Бұл ... ... мен ... атауларына, терминдеріне орысша –
қазақша түсінік берілген.
Шәкәрім Құдайбердиевтің еңбегі ескі сарынмен емес, жаңа сарынмен сол
кездегі психологияның ... ... Ол ... ... туралы
еуропалық, ресейлік ғалымдардың жазғандарынан қазақ оқушыларына ең керегін
ғана алған. Бұл ... ... аз, ... ... ... ... қалайша
тәрбиелеу керек, көбінесе осы жағы сөз болған. ... ... де осы. ... ... ... ... оқытушы тәлімгерлердің
тамырын ... ... ... да бұл ... оқып ... ... әсіресе
мұғалімдер қауымы мектептегі оқу – ... ... ... ... ... ... оқу – тәрбие жүргізудің тетіктерін, талап – тілектерін
қалай ұйымдастыруға болатынын түсінеді. Ең негізгісі – баланың ... ... ... ... болатынын үйренеді. Сондықтан бұл еңбегі
оқушыларға жол сілтейтін жақсы жетекші. Бұл ... ... ... аз. Оны ... ... алу керек. Мұның бірінші бөлімінде тәрбие
негіздері, оның нақты мақсаты мен ... ... ... ... асырудың жай – жапсары, сондай – ақ ... ... ... ағымына қарай, ол түрлі өзгерістерге түсіп отыратыны, ортақшылдық
тәрбие ... жан – ... сөз ... Бұл еңбекті нақтылап айтқанда
шәкірттерді оқуға ынталы ету, ... ... ... мен ... ... ... оқыту процесіндегі көрнекіліктің рөлі, оған қажетті
жанама құралдар, сабақтың басынан аяғына дейінгі жүрісі, яғни ... т.б 20 – ... ... ... ... ... ... нақты өмірінен алынған деректер келтіру арқылы талданады. Бұл
кітапта сондай – ақ ... ... оның оқу ... ... ... ... сөз ... Сондай – ақ мектеп басқару
мәселелері , яғни мектептің тазалығы мен жинақылығы, эстетикалық ... ... ... мектеп үйінің құрылысы, тағы басқа мәселелер
қазақ ұғымына лайықты түсініктермен баяндалады.
Бұрын көшпелі жағдайларда мұндай ... мән бере ... ... үшін бұл ... өте ... ... ... ерекше еске
алады. « Үш анық» ... ... бен ... ... ... ... болмақ, мектептерде жүргізілетін еңбек, ... дене ... ... ... тиіс, тіпті сейіл- серуеннің өзін қалайша тиімді
етіп ұйымдастыру керек т.б осы секілді «ұсақ - ... ... ... ... ... мән беріп, бұларға аса зерделілікпен қарап, олардың
әрқайсысына өз пікірін білдіріп отырады.
«Табиғат неше түрлі жан ... деп ... ... ... ... ... ... араасында «ең күшті жан адамда тұр» деп көрсетті.
Сондықтан оның ой - өрісі басқа ... ... ... ... ... ерік ... ... тіршілік иелерінде ерік жоқ, оларды ... ... ... ... байланысты адам баласының алдында
жақсы да тұр, жаман да тұр. Ақынның пайымдауынша ақшамен, малмен ... ... ... ... ... адамға өз еңбегімен күн көруді үйрету ,
еңбектенудің жолдарын сілтеп, сол еңбектен алатын рух рахатының ешқандай
ақшамен ... ... мәні ... өз ... өміріне әсер ететін сөздер тауып, сол кезде
қажет маңызды ... өз ... ... құйып отырған. Діни
білімді меңгерген. Абайдың ақындығын сусындаған ... қажы ... ойын ... ... ... ... түсетн сынақтардың мәнін
өз оқырманымен бірге іздейді.
«Ашу мен ... ... мен ... ... пен ... « ... ... «Тойымсыз нәпсі тұрақсыз дүние» - атты ... ақын ... ... ... ... жауап береді. Осы сауалдардың түйінін
«Адамдық борышың» атты ... ... ... Ақын ... ... бір ... ... – ол адамзаттың сана- сезімін ояту. Ол
өзінің шығармаларында осы идеяны алға жетелеген.
Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... оның ... үш ... ... ... ... Біріншіден, бүкіл саналы
өмірін мектепке арнаса, сонымен қазақ балаларын оқуға тартушысы ... ... ... – тәлімгер даярлауға, оларға күнделікті ғылыми ... ... ... бағыштады.
Адамның болмысын қарастырғанда Шәкәрім оның үш негізден құрылатынын
айтады. Олар – ... жан, ... ... тән мен ... ... ...... мәселелеріне қатысты көптеген
мақалалардың авторы. Мәселен, оның «Жастарға тәлім - тәрбие » ... ... ... ... ... , « ... қалай тәрбиелеу
керек » деген мақаласы осы журналдың мың тоғыз жүз ... ... ... санында жарияланған. Осы іспеттес мақалалардың өзін жинастырсақ,
жеке бір ... ... еді. Енді ... сөз ... ... ... ... жазған жеке еңбектері жайында сөз
болып сабақта ақын шығармаларын қолдансақ, оқушыларды жан – ... ... ... деген тұжырымға келген болтанбыз.
Қорытынды.
Қазақстан Республикасының егеменді ел болып, қазақ ... ... ... ие ... ... білім мен тәрбие беру саясаты
туралы заңдардың қабылдануы ... ... оқу – ... ... ... ... ... талап етіп отыр. Ұлттық бай мұрада
«Қазақтардың қайталанбас этикалық, психологиялық әлемі әлі жете ... ... ... дүни» екендігі туралы Н.Ә. Назарбаев та атап
көрсеткен.
Адамгершілік тәрбие жөнінде сөз қылғанда ... ерік – ... ... өзі ... ... ... да мән ... Ол оның белсенді
өмірінде, сөз бен іс бірлігінде, өмірдің қиын ... өз ... ... әсер ... таңда қоғамды демократияландыру мен ізгілендіруде оқушылардың
тәрбие процесі ... ... ... ... ... маңызын айқындау, жаңа қоғамның ... ... ... ... халқының келешегі тек өнер – білімде деп ... ... ... діни – ... ... да, ... ... дінінен, салт – дәстүрінен бездіріп шоқындыруды көздеген ... ... ... бар күш – ... жұмсап бақты.
Жас ұрпақтың жүрегіне имандылық дәнін сеуіп, оны әрі ... ... ... ... – бір ... ... өнер – ... үндеп,
адамдықты, имандылықты, адамгершілікті ту етіп ұстауға ... ... ... әр қилы ... таныстыруда әдебиет сабағының
алар орны өзгеше. «Талап пен ақыл» , «Ашу мен ... ... ... ... ... Ақын ... ... жастарды адалдыққа,
адамгершілікке, имандылыққа, ... ... ... баса ... ... ... ... адамгершілік тәрбие баланың
Отанға деген махаббатын, еңбекке тағы да басқа нәрселерге ... Оның ... ... жеке ... ... ... ... өзіне деген талаптылықтан көрінеді.
Бүгінгі талқылаған мәселемізге байланысты жарық ... ... оқу - ... ... ... талдауымызда «құндылық»,
«адамгершілік құндылық», «жалпы адамзаттық құндылық» ұғымдарына әр ... ... ... алауан түрлі бола отырып бір –
бірін жоққа шығаратындарын да бар ... көз ... ... ішінен
зерттеу мәселеміздің міндеттеріне сәйкес адамгершілік құндылықтардың ... ... ... ... ... адам ... ... жан – жақты ашып сипаттауға негіз болған ... ...... ... салыстырмалы түрде
сипаттама беру осы ұғымдардың тәрбиелік мәні мен мазмұны ғылыми – теориялық
тұрғыда негіздеуге септігін ... ... ... адамгершілік құндылықтарын педагогикалық
шарттарын айқындау қоғамның экономикалық, әлеуметтік, саяси, рухани ... ... ... ... ... ...... оқу – маттериалдық , моральдық психологиялық,
эстетикалық, мектеп гигиеналық шарттарын ... ... ...... ... жасаған талдау жеке ұлғаның
бірнеше өріс құралдары мен олардың адамгершілік құндылықтарды айқындауына
септігін ... ... ... ... ақын ... абақта
тиімді пайдалану арқылы пйдалануға да ... ... ғана ... ... қалыптасады.
Ұсыныс:
1. оқушылардың адамгершілік құндылықтарын қалыптастыру мақсатында тәрбие
процесінде ақын шығармаларын пайдалану қажет:
2. сабақта немесе сабақтан тыс ... ... ... ... ... және факультатив ретінде көп қолдану қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Әбенбаев Ш., Құдиярова А.М. Педагогика. Алматы , 2000 46- 48 ... ... С. ... ... ... көзқарастары . Қазақ тәлім
тәрбиесі. Алматы 2000
3. Әбиев Ж. ... ... , 2004 , 3 ... ... Р.С. ... . ... 2000
5. Әлжан Қ. Тәңір, адам және әлем //Этнопедагогика , № 3 , 2005,
Б 54 – ... ... К. ... өміріндегі адамгершілік қағидалар // Тәрбие
құралы , № 3, 2006, 45 49 ... ... О. ... және адам. //Ақиқат , № 6 , 2006, 13 – 16 б
8. ... А. ... ... ... мәні // Ұлт тағылымы,
№ 1 , 2003, 10 – 12 б
9. Асылова А. Тәрбие негізі – адамгершілік. //Тәрбие ... № 4 , ... 4 – ... Асылбеков Е. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу – басты қағида
// Сыныптағы тәрбие, № 2 , 2004, Б 3 – ... ... О. ... тыс ... ... ... баулу
// Ұлт тағылымы, № 1, 2004, Б 3 – 4
12. Әшетов Е. Ұлы ... ... ... ой – ... ... ... № 2 , 1999, ... – 15
13. Қайырбекеов С. Ы. Алтынсарин мен Ш. Құдайбердіұлының діни тәрбие
жөніндегі ... ... // Агу , ... , № 2 ,
2004, 22 – 24 б
14. ... С. ... ... ... ... жолы // ... ... әдебиеті , № 3 , 2004, 20 – 22 ... ... Р. ... ... ... ... // Ұлағат ,
№ 2 , 2003, Б 9 – ... ... А. ... шығармаларындағы басты тәрбие – адамгершілік .
// Қазақстан жоғарғы мектебі , № 2 , 2004, Б 33 – ... ... Д. ... өз ... ... ... ... іске
асырған адам. ІІ Егемен Қазақстан , 4 – тамыз , 2006
18. Исатайұлы М. Ұлы ақын Шәкәрімнің адам ... ... ... ... , № 8 , 2003, 20 – 23 ... ... С. Шәкәрім шығармаларының бір қыры. //Қазақстан мектебі ,
№ 1 , 2001, 16 – 19 ... ... М. ... ... ... // ... құралы , № 2 ,
2006, Б 75
21. Қалиев. С. Шәкәрім Құдайбердіұлының тәліми көзқарастары // Ізденіс ,
№ 8 , 2000, Б 8 – ... ... Ұ. ... Құдайбердіұлының педагогикалық көзқарастары //
Қазақ тілі мен ідебиеті , № 3 , 2001, 56 – 58 ... ... А. ... ар ... . // Абай , № 3 , 2004, Б 51 – ... Қалиев С. Шәкәрім Құдайбердіұлының діни тәрбиесі жөніндегі ойы.
// Хабаршы , № 11 , 2002, 20 – 25 ... ... Ө. ... ... ... ой – ... Республика ұстаздары , 20 – қыркүйек , 2004
26. Ахметова А.Н. Сабақтан тыс уақытта ... ... ... ... ... тыс жұмістар №12, 2001, 12- 14 б
Тіркеме
Сабақтың тақырыбы: Шәкәрім және адамгершілік тәлім – тәрбие
Сабақтың мақсаты:
1. ... ... ... ... еңбексүйгіштікке, өз халқының салт – дәстүрін ... ... ... ... болуы керектігі туралы білімдерін және
ақыл – ойын қалыптастыру;
2. Ақыл – ойын дамыту нәтижесінде адам ... ... , ... ... отырып, әдеп әліппесін бойына дарыту, тіл байлығын,
таным – белсенділігін арттыру.
3. Оқушыларды ақыл – ой тәрбиесі арқылы ... ... ... ... Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Ақыл – ой , адамгершілік туралы сұрақ – жауап.
- Ақыл – ой ... не ?
- ... бала ... болуы керек ?
- Әдепті болғың келе ме ?
- Әдепсіз адам ... ... ... адам ... ... – жаман қасиеттер болады екен. Ал ... ... ... ... тоқталайық.
Жүргізуші: Жалпы Шәкәрім туралы бүкіл халыққа жар салмай кетуге
болмайды. ХІХ ... ... ... мен ХХ ... алғашқы ширегінде
қазақтың қоғамдық, әлеуметтік, рухани, мәдени, әдеби өміріне белсене
араласып, гуманистік, адамгершілік, демократтық, ... ... және ... Абайдың реалистік дәстүрін жалғасытырп, артына
мол мұра қалдырған ... ... ... ... ... ... өз бетімен ғылыми – білім биігіне жоғары көтерілген
әмбебап ғұлама еді. Шәкәрім Құдайбердіұлы шығыстың және ... ... жете ... ... ... ... жаңа өрнек пен түр,
мазмұн әкелді. Енді осы атамыздың келешек ұрпаққа мұра, тәлім – ... ... ... ... ... ... рұқсат етіңіз.
1 – оқушы.
Ата – ананың тілегі,
Адамдықтың тірегі
Адал болып өскені.
2 – оқушы.
Әдептілік ... ... ... ... ... ...... айналыс, сұлулық сыйлаған,
Сол саған пайдалы іс,
Сауық пен кинодан
4- оқушы
Тәртіпті бала сүйеніп,
Төбең бір ... ... бала ... ... ... – оқушы.
Кім үлкенді сыйласа,
Кім үлкенді тыңдаса,
Сыйлы болмақ өзі де,
Үлкен болған кезінде
6 – оқушы.
Сыйла үлкен кісіні,
Қамқорлыққа ал кішіні,
Сақтан көше ... ал ... қыл бұл ... жүр ... ... – жауап.
1. Суреттер бойынша әңгімелесу.
2. «Жалғасытыр» ойындары
IV . Концерттік бағдарлама.
1. «Жорға» биін орындайтын жігіттер тобы.
2. «Аққулар» биін орындайтын қыздар тобы.
3. ... Ана ... ... ... ... беру.
1. Хаттарды қатрынан қойып, бір оқушы шығып , дауыстап оқиды. Қалғандарын
яғни барлық оқушылар берілген ... ... ... ... ... ... Хат – 1. ... бір досым бар. Өзі мақтаншақ, ойнап жүргенде үй – ішін
айтып, жаңа нәрселерін көрсетіп,кішкентайларды қалай ... ... да ... Мен ... ұнатпаймын. Бірақ ойынды жақсы ойнайды.
Мен , осы баламен дос ... ба ... ?
3. Хат – 2. ... көршіснің бір баласы бар. Өзі өтірікші, көзбе – ... айта ... ... күнде келіп ойнағысы келеді. Менің онымен
бірге ойнағаным дұрыс па ?
VI. Қортынды.
Сабақты қорытындылай келе, ... әр ... ... ... да ... ... ... , олардың адалдыққа, ... ... ... ... ... ... адам ... , жаман қасиеттерді ажырата білуге баулиды. Міне, осындай жақсы мінез
– құлықтарды оқушылар естерінде сақтап жүресе, нұр үстіне нұр ... ... ... ... ... ... қоялық, сақ болалық
Білгенді, білмегенді анықталық!
Күнде көздеп, мінезді тексерелік,
Айланы ақыл демей, сескенелік!
Адалдық жолында өлсек арман бар ма?
Ақты аныққа ... деп ... ... аяндалық!
Арамға аяқ баспай шабандылық
Елемесең есіңе енбейді ақыл,
Ескерсең, осы сөзім сендерге анық
Арсыз арам ... ... іске ... ... де болса білімді ізденелік!
Надандықпен біржола қоштасалық.
Қайтсек адам болмақпыз ?
Білімді неге ... көп ... ... ... жеп ... ақыл ойланып таба қалсақ!
Біз дағы алушыға тек берелік!
Кейде бірге жүрелік, кейде ойналық!
Ойнап, күліп ... ой ... аз ... ... ... талап етпеген іс қоймалық!
Жаман әдет тастауға ұнасалық! Мына мінез қалай деп ... ... ... ... шыдасалық!

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде. "Әдебиет танытқыш" - ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы. Шәкәрім шығармаларының текстологиясы14 бет
Шәкәрім шығармаларының тарихи сипаты мен адамгершілік үлгісі41 бет
Шәкәрім шығармашылығындағы діни терминдердің маңызы8 бет
Шәкәрім Құдайбергеновтың өмірі мен шығармашылығы32 бет
Шәкәрім құдайбердіұлы шығармаларының поэтикалық ерекшеліктері27 бет
Шәкәрім Құдайбердиевтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
Шәкәрімнің шығармашылығы20 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь