Жиренше шешен

Жиренше шешен
Дүниеге келгені: шамамен 15 — 16 ғ.лар

Ұлты: қазақ

Мансабы: қазақтың ақыл.парасатымен, тапқырлығымен аты аңызға айналған ділмәр шешені
Жалпы мағлұмат
Жиренше шешен (туылған-өлген жылы белгісіз) — Қазақ хандығын құрған Жәнібек хан (15 — 16 ғ-лар) — қазақтың ақыл-парасатымен, тапқырлығымен аты аңызға айналған ділмәр шешені. Аңыз-әңгімелердің дерегі бойынша ол тарихта болған, әз Жәнібек ханның тұсында өмір сүрген кісі, бірақ тарихи шығармаларда Жәнібек ханның төңірегінде ондай адам болды деген дерек кездеспейді. Халық аңыздары бойынша, Жиренше шешен кедей адам болған. Ол дербес Қазақ хандығын құруда ханға көмектескен, оған пайдалы кеңестер айтып, халық бұқарасының атынан сөйлеген. Оның атынан айтылып, халық жадында сақталған аңыз-әңгімелер мен шешендік сөздер көп. Олардың көпшілігі 15 — 16 ғ-лардан басталатын халық шығармасына немесе әлденеше адамның, бірнеше буынның өңдеп, өзгертуінен өткен ортақ мұраға айналып кеткен. Жиренше шешен туралы аңыздарда оның әйелі Қарашаш та ақылды әрі тапқыр жан ретінде суреттеледі. Басқа түркі тілдес халықтар фольклорында да Жиренше шешен туралы ертегі, аңыз, әңгімелер кездеседі. Мысалы, қарақалпақта Жиренше шешен, қырғыздарда Жээренче чээчэн, түрікменде ақылды да тапқыр, әділ Ийкренче туралы аңыздар бар. Жиренше шешен туралы әңгімелерді, негізінен, үш салаға бөлуге болады. Біріншісінде ол Жәнібек ханның уәзірі, ақылшысы, досы ретінде бейнеленеді, екіншісінде ханның кемшіліктерін бетіне айтып, ақыл-парасатымен өзін оған мойындата білген әділ адам ретінде суреттелсе, үшіншісінде оның өз әйелі Қарашашпен, т. б. қарапайым халық бұқарасы өкілдерімен қарым-қатынасы көрсетілген. Жиренше шешен жөнінде өзге халықтардың шығармаларында да сөз болады. Түркі-Моңғол, Үнді-Еуропа халықтарының біразының фольклорында да ол туралы әңгіме бар. Қазақ фольклорында бар Жиренше шешен жайындағы аңыз әңгімелердің кейбір нұсқалары негізгі кейіпкердің атымен, мысалы, қарақалпақ (Жиренше), қырғыз (Жээренче чээчен), түрікмен (Йикренче) фольклорына ауысқаны байқалады. Жиренше шешен туралы ертегілер, әңгімелер қазақ фольклорында шамамен XV ғасырдан басталады. Онда шешендік сөздің үлгілерімен қатар, тұрмыс-салт ертегілері де бар. Жиренше шешен атымен байланысты әңгімелердің ішінде ең көп тарағаны — оның көркіне ақылы сай, дана қыз Қарашашқа үйленгені. Жалпы зерттеулер Жиренше шешеннің атына қатысты аңыз әңгімелерді үш топқа бөледі. Біріншісі—Жиренше шешенді Жәнібек ханның ақылшысы, әрі досы етіп көрсететін әңгімелер. Мұнда Қазақ хандығын құрысуға белсене қатысқан Жәнібек ханға деген ел ілтипатының әсері айқын аңғарылады. Екіншісі — Жиренше шешенді әлеуметтік теңсіздікке қарсы күресуші етіп көрсететін әңгімелер. Мұнда ол ханды әшкерелеуші, ханның зорлығына өзінің ақыл- парасатын қарсы қоюшы, тапқыр ақыл иесі ретінде бейнеленеді. Үшіншісі — Жиренше шешеннің көпшілік арасындағы күнделікті
        
        Жиренше шешен
|Жиренше шешен ... ... 15 — 16 ... ... | ... ... ... |қазақтың ақыл-парасатымен, |
| ... аты ... |
| ... ділмәр шешені |
| ... ... ... (туылған-өлген жылы белгісіз) — Қазақ хандығын құрған
Жәнібек хан (15 — 16 ...... ... ... ... айналған ділмәр шешені. Аңыз-әңгімелердің дерегі бойынша ол тарихта
болған, әз ... ... ... өмір ... кісі, бірақ тарихи
шығармаларда Жәнібек ханның ... ... адам ... деген дерек
кездеспейді. Халық аңыздары бойынша, Жиренше шешен кедей адам болған. Ол
дербес Қазақ ... ... ... ... оған пайдалы кеңестер
айтып, халық ... ... ... Оның ... ... ... сақталған аңыз-әңгімелер мен шешендік сөздер көп. Олардың көпшілігі
15 — 16 ғ-лардан басталатын халық шығармасына ... ... ... ... өңдеп, өзгертуінен өткен ортақ мұраға айналып ... ... ... ... оның ... ... та ... әрі тапқыр жан
ретінде суреттеледі. Басқа түркі ... ... ... да ... ... ... ... әңгімелер кездеседі. Мысалы, қарақалпақта
Жиренше шешен, қырғыздарда Жээренче ... ... ... да ... ... ... ... бар. Жиренше шешен туралы әңгімелерді,
негізінен, үш салаға бөлуге болады. Біріншісінде ол Жәнібек ... ... досы ... ... ... ... ... бетіне
айтып, ақыл-парасатымен өзін оған мойындата білген әділ адам ... ... оның өз ... Қарашашпен, т. б. қарапайым ... ... ... ... Жиренше шешен жөнінде өзге
халықтардың шығармаларында да сөз ... ... ... ... ... да ол ... әңгіме бар. Қазақ
фольклорында бар Жиренше шешен жайындағы аңыз әңгімелердің кейбір ... ... ... ... ... (Жиренше), қырғыз (Жээренче
чээчен), түрікмен (Йикренче) фольклорына ауысқаны байқалады. Жиренше шешен
туралы ертегілер, әңгімелер ... ... ... XV ғасырдан
басталады. Онда ... ... ... ... ... ... бар. Жиренше шешен атымен байланысты әңгімелердің ішінде ең көп тарағаны
— оның көркіне ақылы сай, дана қыз ... ... ... зерттеулер
Жиренше шешеннің атына қатысты аңыз ... үш ... ... ... ... ... ... әрі досы етіп көрсететін
әңгімелер. Мұнда Қазақ ... ... ... ... Жәнібек ханға
деген ел ілтипатының әсері ... ... ... — Жиренше шешенді
әлеуметтік теңсіздікке қарсы күресуші етіп ... ... ... ... ... ... ... өзінің ақыл- парасатын қарсы қоюшы,
тапқыр ақыл иесі ретінде бейнеленеді. Үшіншісі — Жиренше шешеннің ... ... ... ... ... ... ... Осы
шығармалардың арқасында Жиренше есімі ұмыт ... ... ... асып,
бүгінгі ұрпаққа жетіп отыр.
Халық аузынан
Жиренше шешен қазақтың дәстүрлі ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... жайылған айтулы тұлға. Оның туған жылын, ... ... өмір ... дәл ... айту ... ... ... Жиренше шешен
халық ауыз әдебиетіндегі Алдар ... ... ... ... ... ... ... Аңыз бойынша ол Әз Жәнібек ханның тұсында өмір
сүрген. Жиренше шешен сол Әз ... ... биі, ... ... ұқсайды.
Өйткені халық аузында да, тарихи шежірелерде де ... ... ... ... Жәнібектің шамамен 1406-1473 жылдар аралығында өмір сүргені аян. Бір
аңызда аң аулап ... ... ... ... ... кезінде 7-8 жасар
шамасындағы аққұбаша жетім балаға кездесіп, танысады. Оны үйіне ... ... ... етіп алады. Аққұбаша бала өсе келе сол Әз Жәнібек
ханның сарай би-шешені боп ... ... ... ... де ... замандас болып шықпай ма?
Ал, Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының "Шипагерлік Баяны" (1996) Жиреншенің
даналық шешен сөздерінен басталады.
Ал, ... ... ... ... бек ... "Түп-тұқианнан өзіме
шейін" дейтін 1993 жылы "Жалын" баспасынан шыққан ... ... ... ... ... ... жазады: "Бір жетім баланы, ... етіп ... - ... ... шал, ... ... ... атадан
қосылатын кісі. Төкең сұрастыра келе, қыз кәдімгі Жиренше шешеннің шөбелегі
болып шығады. Қыз "Менің әкем ... оның ... ... оның ... ... ... Шақ, оның ... Жиренше" - деп сайрайды". Бұл Жиреншенің өзінен
бергі үрім-бұтағы. Ал, шешеннің өзінен арғы ата-бабалары әлі ... ... ... ... ... Энциклопедиясында былай жазылған:
"Жиренше ... ... ауыз ... ... ... символы. Қазақ аңыздары бойынша Жиренше ше шен тарихта ... ("Әз ... ... ... өмір ... ... Ал айда ... шешен туралы нақты деректер аз. Ол жөніндегі шығармалардың дені ... ... ... ... ... Қазақтан өзге түркі, монгол және
үнді-еуропа халықтарының фольклорында Жиренше ... ... ... ... фольклорында Жиренше шешен жайлы ертегі, аңыз, әңгіме,
анекдоттар бір топ..."
Жиренше ... ... ... ... ... ... Жиренше шешен науқастанып, сырқатына шипа ем дарым зәруатын
дарымдап, сауыққан соң ой ... ... ... ... ... хан Әз ... ... шақырғыш жасауылын жіберіп, шешенді шақырыпты.
Жиренше:
- Сен қайда бармақсың, бірге жүр, егіздеп барайық, - ... соң, ... ... ... барсам, Жәнібек хан тағында ... ... ... ... ... бос ... отырыпты. Біз хан тақсырға
амандағыш жөрелгі аяқ жоқ еш.
Жәнібек хан:
- Ей, ... Көз ... ... ... - деп, ... оқты көзімен
ата қарағанда, мен ішімнен бір сұмдық болмас па екен деп, Жиреншені ханның
"Қарабас" дегені қалай деп, ... ... ... да ... ... ... Күлкі жербет, ұйқы жербет, тамақ жербет, талақ жербет көз құлақ елі,
ауыз кем ғой - деп еді, хан ... ... ... Көз ... ... ... - деді. Ойлануға еш кезек бермейін дегендей
тақсырғала, Жиренше іркіліссіз:
- Ажал сағымған, несіп ... неке ... ... ... ... оң қол еді, көзді өтей тастақа отырсыз ба? - деді ... ... ... хан тағы да ... ... қаншаға? - деді. Жиренше:
- Бастармақсыз шопан табын бишеқор, түйіні жоқ ой бишеқор, қараүзген
шипагері жоқ ел ... ... ... ... елі ... бел би ... елі қадірлемеген ер бишеқор, оң қол екен, - дей бере, ... ... ... ... бар ма? - деп ... ... ... Тақсыр, өзі білгі алдыңызда, білмесеңіз қарызыңызда тұр, - деді. Хан
аз-кем бөгеліп:
- Ол кім? - деді. Жиренше мені сұк ... ... ... ... ... ... ұлы жүз, Зарман, Зарман ішінде Албан. Лұхман хакімнен
төлім алған. Аты Өтебойдақ, шипагерлікпен өтерден мормахы ... - ... ... ... жеткендей болды. Жәнібек хан көзін менен алмастан, басын
изей ойланып алды да:
- Жарайсың Қарабас! Басың нағыз алтын бас, ... ... ... ... ... ... қоя ... "Қарабас" деп, екі ілікке алуға жарымпас деп,
өттең, қойса жөн екен "Алтынбас" деп, - деді ... ... ... езгі ... жаса ханға:
- Әкем менің атымды жағалап қойыпты, сіз бағалап қойдыңыз, жұрт ағалап
шығар. ... ... ... атым ... емес, Жиренше. Азан айтып қойған
аттан айырылып босқа ... ... ... ... қара ... кірейін
ғазиз басты игенше, - деді де, езгі тағызым жасап тұра ... Хан ... бір ... ... да, ... түсін жылытып:
- Жасың қаншада? - деді сұрап Жиреншеден, Жиренше:
- Жылым айбар, ... ... ... Біле ... мәнін, мен қалайша
өлдім? - деді. Хан:
- Сен онда Қанай шешенмен ... ... сол ... еді, - ... ... осы орайда Жиреншені жеңіп алғысы келді ме, тұтқайлы дүрсе қоя
беріп:
- Білсең айтшы, дүниеде не өлмейді? - ... ... ... заты ... ... хаты өлмейді, жақсының аты өлмейді,
- деп ... ... ... ... да, ... көз ... ... Қанай:
- Жиренше! Күннің көзі өлмейді, жердің жүзі өлмейді, ағынды су өлмейді,
аспандағы ду өлмейді, - ... ... ... ... ... тапа-тал түсте қалғып кеттің. Қара жердің
өлгені үстін ... ... ағын ... ... бетіне мұз қатқаны, күн
көзінің өлгені қызарып барып батқаны, аспанда дудың өлгені, ... ... Ажал ... ... оқ Алланың көздеп атқаны, - дегенде, Қанай үндей
алмай қалды. Жиреншеден басқамыз хан бастап ду ... ... жер ... ... ... шешеннің бас жағындағы бос орынға отыр! Тумалдастың құдайы бір,
дүрдүн тауар түйіні бір, - деді Жиреншеге ... ... ... ... ... Қасымдағы қандалмамды қайтемін? - деді ханға қарап.
- А, не дейсің? - деп ... хан ... шорт ... ... оқты көзімен ата қарады. Менің зәреқұтым үшып кетті. ... ... тағы да мені ... ... ... ... ... хансыз, жасай алмайсыз өмірлеуде раһит
жансыз, сырқаттанып науқас ... ... ... ... ... бейнеттен айықтыра алар ма? Жардың ауған жүгін басқан
арман боп кейде тайып тұра алар ма? - ... жан ... ... ме, ... ... шешен қайта ескерткен
соң есіне түсті ме, не сөз төркінін жете ұғынбағаннан төп-тартып өзінен өзі
именіп қалды ма, белгісіз ... ... ... ... ... ... да алдың, шешен ділмар затыңды да алдың.
Ханзадамның аты да ... еді, ... ... ... ханзаданы теңей алмай
айтқан болды ғой. ... ... ... ... ... пар ... ... екенмін, - деп жырғап, қарқылдай күлгенде, уәзірлері мен шенді
шекпенділері де қарқылдасып, күлісіп, ... ... ... Мен ... ... ... күле бердім.
Жиренше шешен жайлы аңыз
Хан жарлығы бойынша мен де Жиреншенің қимар қатарына отырдым. Мен ... хан ... ... ... ілме ... ... Алла ... адам пендесін неден құралмағы шарт болған? - деді.
Мен:
- Адам баласы Алла өзі ... алты ... ... ... пен адам
пендесі өзі теретін алты несіптік ризықтан құралмағы шарт болмақ, - дедім.
Хан тағы да менен:
- Соңы немен ... - деп ... ... ... ... ... өсіп, ажалдан өшіп, елді ешретіп, жерді
күңірентіп жер бесікке түспекке аттанбақ, - ... ... ... ... не? - деп сұрады. Мен:
- Адамзатына ғана Алла жазған тұғырлық алты несібеге сан ... ... ... ... ... ... ... алты несібе мен
алты несіптік ризықтық дәнекерді ... ... ... ... -
дедім. Хан:
- Сырқат қалай айықпақ, науқас қалай жазылмақ? - деді.
Мен:
- Әуелі сырқаттық сипат нақтамалылығы дәл болмақ, ... сай шипа ... ... ... ... туралық тапса, айығым алғысты болмақ.
Науқас үйлесті күтінім ... ... ... ... ... ... көп
тартпақ, алдашы ажал торымына жолықпақ, - дедім. Хан үндеместен ризалықпен
басын шұлғи берді. Мен осы орайда:
- Дат ... - ... ... Дат айтылмақ шарт, - деді. Мен:
- Шипа ем дарым ... ... ... жоқ. Бұған осы отырған, хан
бастаған игі жақсылар демегі қалай ... ... я ... ... шарт па? ... ... ... қанашаңыздың, сіз тақсырдың уәжібіне
мұхтасар болмағы шарт алдында тұрғылық, - дедім...
Жиренше ... ... ... Жәнібек хан жігіт кезінде өзінің бір топ ... ... ... ... ... бір аққұбаша бала кездесе ... ... әлгі бала ... аяқ, үсті-басы жұлым-жұлым екен.
- Бұл елсіз далада неғып жүрген баласың?
- Сүтін ішіп жүрген жалғыз інгенім бар еді, ... ... ... ... ... жүрмін.
- Інгенді тұсап қойсаң етті?
- Тұсап жүруші едім, тұсауы үзіліп кетіпті.
Жәнібек те жастайынан естияр, ақылды екен. Жетім ... ... ... ... ... қойыпты.
- Е-е, сенің шешең өліп, ана сүтінен ... ... бала ... ... атыма мінгес. Жәнібек жігіт әлгі баланы атына ... ... ... ... Ауыл ... оны ... ... бала" деп атап кетіпті.
Болашақ екі дана жас кезінен-ақ осылайша кездесіп, өле-өлгенше бір-
біріне ... ... ... ... ... аттылы жолаушы бір ауылға жетіп, шеткері тұрған қараша үйге ат
басын тірепті. Жолаушылар ол ... ... ... ... Оу, кім бар бұл ... ... - депті. Сонда Жиренше:
- Екі қой жеймін десеңдер, түсіңдер, бір қой ... ... ... үйге
барыңдар! - депті. Қонақтар:
- Бұл өзі сақы мырза жігіт екен, қонсақ қонайық осы ... - ... ... үйге ... Үй иесі ... буаз ... жетектеп келіп
"лә аумин" деп бата сұрапты. Қонақтың бірі:
- Мына саулығың желіндеп туайын деп тұр ғой, ... ... жоқ па еді? ... Жиренше:
- Бойдақ қойы бар болғыр жоқ еді, - депті. Бағана айтпап па едім, ... ... ... ... бір қой жеймін десеңдер басқа үйге ... Қой ... - деп ... ... де, ... үйге барып қоныпты.
Сұрастырып қараса, әлгі "Екі қой жеймін десендер біздікіне түсіндер, ... ... ... ... үйге барыңдар" деген адам Жиренше екен.
Жиренше шешен жайлы аңыз
"Ханда қырық кісінің ақылы болады" деген қағиданы Әз ... ... ... екен. Ол өз төңірегіндегі би-шешен, уәзірлерін үнемі сол
нақылмен сынап, тексеріп отыратын көрінеді. Бір жолы ... 40 ... ... ... болып, оларға "Өтірік пен шынның арасы қанша,
соны айтыңдаршы" деп, 40 күн ... ... Мұны ... ... де естіпті.
Бұл сөзді біреу білетін шығар, соны іздеп табайын деп жаяу, жалғыз елден-
елді кезіпті. ... ... бір ... ... шаһарға жетіпті. Намаздыгер
шамасында шаһар дарбазасына кіріп келе ... ... ... ішкі ... қара көк ат ... ... ... үстіне сауыт киген, белін буынып,
найзасын жерге шаншып қойып, ер қаруы бес ... ... ... ... тұр
екен. Кірген, шыққаның бәрі оған сәлем беріп өтеді. Тек ... ... ... ... бұрмай өте беріпті. Сонда найзасын жерге тіреп, ат
үстінде шіреніп отырған жігіт:
- Осы дарбаздан кірген, шыққан адам ... ... ... еді, сен ... ... жасамай, тіпті мойныңды да бұрмай өтіп барасың? - деді.
- Біріміз атты, біріміз жаяу, сәлеміміз келісе ме? - депті ... ... ... ... Мына шаһардың жөнін білмейтін жан екенсің, кел атыма мінгес, біз-
дікіне мейман бол! - ... ... ... алдын бізге, артын сізге бұйрық қылған ғой. "Ат иесі
алдына мінеді" деген сөз тағы бар еді, жүр, үйіңе жаяу-ақ барамын, - ... ... ... ... ... үйіне келеді. "Жігіт" өз бөлмесіне
түседі де, ... ... ... ... іші ... ... ... үй екен. Аққудай тізілген қыздар неше түрлі
дәмге толы дастарқан. Бар сый-құрметтен соң әлгі мырза келіп:
- Қонағым әңгіме айт, - ... ... ... ... ... әңгімеміз жараса қояр ма екен? -
дегенде, "жігіт" ... ... ... ... ... ... бұл ... деп
отырғанымыз сол шаһардың патшасының қызы екен. Еркек ... ... ... ... ... сынаймын, сыныма төзген жанға
тиемін" деп ... ... ... ... Ал, ... ... жатқан жолаушылар
мұның әйел екенін білмей, иіліп сәлем беріп өтеді екен. Жиренше көргеннен-
ақ осы ... атқа ... әйел ... біле ... ... ... ... дегені "біріміз еркек, біріміз үрғашы, қалай сәлем берісеміз"
дегені екен. "Біріміз ... ... ... деген сөзінен "әйел екенімді
біліп қойды-ау деп сезіп, қыздың ұялып тұра жөнелген ... сол ... ... білімі асқан жігіт кез болды, мені соған ... деп ... ... Әкесі қош көріп, қабыл алып, жорға бие ... ... ... ... ... той ... ... Жиреншеге неке қиып қосыпты.
Жиреншенің ақылгөй ... ... осы ... Екеуі бір-біріне қосылып,
кұрмашаны сындырып, көңілдерін ... ... ... соң, ... ... қайтамын" депті.
Қалыңдығы: "Сен қайда барасың, әкемнің менен ... ұлы да, қызы да ... ... соң, мына ... кім ие ... - ... Жоқ, ... мәнісі бар: "Әз Жәнібек" дейтін ханымыз өтірік пен
шынның арасын айырыңдар деп, уәзірлеріне жарлық қылды. Уәзірлер соны ... ... ... ... ... еді. Ал мен соны білуші, шешуші болар ... деп ... ... жан ... ... ... жүмысымды аяқтамай осында
тұрып қалсам, "жоқ қарап жүріп, жасауылга ... ... өзі ... ... соң ... адамшылығым қала ма?! - дейді Жиренше.
- Болмашы нәрсенің өзі адамға әлдеқандай қиын ... ... ... ... арасы төрт-ақ елі емес пе? Бұрынғылар айтпаушы ма еді ... ... ... жер" деп. Оның ... ... ... шындық, құлақпен
естіген өтірік. Ендеше көзбен көрген анық, кұлақпен естіген танық емес пе?
- деді қыз. ... ... ... ... жоғым табылды. Енді мен мұны Әз ... ... ... ... ... қырық уәзірін бекерден-бекер жазалап жүрер.
Соларға арашашы болсам, тіршілігімнің бір мәні ... емес пе? - деп ... ... ... көзі ... соң қыз ... кісі салады.
- Жат жұртқа жаралған әйелмін ғой, ... ... бала ... қайтамын
- дейді, мені қалдырмасын, ұзатсын деп.
Әкесі қызының айтқанын құп көріп, алтынмен ... ... ... ... ... ... қосып, "Қызымды берген күйеу баламның жері
қандай, суы қандай, елі қандай екен, апарып салып, соларды көріп ... ... ... ... ұзап ... соң, ... шешен: "Мен ілгері озып
барып, ел-жұртымның аман есендігін білейін" деп жалғыз жүріп кетіп, еліне
келсе, Әз ... сол күні ... ма, жоқ па" деп ... қысып
жатыр екен. Олар таба алмаған екен. Таба алмаған соң ... ... ... осы ... ... ... ... Бұларды жазаламайтын болсаңыз, керек қылған сөзіңізді мен
айтып берейін, - деп ... ... ... ... ... береді.
Хан Жиреншеге риза болып: "Маған бас уәзір болуға лайық екенсің" деп,
өзіне бас уәзір қып сайлап, жабулы арғымақ, қалы ... қара нар, ... ... ... сый ... кейін: "Тақсыр арызым бар" дейді Жиренше.
- Айт, - деді Әз ... Мен ... жат ... ... ... ... бір ... қызын айттырып
қайтып едім. "Күйеуді еліне апарып салыңдар" деп қайын атам қасыма қырық
уәзірін қосып берді. Олар ... ... келе ... мен ... жетейін деп
озып кеттім. Қандай оймен қосқанын кім біледі? Достықпен ... ... ... ... ... ... сыр ... соларды
орта жолда қайтарып жіберсек ... - ... Хан ... ... қырық
уәзіріне:
- Қырық ат, қырық шапан алып барып, ... ... ... - деп ... қырық уәзірмен қонақтарының алдынан шығып, ханның берген ат-
тонын, тарту-таралғыларын тапсырып, қайырып жібереді...
Жиренше шешен жайлы аңыз
Хан ... ... және ... ... жол ... келе ... өзен
жағасында отырған үш адамды көреді. Бірі ... ... орта ... жас ... екен ... ... өтіп бара ... топқа үшеуі
орындарынан тұрып сәлем қылады. Хан олардың бетіне аздап қарап тұрады да,
ілгері жүре ... ... ... соң Жиреншеден:
- Әлгі үшеуі не ойлап қалды екен? - деп сұрапты. Сонда Жиренше шешен:
- Е, хан ием, не ойлаушы еді: шал ... ... ... ... жүр. ... жер ... көктөбе, ер ортасы сұр жебе. Көктөбеге жетіп, ... ... бір дем ... Сұр ... тағы бір ... бел аласың! - деп
тұр.
Ал, жас жігіт "анаған жетсем, мынаған жетсем, ананы алсам, мынаны
алсам" деп, ... ... ... тұр ... Хан ... ... ... соларға қайта барып, енді өздерінен сұрап көрейік. Жиреншенің
осы айтқаны рас па екен? - дейді. Келе бере ... ... ... ... не ... ... - десе, шал:
- Жиырма бестегі шағымды ойлап тұр едім, тақсыр! - депті. Ортаншысынан
сұраса:
- Жер ... ... ... ... бір ... Ер ортасы сұр
жебе деп, тағы бір толғап тартсам, сөйтіп бел алсам деп едім ... ... ... ... ... ... ... деп, көңілім ойнақтаған ботадай
алабұртып тұр еді, - дейді. Хан қасында тұрған Жиреншеге қарап:
- Сен білгір де ... ... ... ... ... оң жағымда отыратын
бас биім боласың, - деп оған ризашылық білдіріпті.
Жиренше шешен жайлы аңыз
Жәнібек хан ... ... ... ... әрдайым: "Ананы қайтеміз,
мынау қалай болады" деп ... ... ... ... соң ... ... жасаса, тіл қатпай, оның дегенін істеуге өмір ... ... ... хан ... ... шығайын деп қызметшілеріне:
- Тез күймемді дайындаңдар, күймеге қып-қызыл күрең алты нар жегіңдер,
- деп өмір ... ... ... алты ... ... нар ... тұп-тура хан шығатын есіктің алдына әкеп қойыпты. Содан соң хан:
- Жиреншені шақырыңдар, меніменен бірге ... - ... ... бірі жүгіре басып Жиреншеге жетіп келеді:
- Ау, Жиренше, хан жолға дайындалып, сізге тез келсін, меніменен бірге
жүрсін деп ... - ... ... ... Ханның жеккені не? - депті.
- Жеккені қып-қызыл алты нар өзір түр.
Жиренше айтыпты:
- Қазір барамын, ханға сәлем айт, күн бұлт екен де, - деп. ... ... ... ... ... ... сәлем айт, қазір барамын, күн бұлт
екен деп айт деді, - дейді.
Айтулы сөздің ... ... ... хан қызметшілеріне:
- Алты нарды доғарып, күймеге алты түлпар жегіңдер! - деп ... ... әзір ... ... ... де ... ... хан екеуі
жолға шығыпты. Жолда құбыладан қара бұлт ... ... ... ... ... ... қарамастан жануарлар сыдырта желіп ... ... ... ... - ... малдың патшасы, түйе малдың қасқасы:
түйе малының мынадай ми батпақта жүруі қиын, мен соны ... ... ... ... ... ... ... адам: "Осы Жиреншені әркім мақтайды, Жиренше сөзден сүрінбейді және
сұраған нәрсенің бәріне табан астында жауап айтады дейді. Мен де ... ... ... деп ... айтыпты:
- Әу, Жиренше, сізді өркім бір мақтайды, шешен, білгіш дейді. Қане
білгіш болсаң, Тесіктау қайда соны ... - ... ... мына ... ... ... астында, - дейді Жиренше.
Сонда әлгі кісі "Төбешік, Төбешік" деп ... ... ... Ол төбешігің алыс па, жақын ба? - деп ... ... ... Алыс ... тиіп тұр, жүр, үйге кірелік! - депті.
Үйге кірген соң, Жиренше әйеліне:
- Мына кісіге сусын бер, - ... ... ... әкеліп, әуелі күйеуіне,
содан соң қонағына ұсынады. Жиренше сусын кұйылған тостағанды ұстап отырып:
- Міне ... Бес ... ... ... төбешіктің астындағы тесік
таудан былай өтесіз, - деп тостағандағы айранды сіміріп салыпты. Сонда әлгі
кісі:
- А, ... ... ... ... екен ғой, енді ... ... қош-аман бол, - деп қайтып кетіпті.
Жиренше шешен жайлы аңыз
Әз Жәнібек хан ноғайлы жұртымен бірге, қалмақ елін де қоса ... Ол ел ... он екі ... ... шешіп отырады екен. Бидің
үлкені баяғы Жиренше.
Бұл ердің білгірлігін сынағыш хан бір күні:
- Әу, Жиренше! Адам ... ... ... - ... ... болғысы келген адамға үш жолдас керек, - дейді Жиренше ... Ие, ... ... ... ... ырыс.
- Ал басқа пәле қайдан?
- Басқа пәле тілден.
- Кәріліктің ... не деп ... - ... ... ... қар ... ... алдынан жел тұрар, - дейді Жиренше.
- Қыз алған қалай?
- Қыз: "өзің білесің" дер.
- Жеңге алған қалай?
- Жеңге: ... ... ... ... ... ... ... білер" дер.
Бас биінің білгірлігіне хан осылайша тәнті болады екен.
Жиренше шешен жайлы аңыз
Әз Жәнібек қасында ортасында Жиренше шешені бар бір топ ... ... тазы ... ... келе ... ... көл шығыпты. Көл
жағасында бір топ қаз бір-бір ... ... ... тұрады. Хан
жігіттеріне: Томағаларын ... ... қоя ... - ... ... қағып, кұстарын қоя береді. Аяқтарын көтеріп, жусап ... екі ... ... ... ... көтеріліп кетеді. Осы бір сөтті
пайдаланған хан, Жиреншені тағы бір сынамақ болады.
- Жиреншем, әлгіде бір ... ... ... екі аяқтап жорғалап кетті
ғой, бұл қалай?
Сонда Жиренше саспапты:
- Е, е, хан ием, сіздің басыңызға әңгір таяқ ойнатып, дабыл қақса, ... ... төрт ... ... - ... ... жайлы аңыз
Жәнібек хан тағы бір әңгіме үстінде: - Бұл ... ... төрт ... болмақ? - деп сұрайды. Сонда Жиренше шешен:
- Бұл дүниеде жүйрік аты, қыран құсы бар, өзі сұлу, мінезді қатыны, ... ... бар ... төрт құбыласы тең болады, ханым, - депті.
Жиренше шешен жайлы аңыз
Хан өзінің нөкерлерімен серуендеп келе ... ... ... ақ, ... бір адам ... сәлем береді. Былай шыққан соң хан қасындағыларға
қарап:
- Әлгі адамның сақалының ақ, шашының қарасы ... - деп ... ... Үйде ... түзде тебінген, қатыны жаман, аты шабан бір ... - ... ... ... аңыз
Бір күні аң аулауға шыққанда ханның лашын құсы ұшып кетіп, Жиреншенің
үйінің төбесіне келіп қонады. Жиреншенің әйелі оны ... ... ... ... Соны ... құсын алуға ханның өзі барады. Жиренше үйде
жоқ екен, зайыбы бүркеніп шығып ханға құсты алып ... Хан ... ... ... кигізіп, қолғап тігіп құлпыртып, балақ бау есіп жарастырып-ақ
қойған екен. ... ... ... бұл ... ... ... Жеңдерімен ұстап, "жұмсақ жүн" деп құстың ... ... ... екен. Ұшқанда сонысы бір құлаш болып шұбалып, аяғына оралып жүреді
екен. Сондықтан хан не ... ... ... не ... ... білмей,
атынан ауып түсіп қала жаздайды.
- Біз бүгін осында қонамыз, - дейді хан.
- Үйде еркек жоғын көріп тұрсыз. Алда-жалда еркек ... ... ... ... біраз күн салып, бір айналып келіңіз. Кіріміз болса жуынып,
қонақ жабдытын хал келгенше даярлап ... Және ... ... ... күтуге шамамыз келмейді, өз басыңыз ғана болсын! - дейді
Жиреншенін жұбайы. Хан ... деп, ... ... ... ... ... ... қайта береді. Сонымен бірнеше күн өткен соң, хан ... ... Хан ... соң, әйел алдынан шығып, қолтығынан демеп түсіріп,
қолынан ұстап үйіне кіргізеді. Бар дүниелігін жайнатып, ... ... ... ... ... салулы, шымылдық құрулы тұр.
Ханды жайғастырып, әйел тамақ жабдығына ... ... ... ... көз ... үйдегі нәрсенің бәрі кестелі екен. Жастықта ... де, ... да, ... ... да ... де кестемен
тіккен бір жазу бар. Ол "біреудің есігін қолыңмен қақсаң, өз есігіңді ... ... ... сөз еді.
Хан бұл сөзге түсінген жоқ, есіл-дерті әйелдің ... ... ... ... ... Жиреншенің әйелі бір уақытта палау басып,
өртүрлі ыдысқа салып әкеліп, ханның алдына ... Хан ... әр ... ... соң ... ғой деп әр қайсысынан бір-бір алып ... де дәмі ... ... соң, "бұл ... деп ... ... "Тақсыр-
ау, ыдысымның басқалығы болмаса, бәрі де бір тамақ", - дейді әйел. Ханмен
біраз ... ... ... соң: ... ас ... не түзейді?" дейді.
Хан: "Мұз түзейді", - ... ... "Май ... не ... - ... ... түзейді", - дейді. Қатын: "Тұз айныса не түзейді", - дейді. Хан бәлен
дей алмайды. Тағы да әйел: ... ... не ... - дейді. "Халық
айныса, хан түзейді", - дейді. "Хан айныса, кім түзейді?" - ... ... ... дей ... ұялғанынан бетінің терін сүрте береді. Ақыры айыбына
қолындағы жүзігін ... хан ... ... шешен жайлы аңыз
Жиреншеге бір жігіт кездесіп жолдас болыпты, өзі тұйық, көп ... ... Бір ... ... ... ... ... "Жол қысқартайық", -
дейді. Жігіт жауап қайырмайды. Тағы бір кезде Жиренше жігітке: "Ағаш қазан
қайнатайық", - ... ... ... ... Тағы да ... соң ... ... елдің жұртын көргенде Жиренше: "Мынау бір ... ... ... - дейді. Жігіт оған да үндемейді. ... ... бір ... ... ... ... ... кетеді. Ауыл сыртында тезек теріп
жүрген бір топ қыз жаңбыр жауып кеткен соң қаптарын ... ... ... жөнеледі. Тек бір қыз сырт киімін шешініп, ... ... ... ... ... бір сыр болар", - деп Жиренше отырып қалған қызға келеді. Қыз
асқан сұлу ... ... ... ... ұнайды. Енді ақылы қандай деп сынау
үшін: "Сен көп ... неге ... ... ... ... ... ... Мен басқа қыздарға еріп ақымақ болғым жоқ, - дейді қыз.
- Олар ... ... ... - ... ... Олардың ақымақтығы мынада: келе жатқан алды бар, арты жоқ, ... Бұл ... ... аз ... ... Ал олар үйге барғанша отындары
да, барлық киімдері де су болады. Су ... отын ... ... ... Мен ... шапанымды жаптым, ығына өзім отырдым: менің су
болған жалғыз-ақ шапаным. Отыным, өзге киімдерім ... үйге ... ... ... ... ... - ... Қыздың көркіне ақылы
сай, Қаракөздей болып көрінеді. Бұл қызға енді бір сөз ... ... ... ... ... ... ... жас бала. Үнатсаң айтқан сөзімді,
Күлімдеп көзің бері қара! Оңаша бір сөзім бар, Ақылың болса сен ... ... ... Жол ... ... ... ... Сонда қыз бөгелместен:
Сыртыңнан естіп, қанық ем, Шешен деген атыңцы. Түсіңе бұрын танық ем.
Жаңа көрдім ... ... ... осы ма, ... ... - деп
күлімсіреп өң бергендей болып:
Уәде ... ... пе ең, ... деп осы жерге. Жалғыз атты жолаушы,
Аулақ менен қош жерге. Құрбыңды іздеп тауып ал, Жас қыз ... ... ме? ... ... қызды әбден ұнатып ішінен: "Құдай жазса сені алармын", -
деген ойға келеді. Ауыл мен екі арада өзен бар ... ... ... ... қай ... - ... Жиренше.
- Анау жерде бір өткел бар алыс: алыс та ... ... ... ... бір
өткел бар жақын, жақын да болса ... - ... ... ... үйің ... - ... ... қызға.
- Менің үйім анау үлкен ақ үйдің жанындағы қараша үй, - дейді қыз.
Жиренше ... ... ... ... ... алыс та ... ... суы таяз, асты құмқайыр екен. Жиреншенің аты ... ... ... ... да ... алыс" деген өткелдің суы терең, асты балшық екен,
жолдасының аты батпактап зорға өтеді.
Жанындағы ... "Сен ... ... ... "Мен мына ақ үйге
қонамын" дейді ол. ... мен ... үйге ... - ... ... ... екі ... бірі байға, бірі кедейге барып ... Бір ... ... манаты қыз да келеді. Жиренше төрге ... соң, ... ... кейін: "Шырағым, мынау байдың үйі тұрғанда, біздің қосқа
қалай түстің?" дейді. Жиренше: "Менің баспанам да ... еді, өз ... ... соң ... ... ғой", - ... ... үй іңір болтан соң от жақты, келін сиыр сауды. Кемпір от
басында, қыз үйдің ... ... ... отырған Жиренше қызға қарап басын
сипайды. Бұл: "Сенің қалың малың шашымнан көп-ау" дегені еді. Кыз ... ... ... ... ... Ол теңімді тапса тақыр кедей болса
да береді дегені еді... Жиренше мен қыз бірін-бірі ұнатқанын осылай ыммен
үғысады. Таң ... соң жұрт ... ... ... бай ... ... Жиренше келсе, кешегі жігіт мөз-мөйрам болып сонда отыр ... ... бай: ... ... келген кісі осы ма?" дейді. Жігіт:
"Иә", - дейді. "Екеуің бірге келіп екі бөлек түскендерің қалай?", - ... ... ... сөзі бар еді, сол ... ... бәлек түстім", -
дейді. "Ол не деген сөз?" дегенде Жиренше:
Әкің білмес ісіңді. Білгендерден сұрап біл. Өліп ... ... ... қыл! - ... ... ... жолда не сөйлестіңдер?", "Не айттыңдар?" дегенде жігіт
түндегі жол-жөнекей ... ... ... ... ... ... ... келе жаттық: әртүрлі сөз айттым, серігім біреуіне ... ... ... соң мен де ... ... едім, ұйқы келді, маужырап
жүре алмадық. Үйқыдан мезі болған соң "жол қысқарталық" дедім. Оның ... ... еді. ... ... ... ... ... атып алайық
дегенім еді. Үшінші "бейбастақ үйдің жұрты" ... бір ... екі ... ... ... ... екен. Айтқан сөзімнің біріне жауап қайтармаған соң
"мына жігіт надан екен, - деп ... ... ... - ... Бай ... атын естіп бір көруге құмар болып жүреді екен. Әзін ... ... соң есі ... мал ... ... ... ... "Шырағым, бүгін
осында бол!" деп қондырады... Жиреншенің ... ... бай ... ... ... ... бір жалғыз кедейге бар дегені несі, бармаймын", - деп
астан-кестен бүлінеді. Қызымнан бұл сөзді ... ... ... ... ... ... ... сіздің қиналып отырғаныңыз маған да
әбден батты. Көнбеген балаңызды қояйық, мынау ... ... ... ... алып берсеңіз болады", - дейді. Бай көрші жігітті шақырып алып,
сұраған малый беріп, Қарашашты Жиреншеге қосқан екен.
Жиренше шешен жайлы ... жолы ... ... қарт Жиреншеге кездесіп қалып:
- Шешен, сізден сұрайын деген бір жоғым бар еді. Он бес лақ, ... ... отыз бес ... ... бес ... елу бес ... ... бес арқан,
жетпіс бес шідер жоғалттым. Осыған кұлағдар болыңызшы, - дейді.
- Жарайды, - ... ... ... ... жөнін айтып берейін,
өзіңіз тауып алыңыз.
Он бес жас құйын қуған желменен тең, Жиырма бес ... ... ... Отыз бес ағып жатқан селменен тең, Қырық бес аю аспас ... ... ... ... ... тең. Сексенде селкілдеген шал боларсың,
Тоқсанда ... миың орта ... Жүз ... ... ... үз, Өлмесең де
өліден кем боларсың, - дейді. ... Әзім ... ... ... ... жердей болғанын қарашы, бекер-ақ сұраған екенмін, - ... ... қарт ... ... екен.
Жиренше шешен жайлы аңыз
Қарашаш Жиренше орта жасқа келгенде қаза болады. Жиреншенің бұрынғы жас
күні емес, қыз ... ... ... ... жыл ... Бір күні Әз
Жәнібек хан ... ... ... ... ... ... қатыны ерінің тірісінде жақсы әйелдің бірі еді, соны сен ... ... ... "Сіз ... ... ... - деп сол қатынды
алады. Арада біраз ... ... хан: ... мына ... ... ба, ... дейді. Сонда шешен: "Күндіз екеуміз, түнде төртеуміз",
- дейді. Хан: "Түнде ... ... ... ... ... былай дейді:
Ері есіне түседі, Теріс қарап жатады. Оныменен ол екеу. Қарашашты
ойлаймын, Мен де ... ... ... мен ... Оймен тауып жолдасты,
Боламыз түнде біз төртеу.
Таң атқан соң оянып. Тұра келген тағы екеу! ... ... ... ... көрген макұл болмас. Қанша жақсы көрем десе де, ... ... Байы ... ... алу, ... ақыл болмас.
Хан мен жиылган көпшілік шешеннің сөзін тыңдап "рас-ау!" ... ... ... ... ... Жиренше айтыпты деген әңгіме көп. Соның бірінде дуалы ауызды
шешеннің тапқырлығына тәнті болмай отыра алмайсыз.
Қай заман екені бір Аллага аян. ... ... ... қанық хан оны
бір көрмекке, жүзбе-жүз отырып көшелі сөзін ... ... ... шешен айтқан уақытында хан сарайына ... ... ... жасыңыз мың болсын! - деген екен.
Хан кісі тыңдап, ой түюге ... ... ... асылын ажырата алмаса
да жасыгына мін тағуға бейім келеді. Сол мінезбен Жиреншенің әлгі бір ауыз
сөзін ұнатпай:
- Киелі ... ... сай сөз ... ... деп ... ба? ... ... аспай-саспай: "ділмөрім, бетіңді бір қайырып ... ... тары на ... түскен ханға тіктей қарап:
- Сөзіңізге кұлдық, хан ием, - деп ... ... ... Адам ... жасамайды, артында аты қалса, атына сай сөзі қалса, аты атына сай сөзі
мың жасайды. Екінші мына опасыз жалған дүниеде бір ... ... ... бір
күнге бергісіз болса, сол бір күннің өзі мың жылға татыр қызық дәуренмен
өтсін деп едім. Сөзге ... хан ... сол ... ... ... ат
мінгізіп, үстіне тозбас шапан жауыпты.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Фразеологизм және оның зерттелуі. Қазақтың би-шешендерінің тіліндегі фразеологизмнің қолданылуы43 бет
Шешендік өнердің халықтық сипаты3 бет
Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы6 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту маңызы15 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Би-шешендер13 бет
Битанудағы шешендік өнердің ролі56 бет
Бөлтірік шешеннің билік сөздері14 бет
Орта ғасырдағы қазақ шешендігі85 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь