Философия пәні мен қызметі

Мазмұны

Кіріспе: Философия пәні мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І тарау. Философия тархының дамуы
1.1 Ежелгі Үнді және Қытай философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
1.2 Антика философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
1.3 Орта ғасыр философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
1.4 Қайта өрлеу және жаңа заман философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
1.5 Немістің классикалық философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
1.6 ХІХ ғасыр философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
1.7 ХХ ғасыр философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
1.8 Орыс философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..80
1.9 . Отандық философия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...88

ІІ тарау. Теориялық философия.
2.1 Онтолгия: ұғымдары мен прициптері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..102
2.2 Даму . диалектика ілімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .114
2.3 Адамның рухани әлемі . Сана ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 120
2.4 Таным теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..127

ІІІ тарау. Адам және қоғам философиясы
3.1 Философиядағы адам мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .135
3.2 Қоғам. Философиялық талдаудың негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 141
3.3 Аксиология. ҒТП және экология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .148

Қосымшалар.
Сынаққа арналған бағдарлама сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 154
Студенттің өзіндік жұмысына арналған қажетті шығармалар тізімі ... ... ... ... ... 157
Сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...160
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...167
Мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .168
Философия – ғылымы адамзат мәдениетінің қайталанбас және ерекше құбылысы. Философияны мақсатты түрде оқу, ойлау мәдениетінің өсуіне, өзіндік сананың қалыптасуына, дүниежүзілік мәдениет пен өркениеттің байлықтарын тұрақты және жүйелі игеруге, табиғат, қоғам болмысының даму заңдылықтарын түсінуге, мамандықты саналы таңдап, жетілдіруге жетелейді.
Философия деген не? Дүниеге қашан пайда болды? Қалай дамыды? Философия бұдан бірнеше мың жыл бұрын Қытайда, Үнді елінде, Египетте, Вавилонда пайда болды. Бұдан 2500 жыл бұрын (б.з.д. V ғасыр шамасында) Афин қаласындағы грек демократиясында классикалық түрге ие болып, ерекше білім ретінде қалыптасты.
Дүние қалай жаратылған, бастамасы қайда; Ол мәңгілік пе? Адам дегеніміз не, оның дүниедегі орны қандай? Ақиқат пен жалғанның ара салмағы неде? Өмір сүрудің мәні бар ма? Адам өмірінің мәні неде? Адам баласы қалай пайда болды? Қозғалыс мәңгі ме, әлде уақытша ма? Адам мен жануарлар өмірі және олардың қатынасы қалай? Олардың өмір сүру ортасы деген не? Осындай «мәңгілік» сұрақтарға жауап іздеу - философияның міндеті. Екіншіден, адамның дүниеге қарым-қатынасы сан-қилы. Осыған сәйкес адамның көзқарасы да әртүрлі. көп. Олардың себебін біліп, ажырата білу де керек. «Дүниеге көзқарас» термині ғылым тіліне, күнделікті сөзге терең енді. Ол алғашқы рет XVIII ғ. неміс философиясы мен мәдениетінде
(Кант, Фихте, Гете) кездеседі, адамға тән, оны іштей реттеп отыратын, рухани құрылымды белгілейді. Дүниеге көзқарасты анықтаудың ең жақын әдісі – білім мен құндылық қатынасты байланыстыру. Мазмұны тұрғысынан, ол адамның дүниеге және сол дүниедегі адамның орнына қатысты көзқарас, тұтастыққа ие болған жүйе. Байқау, сезу және ойлау арқылы пайда болатыны білімге байланысты.
Білім дегеніміз - объективті, біздің санамызға, іс-әрекетімізге тәуелсіз өтіп жатқан заттар мен құбылыстардың, қатынастардың құрылымы мен заңдылықтары, басқалармен байланысы туралы деректер жиынтығы саналса, құндылық адамдардың, олардың әртүрлі дәрежедегі топтардың (отбасы, еңбек ұжымы, тұрғындар қауымы, ұлт, халық, адамзат, т.б.) тарихи даму сұранысына сай сол заттар мен құбылыстарды бағалауы, өз іс-әрекеттеріне қатыстыруы немесе ескермеуі. Осы ретте дүниеге көзқарас әрқашан объективтік білім мен субъективтік құндылықтың бірлігі болып табылады.Олар бір-бірімен қайшылыққа келіп, бірін-бірі жетелеп отырады, дүниеге көзқарасты тереңдете түседі, оның ғылыми объективті бастауын кеңейтіп отырады. Сондықтан білім деңгейіне байланыстырып, дүниеге деген көзқарастың дәрежелерін ажыратуға болады.
Астрономияда - аспан әлеміндегі денелердің құрылымы мен қозғалысы зерттелсе, математика, есептеу саласын, геометрия – математиканың бір тарауы ретінде үшбұрыш, текше, квадрат, геометриялық дене, шар, пирамидаларды, натурфилософия – табиғатты зерттеу ілімі ретінде теориялық көзқарастар жүйесін қалыптастырады. Көрінген білімде әртүрлі дәрежедегі бағалау белгісі болғандықтан, бейнелейтін затқа байланысты ғылыми, діни, философиялық, әдептілік, саяси, экономикалық, т. б. көзқарастар ажыратылады.
Саналы адам шамамен 50 мың жыл бұрын пайда болды деп есептеледі. Олай болса адамдар көзқарасы осыдан бастап, әр қилы қалыптаса бастады.
Көзқарастың түрлері:
1. Жай немесе қарапайым көзқарас, күнделікті өмір қажетінен туған білім мен құндылықтар жиынтығы.
2. Теориялық көзқарас - белгілі бір тәртіпке келтірілген, жүйеге салынған көзқарас.
3. Ғылыми-теориялық көзқарас; дін - теориялық, бірақ ғылыми емес.
Философияны ғылым ретінде қарағанда, одан дүниетанымдық, теориялық, әдістемелік (жалпы ғылым әдісі ретінде немесе жеке ғылымдардың әдісі туралы) мазмұндарды ажыратуға болады. Олар табиғатты, қоғамды, адам санасын тұтас бір құбылыс ретінде алып, бәріне ортақ жалпы заңдылықтарды ашып, объективтік шындық жөнінде негізгі қағидалар жүйесін қалыптастырады. Болып жатқан белгілі бір жағдайларды жаңаша танып байқау, белгілі тәртіпте ұғынуды ұсынады.
Көзқарас әр түрде әр адамда өзінше қалыптасады. Былайша айтқанда, (прогрессивтік, реакциондық кертартпалық), консервативтік, интернационалдық, патриоттық, гуманистік (адамгершілік), ғылыми-сипаттарда көрініс береді.
Көзқарас дегеніміз - дүниеге белгілі бір түсінікпен қарау. Көзқарас болу үшін сана, оның жетілуі үшін білім керек. Ол неғұрлым көп білу, ынталану арқылы жүреді. Көзқарас - негізінен әртүрлі дәрежеде қалыптасады.
1. Сезімдік. Сезім сананы оятады. Мысалы, музыка адамды қуантады, әдемі әсер береді, ойды билейді, ал кей қайғылы әуендер - адамды қайғыртады.
2. Ұғым - жеке қабылдау бейнелерін жинақтаудан туады. Қорқу, уайымдау, қуану күйлері (эмоциялар) бейнелердің ерекшеліктеріне әсер етеді.
3. Ұғыну - ойға салу, неге олай болды деп пайымдау алғашқы көзқарастарды тудырады.
4. Илану (сену). Иланусыз көзқарас болмайды, сенім күресуді талап етеді. Дін де илануды (нануды) талап етеді, бірақ ол еш нәрсенің себебін ашпайды. Наным, сенім - көзқарастың өзегі.
5. Тұрақты пікір. Пікір тұрақталмаса, көзқарастың мәні болмайды. Дүниеге көзқарас бағалаудан, іс-әрекеттен ғана тумайды, объективтік шындықтың адамға ықпал жасайтын әсерінен пайда болады. Олар: күдіктену, уайымдау, қайғыру, мазасыздану, қорқу, ренжу, шаттану, масаттану және қуану. Бұлар адам интеллектісі мен эмоциясына тікелей байланысты. Эмоция (сезіну, әуестік, көңілкүйі) - әрдайым ізденістің бастамасы.
Ғалым, ақын, артист болу үшін де адамның эмоциясы (ішкі дүниесі, сезімі) бай болуы керек. «Көз - адамның ішкі дүниесінің айнасы». Тұрақты көзқарастың екінші бір негізі теория болуы шарт.
Көзқарастың тарихи түрлері: Миф, дін, философия. Дүниеге көзқарастың тарихи алғашқы түрі- миф (аңыз, ертегі). Мифология (гр mythos - аңыз, logos - ілім) қоғамдық сананың түрі. Дүниені түсінудің бұл архаикалық түрі - біздің ертедегі бабаларымыздың өмірінде маңызды рөл атқарды, алғашқы қауым адамын табиғатпен үйлесімді біріктіре білді, рулық өмірді реттеп отырды. Миф - қоршаған ортаны қиял, керемет, ғажап ретінде қабылдауға мүмкіндік берді. Миф - мына негізгі сұрақтарға жауап беруге тырысады: әлемнің пайда болу жолдары, жер және адам қатынасы, табиғи құбылыстар, оларды түсіну, мәнін ашу, адам тағдырының көзі, адам қызметі мен оның табыстары, намыс пен ар мәселесі, қарыз бен борыш, этика және өнегелік, т.б.
Мифтің ерекшелігі: табиғатқа адамның өз қасиеттерін беріп адам қатарына қосуы, құдіретті құдайдың бар болуына кәміл сену. Адамдардың өзара қатынасы және әрекеті, абстрактылық толғануы (рефлексия - сананың өз-өзіне бағытталып, өзінің психикалық күйіне ой жүгіртуі) нақты өмірдегі шаруашылықты практикалық бағытта дамытып, апаттан қорғауға арналады. Бұл мәселелерде мифологиялық сюжеттердің біртүрлігі және үстірттілігі басым, яғни барлық халықтар бастауын дүниеге көзқарастың осы деңгейінен алады.
Әрбір жеке адам өз дамуында адамзат тарихын өте қысқа түрде қайталайды деп В. И. Ленин айтқандай, мифологиялық сананы жас баланың санасымен теңестіруге болады. Олар да өзінің саналы жан екенін түсінбей ойыншықтармен сөйлесіп, ұрысып, әке-шешесінің өзіне істегенін оларға істеп, шын көңілмен оларды өздеріне тең санап өмір сүреді. Балалар санасы да синкретикалық сипатта көрінеді. Сана біртұтас қалыпта, ақыл мен сезім деңгейлері ажыратылмаған, жақсы мен жаман істер анықталмаған күйде өтеді. «Балалы үйде ұрлық жатпайды» деген қазақ халқының мақалы да осыдан туған болар. Бала тек өсе келе, шындықты жасырмай айтып, таяқ жегеннен кейін ғана өтірік айтуға, кейбір ойын, іс-әрекетін жасырып қалуға, яғни ақылмен сезімде берілгенді тежеп ұстауға үйренеді. Мифологиялық сана арқылы ғана адамдар алғашқы қауымға бірігіп, адамдық қатынастарды дамытып жетілдіре алады. Ұрпақ жалғастырудың не себепті өтетінін білмеуге байланысты ру мүшелерін бір тотемнің (көбіне жануарлардың бір түрі) тұқымдары деп санап, өзара бауырластық, теңдік, көмектесу талаптарын, кейін сүйіспеншілік, борышты болу қасиеттерін дамытты. Биологияның «тіршіліктің басқа түрлерімен және өзара мәңгі күресу» заңының шеңберінен шығып, әлеуметтік заңдылықтарға бағынуға үлкен қадам жасады, өздерінің рухани жандық сипатын (санадағы бейне, түсініктерге сүйеніп, жоспарлы түрде іс- әрекет жасау) жетілдіре түсті.
Миф сананы оятады, прогресс дамуының негізі - жазба мәдениетінің пайда болуы арқылы дін, философияға біртіндеп өтеді.
Дін - көзқарастың бір түрі. Дін - табиғаттан тыс ғажап күштердің бар болуына негізделінген сенім. Ол адам өміріне және қоршаған ортаға ықпал етеді. Діни көзқарас қоршаған ортаны сезімдік, бейнелік - эмоциональдық түрде қабылдауды сипаттайды.
Дін қазіргі кезде үш дүниежүзілік діндерден: христиан, ислам, буддизм және көптеген ұлттық діндерден: синтоизм, иудаизм, индуизм, тәңірлік, конфуцийлік, даосизм, т. б. тұрады. Дін адамдардың үлкен топтарын, халықтарды біріктіріп, қоғамды идеялдар арқылы тұрақтандырады. Ол мәдениеттің кеңістікте тарауына мүмкіндік туғызды да, ортақ салт-дәстүрлердің қалыптасуына ықпал етеді. Өнегелік-тәрбиелік саласыда жақыныңа сүйіспеншілік, қайғысына ортақтасу, адалдық, төзімділік, парасаттылықты міндет деп санайды. Дін адамды адамгершілікке, тазалыққа үйретеді.
Діни сенім заңды, тарихи түрде қалыптасады. Тотемдік сенімнен табиғаттан тыс күшке (құдай, сайтанға) сенудің арасында табиғаттың дүлей күштеріне (найзағай, теңіз, ай, күн) сену жатыр - оны пұтқа (заттық формадағы нәрсеге: икона, сурет, мүсіндерге) илану деп санайды. Шынайы дін жеке заттан бүкіл аспанға, әлемдік ғарышқа табыну (тәңірге сену, конфуциялық ілім), абстрактылық күштер күресі (зооастризмдегі жарық пен түнектің мәңгі шайқасы, кезектеле жеңіске жетуі) идеялары арқылы жетіліп, қазіргі әлемдік діндерде қалыптасты. Бұл негізінен сананың жетілуі, абстракциялық ойлаудың, жақсы мен жамандық идеялдарын құрастыра білу мүмкіндігінің пайда болу жемісі. Идеалдар да жоқтан алынған жоқ, ол реалдық адам болмысының қарама-қарсы бастауларын жинақтаудың нәтижесі. Жамандық - адам бойындағы биологиялық заңдылықтар (тек өз қамын ойлау, жануарлық инстинктіге бағыну, ұмтылыстарына жету үшін күшке, алдауға сүйену, т. б.), жақсылық - тәрбиеден алынған әлеуметтік заңдылықтарды пір тұтып дамыту. Адам бойындағы реалды қасиеттер топтастырылып, бірі - сайтан жолы, екіншісі - құдай, имандылық жолы аталып, олардың мәңгілік күресі мойындалды. Тек қоғамда ғана адам болып туып, өмір сүре алатындығы ескеріліп, оның тұрақтылығын, бейбіт дамуын қалайды. Бірақ, үстемдік етуші әулеттер, тап пен ұлттар, елдің көңілін ішкі теріс шешімдегі мәселелерден басқаға аудару үшін, діндердің әртүрлі көзқарастарды ұстанатынын, бұқара халықтың ғылыми білімінен алшақтығын пайдаланып, өздерінің саяси-экономикалық тартыстарын діни соғыстарға аударуға тырысатындығы да тарихта жиі кездеседі.
Діни көзқарас, сана мен сенім - қарапайым халықтың философиясы деуге де болады, яғни оның қоғамға қажеттілігі әлі де жоғалған жоқ. Егер рационалдық ғылыми білімнің әрқашан бүгінде шешімі жоқ бір нәрселерге тап болып отыратындығын, ал сенім тек тұтастық ретіндегі көзқарастың жемісі болғандықтан, сондықтан жетіспеген білімді адамдар мифологиямен толықтыратынын пайымдасақ, дінді мәңгі қоғамдық құбылыс деу орынды. Оның тәрбиелік мәні өте зор себебі әрбір жаңа ұрпақ биологиялық заңдылықтардан тек өз күшімен, ақылымен арылуы қиын, ал мемлекет тарапынан күш көрсету – көбіне кері нәтижелер әкеледі. Сондықтан, оның мифологиялық бастамаларын символдар ретінде қарап, біртіндеп рационалдық күйге көшіріп, әлемдік діндердің алшақтаған идеологиясынан құтылып, діни сенімді адам көзқарасының қажетті бастауларының бірі санауға ұмтылған жөн. Діннің үш элементі бар: діни түсініктер, діни сезімдер, діни табыну мен әдет-ғұрып жоралары. Олар әлеуметтік жағдайларға байланысты әртүрлі болып келеді. Дін дүниені екіге бөледі: о дүние және бұл дүние. Дін өз нұсқауларын құдай атымен мәңгі-бақи бекітпекші болатын неғұрлым консервативтік идеологияның формасы болып табылады, яғни оны реформалау асығыстықты қаламайды.
Философия – көзқарастың бір түрі. Ертеде әр нәрсенің себебін білігісі келгендер, діни ұғымдар мен жай ұғымдарға қанағаттанбай құбылыстардың түбіне үңіліп, сол туралы өзіндік пікір айтты. Оларды - «философ» деп атайды. «Философ» деген сөзді алғашқы рет гректің, ойшыл, математигі Пифагор (580-500 б.ғ.д) енгізді. Бұл термин Еуропа мәдениетінде Платонның (427-347 б.ғ.д) атымен тығыз байланысты. Philo - сүйемін, sophia- даналық, яғни даналықты сүйемін деген мағынаны береді. Араб тілінде «фәлсәфа» деп аталады.
Философ - алғашқыда әрі дана, әрі табиғатты зерттеуші, сынаушы, байқаушы ретінде бой көрсетті. Сондықтан, бұларды «натурфилософтар» деп атады. Философияның дүниеге келуі дегеніміз - өмірлік тәжірибеде адам сезімінің, идеалдық үміттің және әлем туралы білімнің үйлесімдігін іздеу нәтижесінде ерекше рухтың қалыптасуы болады. Философия пайда болуынан бастап барлық ғылымды қамтыды, яғни ғылымның ғылымы болды. Кейінірек әр пән өз алдына ғылыми пән ретінде қалыптасты. Б.з.д IV ғ ежелгі Грекияда теориялық логика пәні, ал б.з.д. ІІ ғ математика (Евклид геометриясы және арифметика), астрономия (астрологиямен бірге), кейінірек филология және тағы басқалары бөлінді, яғни ғылымды жіктеу дифференциялау (бөлшектеу) басталады.
Әр дәуірде философиялық ілімдердің ішіндегі ғылымның құрамында әртүрлі көзқарас болды. Эллиндік дәуірде стоиктер мен эпикуршылар философияны логика, физика және этика деп жеке бөліктерге бөлді. Оны бақшаға теңеді. Бақтың қоршауы - логика (логикаға танымның барлық мәселелерін, тіпті тілді де қосады), физика - оның жемістері, яғни табиғатқа байланысты (астрономиялық, физикалық, биологиялық, т. б. білімдер). Этика – адамның мiнез-құлқы, тәртібі туралы ғылым, ол философияның ұйытқысы (ядросы), ол бағыт және керекті тәртіпке жол көрсетеді деп саналды.
Орта ғасырда Схоластикалық философияны болмыстың негізгі себебі және жоғарғы принципі туралы ғылым ретінде түсіне бастады, сонымен бірге ол «діни ілімнің құлы» болып саналды. Қайта Өрлеу дәуірінде философиясының ерекше сапалы бөлігі - натурфилософия (табиғат философиясы). Жаңа Заман философиясында жаратылыс ғылымдарының кешені қалыптасты (физика, химия, биология, т.б.). Енді олар философия саласына тіпті кірмейтін болды. Және гуманитарлық ғылымдар (тарих, лингвистика, өнертану, т.б.) бөлінді.
Философия барлық ғылымдардың әдістемелік рөлін сақтап қалды. ХІХ-ХХ ғ марксизмде Гегель философиясының негізінде философия пәні туралы төмендегі түсінік қалыптасты.
Философия дегеніміз - табиғат, қоғам және адам санасының ең жалпы даму заңдары туралы ғылым қоғамдық сананың бір түрі, көзқарастық теорияның негізі, философиялық пәндер жүйесі, адамның рухани дүниесінің қалыптасуына ықпал жасайтын ілім. Философия пәні осылай түсінумен бірге ХХ ғасырда әртүрлі философиялық ілімнің негізгі мәселесінің әртүрлі болуына байланысты, бұл сұрақтың шешу жолдары анықталды.
Әдебиеттер тізімі

1. Алексеев П. В., Панин А.В. Философия . Учеб. М.: 1996.
2. А.Қасабек Тарихи-философиялық таным. Оқу құралы. Алматы. ҚазГЗУ.2002.
3. Алтаев Ж., Ғабитов Т. ж.т. Философия және мәдениеттану. Алматы, 1998.
4. Алтаев Ж., Касбек А., Мұқамбетәлі Қ. Философия тарихы. Алматы, 2000.
5. Ақназаров Х. З. Философия тарихынан дәрістер курсы. Алматы , 1992.
6. Әбішев Қ. Философия. Алматы: Ақыл кітабы, 2001.
7. Әбішев Қ., Әбжанов Т. Философия тарихындағы таным теориясы мен метод
проблемасы. Алматы, 1990.
8. Бейсенов Қ. Философия тарихы. Алматы, 1992.
9. Блинников Л.В. Великие философы. ( Словарь-Справочник) М.: 1991.
10. Введение в философию. Под ред. Фролова Н.Т. М.: 1989.
11. Есім Ғ. Фәлсафа тарихы. Алматы: Раритет, 2004.
12. Есім Ғ. Сана болмысы. 1-9т. Алматы, 1994-2004.
13. История философии в кртаком изложении. М.: 1944.
14. История философии ( Россия-Запад-Восток). М.: 1994.
15. Касабек А. , Алтаев Ж. Қазақ философиясы. Алматы, 1998.
16. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Алматы, 2003.
17. Краткая философская энциклопедия. М.: 1994.
18. Қазақ даласының ойшылдары.1-4 к. Алматы, 2001.
19. Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздік. Т.Ғабитов, А.Т.Құлсариева. –
Алматы, 2004.
20. Мамардашвили М. Лекции по античной философии. М.: 1998.
21. Мир философии. ( в.2-х частях). М.: 1991.
22. Орынбеков М. С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. Алматы, 1994.
23. Орлов В. В. Основы философии. Учеб. пособие. Пермь, 1991.
24. Радугин А. А. Философия. Курс лекций. М.: 1995.
25. Сатыбекова С. Х. Аль-Фараби. Философия трактаты. Алматы, 1972.
26. Сегизбаев О. А. Казахская философия. ХV-начала ХХ века. Алматы, 1996.
27. Современная западная философия: Словарь. М.: 1991.
28. Современная философия. Словарь. М.: 1996.
29. Сулейменов И. Лекции по философии. Алматы, 1999.
30. Философия . Учебник для вузов / отв. Кохановсний А. Н. Ростов, 1996.
31. Философия. Учеб. пособие / под ред.Лавриенко В.М.: 1996.
32. Философский энциклопедический словарь. М.: 1983.
33. Хрестоматия по философии. Учеб. пособие. М.: 1995.
34. Хрестоматия по философии. Учеб. пособие / под ред. Алексеева. М.: 1991.
35. Чанышев А. Н. Курс лекции по древней и средневековой философии. М.: 1991.
        
        ФИЛОСОФИЯ
Алматы 2007
Аңдатпа
 
Бұл оқу құралы философияның мәселелеріне деген бүгінгі көзқарастарды
ескеріп, әрі оқу ... сай, ... ... оқу орындарының
студенттеріне арналып ... ... ... да, дәстүрлі
тақырыптарының орналасуында да өзгерістер бар. Мысалы, кейінгі жылдары көп
кездесе бермейтін диалектика ... ... ... ... ... ол ... материя сұрақтарын құрастырғаннан кейін орналастырылды.
Біріншіден, соңғы кезде кеңінен жайылған позитивистік көзқарастардың,
әсіресе техникалық ... ... көп ... ... құралдардың,
математикалық, формальді ойлаудың өріс алуы, техникалық оқу орындарында
диалектикалық, жан-жақты ... ... ... ... насихаттауды
қажет етеді деуге болады.
Екіншіден, адам болмысы тақырыбы - ... ... ... ... ... ... қойылған. Тақырыптың бұлай
қойылуына тек заман талабы ғана емес, сонымен қатар ... ... ... қою ... ... ... әсер ... Адамды
анықтамай, руханилық таным, т. б. ... ... ... сай келе
бермейді деп санадық.
Техника мамандығына байланысты «Аксиология» тақырыбын ғылым мен техника
құндылығымен толықтыруда. Мұнда студенттік ... ... көп ... ... ... ... толық болуын талап етеді. Ал қазақ
тіліндегі философиялық ... ... ... орыс ... ... ... ... - С. Т. Әденов, А. Х. Хожамқұл, Ғ. К. Котошева, А.Н. Кудерина.
Кіріспе
Философия пәні мен оның ...... ... ... қайталанбас және ерекше
құбылысы. Философияны мақсатты түрде оқу, ойлау ... ... ... ... ... ... пен өркениеттің
байлықтарын тұрақты және жүйелі игеруге, ... ... ... ... түсінуге, мамандықты саналы таңдап, жетілдіруге жетелейді.
Философия деген не? Дүниеге қашан пайда болды? ... ... ... бірнеше мың жыл бұрын Қытайда, Үнді елінде, Египетте, Вавилонда пайда
болды. Бұдан 2500 жыл бұрын (б.з.д. V ... ... Афин ... ... ... ... ие болып, ерекше білім ретінде
қалыптасты.
Дүние ... ... ... ... Ол мәңгілік пе? Адам
дегеніміз не, оның дүниедегі орны ... ... пен ... ара ... Өмір ... мәні бар ма? Адам өмірінің мәні неде? Адам баласы қалай
пайда болды? Қозғалыс мәңгі ме, әлде ... ма? Адам мен ... ... ... ... қалай? Олардың өмір сүру ортасы деген не? Осындай
«мәңгілік» сұрақтарға ... ... - ... ... ... ... ... сан-қилы. Осыған сәйкес адамның көзқарасы да
әртүрлі. көп. Олардың себебін біліп, ажырата білу де ... ... ... ... ... күнделікті сөзге терең енді. Ол алғашқы рет
XVIII ғ. неміс философиясы мен мәдениетінде
(Кант, Фихте, Гете) кездеседі, адамға тән, оны ... ... ... құрылымды белгілейді. Дүниеге көзқарасты анықтаудың ең жақын әдісі –
білім мен құндылық қатынасты ... ... ... ол ... және сол ... адамның орнына қатысты көзқарас, тұтастыққа ие
болған жүйе. Байқау, сезу және ... ... ... болатыны білімге
байланысты.
Білім дегеніміз - ... ... ... ... өтіп жатқан заттар мен құбылыстардың, қатынастардың құрылымы мен
заңдылықтары, басқалармен байланысы туралы ... ... ... ... олардың әртүрлі дәрежедегі топтардың (отбасы, еңбек
ұжымы, ... ... ұлт, ... адамзат, т.б.) тарихи даму сұранысына
сай сол заттар мен ... ... өз ... қатыстыруы
немесе ескермеуі. Осы ретте дүниеге көзқарас әрқашан объективтік ... ... ... ... ... табылады.Олар бір-бірімен қайшылыққа
келіп, бірін-бірі жетелеп отырады, дүниеге көзқарасты тереңдете түседі,
оның ғылыми ... ... ... отырады. Сондықтан білім деңгейіне
байланыстырып, дүниеге деген ... ... ... ... - ... ... денелердің құрылымы мен қозғалысы
зерттелсе, математика, есептеу саласын, геометрия – ... ... ... ... ... ... ... дене, шар,
пирамидаларды, натурфилософия – табиғатты зерттеу ілімі ретінде теориялық
көзқарастар жүйесін қалыптастырады. ... ... ... ... ... ... бейнелейтін затқа байланысты ғылыми, діни,
философиялық, әдептілік, саяси, экономикалық, т. б. ... адам ... 50 мың жыл ... ... ... деп ... ... адамдар көзқарасы осыдан бастап, әр қилы қалыптаса бастады.
Көзқарастың түрлері:
1. Жай ... ... ... күнделікті өмір қажетінен туған
білім мен құндылықтар жиынтығы.
2. Теориялық көзқарас - белгілі бір ... ... ... ... Ғылыми-теориялық көзқарас; дін - теориялық, бірақ ғылыми емес.
Философияны ғылым ретінде ... одан ... ... ... ... ... ... немесе жеке ғылымдардың әдісі
туралы) мазмұндарды ажыратуға болады. Олар табиғатты, қоғамды, адам санасын
тұтас бір ... ... ... ... ... жалпы заңдылықтарды ашып,
объективтік шындық жөнінде негізгі қағидалар жүйесін қалыптастырады. ... ... бір ... ... ... ... белгілі тәртіпте
ұғынуды ұсынады.
Көзқарас әр түрде әр ... ... ... ... айтқанда,
(прогрессивтік, реакциондық ... ... ... гуманистік (адамгершілік), ғылыми-сипаттарда
көрініс береді.
Көзқарас дегеніміз - дүниеге ... бір ... ... ... үшін ... оның ... үшін білім керек. Ол ... көп ... ... ... ... - ... әртүрлі дәрежеде қалыптасады.
1. Сезімдік. Сезім сананы оятады. Мысалы, музыка адамды қуантады,
әдемі әсер береді, ойды ... ал кей ... ... - ... Ұғым - жеке қабылдау бейнелерін ... ... ... ... ... (эмоциялар) бейнелердің ерекшеліктеріне
әсер етеді.
3. Ұғыну - ойға ... неге олай ... деп ... алғашқы
көзқарастарды тудырады.
4. Илану (сену). Иланусыз көзқарас болмайды, сенім күресуді талап
етеді. Дін де илануды ... ... ... бірақ ол еш нәрсенің
себебін ашпайды. Наным, сенім - көзқарастың өзегі.
5. Тұрақты пікір. Пікір тұрақталмаса, ... мәні ... ... бағалаудан, іс-әрекеттен ғана тумайды,
объективтік шындықтың ... ... ... ... пайда
болады. Олар: күдіктену, уайымдау, қайғыру, мазасыздану, қорқу,
ренжу, шаттану, масаттану және қуану. Бұлар адам ... ... ... ... ... ... әуестік,
көңілкүйі) - әрдайым ізденістің бастамасы.
Ғалым, ақын, артист болу үшін де ... ... ... ... бай ... ... «Көз - адамның ішкі дүниесінің айнасы». Тұрақты
көзқарастың екінші бір негізі теория болуы ... ... ... Миф, дін, ... ... ... ... түрі- миф (аңыз, ертегі). Мифология (гр mythos - ... ... ... ... ... ... Дүниені түсінудің бұл архаикалық түрі ... ... ... ... ... рөл атқарды, алғашқы қауым
адамын табиғатпен ... ... ... ... ... реттеп отырды.
Миф - қоршаған ортаны қиял, керемет, ғажап ретінде ... ... Миф - мына ... ... ... беруге тырысады: әлемнің пайда
болу жолдары, жер және адам ... ... ... ... ... ашу, адам ... көзі, адам қызметі мен оның табыстары, намыс пен
ар мәселесі, қарыз бен ... ... және ... ... ерекшелігі: табиғатқа адамның өз қасиеттерін беріп адам қатарына
қосуы, құдіретті құдайдың бар ... ... ... ... ... және ... ... толғануы (рефлексия - сананың өз-өзіне
бағытталып, өзінің психикалық ... ой ... ... ... практикалық бағытта дамытып, апаттан қорғауға арналады. Бұл
мәселелерде мифологиялық сюжеттердің біртүрлігі және үстірттілігі ... ... ... ... ... ... осы деңгейінен алады.
Әрбір жеке адам өз дамуында адамзат тарихын өте ... ... ... В. И. ... ... ... ... жас баланың санасымен
теңестіруге болады. Олар да өзінің саналы жан екенін түсінбей ойыншықтармен
сөйлесіп, ұрысып, әке-шешесінің өзіне істегенін ... ... шын ... ... тең ... өмір сүреді. Балалар санасы да синкретикалық
сипатта көрінеді. Сана біртұтас ... ақыл мен ... ... ... мен ... ... ... күйде өтеді. «Балалы үйде
ұрлық жатпайды» деген қазақ халқының мақалы да осыдан туған болар. Бала ... ... ... ... айтып, таяқ жегеннен кейін ғана өтірік айтуға,
кейбір ойын, іс-әрекетін жасырып қалуға, яғни ... ... ... ... ... ... сана арқылы ғана адамдар ... ... ... ... ... ... алады. Ұрпақ
жалғастырудың не себепті өтетінін білмеуге байланысты ру ... ... ... ... бір түрі) тұқымдары деп санап, өзара
бауырластық, теңдік, көмектесу ... ... ... ... қасиеттерін дамытты. Биологияның «тіршіліктің басқа түрлерімен және
өзара мәңгі ... ... ... ... ... ... үлкен қадам жасады, өздерінің рухани ... ... ... ... ... ... ... іс- әрекет жасау) жетілдіре
түсті.
Миф сананы оятады, ... ... ... - ... ... ... арқылы дін, философияға біртіндеп өтеді.
Дін - көзқарастың бір түрі. Дін - табиғаттан тыс ... ... ... ... ... Ол адам ... және қоршаған ортаға ықпал
етеді. Діни ... ... ... ... ... - ... қабылдауды сипаттайды.
Дін қазіргі кезде үш дүниежүзілік діндерден: христиан, ... ... ... ... діндерден: синтоизм, иудаизм, индуизм, тәңірлік,
конфуцийлік, даосизм, т. б. тұрады. Дін ... ... ... ... ... ... арқылы тұрақтандырады. Ол
мәдениеттің ... ... ... ... да, ... ... қалыптасуына ықпал етеді. Өнегелік-тәрбиелік саласыда жақыныңа
сүйіспеншілік, қайғысына ортақтасу, адалдық, төзімділік, парасаттылықты
міндет деп санайды. Дін ... ... ... ... ... ... тарихи түрде қалыптасады. Тотемдік ... тыс ... ... сайтанға) сенудің арасында табиғаттың дүлей
күштеріне (найзағай, теңіз, ай, күн) сену ... - оны ... ... нәрсеге: икона, сурет, мүсіндерге) илану деп санайды. Шынайы ... ... ... ... ... ... табыну (тәңірге сену,
конфуциялық ілім), абстрактылық күштер күресі ... ... ... ... ... ... ... жетуі) идеялары арқылы жетіліп,
қазіргі әлемдік діндерде ... Бұл ... ... ... ... жақсы мен жамандық идеялдарын ... ... ... болу ... ... да ... алынған жоқ, ол реалдық
адам болмысының қарама-қарсы бастауларын жинақтаудың нәтижесі. Жамандық ... ... ... заңдылықтар (тек өз қамын ойлау, жануарлық
инстинктіге бағыну, ұмтылыстарына жету үшін күшке, алдауға сүйену, т. ... - ... ... ... ... пір ... ... бойындағы реалды қасиеттер топтастырылып, бірі - сайтан жолы, екіншісі
- құдай, имандылық жолы аталып, олардың мәңгілік ... ... ... ғана адам ... туып, өмір сүре алатындығы ескеріліп, оның
тұрақтылығын, бейбіт дамуын қалайды. Бірақ, ... ... ... ... ... ... көңілін ішкі теріс шешімдегі мәселелерден басқаға аудару
үшін, діндердің ... ... ... ... ... ғылыми
білімінен алшақтығын пайдаланып, өздерінің ... ... ... ... тырысатындығы да тарихта жиі кездеседі.
Діни көзқарас, сана мен сенім - қарапайым халықтың ... ... ... яғни оның ... ... әлі де ... жоқ. Егер
рационалдық ғылыми білімнің әрқашан бүгінде шешімі жоқ бір нәрселерге тап
болып ... ал ... тек ... ... көзқарастың жемісі
болғандықтан, сондықтан жетіспеген білімді ... ... ... ... ... қоғамдық құбылыс деу орынды. ... мәні өте зор ... ... жаңа ... ... ... өз күшімен, ақылымен арылуы қиын, ал мемлекет тарапынан күш көрсету –
көбіне кері нәтижелер әкеледі. Сондықтан, оның ... ... ... ... ... рационалдық күйге көшіріп, әлемдік
діндердің алшақтаған идеологиясынан құтылып, діни сенімді адам көзқарасының
қажетті бастауларының бірі ... ... жөн. ... үш ... ... ... діни ... діни табыну мен әдет-ғұрып жоралары. Олар
әлеуметтік жағдайларға байланысты әртүрлі болып келеді. Дін ... ... о ... және бұл ... Дін өз ... ... атымен мәңгі-бақи
бекітпекші болатын неғұрлым консервативтік идеологияның ... ... яғни оны ... ... ...... бір түрі. Ертеде әр нәрсенің себебін білігісі
келгендер, діни ... мен жай ... ... құбылыстардың
түбіне үңіліп, сол туралы өзіндік пікір ... ... - ... ... ... ... сөзді алғашқы рет гректің, ойшыл, ... (580-500 ... ... Бұл ... Еуропа мәдениетінде Платонның
(427-347 б.ғ.д) атымен тығыз байланысты. Philo - ... sophia- ... ... ... ... ... ... Араб тілінде «фәлсәфа» деп
аталады.
Философ - алғашқыда әрі дана, әрі ... ... ... ретінде бой көрсетті. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... дегеніміз - өмірлік тәжірибеде адам
сезімінің, идеалдық үміттің және әлем туралы білімнің үйлесімдігін ... ... ... ... ... Философия пайда болуынан
бастап барлық ... ... яғни ... ... ... Кейінірек әр пән
өз алдына ғылыми пән ретінде қалыптасты. Б.з.д IV ғ ... ... ... ... ал б.з.д. ІІ ғ математика (Евклид геометриясы және
арифметика), астрономия (астрологиямен бірге), кейінірек ... ... ... ... яғни ... ... ... (бөлшектеу)
басталады.
Әр дәуірде философиялық ілімдердің ішіндегі ғылымның құрамында әртүрлі
көзқарас болды. Эллиндік дәуірде стоиктер мен ... ... ... және этика деп жеке бөліктерге бөлді. Оны ... ... ... - ... ... ... барлық мәселелерін, тіпті тілді
де қосады), физика - оның жемістері, яғни ... ... ... ... т. б. ... ...... тәртібі туралы ғылым, ол философияның ұйытқысы ... ... және ... ... жол ... деп ... ғасырда Схоластикалық философияны болмыстың негізгі себебі және
жоғарғы принципі туралы ғылым ... ... ... сонымен бірге ол
«діни ілімнің құлы» болып саналды. ... ... ... ... сапалы бөлігі - натурфилософия (табиғат философиясы). Жаңа Заман
философиясында ... ... ... ... ... ... т.б.). Енді олар философия саласына тіпті кірмейтін болды. Және
гуманитарлық ғылымдар (тарих, лингвистика, өнертану, т.б.) бөлінді.
Философия барлық ғылымдардың ... ... ... ... ... ғ
марксизмде Гегель философиясының негізінде философия пәні ... ... ... ... - ... ... және адам ... ең жалпы
даму заңдары туралы ғылым қоғамдық сананың бір түрі, көзқарастық ... ... ... жүйесі, адамның рухани дүниесінің қалыптасуына
ықпал жасайтын ілім. Философия пәні осылай түсінумен бірге ХХ ... ... ... негізгі мәселесінің әртүрлі болуына
байланысты, бұл сұрақтың шешу ... ... ... ... (тараулары):
1. Онтология (ontos-тіршілік, logos-ілім) - болмыс туралы ілім.
2. Гносеология (гр ... және ...... ... ... (гр. episteme – ... logos – ... сөз) туралы ілім.
3. Әлеуметтік философия - қоғам туралы ілім.
Философияның пәндері:
1. Логика, эстетика, этика, ғылыми әдістеме, ғылымдар философиясы
(математиканың, астрономияның, ... ... ... ... ... ... - адам болмысы.
3. Мәдениет философиясы - мәдениет әлемі.
4. Тарих философиясы.
5. Құқық философиясы - ... ... ... Дін философиясы.
Болмыстың бастамасы туралы сұрақ ... ... ... Оны ашық түрде алғашқы анықтаған марксизм, ол ... ... ... ... байланыста болды. Монизм (гр mones - біреу,
жалғыз) - ... ... бір ғана ... бар деп ... ... идеалистік ілімдерде - рух, материалистік ұғымда - материя. Монистер
деп барлық ... ... ... ... Анаксимен,
Анаксимандр, Гераклит, Дидро, Гольбах, Маркс, Ленин) және барлық ... ... Фома ... ... ... Юм) ... Дуализм
(лат. Duo - екеу)(Кант И, Декарт Р) - ... ... бір ... ... екі ... - ... және ... - басталады
деп, материализм мен идеализмді үйлестіруге тырысатын ағым. Плюрализм (лат.
Plurais - көптік) - ... ... ... ... ... бір
бастамасы жоқ мәндерден тұрады дейтін ілім. Болмыстың негізінде көптеген
(жер, су, рух, т.б.) ... бар деп ... ... ... сай, ... ... және ... бөлінеді.
Материализм - бұл философиядағы ағым, дүниенің ... ... ... мойындайды. Үнді философиясында материализм ежелгі
Чарвака- Локаята мектебінде, Грек философиясында ... ... ... жаңа ... - Бэкон, Локк, Спиноза, Дидро,
Фейербах, Маркс, ... ... және ... француз ағартушыларының
ілімдерінде дамыды. Материалистік ілім бойынша ... ... ... ... ... да, уақыт пен кеңістікте шексіз-шетсіз өмір сүреді.
Материализм тарих дамуында бірнеше сатыдан өтті:
1. Стихиялық материалистер - ... ... ... ... ... ... ... әлі дами қоймаған кезінде пайда
болған. Фалес ... ... ... ... ... ... ... топырақты дүниенің негізі деп ойлаған.
2. Метафизикалық (немесе механикалық) материализм XVII-XVIII ... ... ... ... ... тығыз
байланыста дамыған. Механика ... ... ... ... ... құбылыстарды да механика заңдары
тұрғысынан ... ... бұл ... ... ... Оның ... Бэкон, Гоббсс, Гассенди, Спиноза,
Ламетри, Дидро, Гельвецкий, Гольбах, т.б.
3. ... ... ... ... ... ... ... жағынан да, өзінің ... рөлі ... да ... ... дамыған. Материализм
мен диалектиканың органикалық ... ... ... да ... ... Адам ... тірі ... ретінде
рух пен материяны біріктіреді.Бірақ, адам мен табиғаттың өзара әрекетінің
негізі қоғамдық-тарихи практика ... ... ... ... ... ... - тұрпайы (вульгарный)
материализм. Олар ... ... ... ... ... - ... бүйректің - сұйық дәрет шығаратыны секілді, ойда ... деп ... ... ... осы мағынасында материалдық
болып табылады. Бұл - өрескел ... ... К. ... ... Л. ... (ХІХ ... ... жағы – сананың белсенді мәнін түсіндірмеуі,
толық дәлелдей алмауы. Материализм философиядағы ... ... ... ... - ... XVII ғ, - ... XVIII ғ, ... және ХХ ғ, - СССР және социалистік мемлекеттерде өмір ... (гр. түр, ... ... - бұл ... ... ... негізі ретінде бір идеалдық мән мойындалады. Яғни рух ... ... деп, ... мен ... ... деп ... ... ғылым ашқан табиғат пен ... ... ... ... ... тек ... орын алған ... ... екі түрі бар: ... ... ... идеализм – дүниенің, болмыстың негізі ретінде адамның
санасы, адамның ... ... ... қоршаған дүние біздің
түйсіктеріміздің жиынтығы деп ... ... ... Мах, ... ... ... экзистенциализм және феноменология жақтастары. «Мен ғана өмір
сүремін, мен бар ... ... да бар, мен жоқ ... ... да ... деген субъективтік идеализмнің бір түрі ... деп ... ... ... өмір ... ... заттардың бейнесі де
(идеясы) тек адамның ақыл-ойы, сезімдік түйсіктері арқылы өмір сүреді.
Объективтік идеализм - бұл философия ағымында дүниенің ... ... өмір ... ... мән, яғни адам ... сырт ... өмір ... рух (Құдай, Абсолют, Әлемдік ақыл, т.б.) саналады.
Объективтік идеализм ежелгі әлемдегі көптеген ... ... ... ... ... ... ... Қытайда
(Конфуцийшілдік, даосизм), Грекия мен Римде ... ... ... Орта ... ... ... мен Жаңа заманда
жетілді. Өзінің дәйекті және аяқталған түрін ... ... ... ... ... мен ... ... бірге аралық, келісімдік
ағымдар - пантеизм, деизм, гилозоизм бар:
Гилозоизм - (гр. Hylo және zoe - зат және ... ... ... туралы философиялық ілім. Бүл ілім түсіну және ойлау қабілетін
материяның барлық формаларында бар деп ... ... ... ... дамыған органикалық материяға ғана тән қасиет. Грецияда Фалес пен
Гераклит ілімінде пайда болды. Антикалық гилозоизм ... ... ... - (гр. pan - бәрі және tcheos – ... ... және ... деп таниды, яғни құдай (идеалдық бастама) және ... ... ... ... тыс ... жоқ, сонымен
бірге Құдайдан тыс табиғат та жоқ.
Пантеизм қайта өрлеу ... ... ... Бұл ... ... Кузанский, Джордано Бруно, ал Жаңа Заманда пантеизм идеясы Шеллинг,
Гегель, ... ... - бұл ... ... ол ... бар ... ... Құдай жаратқан, бірақ одан соң оның адам мен қоғам өміріне ... ... да, ... да жоқ ... Ол тек ... символ болып қызмет
атқарады. Деизм - объективтік идеализмнің ... ... ... ... ... ... өтуі ... кезең болады. Деизм
XVII ғ пайда болып, ағартушылық дәуірде өте кең ... Оның ... ... Ньютон, Локк, белгілі деистердің қатарына - Вольтер,
Руссо, Кант, Ломоносов және Абайды ... ... ... ... ... сұрағы, адам санасының дүниені
тану мүмкіндігіне арналған. Осыған сәйкес агностизм және гносеология пайда
болды. ... -(гр. gnosis ... ... ілім ... ... ... күмән келтірмейді.. Агностицизм («а» жоқ, ... - ... ... шыққан) - объектт дүниені тану ... ... ... ... шығаратын философия ілімі. Дүниенің бастамасы туралы
мәселеде дүниені тану ... ... пен ... ... ... ... ... аяғына дейін тануға болмайды деп есептейді. Олар
агностицизм ағымына жатады. ... ... ... ... Юм. Ежелгі
заманда агностицизм түріне: софистика, скептицизм және ... ...... ... ... сенбей, елді өзіне қарату үшін мәселені
әдейі шатастырып, ... ... ... ... ... ... - ... дүниені танып білу мүмкіндігіне сенбей,
күдікке көп орын беретін философиялық ілім ... (лат ... - ... ...... білу мүмкін емес деп қарайтын және барлық білімді болжам деп
есептейтін философиялық ... ... ... ... ... мен ... ал Жаңа ... ол позитивизмде дамыды. Олар
барлық ... ... ... ... яғни оның ... ... көп ... және осының негізінде қандай болса да
объективтік шындықты жоққа шығарды.
Философия ғылымының таным ... ... ... ... ... болды.
1. Эмпиризм - танымның негізінде тек тәжірибе және ... ... деп ... Оның ... ... ... ... көзі - тәжірибе», - деді.
2. Рационализм - (лат. ratio - ақыл) танымның ... ақыл ... ... ... Ол ... ... ... сонымен
бірге ақиқаттың өлшемі. Болмыстың, танымның, моральдің де негізі
- ... ... ... - ... философияда (Парменид,
Платон, т. б. жасалады, ал ... ... ... ол ... ... Оның ... - ... Спиноза, Лейбниц.
Рационализмге иррационализм де, сенсуализм де ... ... ... (лат sensus- ... - ... көзі ... ... ол
ақиқаттың өлшемі деп санайды. Сенсуализмнің негізі антикада
(Демокрит, ... ... ... ... Жаңа ... ... (материалистік сенсуализм - Гоббс, Локк, Дидро, т. б.)
идеалистік ... - ... ... ... ... мен сенсуализм философияда өте маңызды рөл атқарады.
4. ... (лат. ... - ... ... ... - ... ... танымда ақыл күшін мойындамайды,
оған тіпті шек қояды, сонымен ... ... ... ... Иррационализмге субъективтік-
идеалистік ілім ... М: Өмір ... ... Ницше,
Бергсон, Шпенглер), экзистенциализм (Сартр, Камю, Хайдеггер,
т.б.) және басқалар.
Диалектика және ... ... мәні ... тұрақты,
қозғалмайтын немесе құбылмалы әрі жылжымалы бола ма? - ... ... ... ол ... мен ... ... ... бұл терминді
қолдану бір шама қиын, өйткені, олардың әрқайсының қалай болғанда да екі ... грек және ... ... - мәні бар. Сондықтан оларды қолданған
кезде қай мәнде екенін ескергенжөн.
Диалектика - ежелгі грек ... ... ... - ... ... ... ... Бұл термин осы мәнінде ежелгі кезден Жаңа Заманға
дейін қолданылды. Термин немістің классикалық философиясында және ... ... ... ... ие ... Атап ... болмыстың ең
жалпылама заңдылықтары мен байланысы ... ... ... ... орталық идеясы бар: барлық құбылыстардың өзара байланысы және шексіз
болмыстың өзіне тән қайшлықтары әсерінен үздіксіз ... ... ... ... ... Оның өте ... Шеллинг, Гегель, Маркс, Ленин, Бергсон. Бірақ дамудың өзі әртүрлі
түсіндірілуі мүмкін: «Тұйықталған шеңбер бойынша» даму (Шеллинг, ... ... ... ... ... даму ... Бергсон). Диалектиканың
тарихи формалары: стихиялық, идеалистік және материалистік. Стихиялық
диалектика күнделікті ... ... ... ... ... ... оралуына сүйенеді. Ол әсіресе Гераклиттің “бәрі ағады,
бәрі өзгереді” деген қағидасында анық берілген. Күнделікті ... ... осы ... ұстанады.
Идеалистік диалектика біріншіден, жеке адамдар пікірлерінің (ойының)
арасындағы қайшылықты мойындаса, ... ... ... тарихи дамуын анықтайды (Гегель). Оның негізгі кемшілігі -
дамуды сана ... ... ... ... ... ... ... деп санап, әмбебаптың деңгейіне ... ... ... ... ... субъективтік диалектиканың
(сананың дамуы) негізі деп қарастырады.
Метафизика грек тілінен сөзбе-сөз аударғанда - «физикадан ... ... ... ... деп ... философиясын, ал ортағасырдан
бастап жалпы философияны атады. Осы мәнінде бұл термин қазіргі кезде де жиі
қолданады, ... ... ... - ... Жаңа ... ... ... философиялық ілім мәніне ие болды, шексіз
әлемнің өзгеруін өзіндік даму ретінде мойындамады яғни, диалектикаға ... ілім ... ... ... ... дейміз.
Егер бұл мәндердің арасын айырмаса, көп түсінбестік болуы мүмкін. М:
Парменид пен Зенонды қазіргі заманда ... ... ... метафизиканың
негізін қалаушы деп атауға болады (өйткені, олар шын болмыс қозғалмайды
және өзгеріссіз болады деп ... рет ... ... ... ... ... мәнінде диалектиканың негізін қалаушылар деп те атауға болады. Олар
алғашқы болып философиялық ... ... ... ... ... ... ... деп ХХ ғ философтарының көбін айтуға болады.
Философияның қызметіне оның мақсатын ... ... ... ... ... ... ... гуманитарлық және болжаушылық міндеттерді жатқызамыз.
Философияның дүниетанымдық қызметі - ... ... ... мүмкіндігі, оның құрылымы туралы ұғымды, ондағы адамның
орнын және бірлесіп әрекет жасау принцптерінің мәнін ... ... ... ... - бізді қоршаған
шындықты тану әдісін жасайды. Философия - танымның ең жалпы әдістерінің
және ... ... ... ең ... ... туралы ілім ретінде
көрінеді.
Философияның теориялық ойлау қызметінің мәні, әсіресе философия тарихын
зерттеудегі даналыққа байланысты.
Философияның сыни-талап қызметі - ... ... және ... ... келтіру, дүниеде жаңа пайда болғанның ерекшеліктерін іздеу,
қайшылықтарын ашу, таным шекарасын кеңейту, білімді модернизациялау және
анықтығын ... Сын ... ... ғана ... ... өзін де
қамтиды.
Философияның аксиологиялық қызметі (гр. axios - ... - ... ... ... мен ... әр түрлі құндылықтар - әдептілік,
этикалық, әлеуметтік, идеологиялық, т. б. - ... ... ... ... ... ... ұлы өзгеріс
кезінде, орта ғасыр басындағы Рим империясының қирауынан кейін құндылықты
жаңа ... ... ... ... ... ... дамуының
дағдарысы (ХІХ-ХХ ғғ.), социализмнің тұйыққа тірелуіне (ХХ-ХХІ ғғ.)
байланысты ерекше ... ... ... ... - ... болу ... ... қазіргі жағдайын, құрылымын, элементін,
қозғаушы күштерін, қайшылықтарын ашу, түсіндіру және дамуды жеңілдендіру
жолдарын көрсетеді
Философияның ... ... - ... ... болу ... қазіргі жағдайын, құрылымын, элементін, ... ... ашу, ... және ... ... ... ... гуманитарлық қызметі - гуманистік құндылықтар мен
идеяларды адамға және қоғамға енгізеді, ... ... ... ... ... бейімденуін, өз өмірінің мәнін табуды қарастырады.
Философияның болжаушылық қызметі - дүние мен адам туралы ... ... ... ... ... тану процесінің, адамның,
табиғаттың және қоғам дамуының тенденциясының жетістіктерін ... ... ... ... диалектикалық өзара қарым-
қатынаста болады. Олардың тұтастық бірлігі - философиялық ... мен ... ... ... ... қана ... ол ... Сондықтан барлық
ғылымдар сияқты дүниенің (табиғат, қоғам, сана) заңдары мен заңдылықтарын
ашуға ұмтылады. Заң ... - ... мен ... ... ... беретін тұрақты байланысы, ал философия - дүниенің
ең түпкі заңдарын ашуды міндет ... ең ... ... анықтап,
солардың тұрақты байланысын табуға тырысуы керек. Ондай қасиеттерге дүние
болмысының зат және идея ... ... ... ... мен ... пен сана, объект пен субъект қатынастары философияның ... деп, ... ... ... Бұл өз мәнісін әлі күнге дейін жойған
жоқ, материалистік және идеалистік көзқарасты ұстанушылар әлі де тиянақты
бір ... келе ... ... Сана мен ... ... ... әсіресе
адам болмысын анықтауда ерекше анық көрінеді: бірі адамды рухани десе, бірі
- материалдық жан деп өзара қатаң ... ... ... қолданып іс-
әрекеттерін, таптар, ұлттар, мемлекеттердің өзара ... ... ... ... - ... яғни ол ... ісін
алдымен басында, санасында идеалдық түрде, ойша істеп кейін реалдыққа
көшіреді. Бірақ ол ... ... ... жан ... ... көзі - қоғамдық өмір арқылы ғана келе алады. Екіншіден, ... ... ... да, ол ... табиғи және әлеуметтік ортаның
біздің санамыздан тәуелсіз заңдылықтарына, тарихи даму деңгейіне сәйкес
келгенде ғана ... ... Адам ... ісінің қорытындысымен
материалдықпен шектеліп отырса да, рухани жандылығын жоғалпайды. Сондықтан
оған ... ... ... ... ... ... ... көбінесе
материалдық байлық мәселесі төңірегінен аса алмайтын саясаттың құлы етпеу
керек.
Философия және ғылым ... ... ... ... де ... отыру керек, онда дүниеге көзқарассыз мазмұн болмай,
оның мәселелері нақты ғылымдағыдай есеп-қисапқа ... ... ... ... ... ... тенденциялық сипатта
орындалады. Ал, дүниенің көрінген құбылысы өздігінен, ішкі қайшылықтардың
қарама-қарсылығынан дамитындығын ... ... өз ... ... ... ... ... бірін-бірі толықтырып, біріне-бірі
өтуі арқылы шешуге тырысады. Мұны нақты ғылымдар ұстанатын формальдық,
математикалық логика ... ... ... ... ... ... ... Оның тарихи, ғылыми мәнін соңғы кезде біз еліктей
бастаған позитивтік ағымдар әлі де ... ... ... жоқ. ... ... ғылымның мәңгілігін ескеріп марксизмнің саяси-
экономикалық, идеологиялық ... ... ... ... ... ұмтылу керек.
Семинар сұрақтары:
1Көзқарас, оның қоғамдық-тарихи сипаты.
2.Мифологиялық және діни көзқарас ... ... ... ... ... ... ... қызметі. Қазіргі замандағы философияның рөлі.
Философия және ғылым.
 
Әдістемелік ұсыныстар:
Философия, оның ғылыми білім жүйесіндегі орны және ... ... оның ... ... ... ... типтері: миф,
дін, философия. Мифтік дүниетанымның ерекшеліктері. Діни ... ... мен ... ... ... ... Философияның негізгі мәселесі. Философиялық ... ... оның ... ... және ... Философия,
саясат, қазіргі заман.
Бақылау сұрақтары:
1.Философияның пәні мен қызметі, оның қоғамдағы рөлін көрсетіңіз?
2.Филосфияның негізгі мәселесі. Материализм және ...... ... ... мағынасы және тарихы.
3.Дүниеге көзқарас ұғымы. Дүниеге көзқарастың тарихи типтері: миф, дін,
философия; олардың ерекшеліктері неде?
4.Мифологиялық және діни көзқарас, философияның алғышарты қандай?
5.Философиялық ... ... ... пен ... ... ... ... қазіргі заман.
 
Баяндама мен рефераттар тақырыбы:
1.Философиялық мәселелердің табиғаты. Философия - көзқарас ретінде.
2.Көзқарастың тарихи типтері, оның ... ... пен ... ... ... ... жүйесі, құндылығы.
 
Философиялық мәтіндермен жұмыс істеу:
1.Антология мировой философии в 4-х т. М., 1969-1972 гг. ... ... ... ... ... ... істеу).
2.Лосев А. Ф. Философия. Мифология. Культура.- М., 1991
3.Мир ... ... для ... (П. С. ... В. И. ... Т. Х. ... пен түсініктің үлгілері (философия тарихына
шолу). Алматы, 1999.
5.Таранов П.С. 120 философов. Жизнь. Судьба. Учение. Т. 1-2, ... ... ... ... ... ... Х. Что такое философия? (пер. С. исп. М., 1991).
 
Әдебиеттер
тізімі:
1.Алтаев Ж., Қасабек А., Мұқамбетәлі Қ. Философия тарихы. – ... ... ... Қ. ... Ақыл ... Алматы,2001.
4.Введение в филосфию. Учебник для вузов 2-е изд. М.: ... ... ... 1-20 тт -Т.1 ... ... ... ... бүгінгі күнге дейінгі қазақ халқының ... 1-20 тт.-Т (ред. Ә. ... ... ... ... Ғ. ... ... Алматы: Раритет 2004.
8.Ильенков Э. В. Философия и культура. М.:1991.
9.Канке В. А. ... ... и ... курс. Учеб.
для вузов.
М.: 2000.
10.Кессиди К. Х. От мифа к логосу. М.: 1972.
11.Кішібеков Д. К.,Сыдықов Ұ. Е. ... ... ... А. ... ... ... ... Алматы: КазГЗУ.
2002.
13.Лосев А. Ф. Дерзание духа. М.: 1988.
14.Мамардашвили М. К. Как я ... ... 2-е изд. М.: ... ... ... (Т. Х. Ғабитов, ...... ... С. Қ. ... ... саяхат. Қостанай, 2000.
17.Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Философия тарихы. 1999.
18.Радугин А. А. Философия. Курс лекций. 2-е изд. М.: ... Ә. Х. ... ... ... ... ... 6-е изд./ Под. ред. И. ... М.: 1991.
І тарау
Философия тарихының дамуы
Философия ғылыми көзқарастың бастауы ретiнде б.з.д. ҮШ-Ү ғ. қалыптасты,
осы кезден бастап ... әлем ... ... ... орны мен тағдыры
туралы рационалды көзқарасқа сүйене бастады. ... ... ең ... ... ... ... ... туралы ерекше
iлiмдi тудырды. Ежелгi Үндi астрономдары Жердiң шар тәрiздi екендiгiн, оның
өз-өзiнен айналуы туралы ойларды ... ... ... ... ... ... ... тауып, тригонометрия негiзiн
қалыптастырды.
Әр дәуiрдiң, әр ... өкiлi өз ... ... ... ... мифологияға байланысты болды. Философия бiр жағынан мифологияға,
екiншi жағынан ... ... ... ... ... ... ерекше қарастырды, яғни
математик бiрлiк санын неше түрлi сарапқа ... ... ... болмысты солай талдайтын болды. Өмiр сүрудiң мәнi неде? Болмыс
деген не, сияқты сұрақтарын талдады. Философия ... ... ... ... дүниеге көзқарас ретiнде қалыптасты, оның дамуы бiр логикаға сүйендi.
1.Шығыс философиясы - сыни көзқарас ретiнде б.з.д. 4 ... ... ... ... ... ғ. Үндi, Қытайда қалыптасты.
Дүниетанымда қоғам даму ... ... ... ... ... ... ... философия - мифология және жаңадан дамып келе жатқан ғылыми
болжамдарға негiзделдi.
3.Орта ғасыр. ... ... ... оны ... ... ... ... ХIҮ ғасырдың ортасы – ХҮII ғасырдың. басы. Ғылыми
түсiнiктер мен эстетикалық ой-пiкiрдiң әсерi арқылы дамыды.
5.Жаңа дәуiр философиясы ... - ... ... ... ... оның iшкi ... ... алға қойды.
6.Философия барлық ғылымдардың әдiстемесі ретіндегі ... ... ... ... ... ХIХ-ХХ ғғ. марксизмде философия
пәнi туралы төмендегi түсiнiк қалыптасты. Философия ... - ... мен адам ... ең ... даму заңдары туралы ғылым және қоғамдық
сананың бiр түрi, көзқарастық теорияның негiзi, ... ... ... рухани дүниесiнiң қалыптасуына ықпал жасайтын iлiм. Философия пәнi
осылай түсiнiлумен бiрге ХХ ғасырда ... ... ... ... ... ... байланысты, бұл сұрақтың шешу жолдары
анықталды.
1.1 ... ... ... ... ... не? ... жағынан «Ежелгi Шығыс» -
Таяу шығыс - Вавилон, Шумер, Египет, Ассирия, Палестина;
Орта шығыс - Үндi, ... ... ... - ... Вьетнам, Корея, Жапония.
Ежелгi шығыс - күрделi өркениет типi, оның ... ... ... ... ... егiн ... жер өңдеу - бұл жағдайда жер
мен су мемлекеттiң меншiгiнде болды.
- ... ... ... ... ... ... ... болды.
- Мемлекеттiң, абсолюттiк өкiметтiң басқарушысы фараон, патша,
император.
- Халықтың көпшiлiгi тұйықтау, ... ... ... өмiр ... ... ... өзiн ... пен қоғамнан объективтiк не субъективтiк деп
бөлмейдi. Бұл жағдай ... ... ... мәдениеттiң спецификасын
(ерекшелiгiн) анықтайды.
Алғашқы таптық құл иеленушiлiк ... ... ... ... IҮ мың ... соңы) пайда болды. Алғашқы философиялық ойлар
алғашқы ... ... ... iлiмдерiмен және ескi
мифологиямен тығыз байланысты. Философия қоғамдық ... ... ... әлi ... ... жоқ ... Шаруашылық талаптары нақты
ғылымдардың дамуын қажет еттi. ... ... ... ... ... ... квадраттық теңдеулердi шеше білді, қазiргi
уақыт өлшемдерiн ... ... ... ... ... т. б.), ... құдайлар туралы iлiмi (теогония) - ... ... болу ... ... ... ... – Ай, құдайлар – жұлдыздар, болып
саналды. Күн соларды ... өлiм ... ... күш ... ... ... ... өшпес өмiрдi бейнеледi. Олардың ... ... ... пен ... ... ретiнде сипатталды. «Жұлдызды» космогония -
астрологиялық iлiмдi тудырды, оның мәнi әлi ... ... ... отыр. Осы
көзқарастарға қарсы сыни атеистiк ойлар туды, Вавилонның аса көрнектi әдеби
мұрасы - ... мәнi ... құл мен оның ... ... ... Оның
ұмыт болған авторы дiни қағидаларды сынап, о дүниедегi өмiр үшiн құдайларға
құрбандық ... ... ... негiзгi шаруашылығы суармалы егiншiлiк пен мал бағу
болды. ... ... ... ... ... - тас қашау, қыштан ыдыс жасау
кәсiптерi дамыды. Олар алғашқы рет күн ... ... ... ... ... ... «π» санын, шеңбердiң ... ... ... ... ... есептеп шығаруды
енгiздi. Мифологиялық мазмұндарды дiни емес, ... ... ... өсе ... О ... ... ... сенудi сынап,
еңбектi жеккөрушiлiктi жойып, осы дүниедегi өмiрдi түзетуге шақыратын бар
шығармалар тарала ... ... ... бiрi - ... ... о ... ... жоқ, ол туралы адамның сезiмi мен ақылы да еш дерек келтiре
алмайды, сондықтан ол ... ... ... жер ... ... деп шақырды. Кейiнiрек жазылған «Өмiрден түңiлгеннiң өз жанымен
әңгiмелесуi» ... жан ... ... ... ... ашық ... сабақтастықты сақтай отырып қатты сыналды ол қағиданың әлеуметтiк-
саяси құрылыммен, теңсiздiкпен, күш ... ... ... ... ... ... материалистiк көзқарастар да кездеседi.
Ондағы «барлық тiршiлiк салқын судан пайда болды» деген пiкiр, грек ғалымы
Плутархтың айтуынша, ... ... ... құрған Фалес философиясының
негiзгi идеясына айналды.
Ежелгi Үндi мен Қытай философиясының ерекшiлiгi туралы жүз жылдан артық
уақыт екi түрлi ... ... ... ... ... жатты.
1) Үндi мен Қытай нағыз философияны жасаған жоқ, олар оған жете
алмады. Сондықтан, ... ... ... ... ... деп атау ... дейдi.
2) Үндi мен Қытай ең жоғарғы философияны әлемге алып ... ... ... әлi ... жоқ дейдi.
Бұл секiлдi қарама-қарсы пiкiрдiң өмiр сүру себебi - философияның
эталондық үлгiсi ... ... ... шұғылдану вариантының
алынуына байланысы. Ал Үндi мен Қытайлықтардың ойлау тәсілi бұл ... оны ... ... «жоғарғы философия» деп атады.
Қытай мен Үндiлiк философия тәсiлiнiң Батыс Еуропалыққа сай келмеуiнiң
нәтижесi оларды ерiксiз «Шығыс» ... ... ... «Батысқа» қарсы
қойғызды. Шын мәнінде әлемдiк философияның ... көзi екеу ... ... айту керек. Қытай мен Үндi арасындағы ұқсастық, Батыс пен Үндiге
қарағанда аз, Батыс пен Үндiлiктердi байланыстыратын, ... арғы тегi ... Үндi мен ... ... ... ... ол б.з.д. II
ғасырда ғана Қытайға ендi. ... ... ... зерттеушілер
антикалық Батыс, Ежелгi Үндi және ежелгi ... үш ... ... ... ... ретiнде қарайды.
Б. з. д. II мыңжылдығында солтүстiк Үндiстанға ... ... ... ... ... ... Олар Орта ... Волга бойынан келгендер деген де пiкiрлер бар. Олар ... деп ... ... бiздiң жыл санауымыздан 3 мыңдай жыл бұрынғы Ежелгi
Үндi жерiнде ... ... ... оның ... құлдық қоғам қалыптаса
бастаған кезде ... ... ... орай Үндi ... төрт ... ... ... (абыздар) кастасы, кшатрийлар - әскери аристократиялық
каста, ... - басы бос ... ... ... – төменгi каста, құлдар
болады. Брахмандар – ой еңбегi, кшатрийлер - ... ... ... ... ... саудамен айналысты, шудраларға қара жұмыс
қана тидi. Ежелгi Үндi ... ... осы ... сай ... ... қалыптасты.
Үндi, Қытай философиясының генезисi (пайда болуы) өте күрделi мәселе,
ол олардың бай мифологиялық түсiнiгi ... ... ... ... ... салт-жоралар ығыстырады. Философияда аңыз, ғылыми-
теория, миф және логос арасындағы ... ... ... философиясы
мифтан пайда болған, бiрақ Грек философиясындағы секiлдi оны ... Миф ... үшiн ... ... көкжиегi, ондағы ұлттық
психология мен философияның қалыптасуының негiзi болды.
Философияның философия болып ... үшiн, ол ... миф ... ... ... ... ... тәсiлi мен тiлiн жасайды. «Философия»
терминi данышпандықты сүю, батысеуропалық мәдениеттiң негiзiнде пайда
болды. Ол ... Үндi ... ... мен ... ... аз ... ... шығыс мәдениетiндегi философияны жоққа
шығару ... ... ... бұл ... ... ... концепцияны
дәлелдеу емес, ақиқатты iздеуде эмпирикалық және рационалдық тәсiлдi
бiрiктiру ретiнде ... Ал ... ... мен ... ... сопылық
арқылы, тiкелей брахман және дара адамның бiрлiгiне ... ... де ... ... жол – ... әдептiлiкке жету жолы, ол теориялық ... ... ... ... баяу қалыптасуы - философиялық ойдың дiни-
мифологиялық көзқарастан, күнделiктi әдептiлiк ... ... ... ... ... ғана ... дүниеге көзқарастық iлiм ретiнде
қарастырып, оның негiзгi ерекшелiгiнiң бiрi - сыни ... ... ... философия тарихын таптық қоғамның пайда болу кезеңiмен ұзартуымыз
керек. Таптық қоғам еңбек құралдарының ... ... ... ... ... рулық сананың орнына жеке адам санасының алдынғы
қатарға шығуына әкеледi. Яғни, ру ... ... оны жеке ... ... ... туады. Ал көзқарасты өзгерту, әртүрлi
деңгейдегi сыннан ... ... «жан ... - ... негiзгi
қағидасын сынау, оны жүйелi түрде ... бiлу, ... ... ... белгiсi.
Пуруша – мифологияда астан-кестеннен (хаос) пайда болған алғашқы ... ... ету ... пайда болуына алып келедi (ол - адам түрiндегi
әлем). Оның демiнен - жел, бiр ... - күн, ... – Ай, т. ... ... ... ... түсiндiруде – барлық әлемге енген,
өзiндiгi жоқ рухани ... ... ... ... ... - ... яғни
брахман iлiмiне (дiни қызметкерлер, абыздар) байланысты қалыптаса бастады.
Брахманизм өзiнiң догмаларында ведаға (ежелгi Үндiден ауд. веда – ... ... Үндi ... ... I мың ... ... ... негiзiнде пайда болды. Ол көлемдi әнұрандар (гимндер)
қосындысы. Онда: дуаларды үйрету, табиғат циклдерiн (айналымдарын) бақылау,
әлемнiң пайда болуы мен ... ... ... ... кезде бiзге белгiлiсі 4 веда: Ригведа, Самаведа, Яджурведа,
Атхарваведа. Олар төрт бөлiмнен ...... ... ... ... жинағы.
2.Брахман – самхиттi түсiндiретiн әртүрлi мифологиялық әңгiмелер, салт-
жоралар. (Үндi абыздарының өздерiне арналған ... ... мен ... ... рәсiмдерi туралы кiтаптары).
3.Араньяктар (дүниеден безген диуаналардың орман кiтабы) брахманға тән
салт-жоралардың орнына ... ... ... ... ... ... ... берiлген.
4.Ведалардың ең соңғы сатысы – «Упанишада» (санскр. Upa, sad - ... ... ... ... - өте ... ... игеру үшiн, ұстаздан
сабақ алу.
Упанишад - веда ... ... Оның ... ұғымдары «Сансара»,
«Карма» Упанишад жүйесiнде дүниеге келген. Сансара Карма заңына сай келедi.
Карма - ұғымы ведалық түсiнiк «Ританың» негiзiнде ...... ... заң мен ... заңдылық барысы. Рита –
сезiмдiк дүниенiң ... ... ... ... ... тек қана ... Рита – бұл тек физикалық заң ғана емес, оған барлық тiршiлiк
иелерi бағынатын моральдық та ... ... ... ... ... ... өту, ... туу) –
Сансара концепциясы барлық тiрi жанның туысқандығын ... ... ... ... арқасында, олардың түрiнiң ... ... ... ... ... тiптi ... да) ... (санскрит бойынша iс-әрекет, қимыл, iс, ... ...... ... құрметтеу не жазалау заңы, индивидтiң (жеке адамның)
келешектегi өмiрiн алдын ала толық ... ... Кең ... - әрбiр
тiрi жанның жасаған iс-әрекетiнiң жалпы қосындысы, оның жаңа ... ... ары ... өмiр сүруi) кезеңдердегi сипатын анықтайды.
Упанишаданың түп негiзі - Брахман. Ғарыштың ... ... ... ... жатыр. Сондықтан одан барлық заттар дамиды. ...... ... және ... Брахманның екi түрi бар: 1) қозғалмайды, нақты
өмiр сүредi, бiрақ жойылып кетуi мүмкiн – ... 2) ... ... және ... – жеке ... Брахман бұл дүниенiң рухани бастауы,
ол адамның рухани мәнi атманмен тең. Атман бiр жағынан дене, екiншi жағынан
рух ... ... мен ... туралы iлiм Упанишадтың негiзгi сәтi, онда
адам болмысының жалпы әлемдiк мәнмен сәйкестiгi бекiтiлдi.
Упанишадта сансара ... ... ... және ... ... ... байланыста болады. Сансара туралы iлiмде адам өмiрi ... ... ... түрi ... ... ... ... дүниеге
келуi, карма заңымен себептеледi.
Адамның келешегi - оның өткен өмiрдегi iс-әрекетi мен ... ... ... Тек ... ... ... өмiр сүргендер ғана
келешектегi қайта тууында жоғарғы варна - әулиелер, кшатрийлер, вайшьилер,
терiс өмiр сүргендер төменгi ... - ... ... ... Бәрiнен де
қиыны, оның атманының жануар денесiне орналасуы болады.
Бостандыққа ... ... ... ... ... және драхмаға (өмiр жолы, әлдебiр өмiр салты) жүгiнуi керек.
Упанишадта таным және өзiн-өзi тану ... ең ... ... ... ... ... және ... танымда: нағыз ақиқатты тану,
Брахман мен Атманның ... ... ... ... болады. Мұны кiм iстей
алса, сол ... ... туу, ... ... ... ... ... қосылып, онда мәңгi қалады. Сонымен бiрге ол карманың да
ықпалынан құтылады. Бұл ең ... ... және ең ... жол – «құдайлар
жолы».
Рухани Атман – тiршiлiктiң негiзi, ... ... iшкi ... мен
соңы болады. Атман тек бастама ғана емес, ол саналы тiршiлiк иесi, ... ... ең ... ... және Упанишадтың негiзгi категориясы
- «Құмарлықтан босану». Бұл босану - Мокша, атманның брахманмен ... жеке ... ... ... ... тану арқылы iске асады.
Мокша - күнделiктi тұрақты ... ... ... ... Әркiм өз
бақытының ұстасы, оның бақыты тәлiм-тәрбиесiне ... ... ... ... бар. ... ... ... сұрақ, оның өзiнiң қай қасиетiнен айрылуына байланысты өмiр
сүруiн тоқтатуы негiзiнде қойылды. Адам көзден, тiлден, естуден айрылса ... сүре ... ал дем алу ... өмiр де ... Демек, адамның
тiрегi тыныс, денесi тек оны жасыратын ... ... ... – Прану»,
кейiннен Прануды Атманмен (жанмен) теңдестiру ... ... ... ... ... ... ретiнде барлық тiршiлiктiң бiрте-бiрте өзiндiгi
жоқ себебiне - Брахманға айналады.
Упанишад ... Веда ... дами ... ... ... ... ... тақырып - құбылыстардың себептер мен
саулдарының байланысын iздеу, т.б. М: мына ... ... күн ... «жұлдыздар күндiз қайда кетедi?» Упанишадта бұрынғы мәтіндерге
қарағанда, болмыс пен ... ... ... ... ... iшiне ... бар. ... адамға, оның танымына және алдымен өнегелiк жетiлуiне
аударады. «Бiз кiмбiз?», «қайдан келдiк?», ... ... - мiне ... ... ... тән ... Уапнишад әртүрлi философиялық
жүйелерге әсерiн тигiздi. Атап айтқанда, индуизм мен буддизмге. ... ... ... де ол өте зор ... ... ... деп ... (эпос деген сөзден ... ... - ... ... ... мен «Махабхаратаға»
байланысты, ол адамдық қатыныстағы батырлық пен ... ... ... Бұл ... (б.з.д. ҮI ғ.) Үндi қоғамында айтарлықтай өзгерiс
болды: аграрлық пен ... ... ... ... бөлшектену
(дифференциация) ұлғайды, монархия ... ... ... ... ... Интуицияның, мифтiң орына зерттеу, философия келдi. Философияның
өзiнде де әртүрлi, ... және ... ... ... мен
жүйелер туды, оларда сол кездегi өмiр ... ... ... ... ... бөлiндi: ортодокстік және ортодоксалдық емес мектептер болды.
Ортодоксалдық негiзiнен Веда iлiмiн ... ары ... ... тырысты:
1.Веданта брахманды әлемнiң абсолюттiк ... ... ... Жеке жандар (атмандар) тану немесе құдайға деген сүйiспеншiлiк
арқылы ... ... ... туу ... шығу және жоғарғы ақиқат
бойынша барлық тiршiлiктi бiрлiкте қарауды ... ... ... әлем - бұл ... ... ... ал ... өзгермейтiн нақтылық -
брахман, онымен атман теңестiрiледi. Упанишад мәтiндерiне сүйене отырып,
бiр ғана жан Брахман бар ... ... бәрi ... Жан да - ... ... ғана ... нақтылық. Осы ақиқат бiлiмге жетудiң негiзгi жолы ... ... ... және ... Олай ... бұл Веда ... ойлаудың маңыздылығын бiлдiредi. Бiлiмсiздiк адам ... ... ... ... күшейтедi. Ведантаны оқып бiлу, оның ... ... ... ... – (толғану, ойлау), құрбандық шалу туралы веда ... ... ... ... Веда ... және өз бетiмен өмiр сүредi,
олар кейде адамдарға қолайлы пайғамбарлар арқылы өзiн ... ... ... - ... салт-жораларын түсiндiруге тиiстi. Веда iлiмі
дхарма-парыз идеясымен толық байланысты, оның парызын ... ... ... ... ... тоқтату, әрі азаптан құтылуға жеткiзедi.
3.Санкхья (санк, бойынша санап шығу) - ... ... ... онда ... ... және ... бар. ... веданта
мен мимансадан айырмашылығы осында. Бүкiл әлем екi ... - ... ... және ... ... ... ... пайда болды.
Пракрти - мәңгi және ... ... ... мен ... ... бастау көзi болса, Пуруши - таза сананың немесе ... ... ... Ол ... ... ... және ... Осыдан санкхья -
индуизм философиясындағы дуалистiк бағыт болып есептеледi.
4.Йога (зорлану, күштену, терең ... ... ... Патаджами
(б.з.д. II ғ). Йога - бұл философия және практика. Ол медитациялық сананың
әдiсiн ... Йога ... ... сену - теориялық көзқарастың элемент
пен практикалық iс-әрекеттің шарты ретiнде қаралды. Йога - адам ... ... ... ойды ... экстрасенсорлық қабiлеттiң
әдiс жүйесiн ойлап тапты, яғни адамның тынысын, демiн, ... ... ... ... ... екi ... бөлiнедi: 1. өмiрден
безу; 2. этикалық қатаң тәртiпке жүгiнiп, өзiн қыспақта ұстау. ... ... ... ... ... қалыптасуымен байланысты
болды.
5.Вайшешика (саскр. «вишеша» - ерекшелiк). Негiзiн қалаушы ... VI-V ғ). ... ... бұл ... ... сәттер көрiндi.
әлемнiң атомдық құрылымы туралы ойды дамытты. Барлық ... ... ... ... ... шар ... ... элементi бар. Атомдар
мәңгi, оны ешкiм жаратпаған және көп ... ... 17 ... бар).
Олардан әртүрлi жанды және жансыз заттар пайда болады. Әлем тек ... да, оның ... ... күш ... ол ... ... ... әрекет
жасайды.
6.Ньяя (ереже, логика) - ойлаудың түрi туралы iлiм. Ақиқатты ... пен әдiс, ... ... ... ... мен оның ... көмегiмен
анықталуы мүмкiн дедi. Ньяя философиясы ... ... ... ... ... көздерi, сезiмнен тыс қабылдау, сөйлемнiң
логикалық құрылымы туралы iлiмдi ... Бұл ... ... ... болды. Формальдық логика заңдарына сүйенiп, танымдағы эмпирикалық
(түйсiк, ... пен ... ... ... ... ... мойындады.
Жаңа көзқарасты жақтаушылар Веданың беделiне қарсы шықты. Олар: Чарвака
(материалистер), жайнизм, буддизм. Олар ... ... ... – бұл ... Үндi iлiмi, ... философиялық концепцияның тектес
бiр түрi – Локаята. Сондықтан, бұл мектептi «Чарвака-Локаята» деп атайды.
Чарвака - ... ... ... және ... ... ... ... тiршiлiктiң негiзi ретiнде материяның алғашқы төрт
элементiн - жердi, суды, отты және ... ... Өмiр және сана да ... ... ретiнде қаралады. Оның негiзiн салушы - Брихаспати
(б.з.д. ҮII-ҮI ғғ.). Оның пiкiрiнше, жан дегенiмiз - ... ... ... ... Ажал – сана мен ... ... Тек осы ... бар, бұл дүние
«Лока», ешқандай о жақтағы дүние жоқ. Құдай да, жан да және ... заңы ... ... ... - сезiмдiк қабылдау. Ақиқат тек тiкелей қабылдау
арқылы ...... ... ... басқа өмiр сүру ортасы бар деуге ешбiр
негiз жоқ. Ешқандай басқа әлемнiң бар ... ... ... ... ... ... ... Бiздiң жақындарымыз үшiн ешқандай тамақтың қажетi
жоқ, өйткенi қайтыс ... соң, дене ... ... ... және ... сену, бұл мектеп өкiлдерiнiң пiкiрiнше, ақылдың кемдiгi, әлсiздiгi,
жүрексiздiгiнiң ... деп ... ... ... ... - ... (hedone ... қызығын көрiп өмiр сүру қажет, ажал қадалып келiп
тұрғанда ешкiмнiң одан құтылу мүмкіндігі жоқ, ол бәрiбiр алып ... ... ... - ... пен ... өмiр сүру деп ... Бұл теория,
осылайша, адамды эгоизмге баулып, тiршiлiктiң қызығын қалауыңша көр ... ... ... ... дiн мен ескi ... ... ... сыймайтын қайшылықты iлiмiнiң абыройын төгуде көп ... деп айта ... Бұл ... ... ... ... Танымда
интеллект пен ақыл-ойдың рөлiн жоққа ... ... ... ... ... ... сүйенiп, субъективизмдi тудырады.
Сезiмдiк мүше әр адамға тән болғандықтан, әр адамның өз ақиқаты болады деп
санады. Бұл ... ... олар ... ... ... ... жоққа шығарады. Кейбiр маңызды кемшiлiктерiне қарамай, бұл бағыт
Үндi философиясының ары қарай ... ... ...... ... және ... iлiм, ... ҮI-Ү ғғ.
пайда болды. Оның негiзiн қалаушы ... ... ... (Ұлы ... ... ...... туу шеңберiн жеңген). Жайнизм буддизм сияқты
жанның ауысуы туралы iлiм, карма ... ... ... ... ... болмыс емес, мәңгiлiк шаттық ретiнде көрiнедi. Карма ... ... ... - ... Әлем екi ... негiздiң өзара
әркетiнен пайда болды. Жайнизмнiң пiкiрiнше тұлғаның мәнi дуалистiк: рухани
(джива) және ... ... ... ... мен ... ... Бiрақ, карманың өзi, упанишадтағыдан ерекше, жұқа
материя, ол ... заңы ... де, ... де жаны бар. ... ... ... ... бiрақ
ол материалдық көптеген денелi жандарға бөлiнiп кетедi де, бiр ... ... ... ... ... ... ... өтуi үшiн өте қатаң
әдептiлiк қағиданы сақтау керек. Меншiктен, кей жағдайда киiмнен ... ... ... (жердегi - өмiрдiң барлық түрiнiң бiрлiгi), ұстану ... ... ... ... ... Құрт-құмырсқаға зияндық жасамау
мақсатымен, тiптi жер өңдеуге де болмайды. Монахтар ... ... ... үшiн ... ... ... жүредi. Олардың апатқа ұшырауынан өз
өмiрiн қию ... деп ... Бұл ... тiршiлiктен безуге алып
келедi.
Буддизм – (санскр.- жарықтану, жарық болу). ... ҮI-Ү ғ дiни ... ... ... Оның негiзiн салған - Сиддхартха Гаутама Будда
(б.з.д. 563-483 жж). Гималайдағы Үндi ... ... (сак ... ... ... бар) тайпасының патша отбасында дүниеге келген. Буддизм
теориялық философиядан гөрi, дiни этикаға ... ... ... ... келсе сен, сенгiң келмесе сенбе. Буддизм – адам ... ... ... да ... ... құтыла алмайды. Тiптi
құдайға арналған құрбандық та көмектесе алмайды ... ... ... - ... ... бiр ... екiншi денеге ауысып отыруы) ... ... ... үшiн ...... жету ... Бiрақ, нирванаға
жетпей тұрып, адам «төрт игiлiктi ақиқаттың» мәнiн ұғынуы керек:
Адам өмiрi туған күнiнен, аяғына дейiн ... ... ... бар. Ол – ... ... бола берсе» - деген
құштарлық, тойымсыз әуестiк.
Азаптан босану, оның себептерiн ... ... ... ... ... ... сезiмдiк құмарлыққа арнау ретiнде
қабылдамау, нәпсiден, ынтазарлықтан бас тарту, және өз ... өзi ... ... ... әдептiлiк концепциясы – төзiмдiлiк пен
салыстырмалылық болады. Әрине, бұл алдын ала қойылған ... ... ... ... - ... ... зияндық жасамау. Бұл адам ... ... ... Оның ... ... ... қанағаттанушылыққа
жеткендiк жатыр. Құштарлықтан құтылудың соңғы сатысына, сегiз әдептiлiк
қағиданы бұлжытпай орындау арқылы жанды таза ... ... ... ... – төрт ақиқатты дұрыс түсiну;
Дұрыс сөз - өтiрiк айтпау, бiреудi басқа бiреуге ... ... ... ... – төрт ... өз ... өзгертуге бағытталған ерiк-
жiгер;
Дұрыс жүрiп-тұру – ешқандай тiршiлiк иесіне жамандық ... өмiр сүру ... - адал ... ... ... айналдыру;
Дұрыс күш-жiгер – құмарлықпен, жаман оймен күресу;
Дұрыс ой бағыты – бұл дүниенiң жалған, ... ... ... ... жинақтала бiлу - өз денеңдi сезiнуден, ойлаудан, түйсiнуден
арылу.
Осы жолдың ең соңғы сатысына ... ... ... ... құрметтi,
сыйлы адам) деп атайды және ол нирванаға жетуi мүмкiн. Нирвана ... түрi, оның ... ... - ... ... ... о ... етсе, нирвана – осы дүниеде азат етедi. Нирвана ... ... ... ... ... ... ең бiр ... түсiнiк - сананың
жоғарғы күйiн бiлдiредi ... ... ... ... ... ғана нирванаға жетiп “Будда” бола алады. Нирвана – құмарлықты басу,
сонымен бiрге ... ... бұл ... ... ... ... ... – себептiлiк шеңберiнен шығу. Нирвана – нақты өмiрдiң ... оның ... түрi және ... өмiр сүру ... ол ... секiлдi
терең, тау шыңындай биiк, бал секiлдi тәттi, т.б”. Шын мәнiсiнде нирвананың
бар екендiгiн адам тек ... ... ... I ғ. ... екi ... ... кеттi: 1. Хинаяна, 2. Махаяна:
Хинаяна - «құтылудың тар жолы» немесе «кiшi шеңбер»- ... ... ... ... Монастырьге кету арқылы немесе дүниеден қайтқан соң
Нирванға ... ... деп ... ... Ол ... буддизмге жақынырақ
болды.
Махаяна - «құтылудың кең жолы» немесе «үлкен ... ... ... ... ... дүниеде бола отырып, дүниеден қайтқан соң мәңгi-
бақи, бiрақ сонда да ... ... ... ... деп ... ... гөрi «бодисатваға» арналған.
Бодисатва – арахатқа жетпеген, бiрақ толық бiлiмге талпынып жүрген
адам. Ол бiлгiрлiктен гөрi, ... ... ... мүмкiндiгiмен тек
өзiн ғана емес, өз күшiмен нирванаға жете алмайтындардың бәрiн құтқарады.
Әлем-зұлымдыққа толы, бірақ адам одан игілік пен ... ... ... -
Үнді этикасының формуласы. Мәңгілік туралы ойлау, оның бір ... ...... ... ... ... Үнділік ойлаудың ұлылығы ... ... ... ең ... және терең адалдықпен айту, сонымен бірге
оның мүмкіндігінің шексіздігіне сендіреді.
Қытай философиясы б. з. б. ҮI-III ғғ. ... ... ... ... идеялар мен түсiнiктер мифте пайда болып, олар кейiнiрек
философиялық зерттеудiң ... ... ... ... Пань ... ... Пань Гу ... адам) пайда болды делiнедi. Оның демiнен –
жел, бұлттар, басынан – күн күркiреуi, сол көзiнен – күн, оң ......... төрт ... қанынан - өзен, су, терiсiнен – жауын,
шық, көз жанарынан – найзағай шығады. Ал осылардың бәрiнiң ...... бұл ... ... ... ... өте ұқсас. Бұдан көшпендi елдер
көзқарасымен ... ... ... ... соңғылардың
жақындылығы, еркіндігі және шығармашылықпен айналысуына жағдайының болуы
көп ... ... ... ... ... күшi – Инь мен ... және аспандық), яғни әйел мен еркектiк (еркек – жарқын күшке ие,
әйел – ... ... емес күш ... ... бастамасы болуы туралы
түсiнiк туды. Даоны космостық заң, ғаламдық заңдылық немесе ... ... мен ... ... ... бес түпкi элемент (от, ауа, су,
металл, ... ... iлiм, ... - ... ... ... әлем
дүниесi – макросома, т.б. туралы iлiмдер пайда болады.
Алғашқы Қытайдағы философиялық бағыттардың саны көп болды. ... ... де ... ... ... ... ... кездiң
өзiнде бұл мектептердi топтастыруға әрекет жасалды, ... бiрi ... ... ... Сым Цань ... ғ), ол алты негiзгi бағытты
көрсеттi. Инь мен Ян ... ... ... табиғат философиясы
(натурфилософия), Инь мен ЯН-ның табиғатта ... және ... ... ... ежелгi Қытай философиясының негiзi бағыттары конфуцийлiк
және ... ... ... ... ... Конфуций (Кун-Фу-Цзы).
Шамамен б.з.д. 551-479 жылдары өмiр сүрген. Ол кiшкене ғана Лу ... ... ... ... ... өмiрiнiң бiршама мерзiмiн
осы жерде өткiзген. Ата-анасы кедейленген ... ... ол ... ... тек 15 ... ғана ... ... 50 жасында өз
мектебiн ашады.
Ол өмiрiнiң соңғы кезеңдерiңде өзiнiң iлiмiн жасады. ... ... ... негiзiн құрайтын мәтіндердi редакциялап, түсiнiктемелер
жазумен шұғылданды. Конфуция мектебiнiң ... ... ... ... яғни, ақсүйектердi оқытудың негiзiн құрайтын алты кiтап, олар
кейiннен конфуцийшiлер әдебиетiнiң құрамына кiрдi.
И цзин (өзгерiс ...... ... ... цзинь (өлең кiтабы);
Шу цзин (iс қағазы (құжат) кiтабы);
Ли цзи (салт-жоралар туралы жазу);
Ю цзин (музыка кiтабы – жеке шығарма ... ... ... және күз жылнамасы – Лу патшалығы туралы ... 722 ... ... ... 479 жылы ... яғни ... болған жылы).
Конфуций iлiмiнiң қайнар көзiнiң ... - Лунь Юй ... ... ... өзiнiң негiзгi мiндетi - шәкiрттерiне өткен мәдени мұраны
жеткiзу деп есептедi. Ол «Мен ... тек ... ... - ... iлiм мен ... ... бiрге, ол көзқарас пен әдептiлiк
қағидасын жиi-жиi өзiнше түсiндiрдi. Оның философиясында ескi мен ... ... ескi ... ... патриархалдық-рулық қоғамды
қайтару, жасы үлкендi сыйлау және тыңдауға шақырды.
Есімдерді түзету. Ежелгi ... ... ... тiл” деген теория
кең тараған, осыған сәйкес ... ... ... мәнi ... ... ... ... қаралған. Уақыт өткен сайын надан
адамдардың атауларды пайдалануына байланысты, бұл сәйкестiк бұзылады. ... ... ... ... ... Бұл ... Конфуций
де жақтайды.
Конфуцийдiң пiкiрiнше, әлемдегi тәртiптi қалпына келтiру үшiн, қоғамда
да, табиғатта да алдымен атауларды дұрыстау, яғни, заттарды ... ... ... ... деп ... Бiр ... Конфуцийден: «Қолайлы
басқарудың принципi неде?»- деп сұрайды. Ол: «патша-патша, төре-төре, әке-
әке, ал бала-бала болып, ... ... ғана ... шын ... ... дейдi («Лунь Юй»). Билеушi – ... ... - ... Осы ... ... ... керек. Яғни, «бiлу дегенiмiз –
табиғатты емес, адамдарды танып – бiлу» - деп санайды. Мұның мәнi сөз ... ... ... ... шынайы дүниенi бiртектi тәртiпке
келтiруге ... ...... iлiм. Бұл ... ... ... ... «iзгiлiктi қайраткер». Ол адамды "мейiрiмдi қайраткер»
ететiн оның шыққан тегi, байлығы емес, оның ... мен ... ... ... Оның ... ... сапалары болады.
Жэнь (гуманность – адамгершiлiк). Адамдар арасындағы өзара қатынастың
этикалық және әдептiлiк ... ... ... ... нәрсенi басқа
бiреуге жасама» (Лунь Юй).
Сяо - ... ... ... Iнi мен аға арасындағы ... ... ... және ... ... орынды сый-сияпат
көрсету» (Лунь Юй). Сонымен бiрге мемлекет «үлкен отбасы» ретiнде қаралады.
Онда император - әке, шенеунiктер – жасы ... ... ... ... ... ... қызмет жасауды талап етсең, әкеңе солайша қызмет ете
бiл. Өзiң бастығыңа ... ... ... қол ... ... ... («Ли цзы»).
Ли (этикет) қоғамдық қағида, Жэньнiң нақтылыққа айналуы, оның ... ... iске ... әдiсi ... ... ... ... бiлмеу - тұрақталу мүмкiндiгi жоқтың (лайықты мiнез-құлықтың)
белгiсi (Лунь Юй).
И (парыз, ... ... ... ... ... ... етедi. Тiптi өз мүдеңе және пайдаңа қарсы болса да. Өмiрдiң мәнi ... өтеу ... ... әрекет мақсатсыз болады, парыз құндылығы оның
нәтижесiнде емес, әрекетiнде. Парыздың негiзi - жэнь («Лунь Юй»).
Мин (тағдырды ... ... ... ... ... бiздiң әмiрiмiз
жүрмейтiн күштер бар, сондықтан табысты болу немесе болмауды ойламай, қалай
болуы керектiгiне сай ... ету ... яғни ... ... ... кiм Минаның барын бiлмесе, ол “iзгiлiктi қайраткер” бола алмайды
(Лунь Юй).
Конфуций дүниеден өткен соң, оның ... мен ... ... бөлiнiп, оның iлiмiн әртүрлi түсiндiрдi. Б.з.д. IIғ. өзiнде
Конфуцийдi құдай деп ... ... дiн ... ... ... ... деп санамағандар да болды, олар оны адамдарға берiлген бiрiншi Ұстаз
деп есептедi.
Даосизм. Даосизмнiң негiзiн салаушы Лао Цзы ... ... ... ... ... “бала мiнездi данышпан ... Аңыз ... ... замандасы болған. Оның өмiрi туралы хабар да жоқ, ... ... Аңыз ... жасы ... ... Лао Цзы ... ... Ол өтетiн шекараның бастығы, одан өзiнiң данышпандығының бiр
бөлігiн қалдыруды сұрайды. Лао Цзы ... ... ... ... ... жазады. Көптеген қазiргi заман ғалымдары Лао Цзы тiптi болған
емес ... ... ... өмiр ... ал ... - ... мәтіндерінің жинағы деп есептейдi.
Даосизм философиялық iлiм ретiнде ... Цзы ... 339-329 ... ... 369-386 ж.ж), Ле цзы, Ян Чжу және ... ... мен
iзбасарларының еңбектерiнде өзiнiң классикалық түрiнде дайындалып, жүйеге
келтiрiлдi. Даосизм философиясы идеяларының негiзiнде б.з.д. II ғ. ... дами ... Бұл орта ... ... үш ... бiрi ... ... және буддизммен бiрге). Негiзгi ... Лао ... (Дао және Дэ ... кiтаптар), Чжуан цзы “Чжуан цзы” (Чжуан
ұстаз кiтабы), Ле цзы “Ле ... (Ле ... ... ... мәселесi – Дао болмыстың мәнi ... ... ... Бұл екi ... ... ... қолданылған Қытай
мәдениетiнде көп таралды. Әртүрлi философиялық iлiмдерде, соның ... ... ... ... Дао ... Ұлы ... Космостық заң. Осыған сай дүниенiң пайда болуы, дамуы және ... ... ... Дао – субстанция, яғни бұл ... ... ... Осыдан Дао барлық тiршiлiктiң өз бетiмен әрекет етуiнiң
заңдылығы ретiнде түсiндiрiледi. Даоға тән ... күш - Дэ ... ... Дао өзiн ... Аспанға қарағанда Дао алғашқы, жерге
қарағанда аспан алғашқы, адамға қарағанда жер ... ... ... ... бәрi осал ... тек ... ... және өзiнiң өмiр сүруiн аяқтап, олар өз мәнiне қайтадан келедi. Яғни
биболмысқа ... тек сол ғана ... ... космология мен космогония идеяларының дамуы Чжуан цзы
еңбегiнде дүниенi тудыратын ... ... ... ... ... көрiнедi. “Дао заттардың арасында болмаған ... ... ... ... түп ... - Ци болып саналады. ... ... ... ең ... ... ... ... негiз - Хаос (Ұлы шек) ретiнде түсiндiрiледi. Атап ... екi ... ... ... – Инь және Ян, ... ... ... құралады (от, жер, металл, су, ағаш). Дүниедегi барлық заттар осы
элементтерден тұрады. Атап айтқанда олардың бәрi бiр ... Циге ... Әлем ... осы ... ... ... айналуы болып
есептелiнедi.
Таным мәселесiнде Дао-Дэ-цзинде бiлiм ... ... оңай ... ... Оны тек шынайы дана адам ғана игере алады. Олар құмарлықтан
арылғандықтан, заттар арасындағы ...... ... ... болмыстан – биболмысты көре алады. Дао бiлiм үндемеуден ... ”Кiм ... сол ... ал айта ... түк ... және ... ... iлiм. Адам және адамзат қоғамы, табиғаттың бiр
бөлiгi, болғандықтан, олардың дамуын да Дао ... Бұл ... ... ... ... және өмiрi оған сай ... ... Осыған сай Дао
этикасының негiзге алған принципі: адамда жоғарғы Дэнiң болуы ... ... iске ... ол ...... ... ... рақымшыл”. Шынайы дана билеушi даосистердiң пiкiрiнше, өзiнiң ... ... ... (Дао ... жүруге мүмкiндiк бередi. Ондай
билеушiлер ештеңеге араласпайды. Олардың бар ... ... ... ... ... ... байланыспай, әрқайсысы өз жолдарымен жүредi.
Сондықтан да даоистер дао жолымен ... заң ... ... ... ... лат. Legis – iлiк ... lex – заң). Легизм
б.з.д. ҮI-II ғ пайда ... ... ... ... ... iлiмi,
адам, қоғам және мемлекет ... ... ... ... ... Шан ян, Шэнь Бухай, Шэнь Дао және оның ең көрнектi ... Хань ... ... ... ... өте ... күресте өттi.
Конфуцийшылар мемлекеттi әдептiлiкке негiзделген заңдар арқылы билеудi
жақтаса, легистер - тек таза ... ... ... ... ... ... адамгершiлiк негiзiнде билеу қылмыстың көп болуына мүмкiндiк
бередi. Ал елде тәртiпсiздiк болмас үшiн билеушi ... гөрi, ... ... ... ... да болмасын жазалау арқылы халық арасында
үрей және сенiмсiздiк тудыру қажет. ... ... және оның ... ... ... емес, жердi өңдеу, әскердi нығайту жолдарымен дамиды.
Сонымен бiрге, халықты ақымақ ету ... iске ... ... - ... мемлекеттiң теориясы.
Моистер мектебi оның негiзiн салған Мо-цзы атымен аталды ... 475-395 жж). Жас ... ... Конфуцийдiң шәкiртi болды, кейiн оның
мектебiн тастап, өз мектебiн, оған қарама-қарсы бағыттағы – моизмдi құрды.
Моизм философиялық тұжырымдаманың негiзгi ... ... ... және ... ... ... адам үшiн мiндеттi болуы керек
және ... да ... ... ... ... ... ... сүю және
олардың алып келетiн олжасының ... ... ... олар ... ... - ... адамды сүю және борыш ретiнде қарайды. Мо-цзы
утилитаризм (жақсылық - бақыт ... ... ... ... ... тап ... ... жекешiл iлiм) тұжырымдамасын
дамытады, ал Конфуций үшiн ең ... ... ... ... ... ... аса көп ... бөлдi, оны мемлекет басшысының
деспоттық билiгiмен, қатал мекемелермен байланыстырады. Мо ... ...... ... ең ... ... ... болу
керек”,- деп қарсы шығады. Мо-цзы Конфуцийдың “аспан еркi” тұжырымдамасының
орнына “аспан еркiн терiстеу” теориясын ұсынады. Конфуцийше, кедейлiк ... ... пен ... ... бейбiтшiлiгi мен бүлiктiң болмауы,
аспанның еркiне байлынысты, бұған ештеңенi алуға да, ... да ... пiкiр ... ... ... ... аспан еркiне
бағындырады. Мо-цзы керiсiнше адам белсендiлiгiн, қоғамдық тәртiптi
өзгертуге ... ... ... сол ... Қытайда мұндай пiкiрдi
бүлiк пен толқудың себебi болады деп есептеген.
Ежелгi Қытайдың өзiндiк тарихи ерекшiлiгiне байланысты, оның ... ... және ... ... ... көңiл аударды.
Семинар сабағының жоспары:
Ежелгі Египет және қос өзен философиясының мәдениет типі ретінде
қалыптасуы.
Ежелгі Үнді және ... ... ... ... ... ойларының негізгі қағидалары, оның негізгі мектептері
мен бағыттары.
Ежелгі Қытай философиясының әлеуметтік-өнегелік, тұрмыстық-практикалық
сипаты, оның негізгі ... мен ... ... ... ... ... мәні - дүниежүзілік философиялық
ойлар ... ... ... даму ... мазмұнын түсіну. Әртүрлі
мәселелердің қойылу және ... ... ... Үнді мен ... ... ... ... оған баға беру.
 
Бақылау сұрақтары:
1. Ежелгі шығыс өркениетінің айырықша белгілері неде?
2.Ежелгі Үнділік философиялық ойлардың ерекшелігі?
3.Ежелгі ... ... ... ... ... ұғым нені ... пен ... негізгі қарама-қарсылығы неде?
6.Ежелгі Үнді философиясының діни-мифологиялық бұлағын атаңыз.
7.Буддистік өмірдің принциптерін сіз қалай бағалайсыз?
8.Ежелгі Үнді ... ... ... ... оның ... мен бағыттары.
9.Ежелгі Қытайдағы әлеуметтік этикалық көзқарастар.
Баяндама мен ... ... ... ... мен ... – адамгершілік-этикалық ілім.
3.Конфуций іліміндегі ұжым және тұлға мәселелері.
4.Философияның қалыптасуындағы мәдениеттің рөлі.
5.Қытай философиясындағы «ян» және «инь» ... ... мен ... ... ... ... ... рөлі.
8.Қытай философиясындағы «Дао» түсінігінің мәні.
Философиялық мәтіндермен жұмыс істеу:
1.Антология мировой философии в 4-х т. М.: 1969.
2.Древнеиндийская философия. Сбор. Текстов. М.: ... ... ... ... М.: ... ... Востока. Тексты. М.: 1984.
5.Степанянц М. Т. Восточная филосфия. Вводный курс. Избр. ... ... М.: ... в 3 кн. М.: ... М.: ... тізімі:
1.Алтаев Ж., Қасабек А., Мухамбет-әлi Қ. Философия тарихы. Алматы,
2000.
2.Быков Ф. С. ... ... и ... ... в Китае.
М.: 1966.
3.Дхамманады. М.: 1960.
4.История Китайской ... М.: ... ... М.: ... Д.К.,Сыдықов Ұ.Е. Философия. Алматы, 2003.
7.А. Қасабек. Тарихи философиялық таным. Алматы, 2002.
8.Махабхарата. Рамаяна. 1974.
9.Мир философии: ... в 2х ... М.: ... ... ... и ... воззрения в Индии ХХ в. М.:
1985.
11.Радхакришнан С. Индийская философия.в 2х т. М.: 1956.
12.Титаренко М.Л. Древнекитайсий ... Мо Ди, его ... и ... 1985.
13.Ферктистов В.В. Философские и обшественно-политческие взгляды ... ... ... (құр. ... Алматы. Раритет, 2005.
15.Шуцкий Ю.К. Китайская классическая « Книга перемен» М.: 1960.
16.Ян Хиншун. Материалистическая мысль в Древнем Китае. М.: 1984.
1.2 Антикалық ... ... ... сөзi ... деген мағына бередi. Антикалық
философия дегенде ... ... Үндi ... ... тек ежелгi Рим және
Грек философиясын айтады. Антикалық ... ... ҮII ғ. ... ҮI ... пайда болып, б.з. V ғ. өмiр ... құл ... ... ... философиялық дәстүр пайда болды.
Ежелгi гректер философияны данышпандық ойлармен байланыстырды. ... көзi мен ... ... бiлiмдi данышпандық деп атады, осыған сәйкес
өткеннің, қазiргi және келешектiң мәнiн аңғару ... ... ... ... ... ... ұмтылу, ежелгi грек философиясына тән
болды. Бұл әрекеттi мифология атқарды, ол сенiмге сүйенген табиғаттың дiнi
болды. ... ... мен ... арасында маңызды айырмашылық
көрiнедi: миф барлық тiршiлiктiң ... ... ... ал ... ... пайда болды?”- деп сұрады. Әртүрлi дәуiрдiң философтары антикалық
философиядан шығармашылық шабыт, рухтану ... ... ... ... ... ал адам онда рухани белсендiк типiнiң ... ... ... кезеңдерге бөлiнедi:
Көне грек философиясы немесе архаизм (көне, ескi, атам заманғы) б.з.д.
VI-V ғ басындағы кез. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Пифагор және пифагоршылар; Элеаттар
(Парменид, Зенон); атомшылар (Левкипп, Демокрит). Бұл ... ... ... - Гераклит, Эмпедокл және Анаксагор.
Классикалық кезеңнiң негiзгi мектебi - софистер (Горгий, Гиппий,
Протогор, т.б.). ... ... ... ... ... ... ... оның мектеп академиясы, Аристотель және лицей мектебi.
Эллиндiк кез (б.з.д. IҮ – б.з. Ү ғ.). Бұл ... ... ... мен ... ( ... Кар), Стоиктер (Зенон, Луций ... Марк ... ... ... ... Эмпирик); кинктер
(Антисфен, Диоген Синопский); неоплатонизм (Плотин, Прокл, Янвлих).
Антикалық философияның ... ... ... ... ... -
ғарыштық логоцентризм. Логос – ежелгi философияның орталық ұғымы. Гректер
ғарышты тәртiпке ... және ... ... да тәртiпке салынған әрі
үйлесiмдi жүйелер деп ... Адам ... ... пен ... ... ... ... түсiндiрiледi және оны философия көмегiмен
толықтыруға болатынына сенедi.
Көне грек философиясының негiзгi тақырыбы - ғарыш, физика. Алғашқы
грек ... - ... ал ... - натурфилософия деп атады.
Осы кезеңде әлемнiң ... ... ... ... ... ... натурфилософиялық мотивтерден айырыла бастады. Ендi
болмыс, оның құрлымы, ойлаудың басты тақырыбы болып қалды. ... ... ... ... ... болып, алғашқы ғылыми
(мифологиялық емес) дүниеге көзқарастың жиынтығы жасалды.
Көне грекияның ... ... ... ... барлық тiршiлiктiң
негiзi – су. Ол буға айналады, бу ауаны құрайды, қарама-қарсы ... ... ... жер тiптi тас та ... нәтижесi. Әртүрлi, әр алуан
әлемнiң сапалық жағдайының мәнi және байланысының айрмашылығы, осыдан
алғашқы ... ... ... ... ... бiрақ әлемдi түсiндiруде құдайға
жүгiнедi. Оны сол кездегi ең батыл, таңқалдыратын тiрлiк иесi дедi. ... ... ең ...... ... ол тумаған. Бәрiнен де әдемi -
әлем, өйткенi оны ... ... ... де ... ... ... ол
бәрiн шешедi, - дейдi. Дүниедегi қиын не? – ... ... Ең ... ... ... ... ... Бақытсыздықтан қай кезде құтыласыз? – «Жауыңа
сенен де қиын болғанда»[1].
Анаксимандр алуан түрлi табиғаттың ... ... ... және
шексiз материя жатады деп ойлады, оны ... деп ... Мiне, осы ... ... ... оның тереңiрек қарағанын көрсетедi.
Анаксимен – материалист . Оның iлiмiнше барлық ... ...... ... ... және ... ... айналады. Ауа
қозғалыста, шексiз, мәңгiлiк зат.
Ертедегi грек ... ... тән ... мен ең ... ... диалектика болды. Оны Гераклит дамытты. Эфестен шыққан
Гераклит (б.з.д. 540-460 ж) ... ... ... ... ... ... пiкiр айтты: «Дүние дегенiң – аққан су», табиғаттың түп негiзi – от, ... ... Ол ... ... мен ... заңын ұсынды. Бұл
заң диалектиканың негiзгi заңы: суық жылыға, жылы – суыққа айналады, дымқыл
зат ... ... ... – дымқылданады. Бұлар осы ... ... ... әлем әр ... ... қозғалыста және өзгерiсте
болады. Бiр өзенге екi рет түсе алмайсың, қайтара түскенде онда жаңарған ... ... ... ... ... «Теңiз суы адам үшiн
- кiр, ... үшiн – ... Адам әр ... ... ... да, ... да амал
жасайды. Табиғаттағы осындай қарама-қарсы және ... ... ... ол ... ... ... заңдылығы деп атады. Демек, «логос» -
әлемдiк ақыл-ой. Қоршаған ... ... ... тану дұрыс деп есептедi.
Пифагор (б.з.д.584-500 ж) ежелгi грек философы әрі ... ... ... негiзi - сан деп есептеген. Барлық ... ... ... ... ... арқасында өлшеуге және тануға да болады», -
дейдi. Категорияларды бөлiп көрсету арқылы әлемнiң бiрлiгiнiң ... пен жұп, ... пен ... тура мен ... оң мен сол, әйел ... т.б.) көрсеттi. Бiрлiк барлық өте ұқсастықтың ... ... ... ... ... ... ... математиканың дамуына
елеулi үлес қосты. Оңтүстiк Италияда Пифагор одақ ... сан ... ... ... ... ... Ол ... өлмей
көшетiнiне сендi, бұл кейiн неоплатонизмде қайтып жаңғыртылды.
Элеаттар – Элей ... ... ... VI–V ғғ – ... ... ... ... өмiр сүрдi. Өкiлдерi: Парменид, Зенон
Элейский, ... ... ... ... ... ... космологияны онтологияға
(болмыс теориясына) өзгерту, өзiндiк философиялық категорияларды ойлап табу
(«болмыс», «биболмыс», «ойлау»), диалектикалық тәсiлдi енгiзу мен ... ... ... ... және оның ... ... әкелу принципi) мойындау.
Парменид – бiрiншi болып «болмыс» түсiнiгiн еңгiздi. Оның пiкірiнше
дүниеде тек бiр ғана болмыс бар. ... бар, ...... Биболмысты
тану немесе ол туралы пiкiр айту ... ... ... әлем ... және ... ... ... қабылдау нағыз бiлiмдi бермейдi.
Тек философиялық ақыл-ойға салу арқылы ақиқатқа жетуге болады. ... ... ... таным («докса» – пiкiр) және идеалдың жоғарғы
рухани таным деп қатал түрде бөледі. Бұл монизмдi ...... ... ... ... Барлық материалдық тiршiлiктiң
көрнiсi - идея екенін айтып, олар идеализмнiң алғашқы хабаршысы болды.
Егер ... ... ... ... оның ... ... әдiсi – жағымсыз жағдайды дәлелдеу. Парменидтің “Қайшылық
заңына” ол “Үшiншiнi жоққа шығару” заңын ... ... ... ... ... т.б. апориялары философия ұрпақтары мен
көпшiлiк үшiн ... ... ... Зенонның апориялары өзiндiк заңдылықтың
күш-қуатын бекiтетiн ... ... ... келтiретiн, логос
позициясын күшейтуге бағытталған. Зенонды Аристотель «диалектиканың атасы»
деп атады (қарсылас ... ... ... ... ... “Ахилл және Тасбақа” апориясындағы (апория – түсiнiксiз
қайшылық) алғашқы ... ... мен ... ... А мен А2 аралығындағы
қашықтағы жол бойында тұр. Олар бiр кезде бiр ... ... ... ... ... ... ... ал тасбақа болса, бауырлап жылжиды.
Тезис: Ахилл ешқашанда Тасбақаны қуып жете алмайды.
Дәлелдеу: Тасбақаны қуып жету үшiн Ахилл алдымен қозғалыс басталардағы
бөлiп ... А2 ... ... өтуi ... Осы уақытта тасбақа да А2 ден
А3 аралығын өтедi. Демек, ендi Ахилл тасбақаны қуып жету үшiн тағы да ... ... өту ... т.т. ... ... жол ... дейiн
бөлiнедi, онда Ахилл мен Тасбақа арасында азда болса ... ... ... ... ... өтуi ... Ахилл ешқашан да Тасбақаны қуып жете алмайды. Кеңiстiкте
шексiз ... ... ... ... (аралықтар) өмiр сүруi
мүмкiн болса, онда қозғалыстың ... ... ... жасауға болады.
Зенонның пайымдауы бойынша кеңiстiк өзiнiң құрлымы бойынша шексiз
(континуальдық) немесе оның бiр шекке ... ... ... және
одан ары ұсаққа бөленбейтiн интервалдары бар. Егер кеңiстiк ... ... ... ... ... онда жебе туралы апория қолданылады.
Ұшып бара жатқан жебе t1 уақыт сәтiнде ... ... ... ... 3 тен 8 ге ... ... – бұл кеңiстiктегi орын ауыстыру,
демек жебе жылжиды, олай болса келесi ... ... t2, ол ... ... орналасады: 4-тен 9-ға дейiн. Әрбiр кеңiстiктегi
интервал ... жебе онда ... ... немесе орналаспайды, жарым-
жартылай орналасуы мүмкiн емес. Демек, жебе аралықтың бiр бөлiгiн, 8-9 өтуi
мүмкiн емес, бұл ... ... Онда ... t ... жебе ... 3-
8 ... ал ... t΄ кезiнде қозғалыссыз 4-9 аралығында болады.
Қорытынды: Ешқандай қозғалыс жоқ, тек кеңiстiктiң әртүрлi аралығында
қозғалыссыз орналасу ... ... 490-430 ж .ж.) ... қаласы Сицилия аралында өмір
сүрді. Материалистік бағытты ұстады. Дүниенің бастауы –төрт ... ... жер, су, ауа, от және ... ... әрі ... екі ... ... тұрады деді.
Негізгі еңбектері: «Табиғат туралы», «Тазару».
Анаксагор ( шамамен б.з.д.500-428ж. ж.) - Афинаның ... ... ... ... ... ... болған. Гомеметрия («заттардың
ұрықтары») мен Нус (ақыл) әртүрлі мөлшерде ... ... ... ... ... ... түрлігін құрап, бір жөнге (тәртіпке) келу
арқылы айкындалады. Оның «бәріне - ... ... ... ... әлем ... белгілі дәрежеге ие болуын көрсетеді.
Ежелгi Грециядағы материалистiк бағыт кейiнгi кезеңде Демокриттiң
(б.з.д. 460-370 ... ... ... ... көрiндi.
Демокриттiң көзқарасы бойынша, нақты дүниенi, негiзгi кеңiстiктi толтырып
тұратын атомдар. Олар табиғаттың ... және ... өмiр ... ең
кiшi бөлшектерi. Олар сапа жағынан емес, саны, түрi, формасы, ... ... ... және ... ... ... өзгеше келедi.
Осыған байланысты денелер белгiлi бiр сапаға, қасиетке ие ... жылы ... ауыр не ... ... не ... ... ... Атомдар мәңгi қозғалыста
болады да, бiр-бiрiмен соқтығысып шағысып жатады. Бәрi де ... ... ... бәрi де ... ... және қажетiне қарай өтедi. Демокрит
табиғат пен ... ... ... ... ... мен ... ... байланысы туралы iлiм) принципi негiзiнде дәлелдейдi.
Классикалық кезең. (Б.з.д. V ғ.). Классикалық кезең тақырыбы – адамның
мәнi, оны ... ... ... ... ... әмбебабтық
философияны құру. Атап айтқанда осы кезде таза идеялық, теориялық философия
қалыптасты және оның бiлiмiнiң түрі ... ... ... ... философия қағидасының негiзiнде құрылған классикалық ... ... ... ... ... ... 469-339 жж.) ... Аристотель мен Платонның айтуы
бойынша бiлемiз. Сократ әлем құрлымын, заттардың (физикалық) ... ... ... тек ... ғана ... ... дейдi. Мұны
“өзiңдi танып бiл” формуласы ... ... Бiлiм ... - ой,
жалпы туралы ұғым. Ұғым - ... ... ... ... ... ... ... – жастарды өз философиясы арқылы тәртiптi өмiр
сүруге баулу. Көбiнесе пiкiр ... және өз ... ... ... – еш ... ... – дейдi ол. Сократ этика саласында
өнегелiктi ақиқат және даналықпен теңестiрдi. Тек ақылды адам ғана ... ол ... ... мен ... не ... бiледi. Әсiресе Сократ
үш iзгiлiктi бағалайды: сабырлылық - сабырлы адам құмарлықты ... ... ... - ... адам қиындықты қалай жеңудi бiледi; әдiлеттiлiк -
әдiл адам ... пен ... ... ... ... ... ... даналық тек қана “мейiрбан адамдарға” ғана тән.
Платон (б.з.д. 428-347 ж.ж). Ежелгі Грецияның ұлы ... ... ... қалаушы, әрi Сократтың шәкiртi.
Объективтiк идеализм бойынша болмыстың мазмұнын идеялар, рухани
мәндер ... Олар ... ... ... заттар” дүниесi дегенiмiз
- идеялардың көмескi бейнелерi. Заттар мәңгi өмiр ... ... ... ... Олар тек ... өмiр сүретiн және өзгермейтiн ... ғана ... ... таза ақыл ... ... үшін сезімді жоққа
шығару бар, алғашқысы тек парасатта қамтылады. Дүниенің бастауы - ... ... олар ... бейнесі болып келеді. Платонның кезінде
«идея» сөзі күнделікті тілде «сыртқы кейіпі, көрініс, сапа, ... ... ... ... ... шын ... адамның басынан бөлініп
шыққан және ... ... ... өмір ... объективтендірілген
ұғымдар. Әрбір заттың өзіндік нұсқасы (эталоны) бар, ол соған сәйкестелініп
жасалады. Мысалы, үстел идеясы нақты ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар. Нақты зат шектелген, ол идея
(эйдос) – мәңгі бұзылмайды. ... ... ... ... ... игілік, жақсылық, сұлулық және әділеттік болып саналады.
Сұлулық идеясы ... ... ... береді, басқаша айтқанда ол
ңұсқа (эталон) немесе гректер көп қолданатын ... қай ... ... Осыған байланысты үш негізгі жауаптың болуы
мүмкін:
- идея физикалық заттарда ... идея адам ... ... яғни ол адам ... орналасқан;
- идея заттарда да, адам ақылында да емес, үшінші бір ... деп, ол оны ... ... ... ... жағында) деп атайды.
Платонның ұлылығы: ол өз ... ... ... ... ... ... Платон осы дүниеде «бәрі ағады және ... ... ... бірақ идея дүниесі өзгермейді. Платон ... ... ... ... ...... - деген сеніміне
негіздеп отырды. Жеке адам игілігі ме, жоқ әлде ұлт, тап, ... ... ... ... ма? Сократтың жалпы адамзаттық мәніндегі игілік
туралы түсінігінен шығып, Платон игілік идеясы ең жоғарғы дәрежеде ... ... ... Осы ... ... шын мәнісінде Сократ ... ... пен ... ... Демокриттің: «барлық зат ең ... ... ... ... - ... ... (Демокрит атомды
«идея» сөзімен белгілеген), ... ... зат ... сан ... Анаксагордың гомеометрия «заттардың ұрықтары») туралы ... ... Грек ... ... әрі жан-жақты талдап біріктірді.
Платон Демокриттің өлшемі, тек ауырлығы бар және ... ... ... ... ... ... Ол ... сезімдік
қасиеттерден арылтты, ал сезімдік ... ... ... ... ... ... жоқ деп мойындады.
Платонға «идеялар әлемінің» қажеті мынада: біріншіден, ... ... бәрі ... ... ... ... тану мүмкіндігін негіздеу
үшін; екіншіден, Сократтың ... ... бір ойға ... ... ... үшін – ... шын мәнісінде бәріміз үшін бірдей, яғни бір
аймақта орналасқан, ... ... ... ... ... оның ілімі
сезімнен жоғарғы идеялдық,, дүниеге көкейтесті талпынысымен (платоникалық
махаббат) және шындықта мүмкіндігінше ... ... ... жасау
ұмтылысымен сипатталады.
Платонның ойынша нағыз шын бiлiм - сезiмнен тыс мәңгiлiк ... ... ... Оны ... жолы - адамның мәңгiлiк жанының ... ... ... ... ... ... еске ... Жалпы
ұғымдардың жаратылысын зерттей ... ол ... ... ... тәжірибенiң рөлiн кемсiтуге тырысты, олар бiзге ... ... деп ... ... ... ... процесi Платонда бұрмаланған
түрде болып шықты. Бiрақ «идеялардың» бағыныштылық байланысын, бiр-бiрiне
өтiп отыруын ... ол ... ... ... ... өте ... ... болмыс деп идеяны, ал материяны биболмыс деп, ... ... ... ... ... ... ... болмыс биболмыспен толтырылады. Осылайша “идея ... ... ... ... ... ... ... ғарыш теориясын дамытты. Физикалық әлем
немесе сезiммен қабылданатын ғарыш әлемi ... ... ... ... ... көшiрме (физикалық әлем) және Жаратушы (Демиург). Ғарышты
Демиург жасайды. Ол-үлгіге сәйкес көшірменің авторы. ... ... ... ғарышқа тiршiлiктiң ерекше-нысанын ... ... ... ... ... жан мен әлемдiк ... ... ... дүние ретiнде көрiнедi.
Платон әлеуметтiк философия саласында ... ... ... Бұл ... ... үшке ... билеушi философтар,
жауынгер әскерлер және қолөнершiлер. Мемлекет дәрежесiнiң биiктiгi - ... ... ... ... оны ... ал басқалары
материалдық игiлiктi жасаумен шұғылдануы керек. ... ... ... ... Әдiлдiк дегенiмiз - әрбiр адамның заңды түрде өз мiндетiн
тыңғылықты орындауы
Платон ашқан алғашқы философия мектебі мың ... өмір ... ... деп ... Оның ... еңбектерi: “Мемлекет”, “Теэтет”, “Федон”,
«Протогор», «Пир», «Софист», т.б.
Аристотель (б.з.д. 384–322 жж.) Стагирда туған. ... ... ) ... ... ... ашты, ол бір мезгілде оқу
мекемесі әрі ғылыми одақ болды. Аристотельдің шығармашылығы ... ... ... мен, поэтикамен, мемлекет құру мәселелерімен айналысты,
логика мен психологияның негізін жасады. Платонның шәкiртi, кейiннен ... ... ... сыни ... ... ... Оның қарсылығы
мынада: идеялар ақылдан тыс тәуелсiз өмiр сүре алмайды. ... ... ... ... ... философиялық бiлiмдi жүйеледi.
Аристотельдiң философияға кiргiзген жаңалықтары: дұрыс ойлау заңдары
мен ... ... ... логиканы жасауы. Ғылыми бiлiм жалпыны оқу,
яғни сезiммен қабылдаудан ... ... ... ... деп, ... ... ... Ол бiлiм деректерiн жинап ... ... ... туатынын көрсеттi.
Барлық ғылымды мына топтарға бөлді: теориялық, практикалық ... ... ... ... тек танымның өзі үшін жүргізіледі,
оған «алғашқы философия» (метафизика), математика, физика жатады. «Алғашқы
философия» болмыс мәселелерін, барлық өмір ... ... ... ... ... ... Математика – реалдық ... ... ... ... ғылымы - адамның ... ... - ... ... басқарушы идеяларды береді.
Шығармашылық ғылымдар жаңашыл іс-әрекеттермен байланысты: поэтика –
өлең шығару ... ...... өнер және ... өнер ... танымнан пайда табу және сұлулықты жасау мақсаты ... ... ... тұралы ілімінде Платонның генетика тұрғысында
заттардан бұрын туатын «мәңгі ... ... ... ... ... реалды жолы түйсіктен (сезінуден) басталады, одан ... ... ... ... ... өнер мен ғылым жүреді.
Ғылыми таным (эпистема), Аристотель ... ... ... ... ... және идеалистік көзқарастардың ... ... ... да ... Ол ... төрт негізгі
түрлерін ... ... ... ... және ... Материалдық себеп ─ ең алғашқы сипатында берілген, осы ретте
ол потенциялды (мүмкіндгі бар) себепке ұқсас. Формальдық себеп─материядан
«ақиқат ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстың бастауы және мүмкіндіктің шындыққа өту процесімен де
байланысты. ... ... ол ... ... себепті қояды, ол
қозғалыстың мақсаты мен мәнін ... Өмір ... ... ... үшін ... ... ... тану керек. Бірақ олардың маңызы
бірдей ... ... ... түсінігі, материалдық себепті танудан
қажеттірек – мұндай қорытынды Аристотельдің пассивті материя және белсенді
форма ілімінен шығады. ... ... ... ... орын – оның
теологияға ауысуы. Бұл ... ... ... ... ... көрсетеді, оны Аристотель энтелехия ұғымымен белгілейді.
Болмыс іліміне Аристотельдің қосқан маңызды ... ... ... ... ... ... болады және осылайша ол ... ... ... ... Платонның жан өлмейді идеясына қарсы болды ... ... ... ... жаны бар дегенді жоққа шығарды. Ол
жан тек тірі ... тән деп ... ... ─ өсу, ... және өну себеперіне жауап береді,
«сезімдік (жануар) жан» ... өну, ... және ... ету ... «ақылды (адам) жан» аталған қызметтерге қоса ... және ... ... ... ... ... материяға қатынасына
сәйкес келеді» ─ деді, ол.
Аристотель «Категориялар» трактатында алғашқы болып философияның
категориялық ... ... ... Олардың өзара ... ... ... ұмтылды. Мұнда ол мән, сапа, сан, қатынас,
орын, уақыт, ... ... ... ... ... ... ... заңдарды құрастырды: қарсылыққа түспеу, тепе-теңділік,
үшінші ойдан қашу». Қозғалыстың әртүрлi алты сапалық ... ... ... 3) бiр ... ... ... ... 4) үлкею; 5)
кiшiрею; 6) орнын ауыстыру. Сөйтiп, қозғалыстың мазмұнын ... ... ... Алғашқы болып категориялар (жалпы ұғымдар) жүйесiн жасады.
Ол енді Коперникке дейiн үстем болған геоцентристiк iлiмдi жасады.
Негiзгi ... «Жан ... ... ... дәуiр (б.з.д. IV ғ аяғы – б.з. V ғ.) ең ұзақ ... ... ... деп ... сол ... ең кең ... ... (Жерорта
Теңiзi, Таяу Шығыс, Солтүстiк Африка), басқалармен салыстырғанда өте жоғары
саналатын грек мәдениетінiң ... Рим ... ... ... ... және ... белсендi түрде ене бастауы. Римнiң
өзi де эллиндiкке айнала бастады. Оның себебi, грек пен латын ... ... ... зор едi. Жаңа ... ... жүздеген алуан түрлi
тайпалар мен ... ... дiнi, ... ... салты, көптеген
тiлдер араласып кеттi, осының салдарынан ежелгi грек тәртiбi ... ... ... ... ... ... ... - ырық, бостандық, мораль және
сүйiспеншiлiк; ... және ... мәнi, ... ... адам мен әлемнiң
мистикалық әрекеттестiк өзара қатынасы болды. Эллинизм негiзiнде аксиология
мен праксеология ... ... ал ... ... ... ... болды. Философияның мақсаты ─ көбiне дұрыс әрекет арқылы бақытқа
жетуi болып түсiнiлдi. Адамдардың ... ... кiм ... және әлемдегi
орнының бар екенiн бiлудi қажет еттi. ... ... ... табиғат
iлiмiмен байланысты талданылады.
Эллинизм дәуiрiнде философиялық ойлар негiзiнде көп ... ... ... ... ... (Эпикур, Лукреций Кар);
Стоицизм (Зенон Стоик, Сенека, Марк Аврелий);
Скептицизм (Пиррон, Секст Эмпирик);
Кинизм (Диоген Синопский, ... ... ... Профирий, Ямвлик, Прокл);
Эпикуризмнiң негiзiн салушы ─ Эпикур (б.з.д 341-270 жж.) аса ... ... атом ... жасаудағы iзбасары бола
тұрып, оны толық мойындамады. Эпикурмеизмнiң ең iрi өкiлi ─ Тит ... ... 99-55 жж.), ... ... әрi ... “Заттардың табиғаты
туралы” поэманың авторы. Онда ол атомизм идеясын насихаттап, эпикуризмдi
эллиндiк дәуiрдiң атомизмi ... ... ... 306 ж. ... ... ... деген атпен белгiлi
мектеп ашты. Оның ... сол ... ... барлық бөлiгiн
қамтыды. Оның ұраны: ”Көзге көрiнбей өмiр ... ... ... ... ... ары қарай дамытты. Атомның саны шексiз, ал олардың түрiнiң
саны шектi, дегенмен көз ... ... Атом тек ... ... ғана ... ... де ... болады. Төмен әртүрлi жылдамдықпен
құлдырап, бiр-бiрiне соғысып, түзу жолдан ... ... ... жаңа
заттар келедi деп, ол Демокритiң қатаң детерминистiк ... ... ... құтылады. Дүниеде өмiр сүретiн заттар пайда болады
және қирайды, бiрақ атомдар мәңгi, әрi өзгермейдi.
Эпикур ... ... ... ... көзқараста болды. Ол
сенсуалистiк көзқарасқа, сондай-ақ дәйiктi атеизмге ... ... ... ... Оның аты ... ... жасаумен шықты. Оның ойынша
философияның мақсаты ─ адам ... ... ... ... оның ... ... ... деген табиғи шабытының негiзi болуға
тиiс. Бұл рухтың тәуелсiздiгi мен тыныштығын қажет етедi, өлiм ... ... ... ... ... ... ... адам қорқыныштан
құтылып ләззатқа, бақытқа жетедi. Философияның мәнi ─ ... ... ... заңдылықты ақыл арқылы түсіну. Ақылға сай өмiр сүру
дегенiмiз ─ ... пен ... ... ... ... ... Дене
ләззатына шексiз берiлу, ауру мен азапқа алып келедi. Өмiрдiң мақсаты ... ... ... ... ... ... бату бiрқалыпты болу
керек. Әлемдi ақылмен тану – ... көзi, оның ... ... – адам ... ... белгiлi бiр принциптермен қайта құруы.
Стоицизм - өте ұзақ тарихы бар антикалық мектеп. Бұл мектептiң негiзiн
Зенон ... ... ... ... ... ... ... үшiн портик (үй
алдына тiреумен көтерiп қойған, қабырғасыз төбелi қалқа - гр. ... ... ... ... ... ... Рим қоғамының әртүрлi
тобының өкiлдерi болды. Рим стоицизмiнiң ең көрнектi ойшылары: Луций ... және Марк ... ... ... еңбектерi ұзақ сақталған.
Оның “Нравственные письма к Луцилию” және ... Марк ... с ... ... ... белгiлi.
Сенека, император Неронның тәрбиешiсi. Ол адамгершiлiктi насихаттайды.
Қоғамдық ... ... тек ... рухани күйiне көңiл аударуға
шақырады. Өмiр сүрудiң мәнi ─ тыныштық пен пайымдау арқылы пайда ... ... ... ... мүмкiндiгiне сенедi. Ол мәдениет пен
техниканың даму барысын болжай бiлдi. Алдымен iзгiлiктi, дiни көзқарастарды
паш етiп, ... ... ... және төзiмдiлiкпен қарауға
шақырды. Стоиктердiң идеалы: адамның өмiрi және iшкi ... ... ... ... ... яғни ... сенiп, адамгершiлiк пен
әдiлеттiкке жеткен данышпан болу. Мысалы, ... ... ... көзi ─ ... ... Олар ... ... Түйсiк пен қабылдау да, оларды салыстыра отырып, объектiлердiң
айырмашылығының белгiлерiн бөлемiз, одан түсiнiк құрастырылады. ... ... ... ... тыс өмiр ... тек жеке заттарда өмiр
сүредi. Стоицизм ... ... ... дамуында өте зор рөл
атқарды. Оның кейбiр ... ... ендi, ... ... ... орта ... мұсылман философиясының қалыптасуына
әсер еттi. Жаңа дәуiр философтары: Декарт, Спиноза және ХХ ... өкiлi ... ... iлiмiне көп көңiл аударды.
Скептицизм ─ Эллинизмдегi тағы бiр философиялық бағыт. Философиялық
тұрғыдан стоицизм мен скептицизм бiр-бiрiмен жалғасып жатыр. ... мәнi ... ... бiршама мүмкiндiкке күмәндану. “Скептицизм” терминi ежелгi
гректiң “скепсис” ... ... ... Ол ... талдау, тербелу” ретiнде
аударылады. Скептицизмде – әмбебаптық күмәндану ─ негiзгi философиялық
қағида, яғни қандай да ... ... анық ... ... идеяны
жүргiзедi.
Пиррон өзiнен бұрынғы данышпандардың көзқарастарын талдай ... ... ... мен ... ... ... Олай ... олардың
бiреуiн жақтау қиын. Қандай да зат “осы” болса, “осы ... ... ... ... ... ... ... пiкiр айтпауымыз керек» -
дейдi. ... ... ... ... ... ... болуға шақырады. Пиррон ең соңында: “Сен, Пиррон өлдiң бе?”- деген
сауалға ... деп ... ... ... ... пiкiрiнше:
скептицизмнiң идеалы ─ теориялық пiкiрден бас тарту, ал ... ... мен ... ... ... ... орта ғасырлық кезде ұмытылып, тек ... ... ... “жаңа пирронизм” ретiнде қайта туды. ... ... ... ... ... ... ие ... соңынан
скептицизм Юм философиясының негiзiне айналып, Кант ... ... әсер ... ... атауын Афин төбешегiнде орналасқан “Киносарг”
(“қырағы ... ... “ақ ... ... ... алады, онда алғашқы
киниктер (кюнокс – ит) шұғылданды (осыдан ... ... ... ... ... ... бұл мектептiң iзбасарларын – супiсi – циниктер деп
атады. Мектептiң негiзiн салған Антисфен ... 444-368 жж.) ол ... ... ... ... ... ... Олар даңқты және байлықты
ең соңғы моральдық iс-әрекет ... ... және ... ... жек ... ... пен тәрбиенi де ... ... ... ... қоя ... “әлем азаматы” идеясын
ұсынды.
Синоптан шыққан кинизмнің ең әйгiлi өкiлi Диоген: “Қауымсыз, үйсiз,
отансыз” өмiр ... ... ... ... ... ... ... Александр Македонский Диогенмен кездесуге тiлек бiлдiредi. Ол алаңда
еш жанға көңiл бөлмей, демалып жатқан Диогенге: “Не ... ... ... ... Ол оған: “Маған күндi көлеңкелемей, әрi тұр”- деп жауап
береді. Бұған «патша егер мен ... ... ... ... ... Ол тал ... ... арасында қолына шам ұстап “адам iздеп жүрмiн”
деген тезисiмен, ешқандай өркениеттi мойындамай, бөшке ... өмiр ... ... ...... терең теорияны жасау емес,
қоғамға жат құбылыс – жалғыздық, ... ... ... ... ... ... арқылы негiздеу және өз әрекетi арқылы ... ... ... материалдық игiлiктерден бас тартуына ықпал ... ...... де ... өмiр ... негiзiнде
қалыптасты.
Неоплатонизм – Платон ... ... ... ... ... ... ... Плотин, ежелгi римнiң идеалист-философы.
Ол Платонның сезiмдiк, денелiк әлемдi қабылдауды сезiмнен тыс ... ... ... ... ... ... жоғарғы сатысы, оның негiзi
идея емес, бiртұтас Игiлiк дедi. Оны ол ... ... Одан ... ... шығады, яғни эманация (сәуле, шашу, өту) туады, одан Болмыс
Ақыл (нус) ... ... ... ... Осылайша Ақыл бiр жағынан -
көптiк, барлық идеялардың көптеген мазмұны бар, екiншi жағынан - бiртұтас.
Ақыл ... тыс өмiр ... Ол өзiн өзi ... ой ... ... ... Бұл процесс жалпы идеялардан басталады (болмыс, қозғалыс
және тыныштық, сәйкестiк және айырмашылық), бұлардан басқалар ... ... ... заттардың алғашқы бейнесi. ... ... ... ... ... жанның пайда болуына алып келедi. Ол барлық ... ... ... ... ... ... болмыстың ең
төменгi сатысы – ол өмiрсiз және ... ... ол ... ... мен мәнiн “қабылдайды”. Адамның мiндетi – болмыс ... ... ... ... ... әрекет жасап көру. Жан-Ақыл-Бiртұтастық
алыстағы шама, кейiннен олар сезiм-ой-экстазға (желiгу, шабыттануға) сәйкес
болады.
Плотин философиясында ... ... ... ... ... болды. Неоплатонизм идеялары христиандық философияға әсерінің
нәтижесiнде ұзақ өмiр ... ... Бұл ... ... ... аяғы және ... орта ... дiннiң бастамасы болды.
Семинар сабағының жоспары:
Антикалық философияның өзіндік ерекшелігі және ... ... ... ... ... философиялық бағыттары ... Грек ... ... кезеңі.
Антикалық философияның эллиндік-римдікдәуірі. Эллиндік-римдік философия-
ның негізгі мектептері.
Әдістемелік ұсыныстар:
Антикалық философия көбінесе космоцентризмге ... ... ... және ... ... ... ... пен элеат
мектебін құрды. Бұл Сократқа дейінгі кезең, ал ... ... ... ... т. б. ... сұрақтары:
1.Көне Грек философиясы: ойшылдары мен негізгі мектептері.
2.Философияның тарихи түрлері, олардың әлеуметтік жағдайлары мен
байланысы.
3.Көне Грек ... ... ... ... ... қай ... ... заңдарын жасады.
6.Ежелгі Грециядағы диалектикалық ілімнің қалыптасуы (Гераклит, Элей
мектебі, ... Рим ... ... және жаңа ... ... ... мен рефераттар тақырыбы.
1.Ежелгі Грек философиясындағы космоцентризм және оның бағыттары.
2. ... ... ... ... ... негізгі мектептері.
3.Антикалық философияның өзіндік ерекшелігі. Ежелгі Грек
философиясының
негізгі бағыттары мен мектептері.
4.Антика философиясы. Негізг идеялар мен мектептер (Гераклит, Сократ,
Демокрит,
Платон, ... ... адам ... - ... философияны жүйеге келтіруші.
7.Зенон апориясы және қозғалысты тану мәселесі.
8.Платон еңбегінің философияны зерттеушілер үшін ... грек ... ... ... ... (Пифагор,
Парменид, Демокрит, Аристотель).
 
Философиялық мәтіндермен жұмыс істеу
1.Антология мировой философии. М.: ... ... ... ... ... Гераклита, Демокрита и
Эпикура. М.: 1955.
3.Мир философии. Хрестоматия в 2х частях. М.: 1991. ч. 1, раздел ... ... ... (Пир, ... ... ... Пер. ... М.:
худ. Лит., 1965.
5.Платон. Государство. Закон (Платон сочинение втрех томах). ... т. 3. ... ... П. С. ... ... 120 ... ... судьба и
учение.
Реноме, г. Семферополь, 1997.
7.Фрагменты ранних греческих философов. М.: 1989 / Под ред. Лебедьева
А.В./.
Әдебиеттер тізімі:
1.Абдильдин Ж. М. ... ... в 5 ... ... 2001.
2.Алтаев Ж., Қасабек А., Мұқамбетәлі Қ. Философия тарихы. Алматы, 2000.
3.Алтаев Ж., Ғабитов Т. Х, т.б. Философия және ... ... В. В. ... ... М.: ... Қ. ... ... Қ. Философия. тарихы Алматы, 1992.
7.Богомолов А. С. Античная философия. Изд. МГУ. 1985.
8.Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Алматы, 2003.
9.Қасабек А. Тарихи ... ... Оқу ... ... ... А. Ф. Словарь античной философии. М.: 1995.
11.Мәдени философиялық энциклопедиялық сөздік/құр. Т. Х. ... ... ... ... С. Қ. Философия әлеміне саяхат. Қостанай, 2000.
14.Нысанбав Ә., Әбжанов Т. Философия тарихы. Алматы, 1999.
15.Сыбанбаев Қ., Затов Қ. Философия. Алматы, ... (құр. Т. ... ... ... ... ... (құр. Т. Х. ... Алматы: Горлит,
2004).
18.Философский энциклопедический словарь. М.: ... Орта ... ... ... түсіндірілуді керек етеді. Бұл ұғым ... ... ... ... ... үшiн ... ... орнады
дегенмен тең - шын мәнiсiнде шығыс елдерiнде бұл ғылым мен дiннiң үйлесiмдi
даму ... ... Оны араб ... тарихынан айқын көремiз.
Материалистiк көзқарас, нақты ғылымдар зерттеулерi Үндi, Қытай елдерiнде ... ... ... дами ... философияда бұл термин христиан дінімен байланысты.
Христиан діні біздің жыл санауымыз бойынша І-ІІ ғ.ғ., құл ... ... Рим ... ... кезеңінде пайда болды. Еуропалық христиан
немесе орта ғасыр философиясы І-ХV ғ аралығын алып ... ... ... ... ... оның догматтарын рационалдық (ақыл-ой) арқылы
көрсету мәселесі қойылды. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... Орта ғасырлық ойлау мен пайымдауда екі түрлі
дәстүр анықталды: а) Христиан ... ... ... ә) ... ... жағын қолдану.
Орта ғасыр философиясы негізінен шіркеу догматымен есептесе отырып
дамыды. Сол ... ... өмір ...... ... ... ... байланысты болды. Шіркеу мен дін, ... ... ... ... ... ... ... үстемдігi философияның
және бүкіл мәдениеттің ойдағыдай дамуына мүмкіндік туғызбады. Ойшылдар
шіркеу мектептерінде және діни ... ... ... ғана ... ... алды. Философия білім саласында өзіндік ерекшелігінен
айырылды. Дін ... ... ... ... ... ... ... келді. Философия негізінен діни қағидаларының қасиетті ... ... ... ... ... мәселелерінің де ерекше
түрі болды. ... ... ... ... ба, әлде ... өмір сүре ме?
Адамның ерік-бостандығы мен құдайдың қажеттілігі қалай үйлеседі? ─ ... ... ... ... негізгі мәселелер: Онтология, антропология,
гносеология.
Онтология (болмыс). Барлық тіршіліктің алғашқы себебі ─ Құдай. Құдай
құдіреті тіршілік иесі ретінде дүниені, адамды жаратқан және оны ... ... ... ... Бұл ... жүйесінде антикалық
философияның дәстүрі секілді, болмыс ... ... ...... ... теоцентрлік, яғни, шындық ─ табиғат емес, шексіз
құдіретті Құдай саналады. ... ... ... ... адамның
мінез-құлқын, қоғамды анықтайтын күш - Құдай, ол барлық әлемдi, тіршілікті
жаратушы. «Құдай ... ... ...... ... ... дейді. Ол әлемдегі тірі және ... бәрi ... ... ... ... туралы идеалистік
ілім.
Құдай және оның жаратқан дүниесі екі ... ... ... ... ... олар ... ... Құдай мәңгі,
өзгермейді, бәрінен де тәуелсіз, ол барлық тіршіліктің көзі, әрі оны ... ... ... ең жоғарғы игілік. Ал, дүние болса керісінше, құбылмалы,
тұрақсыз, ауыспалы және ... ... ... ... ... адам ... дүниедегі зұлымдық - беиболмыс, өйткені құдай зұлымдықты жек
көреді, игілікті құптайды. ... өмір ... орта ... ... ... -ақиқаттық болмысты бүркеніп, ... ... ... деп ... ... ... ... тұрғылықтығына таңғалумен болды. Табиғат
әлемінің табиғилығымен қатар, оның заңдарымен таңқаларлық ... ... ─ оны ... жаратқанын мойындатады. Сонымен бірге тіршілік дүниесі
мен о дүние (өлгендер әлемі) интенсивті (қарқынды) және драмалық қатынаста
болады. Әрине, философтар ... ... ... сұрақтарға жауап іздеді. Осы
екі дүниені тануға бола ма, болса ең алдымен қандай деңгейде іске ... – ол адам ... ... Осы ... ... құдай жаратқан
және өзіне ұқсас етiп ... ... адам ... екіжақты. Яғни, жан мен
тән. Жан ─ рухани ғана емес, құдай берген игілік, дене ─ ... ... өз ... мен ... арам пиғылынан құтылу үшін, туған ... ... мен ... ... зәру ... ... Орта ... өзінің онтология мен антропологиясын ақыл-оймен ... ... ... тән гносеологиясын жасады.
Гносеология ─ тану мәселесі, діни философияда ақиқатты мойындау ақыл-
ойға сүйенбейді, ол тек ішкі ... ... еш ... ... сай ... ... ... «Тіпті ақыл-ойға сай емес сандырақ болса да
сенемін» - бұл діни гносеологиялық қағида. ... ...... ... ... байланысты ақыл-ой, логика, жүйелi дәлелдеу,
өзінің мәнін жоғалтты деу қате қорытынды болған ... еді. ... ... ... ... ... ... екінші
сатыдағы логикалық құрал ретінде сақталды. Рационалдық ... ... ... ... ... ... өте ... рөл атқарды.
Батыстық орта ғасыр философиясы екі кезеңінен тұрады:
Патристика (Pater-әке, ... ... діни ... ... тілінде «мектеп» деп аталады ). Қазір
схоластика ... ұғым ─ ... ... ... ... ... үйір ... синонимі.
Философия тарихы Патристика кезеңін І ғ-VІ ғ болды деп анықтайды.
Христиан дінінің догмасын (қағидасын) жасаушылар ─ ... ... ... ... (150-215жж.) Аврелий Августин
(Блаженный) (354-430жж.), Ориген (185-253жж.), Боэций ... - ... ... ең ... ...... iлiмiнiң жиынтығы мен дiннің теориясын ... және ... орай ... ... ... ... ... көрсетуге болады:
1. Апостолдық патристика кезеңі (б.д II ғ. ортасына ... II-III ғғ. ... дiнiн оның ... - Рим ... пұтқа табынушылар
философиясынан қорғап, христиан-дiни ... ... ... ... ... пұтқа
табынушылардың философиясы мен мәдениетiне байланысты,
Тертуллиан, т. б. оларды шайтан жаратқан ... ... ... ... ... ... ... римдiктер) мен христан дiнiнiң бiрлiгiн көрсетуге
тырысты.
2. Классикалық патристика, IV-V ғғ. ортасы - ... ... ... ... ... үлгiсi
қалыптасты. Негiзгi мәселе: құдайдың мәнi мен оның үш
жақтылығы: Құдiреттi Құдай, оның Ұлы және ... ... ... ... ... ... ─ құдайлық,
адамдық немесе құдай-адамдығы (христология), Құдай берген
игiлiк, ... ... ... одан оны ... ... арылу мәселесi. Бұл мәселелер жаңа христиан
мәдениетiнiң рухани ... ... әрi ... Ең ... кезең (VI-VIII ғғ.) - теологиялық ... ... ... ... ... патристиканың iрi өкiлiнiң бiрiне ... ... ... ... епископ, Гиппон қаласында (солтүстік
Африка, Рим империясы) ... ... ... ... негізін
салды. Негізгі шығармасы «Құдай қаласы туралы». Бұл еңбек жүздеген жылдар
бойы діни ... ... ... және оны ... ... ... ... құдай туралы ойлары:
1. Құдайдың өмір сүру белгісі - ... ... ... мен ... Барлық материя, жан, кеңістік және уақыт, құдайдың әрекетінен
жаралған.
3. Құдай тек қана жаратып қойған жоқ, жаратуын жалғастырып ... де ... бола ... Білім (сезім, ой, тәжірибе) шындық және жетілікті, ... ... ... ... білім тек Құдайды ... ... ... ... ... ... ... еңбегінде ол өз ... үшін ... сену үшін ... («credo ut ... ... credam») деп негіздейді. Оның философиясы: «Сенімсіз - ... ... ... принципке бағынады. Ол ... адам ... ... ... діни ... ... Оның ... дінiнің кейінгі
дамуына ықпалы зор болды. Протестант және католик дінбасшылары оны кеңінен
пайдаланды. Православие шіркеуінде оның ... ... ... ... көп ... негізгі қағидалары:
1. Тарихтың барысы, қоғам өмірі - екі ... ... - ... және ... Жер ... патшалық мемлекеттік мекемелер,
өкімет, әскер, заң, император арқылы іске асады.
3. Құдайшылық ... ─ діни ... ... және ... жақын, шіркеуде біріккен
адамдар.
4. Жер патшалығы күнәға толы және олардың ... ... да бар. Оны ... ... ... ... Көптеген адамдар күнәлі және құдайдан алыс.
Сондықтан ақсүйектер ... ары ... өмір ... ... ... олар ... өкіметке бағынуы
тиiс.
6. Корольдер мен императорлар христиан шіркеуінің
ырқын ... ... ... ... ... ... ... - әлемді біріктіретін
қабілетті күш, оған философиямен жету мақсатын қою
керек.
«Схоластика» кезеңі - ... ... ... Оның өкілдері:
Эриуген, Бонавентура, Альберт Великий, Фома Аквинский, Иоанн Росцелин, Пьер
Абеляр, Ансельм Кентерберийский, т.б. ... ... ... ... Бірақ, бұл мәселелер өзінің әдісі мен мазмұны жағынан басқа
сипатта болды. ... ... ... ... және ... құтылудың
құпиясымен байланысты, бірақ алдыңғы қатарға ─ ақыл-ой мен сенім, дін мен
ғылым мәселелері ... ... мен жеке ... ара ... көп ... ... ... оралымды болды, ол өзінің формаларын жиі
ауыстырып отырды. ... ... ... ... ... ... болмыс, мән, форма, т.б. секілді философиялық
ұғымдарды бұрмалап түсіндірді, таным теориясын ... ... ... ... ... жүрмейтін, аян арқылы берілген табиғаттан ... ... ... ... ... дайын ойлары);
2. Адамның ақыл-ойымен табылған бiлiм ... адам ... ... ... ... ... ─ шіркеулік көзқараста «шіркеу әкейлерінің» ілімдеріне
қарағанда, қасиетті жазуға көп көңіл бөлді. Бұл кезде Платон ... ... ... анық ... ... «реализм»
концепциясы мен формальдық логикасы кең дамыды.Сөйтіп, схоластикалық тәсіл
қалыптасты.
Орта ғасырлық схоластикада әмбебаптылық (Универсалии лат. ─ ... ... ... ... тән, оның ... түрi ... Бұл
мәселе төңірегіндегі дау-жанжал кең орын алды. Схолатикадағы орталық ... мен ... ... ... Ол христиан дініндегі ... мәні ... ... пен және ... ... дәлелдеуге байланысты.
Номинализм (лат. Nomina - есім, атау) дегенiмiз ─ философиялық ағым,
ол бойынша жалпылық, жекені айқындай алмайтыны ... ... ... ... сүрмейді де. Жалпы идеялар бос сөз, жеке ... адам ... ... ... шын өмір ... тек жеке ... ал адам болса
сол жеке заттар мен құбылыстарды ғана танып біледі. Номинализмде ... ... ... ұғым ... Бұл ілім дін ... - ... тудырды.
Реализм (лат realis ─ шындық, заттық) жалпы ұғымдар, ... ... ... өмір сүреді – ... ... ... жалғыз құдай өмір сүреді, дүниеде бар нақты
заттар мен құбылыстардың бастамасы бiр құдай, демек жеке заттардың ... ... ... ... әмбебаптық түсінік Платонның «идея» туралы ілімнің
негізінде пайда болды. Ол ... ... ... ... ... моделі болады. Сонымен бірге заттардың себебі мен мақсаты ... бұл ілім ... ... ... ... ... ... Антикада
әмбебаптылық мәселесі алғашқы рет Порфирийдің еңбегінде қойылды, ... ... ... ... ... ... және ол ... еңбектеріне
берген түсініктемелеріне байланысты болды.
Порфирий үш сұрақ қойды:
1. Әмбебаптылық деген бар ма ( ... адам ... ... өз ... ... ... заттардан тыс) өмір сүре ме?
2. Егер бар болса, онда олар денелік пе немесе денесіз бе?
3. Егер олар денесіз болса, онда олар ... ... ... ... ... бұл сұрақтарға ешқандай жауап берген жоқ, ... бұл ... ... ... ─ орта ... ... ... кезеңiнде өте қатты
пікір таласын тудырды.
Ақиқаты: әмбебаптар адамнан, нақты заттардан тыс өмір сүрмейді. Бұл
тек нақты ... ... адам ... ... ... болған жалпылық ұғым,
«Жалпы адам» дүниеде жоқ, адам қашанда нақты бейне, ал «адам» деген ... - ол ... ... ... тең, ... ... жинақтайтын ұғым.
Фома Аквинский ─ ірі орта ғасырлық ... ... ... ... Католик шіркеуінде үстемдік ететін томизм бағытының ... ... ... ... ... «Пұтқа сенушілерге қарсы
сумма». Ол Құдайдың өмір сүруінің бес дәлелін айтады:
1. Қозғалыс: Барлық ... дем ... яғни ... күш - ... ... Барлық өмір сүретін тіршіліктің себебі, барлығының
бастама себебі - Құдай.
3. Кездейсоқтық және қажеттілік. ... ... пен ... ... олай ... алғашқы шындық -
Құдай.
4. Сапалық дәрежесі: Барлық тіршіліктің алуан түрлі сапалық
дәрежесі (жақсы, жаман, көп, аз) бар, олай ... ... ... те бар - ол Құдай. Әлемдегі барлық заттар
бірімен-бірі сәйкестеніп, қиылысып байланысқан, оны жасайтын
Құдай.
5. Мақсат: Қоршаған ортада ... ... да ... бар, бәрі ... бағытталады, әрі мәні бар. Олай болса, әлдеқандай
ақыл-ойға сиятын бастама бар. Яғни, бәрін мақсатқа бағыттап,
бәріне мән ... - ... ... ... ... ... алып, оның
идеалистік элементтерін күшейту бағытында қызмет етеді.
Ол әмбебаптылықтың (универсалий ) үш түрін мойындады:
1. Жеке заттарға дейінгі ... ... ... ... ... ... жекедегі жалпылық).
3. Заттардан кейінгі түрде (адам санасында танылған).
Аквинскийдің ... ... - ... мен ... ... ... ... саналы түрде дәлелдеп, сенімнің ақиқаттығына қарсы
пікірді қабылдамайды. ... ... ... өмір ... ...
құдайдың құдіреті бойынша қалыптасады.
Араб философиясы. Батыста философия, өнер және ... ... ... ... ... ... ал Шығыста араб ойшылдарының арқасында
ерекше дами бастады. Арабтардың ұлттық ... ... ... өріс ... VII ... Араб ... жаңа, ислам діннің пайда болуымен
тікелей байланысты.
Ислам Шығыстық дәстүрді ... ... ... ... ... ... ... жеткізуші құдіретті күш ретінде
таныды. Ал адамды көп тіршілік иелерінің тең бірі деп ... ... ... Иудаизм діні Құдайдың Жерді адам үшін жасағаны, ... ... етіп ... сияқты, т.б. идеяларын қабылдаған және «адам-құдай»
ілімімен оны тереңдете түскен Христиан дініндей, Ислам табиғатқа немқұрайлы
қарамайды. Оны бар ... көзі ... ... ... пір ... ... ... үшін басқалармен соғысудан құтқарады, табиғаттану
ғылымдарынан ... ... ... көп жетілуіне жол
ашады. Исламда «пантеистік» (табиғаттың өзін құдай деп тану) сарын басым
(Ибн ... Ибн Рушд ... ... ... ... ... күйге түскен кезге дейін, «құдайды тану -
табиғатты оқу» қағидасына сүйеніп, араб ... ... ... ... мәдениетте ерекше дамыды. Орта ғасырдағы Шығыс ─ дін мен ғылымның
үйлескен кезеңі, әрі ғылымның қайта жаңғыруының негізгі себебіне айналды.
Орта ... ... ... ... мәдени, рухани орталыққа айналды.
Мұнда Платон, Аристотель, Гипократ, Гален, Эвклид, Архимед және ... араб ... ... ... ... кеңінен танымал болды.
Х ғасырдың екінші жартысында олар Испанияға, ... ... ... ... ... Араб ... ... болған шығармалар, бұл жерде
латын тіліне аударылып, батысеуропалық ғылым дамуының қайнар көзі болды. ІХ-
ХIІ ғасырда мәдени даму ─ өзінің ... ... ... ... жетті.
Осы кезде Аристотель ағымның ықпалы өте күшті болды. Сөйтіп, мұсылман
перипатетизімінің (гр. ... - ... ... бiлiм алу) ... Ол ... екі ағымға бөлінген.
1. Шығыстық Аристотелизм: Әль-Кинди, Әл-Фараби және Ибн-Сина
(Авиценна).
2. Испан Аристотелизімі: Ибн Рушд ... және ... ... ... ... ... және Аристотель еңбектерімен
тікелей танысуға мүмкіндік алды. Мұсылмандық шығыс ... ... ... ... 800-870 ж) «араб философы» деген құрметті атаққа
ие болды. Ол астролог, математик әрі ... ... ... ... ... ... «Органон» және ... ... ... ... ... жазды. Ол өзінің
дүниетанымына негіз етіп, ... ... ... ... идеясын алды.
Бұл идея ─ «егер кез-келген бір затты ақырына дейін ой ... ... онда ... ... ... ... тануға мүмкіндік туады» ─
дейді. Ол ғылыми танудың үш сатысын көрсетіп, бірте-бірте керек жағдайда
білімнің ... ... ... ... ... ... ... жаратылыстануда.
3. Метафизикада (философияда).
Ол өз уақытында дүниені адамның ... ... ... деген
революциялық идеяны ұсынды. Оның ойынша танымның көзі және эталоны ─ ақыл-
ой.
Құран жолын ... ... ... деп ... ... ... ибн ... ибн Тархан ибн Узлаг әл-Фараби ат
-Түрки (870-950 жж.) Ол Орта ... ... ... ... ... ... ... араб жағдайына бейімдеді. Ол шын ... ... Ол ... шығармаларында араб, парсы, грек, үнді және
түрік мәдениетінің өте қымбат жетістіктеріне ... ... ... ... ... ... ... педагог - реформатор, халық арасына
білім таратушы, ағартушы. Әл-Фараби Аристотельдің философиясына түсініктеме
бере отырып, өз тарапынан:
1. «Ғылымдардың ... ... қала ... көзқарасы».
3. «Музыканың үлкен кітабы».
4. «Ақылдың мәні туралы» философиялық трактаттарын жазды.
Оның музыка, ... тіл ... ... ... ... ... арнап жазған еңбектерінің мәні ерекше. Оны Аристотельден
кейiнгi «екiншi ұстаз», ғалым деп санады, логика ғылымын, ... ... ... тұрғыдан қолданды. Дүниенi 6 элементке - жәй бөлшек,
минералдар, ... ... ... ... - ... ... ... қазiргi кезде кең қолданылатын жүйелiк-сапалық ... ... тең ... Оны ... ... қалыптастырушылардың
алғашқыларының бiрi деп те санаған жөн – оның ... ... ... ... оның ... дамуына араласпайды. Бұл кейiнгi атақты
ғалымдардың негiзгi ұстанымы ретінде, зерттеуге мүмкiндiк туғызады.
Әл- Фараби өзінің «Бақытқа жол ... ... ... тірі адамның
бақыты, өлгенен кейінгі түсініксіз бақыттан ... ... ... ... ... қиындықтарға тап болып, жақсы мен жамандықты түсіну ... ... ... ... ... дәрежесіне байланысты
болады. Ал, көздеген мақсатқа жету ─ ... ... ... ... ... еңбегінде ол отбасының қоғам өмірінің бастауы
болу мәнін түсіндіреді. ... ... ... пен ... ... әлеуметтік қайшылықтарға теориялық тұрғыда түсінік береді.
«Музыканың үлкен кітабы» («Китаб әл музык аль ... ... ... тарау табиғатын, резонанс қозғалысын матиматикалық әдістерді
қолданып, алғаш рет нотаның ... ... Сол ... ... аспабы ─ тоғыз ішекті домбыраның құрылысын сипаттады.
«Ақыл туралы» деген еңбегінде ақылдың ... ... адам ... бір ... деп ─ ... ... ... ал ғылым ─
ақылдың нәтижесі екенін көрсетеді. Ғылымды ─ ... ... ... ... Теориялық ─ логика, жаратылыстану, метафизика; практикалық ─
этика, саясат.
Әл-Фараби дүниенің ... ... және оның ... ... ... ... мен форманы анықтауда, форма
үздіксіз өзгерісте, ал материя мәңгі деп қорытты. ... ... ... тұлға. Оның ілімі көптеген философиялық идеялар ... ... ... ... Син Әбу Әли (лат. Авиценна) (980-1037 жж.) Орта ғасырдағы тәжік
философы, әрі дәрігер. Ислам ... ... ... көне ... ... ... арабтарға, ал олар арқылы Еуропа елдеріне таратуға игі ықпал
жасады. ... ... және ... ... мен ... ... ... көп еңбек сіңірді. Ол Аристотельдің
материалистік және ... ... ... ал ... ... бас тартып, неоплатонизм идеяларын, эменация көзқарасын
құптады. ... ... ... және метафизикасын жетілдіріп,
материяның мәңгілігін мойындады.
Ибн Руш немесе Рошд ... ... жж.). ... ... Араб ... Оның ... материя мен уақыт мәңгілік, оны ешкім
жаратпаған. Адам жанының мәңгілігі мен о дүниедегі өмірін жоққа ... ... ... ... ... ғылыми және діни ақиқат қатар өмір
сүреді деген қағидасының қазiргi күнге дейiн мәнi еш ... жоқ. ... яғни ... ... және христиандық ортодоксия тарапынан
қатты қудалауға ұшырады. Ол ... ... ... ... ... ... байланысты материалдық дүние мәңгі, барлық құбылыстар
себепті ... ... жеке зат ... адам жаны да өледі дедi.
Алғашқылардың бiрi болып, жалпы ... ... ... ... ... ... туралы гуманистiк құнды пiкiрлер айтты.
Мұсылман әлемінің философтары мен ғалымдары Батыстың ғылымы мен
философиясының ... ... және ... тұрғыда зор
ықпалын тигізді. Батыс әлемі Шығыспен рухани диалогтың нәтижесінде ерте
грек ... ... ... және жаңашылдық идеялар мен
концепцияларға толы шығыс ... ... ... елдерiнде перипатетизмнен басқа неоплатонизм мен неопифагореизм
iлiмiн жалғастырушы «таза бауырлар» ... ... ... ... ... қарсы болған, құдайға сырт пiшiнмен емес жүрекпен ... ... ... ... ... ұстанған сопылар (суфизм) мектебi
және мұсылман - дiни философиясының мектептерi болды. Ең бiр ... ... жәй: ... ... ... ... ... қолдап, өнер
салаларында да белсендi болды. Мысалы, суфизм ағымын жақтаған Фирдоуси,
Низами, Саади, Руми, т.б. ... ... ... ... болды. Ол дiни
философия мектебiнiң атақты өкiлi ... атом ... ... ат ... да ... Бұл Шығыс елдерiндегi ... ... ... ... ғылым мен дін үйлесiмдiлiгiнде
көрiнуi едi. ... Үндi, ... ... де ... орта ғасырда бiрталай
күшейгенiне қарамай, барлық ... ... ... ... мен ғалымдардың материалистiк көзқарастарына, iзденiстерiне
ешбiр ... ... ... ... ... философиясындағы теоцентризм. Патристика және Схоластика.
2.Орта ғасыр философиясындағы номинализм жән ... Араб ... орта ... ... мұра.
4.Шығыс орта ғасырындағы классикалық философиясының дамуы. Араб ... ... ... ... ... ғасыр философиясы теологиялық өрісте дамығанына ерекше көңіл
аудару керек. Ол діни ілімнің құлы ... Оның ... ... ... ... схоластика, догматизм. Орта ғасыр Шығыс
философиясының өзінідік ... бар. Қиыр ... ... ... сақталып, дінге бет бұру байқалады. ... ... мұра ... кең ... ... дамуына аса зор ықпалын тигізіп, Батысеуропалық философияның
жаңаша дамуына жол ашты.
 
Бақылау сұрақтары
1. 1.Батыс Еуропадағы Орта ... ... ... мен ... ... ... ... Ренессансының философиясы. Әл-Кинди, әл-Фараби, Ибн-Сина
(Авицена), Ибн-Рушд (Аверроэс).
4. Орта ғасырдағы ... ... ... және Ислам діндерінің негіздері.
6. Араб елдеріндегі философия, ғылым, өнер, тәрбие.
7. Орта ғасырдағы ... ... ... ... Философия мен идеологияның айырмашылығы неде?
9. Араб философиясының өзіндік мәні?
10. Номинализм және реализм күресінің негізі неде?
 
Баяндамалар мен рефераттар тақырыбы
Орта ... ... ... ... ... ... ... философиясындағы кемелденген адам мәселесі.
Орта ғасыр философиясындағы сенім мен ... ... ... орта ғасыр философиясындағы теоцентризм.
Орта ғасыр философиясының негізгі кезеңдері. ... ... ... және ... мен реалистердің айтысы.
Орта ғасырдағы мұсылман философиясы.
Араб мұсылман мәдениетіндегі антикалық ғылыми және ... ... ... Әл-Кинди және Ибн-Сина философиясы.
 
Философиялық мәтіндермен жұмыс істеу
1. Антология мировой философии. В 4-х т. М.: ... ... П. ... моих бедствии. М.: 1992.
3. Августин А. Исповедь. М.: 1992.
4. Августин А. О граде божие. М.: 1994.
5. ... ... ... М.: ... ... ... мыслителей стран Ближнего и Среднего Востока.
IX-
XIV вв. М.: 1961.
7. Кентерберийский Ансельм. ... М.: ... Мир ... Хрестоматия в двух частях. М.: 1991.
 
Әдебитеттер тізімі
1. Алтаев Ж., ... Т. ... ... және мәдениеттану. Алматы,
1998.
2. Алтаев Ж., Қасабек А., Мұхамбетали Қ. Философия тарихы. Алматы, 2000.
3. Әл-Фараби. Философские трактаты. Алма-Ата, ... ... Қ. ... Ақыл ... ... ... философиялық мұра. 1-20 тт Т. 2-5 Алматы. Мектеп, 2005-2007.
6. Есім Ғ. Фәлсәфа тарихы. Алматы. Раритет, 2004.
7. Ибн-Сина. ... ... ... ... ... Д., ... Ұ. ... Алматы. 2003.
9. Қасабек А. Тарихи-философиялық таным. Оқу құралы. Алматы. КазГЗУ.2002.
10. ... Г. Г. ... ... ... М.: ... ... энциклопедиялық сөздік. ... ... ... 2004.
12. Мырзалы С. Қ. Философия әлеміне саяхат. Қостанай, 2000.
13. Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Философия тарихы. Алматы, ... ... Қ., ... Қ. Философия. Алматы, 2000-2004.
15. Соколов В. В. Средневековая философия. М.: 1979.
16. Философия. (Т. Ғабитов Алматы. Раритет 2005).
17. ... ... ... ... ... және Жаңа ... философиясы
 
Қайта өрлеу бір замандағы, яғни ... V ғ., ... ... ... ... ... 1500 жыл бойы ... енді жаңадан жаңғырып оралуын білдіреді. ... - ... ... ... ... даму, қайта туу.
Қайта өркендеу деп ─ Батыс және Орталық Еуропадағы мәдениеттің ... даму ... ... Бұл ... ... ... ... мен Орта
ғасырлардағы адам ... ... ... ... ... туралы
түсінікке күмән келтіреді. Адамды әлем мәселелерінің ортасына ... ... өзін ғана ... ... бірге іс-әрекеттерінің де мәнін жоғары
көтерді.
Қайта өрлеу дәуірінің негізгі сипаты, оның адамға ... ... ... ... ... ... ... берген, рух, жігер
туғызатын Космосты, ортат ... ... ... ... ... ... Сондықтан, қайта өрлеудің ерекшелігі - антропоцентризм. Енді
зерттеудің орталық мәселесі - ... ... адам ... ... ... оның бостандығы, тағдыры Леонардо да Винчи, Микеланджело, Эразм
Роттердамский, Николло ... ... Мор, ... де ... секілді
ойшылдарды толғандырды. Адам мен оның ... ... ... ... ... үшін, оларды «гуманистер» деп атады. Гуманизм
қайта өркендеу ... дін мен ... ... адам ... ... ... мақсат еткен әлеуметтік қозғалыс.
Қайта өрлеу дәуіріндегі гуманистік ойлар: «Гуманизм» терминін
(латынның ...... ... ... ... ... Цицерон
б.з.д І ғасырда қолданды. Оның ... ...... ... ... оның ... ... жетуіне мүмкіндік туғызады. Адамның рухани
табиғатының жетілуінде негізгі рөл ... ... ... ... ... беріледі. Атап айтқанда, ренессанс мәдениетінің ... ─ осы ... ... studia ... ... пәндер) деп
атады.
Гуманизмнің негізін қалаушы-ақын, философ Франческо Петрарка (1304-
1374жж.). Өз шығармаларында католик шіркеуінің ... ... ... ... ... туралы идеяны қозғады. Петрарка антикалық
мұраны бағалауда жаңа ... ... Ол ... ... ... ... ... үшін, негізін қалаушылардың ойына еліктеуден гөрі, антикалық
мәдениеттің жоғарғы сатысына ұмтылуды, сонымен бірге ... ой ... ... ... одан басым болуға шақырды. Петрарка салған жолда ... ... ... ... Қайта өрлеу ─ дәуірдің басты субъектісі
ретінде адамды қойды.
Джованни Пико Дела ... ... жж.). ... ... ол адамды құдай өзіне ұқсас етіп жаратпаған, адам ... ... Адам ... ізгі ... биік дәрежеге көтеру, абыройын
қорғау ─ әр адам ... ... ... ол оның ғана жетістігі мен бақыты
болып есептеледі.
Никколо Макиавелли (1469-1527 жж.) Қайта өрлеу дәуіріндегі әлеуметтік-
философиялық ... ... ... ... бәрін алдын ала болжау
концепциясын «фортуна» (кез, ... ... ... ... байланысты әрекеттенуге, пайда болған жаңа жағдаймен санасуға
шақырды. Тағдыр адамды жартылай билейтіндіктен, сондықтан ... ... ... ... ол. ... бірге ол тарихтың қозғаушы
күші ретінде Виртун (virtu) – адамның жігерлігін, іскерлігін талантын іске
асыру - ... ... ... ... ... ... гуманистік дәстүр, тек қана
антикалық мұрамен емес, Рухани және Христиандықпен де көп байланысты болды.
Феодалдық қоғам ішінде өндіріс пен ғылымды ... ... ... ... бола ... Бұл жаңа туып келе ... ... еді, олар феодалдық
тәртіптерге, дін іліміне және схоластикалық философияға қарсы ... ... ... ... ... ... ... Қайта өрлеу дәуірінде күшейе түсті. Бұл кезең Батыс Еуропа
елдерінде табиғатты танып ... ... ... ... ... мен алдыңғы қатарлы философиясына көңіл аударушылықтың ... ... ... ... ... ... болды, алғашқы болып адам және табиғат,
одан кейін ғана дін және оның мәселелері тұратын ... Бұл ... ... ... ... ... пен философияның дінді ғылымнан,
саясаттан, моральдан бөлуі (секуляризациялануы) болды. ... ... ... дін ... ... ... меншігінің мемлекеттік
меншікке ауысуы. Енді мемлекет, мораль және ... ... дін ... ... ... ... ... өз бетінше, діннен тыс өмір
сүретіні, өзінің заңдары бары мойындалды. Тек оларды философтар әзірше ... ... ... ... ... жалғыз ақиқат
табиғат туралы білім болып саналды (Коперник, Кеплер, Галилей, Бруно).
Осы кезде жаңа философиялық ... ... ... Олар ... мен
пантеизм. Деизм ─ әлемді Құдай жаратқан, бірақ күнделікті қоғам өмірі мен
табиғат дамуына оның қатынасы жоқ ... ... ... ағым. Деизм -
аспандағы «парламентаризм». Деистердің көбі әлем туралы өз түсініктерін
жаратылыстану ... жаңа ... ... ... ... ... - (pan - бәрі және tcheos - ... - Құдай мен әлем біртұтас
деп танитын, Құдіретті табиғатпен балаған философиялық ілім. Осы бағыттың
өкілі католик ... ... ... ... ... атақты
философ ─ Николай Кузанский (1401-1464), шын аты ... Ол ... ... ... тегі ... ... ... туралы», «Жер
шарының айналуы туралы» еңбектерін жазды.
Ол әлем дүниесі мен ... бір ... деп, ... ... құптады, яғни рационалдық білімді қолдады әрі адамның ... ... ... ... ... деді. Дүниені Құдай жаратқан, бірақ
дүние шексіз, ... және ... ... ... ... ... аса жоғары сатыға қояды. Сонымен бірге Құдайдың ... ... ... ең ... ... бар деп ... ... - әлемнің
ортасы және оның шегі. Ол бүтін, ал ... ... - оның бір ... Дүние
әлемі Құдайда жиналады және Құдай оны әлемге айналу барысында күшейтеді.
Ақиқат ─ барлық ... ... ... ... ... ... бәрін, адамды
да құдай жаратты, бірақ Кузанский пантеистік ... ... ... өзін ... деп, ... аспаннан жерге түсірді, шын мәнінде
Жаратушының рөлін жоққа шығарды.
Коперник Николай (1473-1543 жж.) ... ... ... ... ... ... ... - «Аспан денелерінің айналуы
туралы». Схоластар және шіркеу ... орта ... ... - ... ... ... қарсы шықты. Жердің Күнді
айналуы және Жердің бір тәулік ішінде өз ... ... ... ... ... грек ... ... Самоскийдің пікіріне сүйеніп ұсынды:
- Жер әлемнің орталығы емес. Күн жерге қарағанда ортада тұр, ... ... ... ... ... ... траекториясы бойынша жылжиды.
Ғарыш шексіз;
- Ғарыштағы ... ... ... ... ... ... ... түсініксіз.
Джордано Бруно (1548-1600 жж.). Оның орталық категориясы ... бір ... ... болу ... және ... ... өзі. Бруно:
«Табиғат деген ол заттардағы құдай, табиғаттың өзі ... не ... ... ... ... ... түрімен үйлеседі, ал руханилығы ... ... ... ... болсақ, ол бұл жағдайда әлемдік заттардың
басы мен соңы болады. Онда түр пайда болып, және ... ... ... ... себеп» бола береді.
Табиғат өздігінен табиғи қозғалыста болады. Күн ... ... ... әлем ... ортасы емес, әлем - шексіз. Әлем дүниесі
галактикадан тұрады. ... ... ... және ... ... бәрінің
қозғалу қасиеті бар. Әлем дүниесінен бөлек құдай жоқ. Бруноның көзқарасын
шіркеу идеологтары аса жек ... Ол 1592 жылы ... ... ... өз ... бас ... ұсынды. Ол көнбеді. 1600 жылы Римде
Орталық ... ... оны отқа ... ... Негізгі еңбектері:
«Себептілік бастама және біртұтастық ... ... және ... ... ... материализмнің жаңа отаны ағылшын елі болды. ... ... ... ... елдердің бірі еді. Жаңа заман
материализмінің негізін ... ... ... ... ... ... Ол Жаңа Заман материализмі мен тәжірибелік ғылымының негізін
қалаушы, «білім - күш, күш - ... ... ... ... ... ... ... «Жаңа Органон», «Жаңа Атлантида».
Ф. Бэкон Лондонда жоғарғы қызметкердің отбасында ... ... ... бойы оның ... мөр ... ... ... соңна, дейін мемлекет
орындарында қызмет атқарады. Шешесі Анна Кук өте білімді болған, ежелгі
грек, ... ... ... және ... ... білген. Ағылшын тіліне
бірнеше діни ... ... ... өзі 1573 ... Кембридж
колледжін бітірді. Лорд - канцлер дәрежесіне жетті. Ол Аристотель, Платон,
Софокл, ... т.б. ... ... ... ... ... ... қарады.
Бэкон ақиқатқа жету үшін адам ақылында кездесетін жалған пікірдің әр
түрлерінен, (идолдардан) елестерден құтылуды ұсынды. Ол ... 4 ... ... ... Ол адам ... өзінен, адам ақылы мен
сезім мүшелерінің жетілмеуінен шығады.
2. «Үңгір» елестері. Ол адамның қоршаған дүниені субъективтік
қажеттілік түрде қабылдауымен ... ... ... ... ... ... ол дұрыс емес не
дәл емес сөздердің нәтижесінде туады.
4. «Театр» ... ... ... ішінде ... ... ... ... ... ... ... кедергілерді алып тастауды ұсынады, адамды жаңа
ақиқатты игеруге шақырады. Елестерді жоюдың негізгі құралы ─ ... және ... ... ... ... ... дейді. Мұндай бағыты
эмпиризм деп атайды. Ақиқат ... ... ... ... аллегориялық
(әдебиетте, өнерде дерексіз ұғымды деректі, нақты бейнелер арқылы көрсету),
әсіресе мысалдарда, ертегілерде көп ... ... ... пікірінше, танудың үш жолы бар: өрмекші, құмырсқа және ара ... ... ... ... және ... ... ... жолы» - ақиқатты «таза» санадан шығару әрекеті. Бұл ... мен ... ... Мұндай әдіспен алатын қорытынды білім
гипотеза, ғылыми болжам түрінде болады. Олар ... ... ... ... Бұл ... ... ... мен рационалистер қолданады.
Өрмекшінің өрмегі секілді, олар да өз ... ... ... - ... ... тек ... ... Эмпириктер
құмырсқа секілді жекеленген фактілерді табандылықпен жинайды, ... ... аз ... береді, себебі зерттеуші зерттеу затының мәнін толық қорыта
алмайды.
«Ара ... ... екі ... жақсы жағын біріктіреді. Олардағы
кемшіліктер қайталанбайды. Соның көмегінің арқасында ... ... ... ... нектар жинайтын, оны балға айналдытын ара
іскер болуы керек.
Бэкон теория мен практиканың ... ... мен ... ... ... жаратылыстанудың дамуында математиканың рөлін
кемітті, Коперниктің ... ... ... ... ... ... ғылымның негізін қалады. Бэконның басты шығармасы «Жаңа
Органон», ол - ... ... ... Бэкон негізгі әдіс ретінде
индукцияны ұстанады. Ол ... мен ... ... ... ... ... және талдау әдісі арқылы айқындайды. ... ... ... ... ... шығаратын ойлау тәсілі.
Томас Гоббс (1588-1679 жж.) 6 жасында латын және грек ... өте ерте ... ... ... ... еңбектері: «Азамат
туралы философиялық ілімнің бастапқы негіздемесі», ... ... ... ... ... ... мақсаты: адамның іс-
әрекетінің практика жүзінде нәтижеге жетуіне және ... ... ... ... ... ... денелерден тұрады,
денесіз субстанцияны мойындау денесіз дене бар дегенге сай. ... ... ... ретінде Т. Гоббс индукция мен ... ... ... ... ... ... қабылдау арқылы іске асады. ... ... (көз, ... т. б.) арқылы қоршаған орта туралы алынатын
шартты белгіні ары қарай өңдеу. Бұл белгілерді ... ... деп ... ... топтастырды:
1. Сигналдар - жануардың өз қимылдарын білдіретін дыбыстар
шығаруы (құстардың әні, мысықтардың ... ... ... ... ... қатынасуы үшін ойланып табылған әртүрлі
белгілер.
3. Табиғи белгілер - ... ... ... ... ... ... ... жазу, сөйлеу. Көпке түсініксіз ғылыми
тіл, дін тілі, ... - жеке ... ... ... ... ... ... атауы - әмбебаптық ұғым,
түсініктер.
Гоббс механикалық материализмнің ... ... ... ... ... ... ... Оның пікірінше геометриялық,
математикалық әдістер ... ... ... ... ... Сондықтан
адам және қоғам саласында қолдануға болады. Адам мен жануарлар - ... ... аяғы мен ... - доңғалақ, жүрегі мотор механизімі
деді.Қоғамды, мемлекетті үлкен механизм ретінде ... ... ... ... оны ... ... заңдарымен түсіндіреді.
Гоббс қоғам тарихын екі кезеңге бөлді: Табиғи, Азаматтық. Табиғи
дегеніміз адамдардың ... ... ... ... ... ... өздерінің құштарлығына бағынады. Табиғат бізге, бәрін береді деген
пікір басым ... ... ... адам ... ... бұл ... олардың
жойылып кетуі мүмкін.
Гоббс философияның маңызды проблемасы, ... мен ... ... ... ... дайындады. «Левиафан» (Чудовище - құбыжық
жәндік) деген философиялық ... ... ... ... ... ... жатыр деген идеяны ұсынды: 1. Адам қоғам мен ... ... ... өмір сүреді. 2. Адамның табиғатында ең бастан-
ақ ... бар. 3. Адам ... ... күші - жеке ... қамы, ол
эгоизм, құмарлық, қажеттілікті тудырады, долдану аффектілер қысқанда, естен
адастырады. 4. Әр адамның барлығына және ... ... ... ... ... ол «бәрінің бәрімен соғысына» әкеледі. Бұл жерде жеңіп ... ... ... өмір ... және экономикалық прогрестің болуы
мүмкін емес. Қоғам құру үшін адамдардың келісімін алу, ... ... ... өз ... бағыну керек. Бұл - мемлекет, қоғамның
өмірін жөнге салу ... Адам өз ... ... ... ... ... болу керек. Гоббс бойынша мемлекеттің үш түрі бар:
демократия, аристократия, ... ... ... ең ... ... ... әр уақытта өзінің халқының рухани және ... озық ... ... ... ... дәрежесін көтеруді
мақсат тұтады, әрі қамтамасыз етеді.
Декарт Рене (1596-1650 жж.). Ол философияның, физиканың, математиканың
және физиологияның ... ... әсер ... ... ... ... өкілі. Дедуктивтік - рационалистік таным әдісінің негізін
қалады. Геометриялық оптиканы, аналитикалық ... ... ... ... идеясын ұсынды. Космологияда (дүниенің құрылымы),
космогонияда ... ... ... және ... ... және
физиологияда Декарт материалист. Ол ... ... ... ... даму ... бар ... бірақ олардың механикаға
негізделгенін айтты. Психологияда, таным теориясында ол ... - ... олай ... өмір ... (Cogito, ergo zum) - ... қағидаға
сүйенеді:
1. Әлемде адамға түсініксіз көптеген заттар мен құбылыстар өмір
сүреді. Олар бар ма? Олардың қасиеті қандай? ... ... ма? ... ... шегі бар ма?
2. Қай затқа, қай құбылысқа күмән келтірмеуге болады? Қоршаған
орта өмір сүре ме? Күн ... ма? Жан ... ... Олай болатын болса, тек күмәндану анық факт және оны дәлелдің
еш қажеті жоқ.
4. Күмәндану ─ ойдың қасиеті, ... шын өмір ... ... ... ... яғни адам ... ... Сондықтан ойлау болмыстың да, танымның да негізі. Ол ақыл-
ойдың жұмысы, олай болса, ... пен ... тек ... ... ... проблемасын зерттеу барысында ... ... ... ... ... оны ... деп ... - ішкі бірлігі жағынан қаралатын объективтік шындық, қозғалыс
формалары біртұтас, ... ... ... материя. Субстанция – дүниеде
бардың бәрі, өз өмірінде басқаға еш ... тек ... ғана ... жоғарғы субстанция – Құдай, ал жаратылған субстанциялар оның туындысы,
яғни екіншілер және оған ... ... ... ... ... - ... Ол материалдық субстанцияларға тән жалпы
белгі, кеңістікке көсілуі (ені, ... ... т.б) және ... (лат modus- өлшем, тәсіл) түпнегізден, субстанциядан
туындайтын қасиет. Кеңістікте - ... ... ... орын. Адамды -
сезім, ықлас, түйсік. Адамның жаратылған субстанция ретіндегі сипаты: бір-
бірінен ... бар екі ... - ... ... ... ... (ойлайтын) тұрады. Жалғыз тіршілік иесінде адамда ғана ... ... бұл оған ... ... көтерілуге рұқсат етеді.
Барлық рухани субстанциялардың түп негіздік қасиеті - ... ... ... ... «негізгі мәселесінің»
шешілуіне байланысты не бірінші - материя немесе сана деген пікір ... жоқ. Олар әр ... ... өмір ... және ... ... ... Бұл дуалистік ілім. Дуализм - дүниенің ... ... ... екі ... – Рух пен ... ... ... мен идеализмді үйлестіруге тырысатын ағым.
Декарт ақыл-ой сезімдік түйсінуге мұқтаж емес, себебі ... ... ... «туа ... ... ... тануға
болады дейді. «Туа біткен идея» түсінігінде Құдай, сан мен ... ... ... және ырық ... ... Бұл ... мәні: көптеген
білімге дедукция арқылы жетеміз және білімнің ерекше түрі бар, ол қандай да
болсын дәлелдеуді ... ... ... ... ... ... ең айқын
және анық болады. Бұл - ... ... ... ... ... ... Декарт философиясы өз идеяларымен кейінгі философияға өте
зор ықпал жасап, техниканың ... жол ... ... (1632-1677жж.) Спиноза ауқатты еврей отбасында,
Амстердам қаласында дүниеге келді. ... ... бай ... еді. ... діни ... ... онда ол зеректігін көрсетті. Декарттың
шәкірті ретінде, рационалистік бағытты ұстанды. Ол өзінің ... ... ... ... екі бастаманы - ойлау мен ұзындық ілімін
алды. Декарттан ... ...... ... ... ... ... философиясының түп негізгі - субстанция, оны Құдай, жиі-жиі
Табиғат деп атайды. Субстанция, Құдай, ...... ... ... Субстанцияда екі атрибут (қасиет) бар: ойлау және ұзындық. Спиноза
- ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Дүниедегі заттар - табиғат модустары ... ... ... ... мен ... ... болады. Бірақ бұл
қозғалысты Спиноза жай айналу деп түсініп, механистік детерминизм принципін
қорғады. ... да - ... ... ... ... ... ... және идеялары болады. Адам да күрделі модус ретінде субстанцияда
көрінеді.
Әлемді ... ... ... арқылы талдай отырып, ол
категорияның, жалпы ұғымдардың айқын иерархиясын ... оны ... ... деп атауға болады. Көптеген философиялық түсініктерді
қарастырып, Аристотельдің категорияларды сараптау дәстүрін жаңғыртты.
Спинозаның философиясында ... ... ... ... ... ... ... - танылған қажеттілік» деген формуласы кейін марксизмнің
бостандық түсінігінің негізі ... ... ... ... ... ... жағы, оның айтарлықтай фаталистік болуы. Адам ... ... оны адам ... ... және оған ... көнуі
тиіс. Адам еркін, бірақ өлім туралы көп ойламайды, оның даналығы да өлім
туралы ... өмір ... ой ... ... ... ілімінің негізгі, Құдай жоқ деп ол Библия
қағидаларын сынады, оны ... ... ... деп ... Сол себепті
ол Синагогадан да қуылды. Спинозаның философиясы өміршіл, ақыл-ой негізінде
жарыққа жол ашады. Оның еңбектері: «Діни саяси тракт», ... Локк ... жж.) ... мен ... ... ... ... «Адам ақылының тәжірибесі туралы» (1690 ж.). Ол Р. Декарттың
«туа біткен» ... ... ... ... ... жанның санасы - таза
тақта, ол тәжірибе арқылы ... ... ... ... ... -
оның негізі тезисі. Бұл материалистік эмпиризм, ... ... екі түрі бар: ... және ішкі тәжірибе. Біріншісі -
сезім, екіншісі - рефлексия. ... ... - ... ... ... Рефлексия – сананың өзінің ішкі ... ... ой ... ... ... біз ... сапасын білеміз. Ол екеу: бірінші сапалы
идеялар ─ ... ... ... ... қозғалысы, салмағы, көлемі, т. ... ... ... ... шындықта қандай болса, тура сол
күйінде қабылдаймыз. Екінші сапалы идеялар: денелердің иісі, түсі, дәмі, т.
б., ... ... ... ... Оның сапаны осылай талдап
зерттегені - үлкен ғылыми ілгері басқандық ... Оны ... ... мен агностицизм өкілдері кең пайдаланды. Д. Локк өз заманының
көрнекті қоғам қайраткері. Мемлекет ... ... ... ... өту ... қолдады, мемлекеттің мақсаты ─ еркіндік ... ... ... ... деді. Ол алғашқы болып биліктің заң
шығарушы және ... ... ... ... айтты, халықтың саяси
белсендігін қолдады.
Давид Юм (1711-1776 жж.) - агностицизм өкілі. ... ... тану ... ... өмірде жол нұсқаушы ретінде ғана керек. Ақиқат білім ... бар, ... ... бағынбайтын деректерге сүйенген
дағдылы сенім дейді. Құбылыстардың бірінен кейін бірі өтуі ─ ... ... ... ... тіпті дүние бізден тәуелсіз объективті
өмір сүре ме?- деген сұраққа да ... айта ... ... ... ол,
сезімдердің айқын болу дәрежесіне сүйеніп, олардың ... ... ... өзі ... деп ... ... сену теориялық білімді
қажет етпейді.
Юм утилитаризм ... ... ... ... ... ... Діннің өнегелікке, азаматтық өмірге тигізетін ... ... ... Негізгі еңбегі «Адам ақылы ... ... (1748). ... ... ... бір ... Беркли (1685-1753 жж.) - субъективті идеалист, епископ.
Негізгі еңбегі «Адам білімінің ... ... ... (1710). ... адам тек өз ... (түйсік, сезіну) қабылдайды, заттың
өмір сүруі - ... ... ... ақыл мен ... тәуелді. Осы
солипсизмнен (тек бір танушы ... өмір ... ... ... ... үшін ол рухани субстанцияның көптігін, «шексіз
рух - Құдайды» ... ... ... идеялардың Құдай ақылында
мәңгілік өмір сүретінін жақтады. Атеизмді қаралау үшін «материя» ... ... деп ... ... ... Локктің бірінші және екінші
қасиеттері ілімін сынайды.
Жаңа Заман ... XVIII ғ. ... орын ... бағыт,
ағартушылық кезең. Көрнекті өкілдері: Францияда - ... ... ... К., ... Ж., Дидро Д., Гольбах П., Германияда - Лессинг,
Гердер И., Англияда - Локк Д., ... Д., Юм Д. ... ... ... ... ... ... адамның шексіз мүмкіндігіне сену,
өмірді ақылға сүйеніп өзерту, жаңа ғылым жетістігіне ұмтылу ... ... дін ... ... ... мен ... шықты. Дін атаулының бәрі - ... ... ... ... ... ... деді ... Олар қоғам өмірінің барлық
жағын реформалаудың тиянақты концепциясын қарастырып, қоғамдық ... ... бар ... ... ... ... оның дүниені
танып өзгертуіне, ақылға сүйеніп ... ... ... ... ағартушыларының өкілі Вольтер (1694-1778 жж.) жазушы, философ
және публицист. Аса қатаң түрде шіркеуді сынады, оны үстем таптың мүддесін
қорғаушы, ... мен ... жауы деп ... Ол ... ... ... ойшылдыққа, өз бақыты үшін күресетін іскер адам болуға
шақырды. Ол ... ... және ... ... өмір
сүретіні және мәңгі қоғалыста болатыны, табиғи және қоғамдық құбылыстардың
себептілікке ... ... Жак ... ... жж.) феодалдық қоғамды қатаң сынады, адам
теңдігін, демократияны, ... ... ... ... ... ... Гоббстың табиғи жағдайда «бәрінің барлығымен ... ол ... ... ... пен үйлесімдік болғанын дәлелдейді.
Педагогика ғылымының теоретигі, еңбек ... ... ... ... Оның ... ... (1762), атты еңбегі бар.
Ағартушылық кезеңде француз материалистері қоғамда ерекше орын алады.
Дени Дидро (1713-1784 жж.) ... мен ... ... ... тыныштықты қолдамады. Барлық табиғат мәңгі қозғалыс пен дамуда
болады, «қозғалыс - ... өмір сүру ... ... идеяны қолдады. Ол
адамды сезгіштік пен ес ... ... ... Адам ... ... тән бейнелеу қасиетінің жоғарғы формасы деп, ... ... ... ... ... танылатынын жақтады. Француз
материализмі метафизикалық деңгейде ... ... ... ... ...... ... мен қылықтарына қоғамдық орта мен
тәрбиесі жауапты» - деген өте ... ... ... ... қоғамдық
орта қалыптастырады. Осыдан ─ ағартушылар адамды, оның мінез-құлқын өзгерту
үшін, ең алдымен ортаны ... ... ... ... ... шығарды.
Ағартушылар философиясы XVIII ғасырда ең ... ... ... Ол
қазіргі замандағы табиғаттану ғылымы мен қоғамдық ғылымның дамуына зор әсер
етті.
 
Семинар ... ... ... ... антропоцентризм және гуманизм.
Ғылыми революция және таным тәсілдері: эмпипризм мен рационализм.
Жаңа заман философиясындағы материализм мен ... ... ... ... және оның ... ұсыныстар:
Қайта өрлеу дәуірінде антропоцентризм және пантеизм жетілді,
бұлар ғылыми танымға жол ... Жаңа ... жаңа ... жаңалықтарды
философиялық тұрғыдан талдау қажеттілігі туып, танымның жалпы ... ... ... екі негізгі бағытты ... ... ... ... және рационализм.
 
Бақылау сұрақтары:
1. Жаңа заман философиясында таным методологиясы неге өзекті болды?
2. Танымның индуктивті және ... ... ... ашыңыз.
3. Жаңа замандағы философияның негізгі бағыттарын атаңыз.
4. Қайта өрлеу дәуірінің өзіндік белгілері, олардың философиялық ойларда
бейнеленуі.
5. Қайта өрлеу философиясының ... және ... ... ... ... ғасыр философия ( Ф. Бэкон, Р. ... Т. ... ... ... Г. ... ... ғ. ... кезеңдегі философиясы (Ж. Ламерти, Д. Дидро,
К. А. Гельвеций, П. Гольбах, Вольтер).
8. Француз материалистерінің діни көзқарастары.
9. ... ... ... мен ... (Дж. ... Н.
Кузанский).
10. Жаңа заман философиясындағы негізгі субьективтік ... ... ... ... мен ... Қайта өрлеудегі антропоцентризм және гумманизм.
2. Адам идеалы: адам өзін-өзі жасаушы бастапқы тұлға.
3. Құдай, әлем және адам ... ... ... ... ... және өнер: индивидуалдылықты игеру (Данте, Петрарка,
Леонардо да
Винчи, т.б.)
5. Ғылыми револиция және ХVІІ ғ ... ... Діни ... орта ... схоластиканы сынау.
7. Бэконның индуктивтік әдісінің мәні.
8. Бэкон Ф. мен Р. ... ... ... Метафизикалық онтология: субстанция ... ( ... ... мәтіндермен жұмыс істеу
1. Антология мировой философии в 4-х т. М.: 1969-1972.
2. Гобсс Т. Левиафан или материя, форма и власть государства ... ... ... в 2-х т. М.: 1989 Т ... ... Р. ... для ... ума. Соч. В 2-х томах. М.:
4. Кузанский Н. Соч. В 2-х томах. М.: 1979-1980.
5. ... Г.В. ... Соч. В 2-х ... М.:
6. Локк Дж. Опыт в человеческом разуме Локк Дж. Изб. Философские
произведения. В 2 т. М.: 1986 Т 1.
7. Мир ... ... в 2-х ... М.: 1991 Т ... ... ... Ж., ... А., Мухамбетәли Қ. Философия тарихы.Алматы, 2000.
2. Асмус В. Ф. Декарт М.: 1956.
3. Әбішев Қ. ... Ақыл ... ... Гайденко П.П. Эволюция понятие науки (ХҮІІ-ХҮІІІ вв.) М.: 1987.
5. Зайченко Г.А. Джон Локк. М.: 1973.
6. Есім Ғ. Фәлсафа ... ... ... ... Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Алматы, 2003.
8. Қасабек А. Тарихи-философиялық таным. Оқу құралы. ... ... ... С. Қ. ... ... ... ... Нарский И. С. Готфрид Лейбниц. М.: 1973.
11. Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Философия тарихы. Алматы, 1999.
12. Соколов В.В. ... ... ... В. В. ... ... ... ... М.: 2003.
14. Философия Ғабитов. Т. Алматы. Раритет. 2003.
15. Философиялық сөздік. Алматы. 1996.
 
1.5 Немістің классикалық философиясы
 
Немістің классикалық ...... ... мен ... ... маңызды сәті. Бұл философияның негізін салған Иммануил Кант
(1724─ 1804 ж.), Иоганн Готлиб Фихте (1762-1814 жж.), ... ... ... ... жж.), ... ... Фридрих Гегель (1770-
1831жж.) және Людвиг Андреас Фейербах (1804-1872 жж.). Аты ... өз ... ... олардың идеялары мен ... ... ... қарамай, бір рухани ортаны
қалыптастырды.
XVIII ғасырдың аяғымен XIX ... ... ... экономикалық,
саяси жағынан артта қалған бытыраңқы жартылай феодалдық ел болды. ... ... ... ... ... ашық ... ... және
революциядан қорықты, сондықтан феодалдармен ымыраға келді. ... ... ... де, жай қала ... ... тек ... ... мәселелермен айналысты. Олар өз
заманының білімді адамдары ... ... ... ... ... сол ... ... болған өнеркәсіп төңкерісi, оның негізінде
табиғаттану ғылымының ... ... ... ... ... ... прогресшіл идеяларының Герман буржуазиясына
тигізген әсеріне көп көңіл қойып, ой ... ... ... деген атауды Энгельс беріп, оны былай
деп түсіндіреді:
1. Сана, сезім, ақыл-ой, таным мәселелерін зерттеу;
2. ... көне ... жаңа ... ... ... идеализмнен объективтік идеализмге революция жолымен
көшу.
Иммануил Кант 1724 жылы қарапайым ... ... ... дүниеге келді. Әкесі тері илеуші, құрал - сайман шебері болып
жұмыс істеді. Отбасындағы 9 ... 3 ... ... екеуі ғана тірі қалды,
бала кезінде өте көп ауырды. Өмір бойы ... ... өттi. 1745 ... университетінің теологиялық факультетін бітірді. Сонымен бірге,
университетте бірқатар жаратылыстану және философиялық ... ... ... ... 9 жыл үйде ... ... мұғалім болып және
өзі білімін жетілдірумен ... 1755 жылы ... ... соң логика, метафизика, математика, табиғи құқық, философия,
механика, минерология, ... ... ... антропология, дін және
физикадан дәріс берді. Философия мамандығымен 47 жыл бойы ... жеке ... ... ... көңіл бөлмеген. Оның ойынша ол
тыңдай білмейді, оқыта біледі. Бүкіл өмірі есептеліп, өзіне ыңғайлы ... ... ... ... ... ... 500-те ... болған. Ол 1900
сағатта қыдыруға шыққанда, қала тұрғындары онымен сағатын ... ... бар. Бұл әдет ... 30 жыл бойы ... ... ... Кант өз философиясының жай-жапсарын
қысқаша баяндап береді. Ол еңбегі алғаш рет 1783 жылы ... ... ... ... екi кезеңге бөлiнедi: «Сыни кезеңге дейінгі» ... ... ... дейінгі кезеңінің мәні ─ «Жалпы бірдей жаратылыстану
тарихы және ... ... ... ... ... ... Бұл ... Материяның бірлігі, қозғалысы және оның заңдары туралы жаңа ... ... ... ... ... ... екі ... күн жүйесінің табиғи жолмен пайда болуы (ғылымға бұл ... ... ... Күн ... газ ... ... ... туралы идеясы тек астрономияға ғана қосқан ... ... ... ... ... бар ... ... Оның космогониялық
ілімі неміс философиясына үлкен әсер ... Бұл ілім ... ... ... ... ... ... салдарынан жердің айналуының бәсеңдеуі.
3. «Дүние жаратылды» деген пiкiрдi жоққа шығарып, жаратылыстану
туралы еңбегінде оны ... ... ... Планеталардың
алғашқы газға ұқсас тұмандардың қоюлануы арқылы, өзіне тән
тартылыс және серпіліс ... ... ... ... ешқандай сыртқы күштердің әсерінсіз, пайда болатынын
айтты. Хайуандардың пайда болуы, ... ... ... таралғандығы
жайлы, адамның табиғи жолмен шыққандығы туралы идеялар ұсынды.
4. Кант философиясының тарихы, ... оның ... ... ... ... ... өзінің философиялық жүйесінің орталық мәселесі
етіп адамды, оның тану мүмкiндiгiн қойды. Адамға керегі бостандық, бірақ ... жоқ. ... ... бәрі ... ... ... қалыптасты.
Адамның рухани тілегі мына философиялық сұрақтарға байланысты:
1. Нені біле аламын? (Метафизика ... ... ... ақыл-
ойды сынау». (1781 ж.)
2. Нені білуім керек? (Мораль, этикалық ілім). «Практикалық ақыл-
ойды сынау» (1788 ж.)
3. Неге сенуге ... (Дін) ... ... дін» (1793 ... Адам деген не? «Антропология» (1798)
Кант философиясы болмыс, әдептілік және дін туралы мәселелерді
қарастырмастан ... ... ... ... ... ... ... сынау» деген еңбегінде таным мәселесін талдайды.
Канттың пікірінше, таным процесі үш сатыдан өтеді: 1. ... ... ... ... 3. Таза ... И. Кант ... өздігінен, біздің
санамыздан тыс өмір ... ... зат» ... – заттар мен
құбылыстардың мәнi, біздің санамызда берiлген «біздік зат» (вещь-для-нас) -
заттар мен құыбылыстардың ... ... ... табиғат, деп екіге бөледі.
Бұл дуалистік көзқарас. Өйткені, ол материалдық заттардың объективтік ... ... ... ... танып - білуге болмайтын «өзіндік зат» бар
деп агностиктік ұйғарымға келеді. Зат ... ... ... таза ... ... болмайды. Бұл ... яғни ... ... ... ... ... ... байланысты, заңды сұрақ туады:
егер жеке заттарды және тұтас ... тану ... жоқ ... ... тегі мен мәні ... Кант осыған өзінің гипотезасы мен теориясын
жасады? Осы мәселелерді түсіндіру үшін, ол өзінің ... ... ... түсінігін енгізді, бұл ─ ... ... ... тыс алынған білім болды. Априорлық ─ ақыл-ойда әуел бастан бар
және дәлелдеуді керек етпейді. ... ... ... ... ... ... ұзындығы бар». Тек априорлық білім дәлелді және ... ... ... ... ие бола ... Ол ... ... түрлеріне
біздің кеңістік пен уақыт туралы түсінігімізді ... ... ... ... терістеу категориялары тәжірибеге дейін адам басында
таза идея күйінде пайда болады деп ... Олар ... ... ... жоюға, жүйеге келтiруге қолданылады, яғни соңғыларды
бiздiң санамыздың өзi ... - бұл Кант ... ... ... ... байланысты адамның өзінің жеке эмпириялық
тәжірибесінен шығу ... ... ... ол ... ...
транцендентальдық деп атады. ... ... ... ... ... ... дағдылық, іскерлік және қабілет
тыс қалған. Атап айтқанда, мәдениеттің негізінде ғылым, техника, өнер бар,
біздің ... жеке ... көп ... ... Бұлар шынында да жеке адам
тәжірибесінен бұрын, қалыптасқан және олар үшін ... ... ... ... ... болғандықтан, бұл білім апостериорлықтан, яғни
тәжірибеден ... ...... ... әрі ... бар
материалдардың деректеріне сүйенген. Мысалы, адам тәжірибеден білетіні
барлық ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге
болмайтын металдар бар. Сондықтан ... ... ... ... дұрыс және толық болмауына байланысты, ... ... ... ... ... ... ... мәселесі: ақыл-ой мен
антиномиялар туралы, осы ілімнің ықпалы ерекше еді. Бұл жаңа ... ең ... әрі ... ... бірі ... Әр ... түрі бар деген диалектикалық заң ретіндегі антиномияға мыналар жатады:
Кеңістік және уақыт:
Дүние уақыт ... да, ... ... да ... ... жағынан да, кеңістік жағынан да шексіз.
Қарапайым және ... ... зат ... ... тұрады.
Дүниеде қарапайым зат мүлде жоқ.
Бостандық және себептік:
1. Дүниеде табиғи заңдар бойынша себептілік қана ... ... та ... ... жоқ. Дүниеде бәрі де қатал себептіліктегі табиғи заңдар
бойынша жасалады.
Құдай және мән:
1. Құдай бар - ... ... ... ... ... себебі, дүние
ме?
2. Құдай жоқ - дүние мәнсіз. Ешбір абсолютты ... иесі ... ... осы антиномиясы Гегельдің қарама-қарсылықтардың бірлігі мен
күресі деген ... ... ... ... ... ... жылы «Пролегомендер» («кіріспе») кітабында философиялық
категориялар тәжірибеден тыс, оған дейін адам ... таза идея ... ... деп, ... 12-сiн атап көрсетті. Сараптау парасатының түрі -
категориялар (жалпы ұғым), солардың көмегі арқылы алғашқы ... ... ... және ... жүредi. Канттың пікірінше, сараптау
категориясының көмегімен түйсіктегі ретсіздікті ... ... ... қызметін нәтижелі етуге болады. Ол 12 ... оны 4 ... әр ... үштен орналастырды. Сонымен бірге алғашқы әр
топтың екі қатегориясы қарама-қарсы топтың қасиеті, сипатты, үшіншісі ─
олардың - ... ... ... ... ... |Модальдық |
| | | ... ... ... ... ... және |
| ... ... бәсеңдейтін |мүмкін емес-тік.|
| | ... ... |
| | ... | ... ... ... және салдар |Өмір сүру және |
| | | ... ... ... ... |Әрекеттестік (екі ... пен |
| | ... ... ... |
| | ... | ... ... ... ... арқасында жаңа реттелген түйсіктер
жиынтығы қорытындыланып, тұжырымдалып, заңдылыққа бағынып жаңа білім пайда
болады. Осы екі ... ... ... ─ транцендентальдық білім дейді.
Транцендентальдық дегеніміз ─ ... ... ... тыс, ... ... ... танып-білу мүмкіндігінің осы затты қандай ... ... ... таза түрі ... ... мысалы, Құдай идеясы, жан идеясы,
дүниенің мәні идеясы, т. б. Философия ─ Канттың пікірінше, жоғарғы мәлімет
идеясы туралы ... Таза ... ... болмайтын әлемдi, «өзіндік
заттардың мәнін, табиғатын түсінуге» ұмытылады, бұл қайшылыққа, ... алып ... адам ... ... және ... барлық мәселелерін өзінің
«Практикалық ақыл-ойға сын» ... ... Оның ... ... ақыл-ойды» құруға қажетті негіз болды. Мораль қандай болу
керек? ... ... оның ... ... не? ... - ... ... адамгершіліктің барын мойындауы, яғни әр жеке
адамның оны өз бойына біткен қасиет ретінде ... Таза ... ... ... ... мүддесі, іс-әрекеті (қылығы), ниеті арасында өте
күшті қайшылық бар. Ал мораль ... ... ... ортадан
тәуелсіз, тек моральдық заңға ғана бағынуы керек. Канттың пікірінше, мораль
абсолюттi және міндетті.
Жоғарғы және сөзсіз орындалатын, бәріне бірдей әдептілік ... ол ... ... деп ... ... ... тән заңға айналғанын, өзің
қалай алатын ұстанымды ғана ... ... ала ... ... ет»[3] -
дейді. Әдептілік императиві - қоғамда ... ... ... өз ... ... сол ғана ... іс ... саналады. Ол
адамдардың игіліктерге, бақытқа ұмытылуын немесе сүйіспеншілік, жақсы көру
секілді адамға тән құбылыстарды әдептілік ... ... ... пен әдепсіздік ара қатынасында тәжірибе көрсеткендей сәйкестік
жоқ. Өмірдегі ең бір үлкен ... пен ... ... ... ... жоқ жандар жетеді, сондықтан, әдепті жандар шет қалып отыр. Бұл
біздің әдептілік санамызға қарсы ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті басқалар үшін үлгі болуы керек. Адам ─
басқа ... ... жан не өте ... тұлға ретінде саналуы керек, сөйтіп
жәй құрал ретінде қаралмауы тиiс оның ... ... ... ... ... - ... ... идеясы.
Эстетикадағы мақсат. Адам өз қабілетін өмір мен мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... өз мәні бар - тірі табиғаттың
және өлi табиғаттың ұйымдасуы, тірі дененің ... ... ... ... - ... ... ... бойынша Дінге тек сену керек. Себебі, Құдайдың бар -
жоқтығын тәжірибие арқылы дәлелдеу қиын.
Фихте Иоганн ... 1762 жылы ... ... ... ... ... келді. Бала кезінен бастап станокта жұмыс істей
бастады.Оның білім ... ... ... әсер ... ... ... ... Милиц байқап қалды. Соның арқасында гимназияға қабылданды, ... ... ... ... ... ... ... «Ғылым
туралы ілім» (1794), «Адамның міндеті», «Әрқилы жауаптылықты сынау».
Фихте тарихи тұрғыдан алғанда немістің классикалық философиясына жаңа
импульс берді. Фихте - ... ... Оның ... ... ... ... ... Материалдық дүние, болмыс, табиғат - тек ... ... ... ... ... «Мен» (Субъект-
сана), «Мен еместің» (табиғат-объект) анықтаушысы. «Мен» алғашқы бастама
кезінде, ақыл-ойдың ... ... ... «Мен ... одан
кейін екеуінің өзара қарым-қатынасына айналады. Енді «Мен де» - рух, жігер,
өнегелік, сенім ұғымдарды қалыптасады, «Мен емес» ... өмір ... ... әсер ... ... оның ... ... «Мен емес» Канттың
«өзіндік заты» секілді санадан тыс өмір сүрмейді, ол - ... ... ... Бұл ... ...... осы ... жүріп
жатқанда, адамда ол туралы саналы ойлау қабілеті болмайды. «Мен» ... ... «Мен ... ... ... ... өзінің
белсендігіне қолдану үшін ... Бұл ... ... ... ... дамиды. Философиялық шығармашылықта Фихте
екі кезеңді көрсетеді: а) философиялық әрекеттің кезеңі;
ә) философияның абсолюттік кезең.
«Мен» әрекеті, ... ... ... ... әдептілік мінез-құлқы.
Адам әрекетінің мақсаты - ... ... мен ... ... Бұл
мақсатты жүзеге асыруда, қоршаған ортамен тығыз ... адам ... оның ... ... ... болады. «Менге» қарсы тұрып, оны
іс-әрекетке итермелейтін «Мен емес» дегеніміз айналып оралып ... ... ... өзінше өмір сүрмейді, оны өзінің қызметінің әрекетін дамыту
үшін «Мен» ... Бұл - ... ... сөзсіз шығарылатын жай. Сол
себептен Фихте өзінің әдісін «антитетикалық» деп атайды.
Фихте өзінің философиялық жүйесін ... ... ... ... ... - бұл ғылымдардың бәрінің бастаушы негізі, яғни
«Ғылымдар туралы ғылым», сондықтан өзінің басты еңбегі ... ... ... ... ... ... ғылым мәселелеріне арнайды. Өз
философиясында алғашқы зерттеу объектісі жеке «Мен», адамның туындысы ... ... ... ... ... ... емес, барлығын қамтитын
абсолюттік «Мен» дейді. «Мен»,- деп жазды Фихте - ... ... ... ... және оны ... өз ... ... арқылы анықтау үшін
емес, соны заттардың ... ... ... үшін керек. Мұнымен Фихте
өзінің принципін басқа тәсілмен қалыптастырады, «Мен» - «Мен» де.
1. «Мен», барлық адамның ... - ... ... -
шығармашылық, жасаушы күш және ең соңында бүкіл ... бір ... ... ... ... ғана ... ол ырық, тек таным ғана
емес, әрі ол бәрінің бір жағын ғана біріктірмейді, «Мен»
олардың мәні.
3. Фихте ... ... ... шығу ... ойды ... ... Кантқа қарағанда қандай болсын, сыртқы объектінің субъектінің
ақыл-ойынан тәуелсіз өмір сүруін қабылдамайды, жоққа шығарады. Оның ... ... ... абсолют ─ әлемді жасаушы, бәрін құрушы.
Фихте «Жабық сауда мемлекеті» деген еңбегінде: Қоғам жеке адамдардың
теңдігін ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... тең ... адамдардың үш тобы бар:
1. Өндірушілер (ауыл тұрғындарын айтады).
2. Мастерлер ─ қаладағы қолөнершілер.
3. Сатушылар.
Фихте ... ... ... қарсы болған, оның пікірінше: жердің
иесі ... жер ... тек ... ... ... ... үшін беріледі.
Жерді сондықтан сатуға болмайды. Батыста оны социалист деп атады.
Шеллинг Фридрих Вилагельм Иозеф Шеллинг (1775-1854 жж.) 1775 ... ... ... ... ... ... Сол ... мен әдебиеттегі бостандық оны қанағаттандырды. Ол ... ... ... және ... оқыды. 19 жастағы студент кезінде өзінің
бірінші трактатын жазды. «Философия түрінің ... ... ... ... таң - қалдырды.
1. Оған сол кездегі саяси оқиғалар өте үлкен ... ... ... ... рөлі ... ... Рухани құбылыстардан,
Кант философиясы әсері айтарлықтай болды. ... ... ... оның ... мен ... алшақтауына
тура келді.
2. Алғашқыда Фихте философиясын жалғастырғанымен, көп ... ... ... жоқтығын түсінді.
3. Шеллинг философия эволюциясының ең ...... ... ... табиғат философиясының жетістігі ─ ол табиғат пен оның
құбылыстарын зерттеуде диалектика әдісін кіргізді. Ол ... ... ... ... ... ... ... Шеллингтің табиғат философиясы,
табиғаттың идеалистік диалектикасына айналды.
5. Натурфилософияның ...... ... ең ... ... ... бірте-бірте өтуді ашу. Мұнда табиғатты ақыл-
ой ... ... ... ... ... ... алғашқы санасыз рухтың поэзиясы дейді.
6. Жаратылыстанудағы механистицизмді ... ... ... өмір ... ... бiр принциптің көмегімен
түсіндіруге ұмтылды.
7. Эмпирикалық нақтылықта табиғат заттары кейбірде рухани көріністе
табылады. Демек, олар бір-бірімен ... ... ... идея оның ... және ... мәселесі.
Шеллинг құдайды жеке тұлға ретінде қарастырады. ... мен ... ...... ... ... болса, адамда шектеулі.
Фихттемен бірге Шеллинг бостандық ұғымын қажеттілік деп түсініп, бостандық
құбылысын жекелеген адамның ерлігі ... ... ... деп ... осы ... ... бар, ... бостандық проблемасын логикаға
айналдырады, оны дүниедегі зұлымдық проблемасымен байланыстырды. Сөйтіп ол
рационализмнің шектен шыққан түрінен ... бет ... ... ... ... философиялық бағыттың негізін қалаушыға
айналады. Дүниенi түсiнуде ақыл-ойдың шектеулі екенiн айтып, ол соңғы кезде
аяндық ... ... ... ... интуиция»,
мистика жолына түстi.
Георг Вильгельм Фридрих Гегель (1770-1831 жж.). Гейдельберск, одан соң
Берлин университеттерінде профессор. ... ... ... атқарды өз
заманның атақты, әрі бүкіл Еуропаға белгілі беделді философы, әрі неміс
классикалық ... ... биік ... ... үлесі және ерекшелігі:
1. Ол объективтік идеализм теориясын жасады. Оның философиясының
негізгі өзегі абсолюттік идея - ... ... ... ... ... және ... еңбектерін зейін қойып
зерттеп, идеалистік диалектиканың жалпы теориясын жасап, ... ... ... ... ... диалектикалық
әдісінде ол қозғалыс дамуының үздіксіз екенін үйретті.
3. ... өз ... ... ... ... және ... ... көрінісін жасауға тырысты.
Гегельдің жүйесі мен ... ... ... кер ... шығатын қорытынды:
а) философиялық жүйесі метафизикалық.
б) ... ... ... жағынан көрінеді.
Гегель жүйесі. Гегель нақтылықты (немесе бүтін ... ... мәні ... - ... ... ... Рухты, Сананы,
Субъектіні ─ Абсолют деп ... ... ... ... ... ... ... Абсолюттің маңызды қасиеті - шығармашылығы,
белсенділігі, дамуы және ... Ол ... ... ... ... өтеді,
өзінің өмір сүру формасында әртүрлі көріністе болады. Сонымен бірге өзінің
жоғарғы мақсаты ─ өзін-өзі тануға ұмтылады.
Абсолют ... ... ... ... ... ... бар және
дәстүрлі христиан діні іліміндегі үштікпен байланысты. Абсолюттік идеядан ─
Табиғат, Табиғаттан ─ Рух туады, бірақ, ... тууы ... ... ... факт ... ... философиясының негізі әлемдік Рух, абсолюттік ... ... ... ... - әлемдік рухтың таза идеядан абсолюттік ... Идея ... ... «таза болмыс» немесе «ештеңе» болып
табылады. Содан пайда болу, «туу» деген ұғым ... ... ... ... - ... мен құбылыстар дүниесіне әкеледі, яғни ... ... ... ... құбылыстар, химиялық
қосылыстар, тіршілік, адам мен адамзат қоғамы ... ... ... ... кейін, идея адамның санасында ойлау формасына
қайта айналады. Адам санасы ... ... идея ... қол үзіп,
алшақтай береді. Ол өзінің бүкіл өткен ... ... келе өз ... ... өз ... ... Ендi «Таза болмыс» ретінде емес, бүкіл өз
мазмұнын барынша ... ... ... ... ... ... идеяның екінші өмірі, бірақ ол дамымайды, дамитын тек
идея.
Диалектиканы жасай ... ... ... ... - ... ... және ... - шексіз қозғалу, өзгеру және даму ... ... ... Ол ... ... ... заңдарын,
категорияларын белгілеп берді. Табиғаттың, қоғамның, ... ... ... ... ... оның идеясы өте игілікті ... ... ... ... ... дүниенің барлық
құбылысының негізінде қайдағы бір абсолюттік идеяны, ... ... ... ... сатысы өзiнiң философиясында берiлген, әрі ендi ... ... ... ... емес деп, өзiнiң диалектикалық iлiмiне
қайшы пiкiр айтады. Бұл оның ... ... мен ... тәсiлiнiң
арасындағы қарама-қайшылық.
Оның ең маңызды еңбегінің бірі «Логика ғылымы» үш бөлімнен тұрады: 1.
Болмыс. 2. Мән. 3. Ұғым.
Гегель ... ... ... өз- ... қозғалуы және өз-өзінен
дамуы жөнінде пайдалы пікір ұсынды. Бірақ ол шындықты ойлаумен теңестірді.
Бұл ... ... үш ...... ... ... ... Қарама-қарсылықтың бірілігі мен күресі заңы - дамудың негізгі қайнар
көзі.
2. Санның сапаға айналу заңы - ... ... ... өзгеретiнiн ашады.
3. Терістікті терістеу заңы - өзгеріс қай ... ... ... ... береді.
Тарих философиясында:
1. Адамзаттың тарихын кездейсоқ оқиғалардың тізбегі немесе ұлы
адамдардың өмірінің тарихы емес, ... ... деп ... ... рөлі жөнінде, экономика жөнінде, ... ... және ... ... ... ... идеялар айтты.
3. Мемлекеттің кемеліне келіп гүлденуінің негізгі шарты - ... ... ... байланысты деп санады.
Л. Фейербах 1804 жылы Лансугутта туып, 1872 жылы Нюренберг
қаласының маңында, Рейхенберг ... ... ... ... ... ... ... мәні», «Діннің мәні», «Гегельге қарсы сын». Философияға
Гегельдің ... ... ... арқылы келеді. Фейербах: «Гегель
нақты ойлауды нақты адамнан айырып, шындықты жасаушыға ... ... ... жаңа философия ─ теологиялық ... ... ... ... - адам мен табиғаттың айырғысыз
бірлікте және адамды табиғаттың ... деп ... ... - ... ... ... ғылым. Табиғат рухтың негізі болғандықтан,
ол философияның да негізі. Табиғаттан сезім мен ақыл-ой дарыған. Адам ... тірі жан, ... бір ... ... ... ... оны ... және тарих дамуынан тыс, абстракты түрде алып ... Адам ... ... ... ... ... ... екенін
түсінбеді.
Таным туралы. Фейербах: «Дүниені ... білу ... өзі ... Таным сезімнен басталады, шындықтың дәйегі - іштей ... ... ... ... болады, ақыл-ойдың мүмкіндігі шексіз. Бірақ, бұл
бірден пайда болмайды, ол адамның эволюциялық дамуы, ... ... ... ... ... Фейербах: «Біз танымағанымызды,
біздің ұрпағымыз таниды»[4] - дейді. ... ... ... таным теориясы да сырттай пайымдаушылық сипатта болды - ... ... ... ... ... ... ... тыс және
одан тәуелсіз өмір сүре алмайды. Ол адам ... ... ... болады.
Тарихты түсінуде тарихи процестің қозғаушысы деп ... ... ... мойындайды.
Фейербах: «адамның өзіннің түпкі төркіні санасына байланысты, ... ... адам ... ... ... Адам ... ... құдайы сондай
деп, Фейербах діннің негізін қиялдан ... ... ... күшті жағы - оның дінмен ашық күресіп діннің психологиялық
түп-тамырын ашып беруiнде. Құдайы бар ... ... оның ... ... ... ... жаңа дінді жасауды ұсынды.
 
Семинар сабағының жоспары:
1.  Классикалық неміс философиясының әлеуметтік, тарихи алғышарттары.
2.   Классикалық неміс философиясындағы метафизика мен натурфилософия.
3.   Классикалық ... ... ... әдіс ... жүйе.
4.   Л.Фейербахтың философиялық іліміндегі антропологиялық материализм
және
гуманизм
 
Әдістемелік ұсыныстар:
Негізгі назарды мына ... ... ... ... ... И. ... И. Г. Фихте, В. Ф. Шеллинг, Г. В. Гегель, Л. Фейербах
аттарымен белгілі. Олардың әрқайсысы ... ... бар ... ... ... қатар, ілімдердің әрқилығына қарамастан олар ... ... идея мен ... ... ... Немістің классикалық философиясы жаңа философияның қайнар көзі.
2. И. Канттың сын кезіндегі философиясының мәні неде?
3. Гегельдің диалектикасын қалай түсінуге болады?
4. ... ... ... ... ... ... неміс философиясының тарихи алғышарттары, оның негізгі
иедеялары мен ... Кант ... ... сынға дейінгі және сыни кезеңдерінің ерекшеліктері
8. Гегель философиясының ... мен ... ... ... категориялары мен принциптері.
12. Кант философиясы эволюциясының негізгі ... Кант ... ... ... мен ... Кант теориялық ақылдың мүмкіндіктері мен шегі туралы.
15. Гегель: оның жүйесі және диалектикалық әдісі.
16. Гегель философиясындағы тарихи және ... ... Сын ... ... мен ... ... И. Г. Фихте– субьективтік идеалист.
19. Фейербахтың материализмі мен атеизмі.
20. Шеллинг – обьективтік идеалист.
 
Философиялық мәтіндермен ... ... ... ... ... В 4-х т. М.: ... Гегель Г. В. Наука логики. М.: 1972, т.3.
3. Кант И. Критика практического разума. . Соч. Т. 4., Ч.1. М.: 1964.
4. Кант И. ... Соч. Ч.1. М:1965. С. ... Мир ... ... в 2- частях. М., 1991
6. Фейербах Л. Сущность христианства. М.: 1965.
7. Фихте И. О назначении ученного М.: ... ... ... Система трансцендентального идеализма. Л.:1936.
 
Әдебиеттер тізімі:
1. Алтаев Ж., Қасабек А., Мұхамбетәлі Қ. Философия тарихы. Алматы,
2000.
2. Асмус В.Ф. И. ... М.: ... ... А. ... ... Алматы. ҚазГЗУ, 2002.
4. Абдильдин Ж.М. Диалектика Канта. А:1974.
5. Әбішев Қ. Философия. Ақыл кітабі ... ... Б. Э. ... М.: ... ... П. П. ... ... в учении Фихте. М.: 1990.
8. Гулыга А. В. Гегель. М.: ... ... А. В. ... ... Д. К.,Сыдықов Ұ. Е. Философия Алматы, 2003.
11. Кузнецов В. Н. Немецкая ... ... М.: ... ... ... сөздік. Т. Х. Ғабитов А. ... ... ... Ә., ... Т. Философия тарихы. Алматы, 1999.
 
1.6 ХIХ ... ... ... саяси, тарихи-әлеуметтік шындық экономикадағы күрделі
өзгерістер және өнеркәсіп пен ғылымның ... ... жаңа ... қалыптасуына алып келді. Бұл философиялық ағымдардың бірқатары
ақыл-ойға сүйене отырып, табиғат пен қоғам ... өте ... ... енді ... ... ... ... алға қойды.
Марксизм филрсофиясындағы принциптік жаңалық адам тек ... ... оны ... ... ... өзі де ... ... марксизмде
адам мәселесін, оның өмірінің мәнін, бостандығын, т.б. мемлекет, тап басқа
да үлкен әлеуметтік ... ... ... ... ... философиядағы екінші бір философиялық ағымдар, ақыл-ой және
сананың дүниені танудағы мүмкіндігіне шек ... ... мен ... ... ... классикалық философияда ақыл-ой күшіне, жеке
сананың құдіретіне толық сенуін, ол ақыл-ойдың жетілуі ─ ғылымның ... ... ... ... ... ... интуиция, инстинкті қойды.
Неміс философтары Шопенгауэр мен Ницше ретсіз, түсініксіз, ... ... ... ... ... айтты. Бұлардың көзқарасына
сабақтас санасыздықты – психикалық ақиқат пен ... тән, ... ... ... оны ... деген ілімді З. ... ... Ал XIX ... ... неотомизм және персонализм секілді ... ... ... 40-шы ... ... ... (ХІХ ғ). ... Карл Маркс (1818-83) және ... ... ... ... ... ... отырып, сынады. Энгельс болса, оның еңбектерін
диалектикалық философияның поэмасы деп атады. Маркс пен Энгельс ... ... ... ... ... ... ... диалектикалық-
материалистік ілім ретінде жасады. Бұл ілімді қолдану нәтижесінде ...... ... ... пайда болуының тарихи алғышарттары мыналар:
1. Капитализмнің, ірі өнеркәсіптің өркендеуіне ... ... ... болуы.
2. Капитализмнің ары қарай дамуы, пролетариат үшін ауыр жағдай
тудырды, соның салдарынан оларды стихикалық күреске ... ... ... күресін саналы дайындау, ұйымдастыру үшін нақты
теориямен қаруландыру қажеттілігі туды. Бұл ... ... ... арнаулы ғылыми ілім ... ... ХІХ ... 30-50 ... ... аса ... жетістіктер де әсер етті. Оларға:
1) Энергияның сақталу және айналу заңының ... Тірі ... ... ... ... (клетка теориясы);
3) Эволюциялық ілім - дарвинизм жатады.
Майер - бірінші заңның авторы, Г. ... пен М. ... ... және тәжірибе арқылы негіздеді. Дж. Джоуль мен Э. Ленц ... ... ... яғни ... ... ... жылу
энергиясының бірлігіне сәйкес болатынын есептеп ... ... ... Шлейден мен Т. Шванн 1838-39 жылдары клетка теориясын жасады. Олар
жануарлар мен ... ... ... ... ... болатынын,
екеуі де бір физиологиялық қызмет атқаратынын анықтады. Бұл теория ... ... ішкі ... дәлелдеді, сөйтіп олардың шығу тегін жаңа
түрде көрсетті. Дарвиннің ... ... ... мен өсімдік
түрлерін ешнәрсемен байланыссыз, кездейсоқ, «Құдай ... ... деп ... жойды. Сөйтіп, ... рет ... ... ... ... Ол ... мен өсімдік түрлерінің
өзгеріп отыратындығын, олардың бірлігін дәлелдеді. Дарвиннен бұрын Д. ... ... ... ... отыратыны жөнінде болжам айтқан
еді.
Марксизм ХІХ ғасырдағы қоғамдық ғылымдардың үш ... ... ... ... ... ... мен ... үйлескен қосындысы).
2. Ағылшын саяси экономиясы (Адам Смит пен Давид Рикардо).
3. Сен-Симон, Фурье, Оуэннің социализм туралы теориялары ... ... ... алып келген екі жаңалығы:
1. Тарихты материалистік тұрғыдан ... ... құн ... ... ... экономияға сын жөнінде» деген еңбегінің алғы сөзінде:
1. Өндіргіш күштер мен өдірістік қатынастардың ара ... ... пен ... ... ... ... күш ─ ... сана емес, қоғамдық
болмыс.
4. Адамды қанауға әкелетін әлеуметтік теңсіздіктің негізі - меншік
деп жекеменшікті мемлекеттік - ... ... ... ... идеяларын айтты.
Бұл мақсатқа жету, пролетариат революциясы, пролетариат ... іске ... деп ... Маркс пен Энгельс белсенді түрде саяси
істермен айналысады. Маркс пен ... ... ... ... ... ... ... іске аспады. Сондықтан қазіргі замандағы
марксизмді сынаушылар - ХХ ... оның ... ... ауыр ... келді, - дейді.
Танымдағы практиканың рөлін философиялық негіздеудің көптеген ... ... ... саласында, қоғамның тарихи дамуында ол ... ... ... алып ... ... ... ... мен
мақсатын жаңаша қарауға мүмкіндік берді. Маркстік ... ... үш ... ... - ... негізгі және қозғаушы күші. Білуге ұмтылу,
практикалық қажеттіліктен туады. Геометрия ─ жер өңдеу үшін,
астрономия ─ теңізде жүзу үшін керек ... ... - ... ... ... ... білім үшін емес,
оны практикада пайдалану үшін ... ... - ... ... ... ... тәсілі мен білім құрылымының кейбір
ерекшеліктері:
1. Философиялық білімнің қарқынды идеологияға айналуы. Маркс пен
Энгельс алғашқы рет ашық ... ... ... мүддесін емес,
бір таптың (пролетариаттың) ... ... ... ... - деңгейіне әсер етті. Негізгі идеялар
догмаға айналды. ... ... ... оны ... немесе
дискусия өткізу мүмкіндігін болмады.
2. Әлеуметтік топтың, ... ... ... ... күш ... ... қойып, мақтан етуіне жол
берді.
3. Жеке адамның мұқтажына қарағанда ... ... ... да ... ... ... ... жоғары қою,
соларды шешу арқылы адам мәселесі, оның өмірінің мәні,
бостандығы, т. б. ... ... деп ... ... ... ... шығарылған азық-түліктің және басқа
құндылықтардың қоғам мүшелерінің арасында әділ ... ... ... ... ... ... ынтасын жойды, социализм
экономикада, басқа да салаларда ... ... Олар ... ұзақ сипаты бар, ал ... ... ... ... ... ... ... деп санады.
Марксизм теориясына қазіргі замандағы сыни пікірлер:
1. Езуші таптың жойылуы, ... ... ... қарапайым
халықты толық құтқармады, енді қанауды ... ... ... ... ... ... ... Олардың меншікке
немқұрайлы қарауын өкімет басындағылар пайдаланып, қоғамдық
меншікті жасырын ... ... ... ... ... өзінің негізінде өтірік ақпарат
беруге, қоғамдық мешікті талан-таражға салуға мүмкіндік берді.
4. ... ... өз ... бүгінгі жайын ойлады, байып қалуға
тырысты, себебі оның ертеңі белгісіз болды.
Өмір ... ... ... метафизикасын»
пайымдаушылардың бірі.
А.Шопенгауэр дәулетті саудагер семьясында дүниеге келді. ... ... ... ... ... ... Ол Берлин
университетінде приват-доцент болып орналасқан соң, әйгілі ... ... ... ... кестесін қарай отырып, сол
уақытқа өз сабағын ... ... ... ... ... тыңдады.
Осының салдарынан ол оқытушылықты тастап, ... өз ... Тірі ... ... ... ... да, өлген соң кенеттен аты
әйгілі болды.
Ол ... ... ерік пен елес ... атты ... ... ... Шопенгауэрдің пікірінше: «Дүниеде негіз де, ақыл–ой
да жоқ, тек қана ... бар. ... мәні кең, оны ... жаны ... қоғамдағы «ұмытылыс» деп санайды. Мысалы, ... ... ... ... қалу ... физикалық дүниеде «өзіне
тарту - тартылыс» бар, ал қоғамда мемлекеттің, нәсілдің, халықтың ... ... бар - ол өмір ... Бұл ерік көмескі болғандықтан, ақыл-
ой да, мақсаты да жоқ, яғни иррационалды.
«Ерік» ─ дүниедегі барлық процестер мен ... ... ... ... Адам ... ... ... тыс сезім күйі – ашу-
ызадан ... ... ... ... ... ... ұмтылыс,
сүйіспеншілік, делебесінің қозуы, қобалжу түрінде болады. Егер дүниенің
негізі ... ... ... онда дүниеде де ақыл жоқ. Ғылым - ... ... ... ... ... әрдайым тұйыққа
тірелді. Техниканың дамуы, адамға жақсылық емес, зиян келтіреді.
Шопенгауэрдің адам тағдырына, бостандығына, ... ... ... ... ... ... болды. Өмірдің мәні
- дүниенің қайғы екенін түсіну. Ол ... ... ... және ... ... мен үмітсіздігін алға тартты. Моральдық прогресті,
бақытты және ақылға сиятын мемлекет құру ... ... ... ... ХІХ-ХХ ғасырларда экзистенциализм философиясының қалыптасуына алып
келді.
Фридрих Ницше (1844-1900 ж.) ... ... ... ... ... негізін салушының бірі, оның әсерімен адам
және оның өмірі мәселелері терең зерттеле басталды. Ф. Ницше ...... ... ... іске асыруына, қоршаған ... ... Өмір - ... ... дүниетанушы субъектіге
берілген фактілерді түсіндірудің бір қыры. Нақты адам үшін жалғыз ақиқат -
«ерік». Ол өмірдің ... және ... ... ... ... ... ... Шопенгауэрдің тұжырымдамасын қолдап, оны
философияның ... ... етіп ... ... ... Ницше
классикалық философияның категориялары - материя мен рухтың ... жету ... ... ... де ... ... өмірдің
мәнін анықтай отырып, оны «билікке жету еркі» - деп ... ... ... - бұл ... ... ... мотиві, ол адам табиғатының өмір сүру
негізінде бар. Еркектің әйелге, ақсақалдардың ... ... т. ... мәселесінде Ницше ниглист (барлық тұрақталған құндылықтарды
жоққа шығараып, жаңа позитивтілерді ұсынады). Ол өз ... ... ... бара ... ... оны ... ірітуде деп есептеген.
Христиандық діндегі әдептілік қағиданы, ол моральдың құлы ретінде көрсетті.
Сондықтан құндылықты қайта ... ... ... ... ... өлді» - деп Ницше жар салды, жаңа ... жаңа ... ... ... Жаңа адам – «Асқан адам» (сверхчеловек), ол өзін қоғамнан, құқық
және адамгершілік ... ... ... ... Ол – ... ... Тек «Асқан адам» өмір сүруге құқылы, әлсіз, кемтарлар өле берсін -
бұл әділдік Адамды сүюдің алғашқы өсиеті осы және ... ... ... керек.
Ницшенің «Асқан адамы» «жақсылық пен зұлымдықтан» жоғары тұрады, ол
ешқандай моральдық, әдептілік ... ... ... Ницше
моральдың екі түрін: мырза мен құлды көрсетті. Тек ... ... ... ... ... бос. Ол ... да немесе Бетховен,
Наполеон, Шопенгауэр, Гете секілді Ұлы адам да емес. Бұл ... ... ол ... ... дүниеде болмаған. «Асқан адам» бір ұлттан пайда
болмайды. Ол адамзат дамуының жемісі, алдымен еуропалықтардан ... ... ... ... ... мәдениеті мен моралін өзгертеді. Олар халық
үшін ... ... жаңа миф ... пікірінше: адам моральдан, ең алдымен оның рационалдық
бастамасынан туған ұжымдық элементтерден ... ... ... не ... ... - ... билікке деген ұмтылысы, өз билігін нығайтуы, - деп
жауап береді. Не жаман? деген ... - ... ... - ... ... ма? ... ... - шындық та, әділдік те жоқ – дейді.
Бізді бағындыратын қолында күші ... онда ол ... ... шын. ... еркі ... ... іс келетін адамға ... Осы ілім ... ... өкіметінің мемлекеттік идеологиясымен,
философиясына айналды: өкіметті басқару үшін дана болудың ... жоқ, ... пен күш ... ... ... ұраны - «қорқынышты өмір сүр». Ницше
әдептілікті релятивтік түрде түсінді, ... не ... ... ... ... ... ... (Positivism - дұрыс пікір) – оның негізін қалаушы француз
философы Огюст Конт (1798-1857 жж.). Позитивизм - ғылым негізіндегі ... ... ... ... ... ... болу деп, ... танымдық маңызын теріске шығаратын бағыт. Оның тарихи кезеңдері
мен өкілдері:
Бірінші - ... ... 1830 ж - ХІХ ғ. ... О. ... Дж.
С.Милль.
Екінші – эмпириокритицизм немесе махизм кезеңі ХІХ ғ. аяғы – ХХ ғ
басы. Э. Мах, Р. ...... ... логикалық позитивизм. 1920─1960 ж.
Л. Витгенштейн, Б. Рассел, М. Шлик, Карнап.
Постпозитивизм (лингвистикалық, аналитикалық философия ) – ...... ... ... ... «Метафизика», яғни философия, тиянақсыз білім
құратындықтан ... даму ... ... ... жауап бере
алмайды. Ол танымдық ілімді үш сатыда көрсетеді. 1. ... ... ... үстемдігі, дүниедегі құбылыстарды сырт күштер, қияли қимылдар
арқылы түсіндіреді. 2. ... - ... ... ... ... (мәні мен себебін) түсіндіреді. 3. Позитивтік - ... ... Бұл ... ... ... ... шығарылады. Позитивтік немесе
дұрыс пікір барлық құбылысты ғылыми жолмен түсіндіреді. Конт ... ... ... ... ... ... ақиқат өзіндік пәні жоқ. Оның мақсаты ─ арнаулы ... ... ... ... пайдалы әрі пайдасыз жағы бар, тек
пайдалысын қабылдап, пайдасызынан арылу. Ол, ... ... ... француз материализмінен бас тартып, идеализм жолына түседі.
Позитивизмнің келесі сатысы – эмпириокритицизм. Ол ... ... ... ... ... ... ғылымды зерттеуді
ұсынса, эмпириокритицизм ─ біздің сезімнен тыс ешнәрсе жоқ, ... ... ... ... деп ... ... объективтік
өмірді субъективтік өмірге айналдырды. Эрнст Мах (1836-1916 жж) ... ... ... ... ... ... ... менің
санама байланысты - оны мен қайдан білемін? Махтың ... ... әсер ... жоқ, оны ... ... тудырды». Оны «түйсіктер кешені»
деп атады, олар менің ғана емес, барлық ... ... ... ... үй» ... ... тыс өздігінен өмір сүреді, бірақ біз ... ... ... ... ... өкілі Рихард Авенариус (1843-1896). Оның пікірінше, әртүрлі
болмыс өзінің ... ... ... ретінде, әртүрлігі жағынан қозғалыс
ретінде ойға келеді. Авенариустың «ойды ... ... ... бойынша,
ойлап түбіне жете алмайтын «материя» сияқты ұғымнан бас тарту керек. Оны
біріншіден, сезім ... ... ... ... бәрі де өз ... ... біз ... өзін емес, түйсіктер ... ... ... ... ... және оған ... рет
ой энергиясын жұмсамауымыз керек дейді. Махтың танымды түйсікпен шектейтін
идеалистік эмпиризмі сыннан өте ... ХХ ... оның ... ... ... – ХІХ ... 70 ... пайда болған, әсері үлкен діни –
философиялық мектептердің бірі. Ф. Аквинский ілімінің ... ... ... ... және ... ... ... жүгінеді.
Ватикан шіркеуінің теориялық басты қаруы. Ол философияда ... ... ... ... мен ... ... ... өкілдері: Жак Маритен, Этьен Жильсон т. б. Томизмнің ... - ... ... ... ... ... ... болса, ал
неотомистер оны адам болмысы мәселесімен толықтырды. Олар қазіргі заманның
жаратылыстану теорияларын түсіндірумен ... ... ... ... ... Соның бірі ─ Тейяр де Шарден әлемнің эволюциясы ... ... ...... Діни ілімде құдай мәңгі және
шексіз, діни философияның міндеті осы тұрақты ... ашу. ... ... ... өмір сүру ... ... олардың түсінігі ғылыми
білімдерге сүйене бастады, осыған байланысты діни философияның ... ... ... болып келетін догматтарға сенуді сақтау мен
оларды жаңаша түсіндірудің қажеттігі арасында қайшылықтар ... ... ... ... ... басты мәселесі - адам, оның өзінің ... ... ... өзгертуге, жаңартуға ұмтылуы. Олар адам ... ... ... кездерде діни философия адамдағы
жақсылықтың мәнін ... ... ... Олар ... қорғайды: ядролық қаруға қарсылық білдіреді, экологиялық
мәселелерді шешу мәселесін ... ... ... ... ... ... ... даму барысында адамзатқа тигізіп отырған зияндығын
сынайды. Осыған орай католицизмнің кейбір батыс ... ... ... ... ... ... Ватиканның материалдық қаражат
мүмкіндігі, зор байлығының болуын сақтап отыр.
Персонализм (лат. Perona - тұлға ) ─ діни ... ... ... ... ... жаратуынан пайда болған, жер бетіндегі
рухани ... ... мәні деп ... ... адамды «жеке
дербес индивид» ретінде қарау тәжірбиесіне қарсылық барысында пайда болды.
Олар ... ... ... ... жан - жақты ... ... деп ... Оның ... ... ... бірігуі болып
есептелінеді. Персонализм ... Н. А. ... Л. Н. ... Н. ... Америкада Б. Боун және Дж. Мунье, Ж. Лакруа, П. Ландсберг, т. б.
дамытып отырды..
 
Семинар ... ... ... ... негізгі идеялары мен қағидалары. Марксизм және
қазіргі
заман.
2. ... және оның ... ... Өмір философиясы. А. Шопенгауэр, Ф. Ницше.
4. Фрейдтің психоанализ теориясы.
5. Діни философия. Неотомизм. Персонализм.
Әдістемелік ұсыныстар:
Марксизм философиясының негізгі идеялары мен ... және ... сыни ... ... ... ... дүние игерудегі мәнін түсіну. Марксизмдегі принциптік жаңалық
– адам тек ... өмір ... және оны ... ... ... ... ... Санасыздық және психоанализ
А. Шопенгауэр, Ф. Ницше және З. Фрейд ілімдерінің
даму ... ... ... ... және оның ... түрлері мен міндетін түсіну: О. Конт, ... Р. ... ... ... ... ХХ ғ діни ... және оның жаңартуға ұмтылуы. Осы күнгі неотомизмнің
принциптері. Діни ой - ... ... ... ... (Ж. ... де Шарден, М. Нибур, Мұхамад ... т. б.). ... ... проблемасы. Персонализм.
 
Бақылау сұрақтары:
1. «Иррационализм » ұғымы нені білдіреді?
2. Ницшенің «билікке жету еркі» теориясы?
3. Позитивизм, оның ... ... ... ... пен ... ... З. Фрейдтің психоанализ ілімінің ерекшелігі неде?
6. Рационализмнің жаңашылықтары мен дәстүрінің қалыптасуының мәні?
7. Марксизмдегі практика түсінігінің ... ... ... және ... ... ... ... неліктен субьективтік
идеализмнің бір түрі ретінде қаралады?
Баяндамалар мен рефераттар ... ... ... ... және табиғат философиясы.
2. Марксизм философиясының негізгі ойлары.
3. Марксизмдегі қоғамдық ... ... ... ... О. Конт – ...... идеясы.
5. Шопенгауэр ерік - болмыстың негізгі шегі.
6. Философиядағы иррационалистік тенденция және индивидуализм мәселесі
(Шопенгауэр, Ницше).
7. Ницше философиясы: ... ... үш ... ... ... және психоанализ идеясы.
9. Неотомизм философиясы католиктік дінінің негізі.
10. Томизм және неотомизмдегі сенім мен ақыл-ойдың үйлесімдік принципі.
Философиялық мәтіндермен жұмыс ... ... ... ... Т. 3. М.: 1971.
2. Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая идеология. Маркс К., ... Ф. ... ... К. ... ... 1844 г. Соч. ... ... Ф. Так говорил Заратустра М.: 1990.
5. Энгельс Ф. Анти-Дюринг Маркс К. и Энгельс Ф. соч. ... ... З. ... в ... Лекции.М.: 1989.
7. Шопенгауэр А.Свобода воли и нравственность. М.:1992.
8. Шопенгауэр А.Афоризмы и Максимы.Л.: ... ... ... тізімі:
1. Антология мировой философии. Т.3.М.: 1971.
2. Алтай Ж., ... А, ... ... ... ... 2000.
3. Ақназаров Х.З. Философия тарихынан дәрістер курсы. Алматы, 1992.
4. Әбішев Қ. Философия. Алматы. Ақыл ... ... ... Қ. Философия тарихы. Алматы, 1992.
6. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Алматы, 2003.
7. Қасабек А. ... ... Оқу ... Алматы, 2002.
8. Мир философии: Хрестоматия в 2-х частях М.: 1991.
9. ... С. Қ. ... ... саяхат. Қостанай, 2000.
10. Мәдени-философиялық энцеклопедиялық сөздік /Т. Ғабитов, А. ... ... ... ... Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Философия тарихы. Алматы, 1999.
12. Современная западная философия. Словарь. М.: ... ... З. ... и ... М.: ... ... (под ред. ... Л. А.) М.: 2000.
15. Философия (Құр. Т. Ғабитов Аламты, Раритет, 2005).
16. Философиялық сөздік. Алматы, 1996.
17. ... З. Я и Оно. М.: ... ... ... ғ. ... ... ... деңгейіне көтерілді. Ұлттық
айырмашылықты жоққа шығаратын әлемдік өнеркәсіп және сауда-саттық ерекше
дами ... Осы ... ... ... және ... ... ... тапты. Философияда ескі мәселелермен айналысумен қатар, заман
талабына сай ... ... ... ... ... ... ... болды. ХІХ
ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында көптеген ... ... ... қосымша сөз жалғанады. Ол ілімдердің бір философиялық жүйеден
шыққанын, яғни тектес, екінші жағынан ... ... ... және ... ... үлгісінен оның айырмашылығына көңіл
аударады.
Беиклассикалық пен классикалық философия арасындағы қақтығыстықтың
орталық мәселесі ... ... оның ... ... ... ... адамзаттың рухани байлығының ерекше бір бөлігі.
Бұл философия адамзат ақыл-ойының әр-түрлі ... ... ... жауап берді. Ол іштей біртекті емес, онда көптеген бағыттар,
тұжырымдамалар мен теориялар бар. Оның ... жаңа ... және ... ... заман философиясының ерекше сипаты және белгілері:
1. «Практицизм» - дара ... мен ... ... ... ... шынайы өмірге бағытталуы.
2. «Эволюционизм» - табиғатта, ... және адам ... ... кең ... «Релятивизм» - адам білімінде салыстырмалылық (относительдік)
идеясының көп орын алуы.
ХХ ... ... ... ... ... ... екі
бағытты байқауға болады. Біріншісі - сциентизм (лат ...... Бұл ... мен ... ... ... ... байланысты қарама-қарсы көзқарастар:
сциентизм, яғни рационалдық–ең алдымен жаратылыстануда, ал ... - ... ... және ... ... ... ... отырып, ақыл-ойға сенім білдіреді. Антисциентизм керісінше, ақыл-
ойға және ғылымға сенбейді.
Сциентизм таным теориясында ақыл-ойға, оның ... ... ... ... ... екі ... тұрады дейді:
- ойлау қызметі тәжірбиеге сүйенеді, яғни ойлау дегеніміз–ақылға ... ... ... ... де ... ... адамның дүниені игеруінде логикалық (ойға қонымдылық,
қисындылық) пайымдау арқылы, ұғым мен ... ... ... жаңа ... ... болады. Ғылымға сенудің себебі: ғылым ... ... ... ... ... етеді; ғылымда көптеген жаңалық
ашылады; жаңа техникалар пайда болады (компьютерлер, ұшақтар, ... жаңа әрі ... ... әдіс ... ... - ... ... жетпейтін) құбылыстарды мойындап,
логикалық тәсілді жоққа шығарады. Ғылым адамды шынайы ... ... ... ... ... ... ... ұғымды бөлшектеп
жібереді дейді. Логиканың орнына интуициялық әдісті ұсынады, шындықты
тікелей тәжірибенің көмегінсіз ... ... деп ... Ал ... ... ... адамға зиян келтіреді, адамның ерекше қасиеттерін
сөндіреді, адамның ... ... ... адам ... ... адам ... ... нашарлайды деген сылтаулар айтады.
Иррационализм - ... ... ... ... де, ... де ... Сондықтан оған сыңаржақты қарап, оны жақтауға не
даттауға болмайды.
Позитивизмнің үшінші түрі - ... ... ... ... ... ХХ ... 30-60-шы жылдары пайда ... ... ... үйірмесінің» философтары: М. Шлик – негізін қалаушы,
оның ізбасарлары Р. Карнап, О. ... Б. ... (1872-70 жж.); ... Варшава мектебінің өкілі Тарский Альфред (1902-84 жж.). ... ... әрі ... ... ... ... ... үлестерін қосты. Неопозитивизмнің басты идеясы: философия ғылым тілі
- логиканы талдап, жетілдірумен ... ... Тіл ... ... ... ... (шынайы) басты құралы. Тілді логикалық
талдау - бұл мәтіндерді, ұғымдар мен таңбаларды зерттеп, солардың ... ... ... ... ... ... неопозитивизм
«Герменвтикаға» жақындасады.
Неопозитивизмнің негізгі принципі верификациялау (лат. Verus – ... fasio - ... ... - ойды ... ... ... тексеру. Егер ой тексеру немесе ... ... ... (дәлелденсе немесе терістелсе), онда ғылымға жатады да,
қалғандары–жалған ... ... ... ... орнын анықтау үшін,
біріншіден, логикалық-математикалық жолмен, екіншіден, эмпирикалық тексеру,
яғни бақылау, өлшеу мен ... т. б. ... ... Логикалық-
математикалық сөйлемдерді тәжірбие арқылы тексеруге болмайды, себебі олар
обьективтік нақтылық туралы ... ... ... идея, құдай секілді бұрынғы
философиядағы мәселелерді алып тастау керек, себебі олар верификациялауға
жатпайды әрі ғылыми ... жоқ ... ... ... ... ғылым ... ... ... метафизикалық дүниеге көзқарастық мәселелерден ажырату,
ғылымды философиядан ... ... ... тек қана ... ғылымда мүмкін деп,
философияны тіл түрлерін, негізінен ғылыми тілді талдаумен ... ... ... ... ... мойындамады.
Неопозитивизмнің түрлері көп, ... ... ... ... ... ХХ ... ... жартысы
философиясында өзінің нақты қалыптасуын және дамуын тапты.
Прагматизм (гр. pragma іс-әрекет) - бұл ағымның өкілі әрі ... ... Пирс ... және ... ... (1842-1910). Бұл
философияның негізгі принципі: қандай ой-пікір ... ... ... ... ол пайда әкелсе - шын, басқаша болса - жалған. Прагматизм ағымының бір
түрі - инструментализм (instrumentum- ... ... ... ... Джон Дьюи ... ... түсінігінде ғылыми заңдар
тек қару болып ... ... ... ... ... жету емес, жәй процесс дейді. Дьюи философиясының
бағыты эмпиризм болғандықтан, тәжірибеге көп көңіл ... Ол ... ... ... тіршіліктің бастапқы себебін іздеу орынсыз дейді.
Герменевтика (грекше germenututios- түсіндіру). Герменевтика ілімі
антика заманынан басталған. Оны ... ... (Об ... ... ... ... ... Бұл ілімнің мақсаты, мәдениет
саласын ғылыми деңгейде тану, кең мағынасында адамның ... ... ... ... ... мәтіндерін талдауға арналған Реформация
кезеңінде (ХVI) гермевтиканың рөлі арта ... ... ... ... ... ... Ф. ... Ф. Шлейермахер,
бұл ілімді ары қарай дамытқан және оған зор әсер ... ... ... Г. ... Э. ... М. ... Э. ... Г. Гадамер, М.
Ландман, Г. Рикер, М. Хайдеггер.
Неопозитивизм ... ... ... ... ... дамыды. Ол ғылыми білімді бірін-бірі алмастырған теориялар арқылы
өсетін, жинақталып өзгеретін деп ... ... ... ... ... кетті. Өкілдері: К. Поппер (1902-1994),Томас Кун
Сэмюэл (1922), Лакатос Имре (1922-74).
Постпозитивизмнің пайда ... К. ... ... жаңалық ашу
логикасы» және Т. ... ... ... ... ... ... ... ағымы өкілдерінің түсінігі бойынша, ғалымның мінез-
құлқының ерекше ... олар ... ... ... ... ... ... еш уақытта қорықпауы керек. ... ... ... мен ... әдістемелікке сүйенген сынға ашық болу
керек. Сол үшін ... ... (лат falsus- ... және ... ... ... ... - бекерге шығару арқылы дәлелдеу.
Ол ойдың қисынды немесе қисынсыздығын байқау арқылы шешіледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ретінде әрі
неопозитивизмдегі верификация әдісіне балама ретінде ұсынды. Оның ... ... ... ... олар ... ... ... верификация принципі емес, фальсификация принципі қажет, яғни ... ... ... қалай да болмасын жалғанға шығарып, жалғанға шықпаған
ғылыми жобаны ─ ақиқат деп ... ... ... Т. Кун ... ... ... ... алма-кезек күресінің нәтижесі дейді. Негізгі рөлді логика
мен методология нормалары ... ... ... ... ... және ... ... өмір сүруін қамтамасыз
ететін сенімдер, құндылықтар, техникалық құралдарының ... ... ... ... ... ... әрбір теорияны тәуелсіз,
басқамен ... ... ... ... ұғым қазіргі замандағы
постпозитивизмде ең маңызды түсінік болып саналады. ...... ... ... бір берілген уақытта мәселелер мен
шешімдерді қоюдың моделі. Ғылым дамуының негізгі ... ... ... ... ... ретінде іске асады. Т. Кун ... ... ... түсінуге өте зор үлес қосты. Ол ғылым ... ... ... ... ... ... ... ғылым дамуының
кейбір диалектикалық сипатын ашты.
И. Лакатос теорияларды емес, бірнеше жеке теорияларды қамтитын ... ... ... ... П. ... ... миф пен ... ешбір айырмашылығының жоқ екенін айтады. Ол
«методологиялық анархизм» теориясын жасады. Онда ол ғылымда ешбір ... жоқ, ... біз ... және ... ... ... ... Постпозитивистердің пікірінше, ғылыми білімнің мақсаты объективтік
ақиқатқа жету емес, белгілі бір міндетті орындау. Мысалы, жәй және ... ... ... ұғымы сенімге, мүддеге, т. б. алмастырылады.
Постпозитивистер неопозитивистердің ғылыми ... ... ... ... ... ... ұмтылыстарымен жалпы байланысты
үзбейді, одан талдау жолдарын алады, эмпиризмді ... ... тіл ... ... ... постпозитивизм өз мәнін
жоғалтты. Бұл жалпылай мойындалған ғылымның даму теориясының ... ... ... ... ... ... Постпозитивизмнің өз
ішіндегі дискуссия көптеген қарама-қайшылық көзқарастың барлығын, философия
ілімінің плюралистік сипатын көрсетті.
Зигмунд Фрейд (1856-1939 ж.) - ... ... ... психолог, психоанализмнің негізін салушы. Фрейд: ... ... ... деп ... ... ... ─ психикалық
ерекше ақиқат және адамға тән, ... ... өмір ... оны ... ... кең ... түрі - түс. Түс ─ ... ақиқат өмірде
іске аспаған, жасырын ұмытылысының арқасында ... ... ... - жағымсыз эмоцияның, тәжірибенің денсаулық пен тепе-теңдіктің
бұзылуына байланысты, санадан ... ... ... ығыстырылған жағымсыз эмоция, ... ... ... ... әсер мен ішкі ... ... ... жаңсақ қылық, жаңылыстық және ағаттық, ерте ме кеш пе өздерін
білдіреді. Оны ... ... ... ... ... көрсетуге болады:
санасыздық - үлкен ауыз үй. Онда ... ... ... адам ... үйге - санаға - кіруге өз сағатын күтіп отырады. Сана ... ... ... оған ... ... және тілектер ғана шақырылып отырады.
Ауыз үй мен ... ... ... бар, ол санаға тек оған ... ғана ... ... ... ... ... ... кейде мүлгіп
кетеді, осы сәтте қажеті жоқ күтушілер сана кабинетіне кіріп кетеді. Мүлгіп
кеткен күзетшілер ... ... ... ауыз үйге қуып шыға ... ... ... психологиялық жүйесіне байланысты (1905-1920 жж)
санасыз-дықтың негізінде «Либидо» - ... ... ... ... ... ... Либидо өз көрінісін ... ... ... пікірі бойынша, сексуальдық импульс үшжақты іске асады:
біріншіден - ... және ... емес ... ... ... ... екіншіден - санасыздыққа ығыстырылады, үшіншіден – ... ... ... ... ... ұят, моральға айналып, өз энергиясынан
айырылып басылатын болады.
ХХ ғасырда Фрейд өзінің екінші ... ... ... мұнда
санасыздық энергиясының пайда болуына жаңаша қарайды. Эрос (өмір инстинкті)
- адам мінез-құлқының ... ... ... жатыр. Адам
осыған байланысты өзінің қажеттілігін қамтамасыз етіп тұқымын жалғастырады.
Танатос (өлу инстинктісі) - ол ... ... ... өзіне
«жат» және қатерлі болатындардың бәрін қиратуға итереді. Адам ... ... Эрос пен ... арақатынасы болады. Фрейдтің ойынша психика
өзінше дара және материалдық процестермен қатар жүреді. Ол ... ... ... ... ... ... (санасыздық). Адамның еркінен
тыс психикалық конфликтер, ... ... ... ... ... ... ... санасыздық және саналы қалыптасқан «шындық
принципі» арасында болады.
Неофрейдизм ─ Фрейд ... ... ... ағым ... пайда
болды. Бұл ілімді жалғастырушылар оның ...... ... ... Густав Юнг және Эрик Фромм болды.
Э. Фромм ... жж.) ... ... ... өкілі. Оның «иелену немесе болу» деген
еңбегіндегі ... ... адам ... ... оның ... ... дүниені көре білу мүмкіндігінің болуы. Өз ұстанымында және
бұл сұрақтарды ... ол ... пен ... ... Оған ... идеялары да зор әсер етті. Фроммның ... ... ... ... - ... табу және оны біздің ішкі
дүние мен мінез-құлқымызды өзгертудің қаруы ету. Бұл ... ...... ... қатынастың ашық болу мүмкіндігіне қуану
және жасау, оның шығармашылық күшін азат ... Карл ... ... жж.) – Швейцария психологі, мәдениеттанушы,
«аналитикалық психологияны» ... ... ... ... ... ... ... натурализм мен пансексуализміне қарсы болды.
Ол: «психоанализ нақты, оны ... ... ... ... жүргізуге
болмайды»- дейді. Юнг Фрейдтің жеке адам санасыздығымен ... ... ... ... ... ... Архетиптер («бастапқы»
психикалық құрылымдар түрінде сақталған ежелгі тәжірибе) дүниені қабылдау
мен ой ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Архетиптер,
тәжірибеге дейінгі кейбір ... ... ... ... ... ... болады. Архетпитер аналитикалық
техниканы қолданғанда түсінілмейді, күйзелуде және нақты адам бейнесінде,
мәдениетте, діни ... және ... ... ... Олар ... мінез-құлықтың ауытқуы арқылы білінеді. Жетекші архетиптер: Анима
(әйелдік бастама), Анимус (еркектік бастама), Тень (біздің ішіміздегі ... жеке ... ... ... бет ... ... ... шынайы интегралдық «Менге» жақындау дәрежеміз). Архетиптер бастапқы
кезден-ақ, ... ... ... ... жинағы, олар құпия, киелі
(сакральды) болады. Онда зор энергия, өзіндігі жоқ күш бар. Адамдар мәңгі
үлгілерге ... және бір ... ... ... ... символдарда
бейнелейді. Олардың қай-қайсы болса да санасыздықтың күшін аздап ашады және
жасырады.
Феноменология - батысеуропалық ХХ ... ... ... бірі ... ... ... ─ Эдмунд Гуссерль (1859-1938жж).
Феноменологияның пайда болуына Декарт, Лейбниц, Беркли, Кант пен ... ... ... ... оған ... ... де өз ... Феноменологияның орталық мәселесі ─ сананы болмыстың ерекше ... ... ... ішкі ... ешбір заттық, әлеуметтік сананың
негізіндегі санасыздық қатынастарға принципті ... ... ... ... оның ... ... ... түсінуде сана әрекетіне аударылуы
тиіс. Сананың спецификалық сипаты оның интенционалдығы яғни ішкі объектіге
мағынаға бағытталуы. ... ... ... ... феноменлогия дескриптік әдісті қолданады да, мағына табу
тәсілін суреттейді. Феноменологиялық әдіс ... ... ... құқықта, онтологияда, философияда, математикада және
жаратылыстануда көрініс табады.
ХХ ғасырда Батыс философиясының белгілі ...... Оның ... дат ... әрі ... С. ... (1813-1855)
жасады. Ол рационалдық философияны ... ... ... ... және адамға деген салқындығы үшін айыптады. Олар тек ... - ... ... құдайды, прогресті немесе дерексіз ақиқат
мәселелерін қарастырады, ол философиядағы ... ... - адам ... ... ... адамды мадақтауды ─ антродиция дейді. Бұл мәселе ... ... ... ... ... ... ... философиясының» өкілдері көп әсер етті. Олар ─ Б. ... М. ... және ... секілді ұлы адамдардың шығармаларынан да көп
ойлар алды. Философия ілімі дамуының қазіргі кезеңі және ... ... ... ... ... ... алмайтынын Б. Паскаль көрсетті.
Адам мен оның болмысын ақыл-ой тәсілімен түсіндіру өте ... ... ... ... ... ... ... тұтас мән ретінде және оның
мақсатын, пейілін, күйзелісін, ... ... өмір ... мен ... ... ... ... емес.
Экзистенциализм идеялары әр елде, әр уақытта айтылды. Экзистенциализм
өзінің мазмұны бойынша біртекті ... ... ол: ... ... ... ... Экзистенциализмге жақын теорияларды Ресейде бірінші
дүниежүзілік соғыс қарсаңында Л. ... Н. ... ... ... ... ... ... және одан кейін Францияда ол
тез тарады (К. Марсель, Ж-П Сартр, А. Камю, т. б.), ал 50-ші ... ... ... ... ...... адамның болмысы, оның мәні
мен тағдыры. ... ... ... ... үрей, ажал, шекаралық жағдай, ... ... ... ... ... ... адам болмысы туралы сөз
болады. Ондағы ... ... ... - адамның жай-күйінің ... Жиі ... ... - ... ұят, ... ... үрей ... пен қамқорлықтың салдары. «Шынайы болмыстың» негізгі көрінісі -
адамның өмір сүруі және ондағы оқиғалар. Оқиғалар ғана адам ... ... ... ... ... ... өзі жоқ, экзистенция жоқ, адамның
өмір сүруі ... Адам ... ... ... оның болмысының
толықтығының кепілі.
Экзистенциядағы «шынайы болмыс» уақытқа сәйкес болады. Уақыт - ... адам ... ... ... ... ... өзі ... Уақыт - өмірдегі бір оқиғадан, басқадай нәтиженің қалыптасуы.
Сондықтан олар физикалық уақыт (секунд, минут, сағат) ... ... ... ... ... ... барлық уақыты өз кезегімен өтіп жатқан
оқиғалардан (туу, ... ... ... ... ... ... шығу,
жұмыс істеу, қызықты кездесулер, т. б.) тұрады. Экзистенциалдық уақыт ... ... ... ... ол адам ... ... ... сапасы,
уайым, қайғы-қасірет, таңдау мен жауапкершілік. Былайша айтқанда ол ─
тағдыр. ... ... ... мәні: болмыс пен
уақыттың арасында өзара диалектикалық байланыс бар. Оны Хайдеггер «болмыс
пен уақыт» бір-бірін ... ... ... ... мен ... ... байланыста болады. Экзистенциализм танымы - адамның қайғыруы және
одан да күшті ... ... сай ... ... ... ... нақты
болмысты, әсіресе болмыстың мәнін ашуда Ясперс енгізген «шекаралық жағдай»
категориясының рөлі зор. Ясперс: «тек осы минуттарда ғана адам ... ... ... ... ... ... ... уақытта олар кәдімгі
болмыстың күнделікті тікелей әсері арқылы жасырынып жатады ─ ... ... ... ... үміт ... ... ... шекаралық жағдайға
келеді, онда шынайы өмір ... мәні ... ... ... діни және атеистік экзистенциализмге де тән.
Осындай нақты шекаралық жағдайда адам өзінің ... ... ... ... алайық. Құдай Авраамға өз баласын өлтіруді міндеттейді.
Осыдан оның жан-дүниесі күйзеліске түседі: ... ... ... ... ... атқару мәселесі туады. Экзистенциализмдегі діни
көзқарастың негізіндегі таңдау - ол дұрыс жол, ... ... ... ... экзистенциалимздегі таңдау – құдайсыз-ақ өзіңді табу, іске
асыру. «Жеке адам өзін-өзі іске асыруы тиіс»- дейді ... ... ... өзін ... ... ... азат болу немесе басқа әркетте өзін табу.
Адамды ештеңе, ешкім ... өзі де) ... ... Бұл ... - ... әрекет туралы ілім»,- деп жазады ол.
Экзистенциализмде таңдау ұғымдары мен бостандық категориясының толық
байланыста болуы ─ ең бір ... ... ... ... ... ... бостандықпен түйіндес болады. Адам өзін-өзі жасау
арқылы, өзін іске ... ... ... ... ... әр ... о ... берілген еркіндігі, әрине оны ол керек
етсе. Ал, ... - адам ... өзі. ... ...... ... бір ... болады, ал, діни экзистенциализмде экзистенция
жердегі өмірдің арғы жағына тарайды Яғни, ... мәні ...... де ... ... өкілдері өз философиясының өзегіне адамның қоғамнан
жаттануын қойды. Олар адам қоғамнан алшақ болуы және оның ... ... ... Ол үшін ... ... ... осы дүниені ұмытып «шынайы
шындық”, «Мен»-ге ... ... ... Жеке адам ... ғана ... шын
дүние саналуы қажет. Экзистенциализм сезімді абсолютке ... ... және ... қоғамдық табиғатынан ажыратып қарайды. Экзистенциализм
философиясы жетілуде, оның идеялары кең түрде әдебиетте, өнерде қолданылып,
аса маңызды ... ... ... ... - (лат ... - ... ... тұрақты
байланыстарының жиынтығын қамтитын құрылым ұғымына негізделінеді. Онда
кезкелген зерттеп отырған құбылыстарды ... ... ... ... ... ... және оның ... деген
қазіргі кезде тарап кеткен гуманистік түсініктерге қарсы шықты. Бостандық
тек қана фикция, ол тірі және өлі ... ... ... ... және ... өмірдің бос қияли жемісі деп ... ... ... әдіс ... ... тіл мәселесімен айналысты.
Бұл әдістің жан-жақты тарауы, оны ... ... оның ... және мәдени оқиғаларға араласуы, сынау және өзіндік сынау арқылы
структурализмді постструктурализмге ... -ХХ ... 70-80 ... ... ... ... ... «екінші толқынын» сынау мен
қиындығын жеңу барысында қалыптасқан плюралистік ... ... (екі ... екі компонентен тұру) және иерархиалық түсініктер
постструктурализм мен ... ... ... ... ... ... ... Ол Ж.Делез бен Ф. Гваттридің
«Кафке» (1974) еңбегінде енгізілген «Ризома» терминінде анық ... ... ... ... ... жүйенің көптеген
«түйінін» білдіреді. ... ... ... нақтылықты бейнелеуде
құрылым ұғымынан гөрі қолайлы және жеке элементтердің қатал иерархиясын
жояды. ... ... ... негізгі метафора «ағаш» (онда орталық
бағана және одан жан-жаққа тарайтын бұтақтардың барын ... ... ... ... ... жоқ, өте ... ... байланыстағы
бұтақшалар мен олардың шексіз көптеген басқа қосымша бұтақша мен балауса
бұтақтарға тамыр болып қызмет ... ... ... Бұл секілді
әлем көрінісінде «орталық» және «шеткі аймақ (периферия)» ... ... ... ... ... ... ... дискурсивтік талдауды мәдениет ... ... ... ... таңба жүйесі ретінде түсіндіру. Ж.Деррида бойынша:
«ешнәрсе мәтіннен тыс өмір ... ... ... ... мен ... ... ретінде түсіндіріп, «Өзіндік референция» еңбегінде
оның өрісін кеңейтті. «Қанша парадоксальді болғанымен, орталық құрылымның
ішінде және сыртында орналасқан ...... ... ─ бұл ... ... ... орталықтың өзінің
құрылымының болмауы, ол структураның ішінде және оның сыртында орналасқан.
Ол экономикада - өндірістегі децентрация, мәдениетте - ... ... ... ... ... пайдасы үшін этноцентризмнен бас тартуы,
т.б.
Ж.Деррида «деконструктивизм» деген интеллектуалдық қозғалысты тудырды,
ол ... ... ... ... ... жаңа ... ... мәдениет пен философияны игерудегі еуропалық
«метафизикаға» қарсы философиялық ұстаным, саяси стратегия, ... ... ... әдісі ретінде қарала алады. Деконструкция жоққа шығару
немесе бүлдіру ... ... ... ... мен іске ... жаңа бір
талпынысы, ол үшін дискурсивті мақсатты ... ... шешу ... Фуко ... ... қарастыруда, білімді әлеуметтік
құрылымдау саласындағы зерттеулерінде өзінің «Сөздер мен ... ... үлес ... ... ... (таным теориясы) ол үш эпистеманы
(таным өрісі): қайта өрлеу, ... ... ... ... ... Егер қайта өрлеуде тіл заттар ... зат ... ... ... ( модернизм) тіл ойды жеткізетін құрал, қазіргі
замандағы эпистемада тіл дербес ... ... ... ... Ж.Делез, Ж.Бодрийар, Ж.Лиотар,
Ю. Кристева, ...... іске асу ... оған ... ... және ыдыраңқылықты қарама–қарсы қоюды
өз міндеттері деп таниды.
Философия енді ... ... ... ... адамның өмір сүруінің мәні ... ... ...... ... ... ... ақыл-ой мәдениеттің
әртүрлі салалары арасындағы интерпретациялық делдал.
«Постмодернизм»- ... ... ... сай, ... кейін деген
француз сөзі. ... ... жаңа ... рационализм мен
ағартушылық ... ... ... ... ... ұғымы француз философы Ж.Лиотардың «Постмодернизм тағдыры»
еңбегінің арқасында ... ... ие ... Постмодернизм термині 1917-
1920 жылдары архитектурадағы стиль ретінде, ал 1960 жылы терең түсіндірілу
негізінде ғылыми айналысқа ... ... ... өнер, ғылым, техника, әлеуметтік-
экономикалық, технологикалық және саяси ... ... ... ... ... жүйе ─ ... қорытынды, әртүрлі тұрақтылықты іздеу,
беделдің ... бас ию, ... ... ... ... арасындағы
келісімді міндетті етуге тырысу, ескірген этика мен моральді ... бас ... ... ... жүйеден» босатуға ұмтылады.
Модерн мен постмодернизм арсындағы қайшылық көптеген пікірталастың
тууына ... оның ... ... Ю.Хабермас пен Ж-Ф. ... ... ... Бұл ... ... ... мен Р.Рорти,
т.б. қатысты. Қандай болғанда да олардың көбі ғылымның ... мен ... ... өнердің автономиялығы, ғылыми прогресс,
адамның азаттық ұраны ─ қанаудың ... ... ... ... ... Ж. Делез бен ... ... ... ... мен өндіріс деңгейінде субъективтік тілек машинасын
жасап, адамды, олардың құрылымдарын әлеуметтік ... ... ... өз еңбегінде қоғамдағы әлеуметтік кеңістіктегі жағдайды
сипаттай отырып, оның ерекшелігінің ... ... және ... ... ... ... дегеніміз көшірме немесе ұқсастық (
үйлестік), түпнұсқаны ... ... ... ... ... ... мәдениетінде үстемдік етеді, ал оның репрезентациясы кино,
теледидар, ... ... ... ... ... іске ... Олардың
шиеленісуі, әртүрлі әлемнің бір сәтте уақыт пен ... ... Ол ... сәйкестендіруді (самоидентификация) іздеу немесе ... ... ... ... ... ... постиндустриалдық қоғам ұғымына сай
құндылық, енді ақша ... ... емес - ... ... шындық -
виртуалдыққа айналды. Лабиринт принципі арқылы ... БАҚ ... ... гипермәтін ұғымы пайда болды.
Постмодернизм өкілдері: Р. Барт, Ж. Батай, Ж. Бодрийар, Ж. ... ... Ж-Ф ... Р. ... Ал М.Фуко қойған диагнозды батыс елдерінің
дамуы дәлелдеп отыр. Масс-медиада жасалған ... пен ... ... ... ... т.б. ... ... жетті. Шындықты ойдан
шығарылғанымен және өмірдің өзінен туғанды «тек экрандылығымен» бөліп қарау
мүмкін ... ... Бір ... ... сол құбылыстың өзінің негізіне
айналды, тек сол кезде ғана ол өз ... ие ... ... - ... Бұл ... түйінді ойлар, батыс ... ... ... ... ... ... ... ХХ─ХХІ ғ. басындағы саяси-әлеуметтік шындық, рухани ... және ... ... көрінісі.
2. Прагматизм. Позитивизм мен рационализмнің ... ... ... ... ... ... рухани бостандық пен жауапкершілік мәселелері.
4. Постмодернизм философиясындағы түйінді ойлар.
Әдістемелік ұсыныстар:
Осы заманғы Батыс философиясының негізгі бағыттары. ... ... ... және ... осы ... ғылым мен
әлеуметтік практиканың жетістіктеріне сәйкес кейбір философиялық ... ... ... және ... Информациялық (ақпараттық) қоғам идеясы.
Технократизмге сын.
Дүние ортасындағы адам және адам әлемі. ... және ... мен өлім ... (С. ... М. ... Ж. Сартр).
Постмодернизм ХХ ғасырдың екінші жартысында ерекше дамып, қазіргі
Батысеуропалық философияның дамуына ерекше ... ... ... ... ... ... тек ... пайда болуының себебі неде?
2. Герменевтика ілімінің мәдениет саласын ғылым деңгейінде зерттеу
мақсаты не?
3. Экзистенциалдық философия және оның ... ... ... ... «Бір ... ... ... мәні?
5. Классикалық философияның негізгі принциптерін сыни көзқараспен қайта
қарау?
6. Психоаналитика ... Юнг ... ... ... Постпозитивизм ағымы ғылыми білімнің өсуіне қандай ықпал жасады?
8. Неопозитивизм ағымының негізгі зерттеу обьектісін көрсет?
9. Франкфурт мектебінің әлеуметтік ... шешу ... мен ... тақырыбы:
1. ХХ ғ. көркемдік мәдениеттегі Фрейдтің санасыздық идеялары.
2. Экзистенциализмдегі жаттану мәселесі.
3. ХХ ғ. философиясының ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... кезеңдері.
5. ХХ ғ. Батыс философиясындағы адам мәселесі.
6. Технократиалық және антитехнократикалық утопия.
7. К. Поппердің әлеуметтік-философиялық тұжырымдамасының негізгі мәні.
 
Философиялық мәтіндермен жұмыс ... Камю А. ... ... М.: ... ... И. А. ... историко-кретический анализ. М.: 1985.
3. Кьеркегор С. Страх и трепет. М.: 1993.
4. Мир философии: Хрестоматия в 2 частях. – М.: 1991.
5. ... ... (Ф. ... З. ... и д.р.). ... А. А. ... ... Хайдеггер М. Время и бытие: статьи и ... М.: ... ... К. ... и ... истории. М.: 1985.
 
Әдебиеттер тізімі:
1. Алтаев Ж., Қасабек А. Мұхамбетәлі Қ. Философия тарихы. Алматы, 2000.
2. Ақназаров Х. З. Философия тарихынан дәрістер ... ... ... ... Ж., ... А., ... Қ. ... тарихы. Алматы, 2000.
4. Әбішев Қ. Философия – Алматы: Ақыл кітабы, 2001.
5. Бейсенов Қ. Философия тарихы. ... ... ... Б. Н. ... человека. М.: 1995.
7. Гайденко П. П. Экзистенциализм и проблема културы. М.: 1963.
8. Есім Ғ. ... ... - ... ... 2004.
9. Зотов А. Ф., Мельвиль Ю. К. Западная философия ХХ ... ... ... Зотов А. Ф., Мельвиль Ю. К. Западная философия ХХ века. Учеб.
Пособие. М.:
1998.
11. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Е. Философия. Алматы: ... ... ... ... Оқу ... ... ... Құлсариева А. ХХ ғасыр философиялық тұжырымдамасы. Алматы, 2001.
14. Лейбин В. М. ... ... и ... ... ... ... Маркузе Г. Одномерный человек. М.: 1969.
16. Мудрагей Н. С. ... и ... ... ... М.: 1985.
17. Мырзалы С. Қ. Философия әлеміне саяхат. Қостанай, 2000.
18. Немировская Л. З. Философия: Уч. Пособие. ... ... К. ... ... и его ... М.: 1992.
20. Поппер К. Логика и рост научного ... М.: ... ... Б. ... ... его сферы и границы. М.: 1957.
22. Современная западная философия.М.: 1991.
23. Современная западная ... ... М.: ... ... энцеклопедический словарь - М.: 1994.
25. Философия (под ред. проф. Никтич Л.А.). М.: 2000.
26. Философия: Т. Х. ... ... ... ... Юрлит, 2004.
27. Философия Құр. Т. Ғабитов - Алматы: Раритет, 2005.
28. Фромм Э. Психоанализ и ... ... Орыс ... халқының философиялық ойлары - әлемдік философия мен мәдениеттің
органикалық бөлігі. Орыс ... ... ... ... бірақ оның ерекшелігі ─ ойлау тәсілінің ұлттық сипатында болып
отыр.
Православие діні - ... орыс ... ... ... орыс ... 988 жылы ... оның дамуының жаңа кезеңі болды. Ол
кездегі ... ... діні ... ... ... етті. Орыс
философиясы «Византиялық» философияның әсерімен дами бастады. ... ... ... ... ...... ағым, оның мақсаты - Платон ... ... ... қайшылықты жою және оны ары ... ... ... ... ... ... ... (сәуле шашу, өту)
туралы ілім формасында қабылданды. Материя әлемдік иерархияның ... ... ... ... ... ... - жоғары тұрады, ал
«алғашқы жаратылыс» немесе біртұтастық ... ... де биік ... ... философияның ең жоғарғы сатысында ақыл-ой, оған
тәжірибенің ... ... ... ... ... ғана ... Бұл философияда идеализм - теософияға айналады. Теософия (гр theos
- құдай және sophia - даналық ... ...... - ... ... ... дінтанудан тыс формалармен теңесетін ұғым.
ІХ-XVIII ғасырлардың бірінші жартысы - философиялық мәселелер мен басқа ... сана ... ... діни және ... ... ... ... (Илларион, Андрей Рублев, Феофан Грек, Владимир Монамах).
XVIII ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ... ... ... - ... ... және ... мен ... ұғыну, әрі, Батыс Еуропаның
философиялық ойы мен ағымдарына еліктеу ... ... ХІХ ... ... - ХХ ғ. ... Орыс ... өз дамуы басталды. ... ... ...... ... ... (ІХ ғ) - ... орыс Метрополиті. Оны Ярослав
Мудрый ... Оның ... о ... и Благодати» атты еңбегінде біраз
философиялық және қоғамдық-саяси идеялар бар, ол Христиан дінінің негізгі
түсінігін қарастырады. ... Көне ... ... ... ереженің
мәнін ұғынуды ұсынады: құпияны, мәңгілікті білмей, бармен көңіл көтеру ─
аз нәтиже ... ... ... ... Евангелияда (інжіл) ақиқат
игіліктен ажырмай, бүкіл адамзатты құтқарады, Көне ... Жаңа ... ... бостандыққа жетеді делінген. Адамзат тарихы дамуының мәні
осында. Владимир Мономахтың негізгі шығармасы ─ ... ... ... тән ... ... кодекс, келешек ұрпақты тәрбиелеу
мәселелері бар. Орыс жері, оның тағдыры, елді ... ... ... пен зұлымдық тақырыптары қарастырлады.
М. В Ломоносов. (1711-1765 жж.). Ең ... орыс ... ... ... беделдерден өзін іштей тәуелсіз санаған.Ол орыс философиясындағы
материалистік дәстүрді ... ... ... ... ал ... ... келе ... құрайды, материя мен қозғалыс ажырамас бірлікте,
материя үздіксіз қозғалыста ... атап ... ... ... ... ... барлық заттар мен материя ең ...... яғни ... ... ... ... Танымдық ойлары: құбылыстар мен ... ... ... арқылы
қабылданады. Ол ой жүзінде талданып, ... ... ... ... Ломоносов экспериментке, тәжірибеге, теориялық ... ... ... ... ... ағартушылық, гуманистік көзқараста болды.
Ломоносовтың құдайға қатысы - ... Ол бір ... ... бар ... шығармайды, ал, екінші жағынан, ең жоғарғы күшті және ... ғана тән деп ... ... ол ... ... ... талап
етті.
А. К Радищев. (1749-1802 ж) ─ тұрақты, табанды материалистік позицияны
жақтады. Болмыстың материалистік бастамасын негіздеумен ... ... ... көп ... ... Патша өкіметіне қарсылық көрсетіп, халық
өкіметі үшін, құқықтық және рухани бостандық үшін ... ... ... ... деген еңбегінде шаруаларды басыбайлықтан
революциялық жолмен босатуды талап етті. Оның ... ... ... зор ... ... ... ... кезеңі ХІХ ғасырдың екінші ширегінен
басталады. Осы уақытта ұлттық тіл, (Н. М. ... А. С. ... ... ... ... ... ... бірге орыстың өзіндік санасы
қалыптасты. Философиялық ойлар ақсүйектер дініне ... ... ... ... арыла қоймайды.
П. Я. Чаадаев (1794-1856) орыс философиясының қалыптасуының ... 1836 жылы ... ... ... ... ... ... Онда ұлттың рухани дүниесі үшін православиеге қарағанда,
католицизмнің маңызды екенін көрсетеді. Түкке тұрмайтын Византияға тәуелді
болу, ... ... ... ... дейді. Оның пікірінше, ... және ... ... ... Адам ... күнінен бастап
өлгенге дейін ұжымда, қоғамда болғандықтан ғана тұлға, кісі ... ... сана ... ... жеке ... ... ... Ұжымдағы өмір - адамды хайуаннан ажыратын
негізгі фактор. Ол ... ... ... ... Жеке бастың
пайдасын қоғамдық мүдеге қарсы қойды. Тарихи процестің негізінде Құдайдың
көрегендігі жатыр. Дінді - ... ... ... діні іске ... ... ... өзегі болып саналады. Тарихқа, мемлекетке және жеке
адамның тағдырына әсер ететін негізгі фактор ─ ... ... ... ... - ... ... диктаты, басыбайлылық. Құқық
бұзылуының негізгі себебі: басқа елдерге ... ... ... ... ... Ресей дүниежүзілік тарихи процестен шығып қалды, оның
келешектегі мақсаты - дүниежүзілік тарихи өріске оралу, ... ... Бұл ... ... және ... болып бөлінуге алып
келді.
Славянофильдер ағымының өкілдері И. В. Киреевский, ағайынды Аксаковтар,
А. С. Хомяков, т. б. ... Олар ... үш ... ... ... 2. Монархия, 3. Шаруа қауымы.
Православие бірыңғай ... ... және ... ... ... - дейді А.С. Хомяков (1817-1860). Православие – бостандық
пен қажеттілікті, жеке бастың ... ... ... табиғи
түрде байланыстырады. Адам өмірінің бұл жақтарын табиғи ... ... ... ... - жеке ... шіркеуде
өз еріктерімен бір-бірімен бірігуін білдіретін православиялық діни ілім
және діни-философиялық ... ... ... - ... ... өмір сүретіндер үшін түсінікті және солар ғана ... ... ... мұны ... ...... құрылыстың идеалдық түрі. К.С. Аксаков (1817-60
жж.). Орыс халқы Батыстық «Мемлекеттік» болуды ... ... ... орыс ... ... және ... ... сонымен
бірге «революциялық зорлықтан» қорғайды. Өкімет халықтың ішкі өміріне, әдет-
ғұрыпқа және ... ... ... деп ... ... рухани
өмір», «бір-біріне араласпау», принципінің қайта өркендеуі, ... орыс ... ... мен тұрақтылығының кепілдемесі.
Шаруалар қауымы - «бірыңғай өнегелік әлем» ... ... ... утопистер болған жоқ. Христиан діні позициясынан
басыбайлылықты айыптады, адам адамның құлы бола ... ... ... ... ... дворяндардың қамқорлығынан ажыратса, іріп-шіріген
бюрократиялық өкіметтің езушілігіне тап болады дейді. Оны ... ... ... - орыс ... бастауының ең бір негізінің ... ... ... орыс ... ... ... діншіл, төзімді,
олай болатын болса, Ресей патриархалдық жағдайда болуы ... ... ... типін жоққа шығарып, отандық ерекше орыс философиясын
жасауды ұсынды.
Батыстықтар. Славянофильдермен айтыста батыстық тұжырымдама қалыптасты.
Бұл ... ... В.П. ... П.В. ... Т.Н. ... Н.В.
Станкевич, А. И. Герцен, Н. П. Огарев, В. Г. ... ... И. С. ... және ... ... да ... ... Дінді
сынай отырып, материализмге құмарланды, бірақ философияға қарағанда олар
гуманитарлық ойлаудың құшағында ... ... ... ... ... ... жеке ... шаруа құрылысын айыптау, ағарту идеяларын
дамыту, Ресейді еуропаландыруға ұмытылу біріктірді.
А. ... ... жж.) ... орыс ... ... жатыр» дейді. Гегельдің табиғаттың, қоғам мен ойлаудың жалпы
заңдарын ашқан диалектикасын ... ... деп ... ... логикалық дамуы, Гегель айтқандай, шындықтың, ... ... ... ... Ал ... ... ... логикалық
ойдың болуы мүмкін емес, табиғаттың өмірі үздіксіз, ал ой – ... ... ... - ... ... шек жоқ, ... ... тоқта, жетті,
енді одан ары баратын жол, ... жоқ деп ... ... деді. Ол: 1.
Диалектикалық тәсілді қолдануға шақырды, метафизика мен ... 2. ... мен ... ... материалистік таным
теориясын қолдады: дүниетанудың негізі - сезім мүшелерінің сыртқы дүниені,
заттар мен ... ... ... ... ... мен
құбылыстардың нақты бейнесі адамның ақыл-ойында өңделіп, ... ... ... ... ... ... ... өмірдің өзі.
Орыстың революцияшыл демократтарының материализмі ХІХ-ғ 60-80 жж.
Чернышевский мен Добролюбовтың көқарастарында көрінді:
1. Тап күресі - ... ... ... күші.
2. Тарихты патшалар мен ... ... ... ... ... ... ... идеалистік көзқарасқа қарсы
шықты.
3. Бірақ олар тарихи ... ... ... ашу дәрежесіне
көтерілген жоқ.
4. Пролетариат тарихи міндетін ... оған ... ... ... ... ... ... болды.
Н. Г. Чернышевскийдің (1828-1889) пікірінше, ... ... ... өте ... Ол үшін ... қатты шараларды да қолдану
керек. Оның көзқарасы «Не істеу керек» деген романында ... Онда ... ... азат ету, саналы эгоизм, революция мәселелері қойылды.
Ол тарих пен материалистік философияның қорытындылары ... ... мен ... сай ... ... деді. Дүниенің материалдық
принципін Чернышевский өзінің «Философиядағы антропологиялық принцип» деген
еңбегінде жан-жақты ашты. Ол ... ... ... ... мен
материяның жоғарғы ұйымдасу сатысында пайда болатын санадан басқа ештеңе
жоқ екенін көрсетті. Ой, оны ... ... тыс өмір ... ... бәрі ... ... ... ойлау - тек жоғарғы дәрежеде
ұйымдасқан материяның қасиеті. ... ... мен және онда ... рөл ... жариялады. Чернышевский Фейербахтың ықпалымен өз
философиясын ... деп ... ... ... ... ашып
көрсете алмады. Диалектикалық материализмге жақындады. Қоғамтануда көп
көрегендік пікірлер айтты.
Ф.М.Достоевский адам санасы, адам ... ... өз ... мән ... Оның ... «Жаза» (1866), «Нақұрыс» (1868),
«Әзәзілдер» (1871-72), «Жас ... (1875), ... ... ... ... хаттары және «Жазушы күнделігі». Бұл ... ... ... дін ... ... Ол ... - психолог, негізінен
адамның табиғи және әлеуметтік қажеттілігін, өте күрделі жағдайдағы мінез-
құлқыының өзгерістерін ... ... ең ... ... ... оның психикасын, жанға бататын көріністерді талдады. Жеке ... ... ... ... ... ... ... адамдардың табиғаты мен ... ... бар ... Адамдардың іс-әрекетін логикалық, тіпті ... ... ... ... ХІХ ғ. ... ... идеалистік
көзқарастың орталық мәселесі – адам тағдыры, оның ... мен ... ... ... Ф.М. ... әдеби көркем шығармаларында талдады.
Ф.М. Достоевский психиканың рационалдық бастамасын жоққа шығармайды.
Керісінше, ақыл-ой мен ... ... ... ... ... ... деп
санайды. Бірақ, ақыл-ойдың көмегімен адамның психикасын түсіндіру және
қандай болса да заң ... ... оның ... ... ... ... ... болады. Ф.М. ... алғы ... ... ... ... ... күрделілігі, оның кұпиясын ... ... ... ... пен ырық антагонисті. Сараптаушы
парасат бар жерде ... ... ... ... жоғалады. Ф.М. Достоевский -
әлеуметтік зұлымдықтың тамыры адам антропологиясында дейді. Адам ... ... ал оның ... ішкі ... жоқ, еркіндікті
бағаламайды. Кант философиясындағы антимонияны Ф.М. ... ... ... Ол адам ... әділдік пен
зұлымдық, тазалық пен арамдық, жақсылық пен жамандықты өмірден ... ... ... ... Оның ... – христиан ... ... ... ... құру болды. Ол мұны жердегі жұмақ
немесе «орыс социализмі» деп атады.
Орыс ... ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... философия пайда болды, оны орыс космизмі деп атады.
Өкілдері: Н. Ф. Федоров, В. С. ... Н. Я. ... К. Э. ... ... ... П. А. Флоренский, Н. Г. Холодный, А. А. Чижевский. Олар
адамның ... ... ... ... ғарыштық табиғаты және адам іс-
әрекетінің ғарыштық маңызды сұрақтарын қарастырды. ... ... ... ... көп ... ... көзқарасқа сүйенеді.
Орыс космизмнің екі тенденциясы бар:
1. Қияли ойға байланысты немесе дінге сүйенген бағыт. Діни ... ... В. С ... П. ... ... көп.
2. Ғылыми немесе жаратылыстану іліміндегі прогреске байланысты. Оның
өкілі В. И. ... ... ... мен Ноосфера, Жер мен
Әлем рөлі туралы ілімдерін жасады, К. Э. ... ... ... ұсынды.
В. С. Соловьев (1853-1900 жж.) – орыс ... діни ... және ... ... ... ... Оның шығармашылық өмірі
үш кезеңге бөлінеді:
1. 70-ші жылдардағы теологиялық прогресшілдік.
2. 80-ші жылдардағы дүниежүзілік мемлекет утопиясы.
3. 90-шы жылдары, Эсхатологиялық (гр eshatos- ... және logos – ... ... мына идеяларды ұсынады: қорқынышты сот және зұлымдықтың әлемді жеңуі
- ... ... ... рухы зұлымдық әлемінде зарығуда; бірақ адам
Абсолютке қатысы бар және құтылуы ... ол ... ... ... ... іске асады; шіркеу – келешек қауымдастықтың негізі, адамдардың
бірлігі; адам ... ... ... ... ол үшін ... ... қабылдау икемді. Соловьевтің «біртұтастық» (бәрінің ... ... ... да ... жоғарғы сатыдағы эволюцияға өтуін
дайындайды. Оның ... ... ... ... болады. Соловьевтің
жүйесінің негізгі теологиялық бағыты осы. Материализм мен ... ... ол ... ... христан діні мен платонизмді,
классикалық ... ... (Ф. ... және ... эмпиризмді
біріктірумен айналысты. Бұл шын мәнінде мүмкін емес, метафизикалық әдіс
еді.
«Жер бетінде ... бола ма, әлде ... ма?» ... ... христиан
дінінен жауап іздеді. Әлеуметтік тұрғыдан келгенде, елдің тыныштығын сақтау
үшін Рим папасы мен орыс ... ... ... Одақты құруға
шақырды.
1. Христиан дінін ... ... ... пен ... ... тозбайтын ғарыш сұлулығына айналдыруды
мақсат етті;
2. ... ... ... адам ... және ... ... өлмесіке жеткізеді деп санады.
Соловьев философиясының өзекті идеясы – ... ... ... ... қағидасы «құдайға барлығы бір». Барлығының бірлігі, бірінші
кезекте, ... мен ... ... Соловьевтің құдайының адами
кейіпі жоқ, ол дүниеде әрекеттенетін, ерекше ұйымдастырушы күш, ... ... В. С. ... ... сезімге қызмет етуге, дінді адам
санасындағы ... ... ... ... діни ... жаңа ... ... ұмтылады. Н.А. Бердяев (1874-1948) орыс діни
философиясының көрнекті өкілі. Экзистенциалист оның ... ...... ... басымдығы. Болмыс мәнін адам, адам
арқылы ашып таниды. Ол діни мистика жолдарындағы жеке ... ... ... ... азаттық үшін таптық күреске қарама-қарсы қойды. Ол алғашқы ... ... ... діни философияға, персонализм мен
экзистенциализмге бет ... ... ... ... ... ... теориялық негізін салуға, бүкіл ... ... С. И. ... ... жж.) көп ... сіңірді.
Ол қоғамдық дисгармонианы (үйлеспеушілік) оның әр ... әр ...... ... рухани, өнегелік, т. б. ұстанып,
дербес өмір сүруінен деп ... Егер ... ... бір ... ... организмнің қарсыласулары мәңгі жоғалар еді. Осы ... ... егер ... ... ... онда ол ... ... (1866-1938 жж.) ілімінде басты ой – ... мен ... ... болуы, сыйспау тезисі. Тек құдайға ғана сенуге болады, ... ... ... ие ... Көрінген танымдық әрекет күнәға тең, бұл
интелектуалдылыққа қарсы ұмтылыс. Шестовқа, дінге өте ... адам ... ... алып тастау үшін қажет болды. Сондықтан ол
ақылдың кемістігін, болмыстың көп ... ... ... ... Бұл ... ашық мистицизмге әкелді.
Екінші тенденция: космизм - қоршаған ортаны, адамды ... ... деп ... ... ... А. Л. Чижевский (1897-1964 жж.)
жердегі (биосфера) өмірдің дамуы тек ішкі себептердің әсерін ғана ... ... ... ... әсеріне байланысты екендігін айтты. ... ... ... айқындаушы Күн. Күннің белсенді қызметі
хайуандардың ... ... және ... ...... революцияға әсер етеді. Ол өзінің идеяларын жай
түсініктер емес, ғылым тілімен ... ... ... ... ... ... ... батыста өзіндік ерекше ғылыми
негізі бар деп есептеді. Бізде «күнге табыну» философиясын ... ... деп ... ... ... іс» ... дело) философиясының
негізгі тақырыбы - ішкі ... ... ... адам ... тұрақты көбеюі, өзінің белсенділік сферасына космостық кеңістікті
қосуы. Адам ... ғана ... ... да игереді. Таным, тәжірибе және
еңбектің ... ... ... және ... ... ... өмірге
қайтарады деген идеялары. Адам табиғатты игеріп, өзін бағындыра отырып,
өзінің организмін өзгертуді, ғарышты ... ... ... дейді.
К. Э. Циолковский (1857-1935 жж.) оның пікірінше, материя негізінде ... ... - ... ұсақ емес ... ... үйлесімі)
әртүрлі материалдық денелер жасалады. Оның ғылыми-техникалық ... ... ... ... өте зор ... ... Ол ... және шығармашылық адамды космосқа көтереді, уақыт барысында оның
физикалық табиғаты ... ол ... ... ... кеңістікке орналасады деп болжады.
В. И. Вернадский (1863-1945 жж.) Адамның эволюциялық ... ... ... ... күшейе түседі. Биосфера (өмір сферасы) әрдайым
үздіксіз ноосфераға өтеді. Ноосфера – ақыл-ой сферасы, адамның ... ... және ... мәдениетінде пайда болады. Ноосфера әрдайым
ұлғаяды және болмыстың басқа да салаларына тарайды. Келешекте ... ... ... ... ... ... деген ойларды айтып, биосфераның
ноосфераға өтуінің әлеуметтік-табиғи негізгі алғышарттарын анықтады.
1. Жер шарының әлемдік тарихын ... және ... бір ... ... құралы мен жетістіктерді айырбастауды қайта құру.
3. Энергияның жаңа көзін табу.
4. Барлық адамдардың тұрмыс жағдайын ... және ... ... ақыл-ойдың құдіреті арқылы дүниеге келген ғажайып техникалық
құралдардың ... ... ... оны ... ... әрі ... пайдаланып, өзгерту, түрлендіру, сақтау – жарқын келешектің белгісі.
Легальдық ... ... ... (Н. А. ... С. И. ... ... Франк, П. Б. ... - жас ... әрі ... ... ... ... ғылыми теорияның нақтылығын көрді, бірақ Маркстің
революция мен диктатура идеясын ... 1902-05 ... ... материализм мен атеизмінен бас тартып, Соловьевтің біртұтастық
діни философиясына эволюция жолымен көшті.
Ресейдегі алғашқы марксизм теоретигі әрі насихаттаушысы Г. В. ... жж.). ... ... ... жоғары
бағаланды. Оның көптеген еңбектері маркстік теорияны дамытты. Марксизмді
философиядағы жаңа кезең ... ... ол оның ... ... ашты.
Тарихты материалистік тұрғыдан түсінуді жетілдірді. ... ... ... сана қатынастарының күрделігін көрсетті, қоғамның қарама-қарсы
таптары ... ... ... ... ... қоғамдық
психологияның рөліне көп көңіл бөлді. Ол ... орыс ... ... ... ... ... В. И. ... шығармасы зор әсер етті. Ол
маркстік философиядағы ... ... оны ... ... тырысты. 1917-30 жылдардағы ұзақ пікір-таластар ресми марксизм-
ленинизмнің күшті басымдылығымен жүрді. Марксизм ... ... ... ... ... ... 1. ... туралы
анықтамасы. 2. Империализмге берілген анықтамасы. 3. Социализм ... 4. ... ... ғылыми анықтама. 5. Жеке, ұжымдық,
мемлекеттік ... ... ... 6. ... ... революциясы
ілімі. Марксизм-ленинизм – әлемдік диктатура ... ... ... ... әсер еткен ғылыми жаңалықтар:
1. Радиотолқындардың ... ... ... ... бар ... ... Сәуле кеңістікте толқын ғана емес, бөлшек ретінде де таралуы (Макс
Планк).
4. Материяның қозғалысы мен Уақыт ... ... ... ... ... ... болды, материя дегеніміз
– адамға түйсігі арқылы мәлім болатын, түйсіктерге тәуелсіз бола тұра, сол
түйсіктерде ... ... ... ... ... ... үшін ... философиялық категория.
Ленин Империализмнің үш ерекшелігін атап көрсетті:
1. Империализм - монополистік капиализм.
2. Паразиттік немесе іріп-шіріп бара жатқан капитализм.
3. О дүниелік ... ... оның ... ... ... ... ... капитализмнен социализмге өтудің диалектикасын ашты:
1. буржуазияның қарсылығын ... ... ... буржуазияны шектеу;
4. буржуазиялық мамандарды пайдалану;
5. жаңа адамдарды тәрбиелеу.
1930-50 ... ... ... ... оны ресми
өкіметтің қызметшісіне айналдыру, И. В. ... ... ... ... анықталады. Н. И. Бухарин - сана, психика
мәселелерімен айналысты. А. Богдановтың ... ... - ... ... жекелеген құрылымның, болмаса бүкіл әлемнің типтері
мен формалары туралы түсінік беру. Богданов бойынша, ол тәжірибенің ... ... ... көп әсер етеді. Белгілі марксистер: А. Ф.
Лосев - ... ... А. М. ... - ... ... ... ... - тарих, этногенез; В. Асмус - ғылыми, тарихи; Ю. ... - ... ... ... ... ... ... Орыс философиясының қалыптасу ерекшеліктері мен негізгі
ағымдары.
2. ХІХ ғ. Орыс ... ... және ... Діни ... және ... (В. Соловьев, Н. Федоров, Н.
Бердяев,
П. Флоренский, С. Франк, т. б.).
4. Россиядағы Марксистік философия.
 
Әдістемелік ... ... ... ... ... ... ХV-
ХVІІ ғғ философияның православтық христиандалуы мен ағартушылығы.
ХVІІ-ХVІІІ ғғ. Ағартушылық пен натурфилософия (А. Н. ... М. ... т. б.) ХІХ ғ. Орыс ... славянофильдік және батыстық,
тарихи философия және діни философиялық дәстүрлер ( П. Я. Чаадаев, К. ... А. С. ... Ю. Ф. ... А. ... Н. Г. ... В. Г. ... М. А. ... көзқарастары.
Діни философия және космизм (Ф. М. Достоевский, Л. Н. Толстой, т. б.)
ХІХ ғасырдың соңы, ХХ ғ ... ... пен ... ... эмпиризм, интуитивизм, экзистенциализм.
Ресейдегі маркстік философия: халықшылдар және ... Г. ... В. И. ... Маркстік философияны тиянақты және
толық түрде дамытқан В. И. Ленин (1870-1924) болды. ... ... ... ... ... таным, диалектика теорияларын,
табиғаттанудың философиялық ... ... ... ... ... ашу. ХХ ғ аяғы - ... және рационалдық. Н. А.
Бердяев, П. А. Флоренский, И. А. ... В. И. ... Н. ... т. ... философиясының ерекшелігі мен дәстүрі. ХХ-ХХІ ғасырдың басындағы
әлеуметтік-мәдени ... ... ... ғғ орыс ... ... ... ... маңызы неде?
2. П. Я. Чадаев көзқарасының мәні?
3. Славяншылдар мен ... ... ... негізгі
мазмұнындағы айырмашылығы?
4. Н. Г. Чернышевскийдің философиялық концепциясының мәні?
5. В. С. Соловьев ... ... не ... ... деп атады?
6. Орыс философиясындағы космизим идеясының дамуындағы өзекті
мәселелер.
7. Орыс философиясындағы марксизм идеясын В. И. ... ... мен ... ... ... ... - ... сана мен халықтық сананың көрінісі.
2. Орыс философиясының негізгі кезеңдерінің қалыптасуы және дамуы.
3. Соловьевтың біртұтастық ... Орыс ... Г. ... В. И. ... ... ... ... Ресейдегі философия және идеология.
6. Орыс философиясындағы марксистік ағым ... ... ... Ф. ... ... ... ... мәні.
8. Славянофильдік, батысшылдық ағымдардың қоғамдық ойлар ретінде
қалыптасуының рухани алғышарттары.
 
Философиялық мәтіндермен жұмыс істеу.
1. Бердяев Н. А. Философия свободы. Смысл творчества. М.: ... ... Ф. М. ... ... соч., в 30 т. М. : ... Кириевский И. В. Избранные статьи. М. : 1984
4. ... В. С. ... в 2-х ... М. : ... ... Н. Г. ... ... в философии.
Эстетические отншения искусства к действительности Чернышевский Н.
Г. Избранные эстетические произведения. М. : ... ... ... Антология (конец ХІХ-середина ХХ века) тексты.
соч. М. : 1994 ... ... С. Б., ... Л. ... тізімі.
1. Гулыга А. В. Русская идея и ее творцы. М. : 1995.
2. Данилевский Н. Я. Россия и ... : ... ... В. Н. ... ... философии в 2-х томах. М. : 1991.
4. Замалеев А. Ф. ... по ... ... СПб, ... ... Ю. Г. Три круга Достоевского (событиийное, социальное,
фило-
софское). М. : ... ... Д. К., ... Ұ. Е. ... ... ... Қасабек А. Тарихи-философиялық таным. Оқу құралы. Алматы, ... ... С. А. ... ... ... М. : ... ... Н. О. История русской философии. М. : 1994.
10. Леонтьев К. Н. Византизм и славянство ... ... М. ... ... Б. Практика и теория большевизма. М. : 1981.
12. Русский космизм. Антология. М. : ... ... В. Ш. ... идея ... ( жизнь и смерть в русской
философии).
СПб. 1995.
14. Соловьев В. С. Соч. В 2-х т. М. : ... ... Н. Ф. ... М. : 1982 ... из ... ... дела). С. 53-100, 164-165, 173, 197-198.
16. Философия. құрастыраған. Т. Ғабитов.– Алматы. Раритет, 2005.
17. Философия. Электрондық оқулық (Құр. Т. Х. ... , ... ... ... ... Алматы, 1996.
1.7 Отандық философия
 
Дүниежүзілік тарихта адамзаттың көшпелі тұрмысы, номадтық мәдениет -
бірегей құбылыс. ... ... ... құбылысты артта қалғандық, сананың
жетілмегені деп келді. Ежелгі және орта ғасырдағы ... ... ... ... ... керек.
Көшпенділік (номадтық) өмірдің ерекшелігі. 1. Еркін өмір сүру, яғни,
негізінен экономикалық және әлеуметтік дербес, шағын топпен өмір ... ... мал, ... киім, үй, көлік, отын да болып, ең негізгі
қажеттіліктердің бәрін қамтамсыз ... 2. ... ... елі ... ақпараттық рөл атқарды, көрші отырықшы елдердің жақсы жақтарын,
жетістіктерін бір-біріне жеткізіп отырды. Мысалы, Жібек ... оның ... ... ... ... 3. Отырықшы елдердің идеологиялық-саяси
тұйықтыққа ұмытылуын бұзып, іштен ... ... ... жаңа ... ... 4. ... тек ... рөл атқармай, жаңа идея,
жаңа бағыт ұсынды. Оны ежелгі зороастризмді Иран, Ирак жеріне алып ... ... ... ... ... ... ... сенуіне
ұқсастығынан байқаймыз. Дін - өнегеліктің көзі десек, көшпелілердің этиканы
сақтап дамытудағы ерекше рөлін байқамыз. Алғашқы иудаизм де, ислам діні ... ... ... ... ... ... ... Абайдың «Адам бол» талабы да куә. 5. Көшпелілер ... ... ... ... ... ... ... секілді бір
мифологияны ұзақ ұстану оларға тән емес. Анарыс, Фараби ғылымның бастауы
саналатын ... ... ... ... ... рөл атқарғаны да
тарихтан белгілі. Олардың ... ... ... тән ... жерді қорғаудағы жаугершілік мінезді сақтауға әкелді.
Халық эпостары, ертегілер, аңыздар, лирикалық-тұрмыстық поэмалар,
мақал-мәтелдер, ... ... және ... ... ... ... танып білуге мүмкіндік берді. Рухани және
материалдық ескерткіштерді зерттеу ─ ... ... ... және ... ... көзқарастық ерекшелігін білуге көмектеседі.
Қазақтың ... ... ... ... ... ... ой) ... болады, олар арқилы дәуірдің ауыр сынынан өткен, ... ... ... ... ... боласың, сөйлей-сөйлей шешен
боласың», «Көп көрген біле ме, көп жасаған біле ме?», ... алды - ... «Сөз - ... ... - ... «Құс ... ... құйрығымен
қонады», «Жаяудың шаңы шықпас, жалғыздың үні шықпас», «Ат шаппайды, ... ... ... ... ... ... т. ... әдет-ғұрып адамның өскен ортасына байланысты. «Көлде жүзген
қоңыр қаз, қыр қадірін не білсін» деген ... ... ... мен ... ... ... ... әсер етті. Қазақ
«тоқсан сөздің - тобықтай түйіні бар» деп ... ... ... ... ... ... бірі. Қазақ халқының рухани қазынасы -
ауыз ... ... ... ... жан-жануарларға, табиғатқа,
батырларға арналған толғаулар, философиялқ дүниетанымға қатысты мән-
мағынаны ой- парасат ... ашу. ... ... ... «Ер ... қазақтың эпостық шығармаларындағы негізгі ой мен ...... ... елге ... ... ... жырлаумен бірге,
ғашықтық жырлары («Қозы-Көрпеш - Баян сұлу», «Қыз Жібек», ... ... ... жырлар, шешендік сөздер, термелер, қара өлеңдер, ... б. ... ... өте көп.
Қазақ халқының діни көзқарасы да әрқилы. Қазақ даласына ислам діні ... келе ... Ол - араб ... Орта ... ... жерін жаулап
алуына байланысты болды. Әскермен бірге араб ... - діни ... ... келе ... Олар ... Сауран, Яссы, Отырар,
Талас (Тараз), Баласағұн ... ... ... ... ... әдет-ғұрпын бойына сіңіріп, қазақ болып кетті. Қожалар
молдалық жасап ел аралап, балаларды ... ... ... ... ... дінінің тұрақталуына бөгет жасаған – көшпелі тұрмыс. Мал ... ... үшін бес ... ... алып, намаз оқу, мешіт соғып бала оқыту
қиынға түсті. ... олар ескі ... ... ... далада
өскен ағаштарға шүберек байлап, Әулие басына түнеп, садақа беріп, тәңірлік
дінге сиынуын тоқтатпады. Ел арасында ... ... ... ... емдік әрекеттер жасап, адамның ауруын қуыршаққа аударып, ... ... оқып ... ... ... ашу, көкке қол жайып,
тілек айту, аспан денелері - Айға, ... ... ... отқа ... күл
шашу не оны баспау, үкінің қауырсынын тақияға, домбыраға, кілемге, ... ... ... ... ілу, үйге қарай жүгірмеу, ... ... ... ... жалбыратып жүруіне тыйым салу, т. б.
ырымдар мен нанымдар исламға ... ескі ... ... ... ... ... ... қорыққан. Қазақ бұлардың бәрін ислам
дінімен ... ... ... ... бөліп-ашып қарамаған.
Қазақ имандылықты сүйген, үлкендерді сыйлаған, әйелдер мен қыздар ... ... ... ... ... ... берген. Жастар үлкендердің
қолына су құйып, сүлгі-орамал ұсынып батасын алған, ас қайырғанда игі ... ... ... Ел ішінде ата-анасын, жесірлерін, жетім балаларын
тентіретіп ... ... ... ішу, ... ... ... ... кірген жағымсыз әдеттер, ол отаршылықтың салдары. Имандылық руханилық
тәрбиемен, ... ... ... отырған. «Әке көрген оқ
жонар, ана көрген тон пішер», «Шалқайғанға шалқай, төбең көкке жеткенше,
еңкейгенге ... ... ... ... деп өскен еркін қазақ. Қазақта
«жылан жылы жылыс болады, жылқы жылы ырыс ... ... ... ... ... - ... да өлмес»- дейді. Ал тіршіліктің
өткіншілігі, ... емес ... ... ... ... ... құрт жейді,
адамның басы - тәңірдің ... ...... қонақ, жан ─ кеудеге қонақ».
Адамның ішкі дүниесіне, рухына байланысты қанағат, ар-ождан, пейіл, ... ... ... ... ету ─ ... ... ... емес,
ақылға сүйеніп, құнықтанудан бас тарту, сондықтан халық «адамды қанағат
аздырмайды» дейді.
Қазақ халқының материалдық байлығы да ... Ол ... ... ... ... ... де еуразиялық дала кеңістігінде тұрақты өмір
сүріп, өз жеріндегі өткен мәдениеттің бәрінің ... ... және ... ... ие ... ... ... тікелей
ұрпағы. Сондықтан, қазақ тарихын Андронов мәдениеті заманы, үйсін мен қаңлы
мемлекеті, түрк қағанатынан, т. б. ... жөн. Осы ... оның ... ... ... ... болған деу әбден заңды. ... ... ... ... тұрғындары алғашқылардың бірі болып металл,
соның ішінде темірді балқытуды үйренген, ... ... ... енді ғана ... еліміз, әлі де көп ... т. б. ... ... ... ... ... есінде қалайда
сақталмаса, ал материалдық мұралардың сақталуы қиын. Бірақ, солардың
көрнектілерінің өзі де ... ... ... ... ... көрсете
алады.
Қытымыр аяздан, шілденің аптап ... ... тез ... қоятын баспанаға киіз үй өте сай келеді. Дөңгеленген сыртқы пішіні
қатты ... ... ... ... жауыннан (қардан) кейін тез кебеді.
Шаңырақ ─ шеңбер ... ... және ... ... ... ... түндіктің жартылай ашық тұруы, бір жағынан қажеттілік ─
жарық түсетін терезе, ... ... ... таза ауа ... ... ал
екіншіден ─ шаңырақ шексіз аспанның белгісі, мәңгілікке жол көрсетеді. ... ... ... ... ... - ... ал уық, ... ─ оның
сәулесіне ұқсас. Халық санасындағы пәни өмірден нұр жауып тұрған ... ... киіз үй ... өз көрінісін табады. Киіз үй қазақтың
уақыт пен кеңістікті игеруінің құралы болды. ... ... ... «ет ... «сүт ... деп ... ал ол күн сәулесінің
уақытпен жылжуына сүйенеді. Киіз үйдегі ... ... күн ... аралығынан өтуі 360◦ = қа байланысты болса, уық саны 45, 60, 72, ... ... ... ... ... ... ... 5 градусқа, ал 360(5=72.
Шамамен күн сәулесі екі уықтың арасын 20 м, үш уықтың арасын 40 м ... ... бие ... ... ... ... ... киіз үйі соңғы
мыңжылдықтарда ешқандай өзгеріске ұшырамаған. Сонда киіз үй қай ... ... ... ... ... ... ... етті мүшелеп, әр
сүйекті мағыналай бөлу, бас беру кәдесі де ерте ... келе ... ... ... ... ең жоғарғы сатысы ─ философиялық
дүниетанымы, ең ... ұғым ─ ... Бұл ұғым ... әлем ... ... қолданылады, мағынасы да өте бай. Дүние сөзі араб тілінен
аударғанда:
1. Бүкіл әлем, ғарыш, ... ... ... ...... ... ... дүние деп білу, тану. Дүние -
құбылмалы, өзгермелі, опасыз, қайырымсыз. Дүниеде келу де, кету ... ... ... ... ─ тезек», «Опасыз дүние ─ түлкі құйрық».
Бұл ... оған о ... ... ... ... ... түгел» деген ұғым ─ бәрі өз ... бәрі өз ... ... ... білдіреді.
4. «Дүниенің тұтқасын ұстау» деген ұғым ─ ... ... ... ... қолына билік тиген адамдар туралы айтылады. Жалаң күш, әлсіз
білім - дүниенің тұтқасына жеткізбейді.
5. Күнделікті дүниетанымда ... деп зат, ... ... ... Бұл ... тіршілікте немесе көркем ... ал ... ... ұғымын дәл қолдану керек.
Қазақ жерінде дүние туралы ... ... ... айтқан
данышпандар жетіп жатыр. Қорқыт ата, әл-Фараби (Оңтүстік Қазақстан жерінде
Отырарда дүниеге келген. Ол ұрпақтарына 160-тай философиялық ... ... ... ... ... ... Ахмет Қожа Иассауи, қазақ
философиясының қайнар көзі болды.
Қорқыт ата деген данышпан философ VIII–IХ ғ өмір ... Ол ... ... ... туып ... Қорқыт – түркілердің оғыз
ұлысынан шыққан асқан сәуегей, бақсы, дарынды күйші, ... ... ... ата ... жасқа жеткенде, түс көріп, түсіндегі ақ киімді кісі:
« қырықтан артық өмір ... - ... соң ... мініп, өлмейтін жер
іздеп дүниенің төртбұрышын аралайды. ... ... бір ... көк
майса жер «қурап солдым» десе, аспанмен таласқан асқар ... ... ... енді мыжырайып үгіліп біттік» деп мұңаяды. Аңыз бойынша,
Қорқыт қайда барса да, ... ... тап ... ... ... ... «Қорқыттың қабірі» деген жауап алады. Ол ... ... да ... ... ... ... Оның ... жоқ деп, өлімді музыкамен жеңбекке ұмтылуында үлкен философиялық
мән бар. Ол қолына қобыз ... ... ... ... ... есінде сақталған
неше түрлі күйлер шығарды. Қорқыт ата айтыпты деген ... ... ... бөз болмас, кәрі дұшпан дос болмас», «Шөлді ... отын ... сулы ... ... ... ... ... тәңір сүймес»,
«Көңілі пасық ерде дәулет болмас», « Ұл ... ері, екі ... ... сөз бұл ... болғанша болмағаны игі». Қорқыт айтқан болжамдардың
бәрі өмірде орындалып отырған. Сондықтан Қорқыт атаның ... ... ... ... ... ұйып тыңдаған.
Жүсіп Баласағұн (ХІ ғ.) қазіргі ... ... өмір ... Ол ... ... ... жазған, ақын әрі философ. Ақынның негізгі дастаны -
«Құтадғұ білік» («Құтты білік») (1069 ж.) деп ... Бұл ... ... басқару, әскери іс жөніндегі философиялық трактат десе де болады.
Адам баласының ... ... мен ақыл деп ... ... ... шақырды. «Құтты білігінде», төрт кейіпкер ... ... ... ... ... ... уәзір-бақыт,
Өгдүлміш уәзірдің баласы ─ ақыл-ой, Одғұрмыш уәзірдің ... ... ... Әңгіме осы төрт кейіпкердің сұрақ жауаптары арқылы
дамиды.
Негізгі пікірлері ... ... ... ... ... беріледі. Одан басқа да көптеген рубаилар ... ... ... жағы ... ... ... Ол адамдарды ─ адамгершілікке, тазалыққа, адалдыққа шақырған. Жүсіп
Баласағұни: «Біліп сөйле, білмегенге үйрет», «Білім - жарығын ... ... ... ... ... су ... оны немен жуады» дегендей ұлағатты
өсиеттер қалдырған. Ойшыл, ... ... ... ... ақыл - ... ... ... Баласағұн осы кітабы арқылы Хас Хажып (сарай
министірі) атағын алған.
Махмұт ... (ХІ ғ.). Оның ... ... ... ... ... тілдерінің жинағы). Тұрмыс-салт жырлары, түркі халықтарының фольклор
жанрларының ең көне түрлері жиі ... ... ... тән ... мал ... ерте замандағы адамдардың дүниетанымын, тұрмыс
тіршілігін, әдет-ғұрпын, салт-санасын, ... ... ... ... Қашқари еңбегінің құндылығы ─ ондағы орта ғасыр түркілер өлең-
жырларының бар болуы. Ерлік жырларының тақырып- ... ... ... ... ... ... Онда ... поэзияға тән көзқарастар,
дүние жимай ақыл білім жинауға, өмірдің мәнін түсініп, оның бәрі өткінші
кететінін ұғынуға шақырады. ... ... ... мол келіннің күйеуі
жуас болады», ... ... ... де ... «Құс ... жем ... ... құт қашар».
Ахмет Қожа Иассауи (1094-1167 жж.) - ақын, ойшыл. Сопылық ... ... ... ... халқымыз оны «Әзірет ... ... Оның ... ... - ... ... Бұл ... қазақ халқының
ежелгі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына этнографиясына қатысы бар ... ... ... Бұл ... халқымыздың дүниетанымын кеңейтерлік
біршама рөл атқарды. Оның есімі бүкіл араб ... ... ... ... орасан зор болды. Сондықтан Әмір Темір ол ... ... ... екі ... ... ... маңызы бар Түркістан кесенесін
орнатты. Иассауи еңбегінде ... ... ... ... хандардың,
бектердің қазылардың қарамдық істерін әшкерлеп сынайды, фанидің жалғандығын
айтады. Діни адамдардың Құдайдың атын ... бас ... ... ұмытып, елді алдап, байлыққа құныққанын көріп, түңіледі. Ол
өзін олардан аулақ ұстап, пайғамбар ... ... ... ... ... ... ... аңыз да бар. Алла ... адал ... ... қызығынан безіп, софылыққа (аскетизм) ден қояды.
Келесі аты аңызға ... ... бірі ХV ... ... хандары Жәнібек пен Керейдің ақылшысы болған ... ...... (ХV ғ.) ... ... - Хасен Сәбитұлы. Оны Шоқан: «Көшпелі ноғай,
қазақ ұлысының философы» деп атады.
Қазақ ордасының құрылу ... жаңа ... ... және
насихаттаушысы болды.Оның жыр-толғауларының түйіні, хандық билікті нығайту,
елді қорғау, туыстас руларды бір жерге бағынатын мемелекет құруға арналды.
Батыс Қазақстан ... өмір ... Асан ... ... ханның
халыққа қысым жасаушы билігінен қашып, елдің көшіп жүрген тұрмысына
қанағаттанбай, ... ... ... әлемді, кең дүниені аралайды.
Халыққа қолайлы көп ... ... ... оның орындалмаған арманы.
«Жерұйық» ─ қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған, ел аласы, ру таласы ... құт, суы сүт жер. ... ол оны ... таба алмай қайғырады.
Мұхамед Хайдардың (1499-1559) «Тарих и ... ... ... өз ... ... ... ... мазмұны мәнді, философиялық тұжырымдар жасап, қазақ хандығының
қалыптасу кезеңін ... ... оның ... ... болуына,
ұлтымыздың қазақ ретінде қалыптасу барысында өмір сүріп, қоғамдық ... ... ... ... ... ат салысты.
Бұхар жырау (1684-1781жж.) ─ қазақ халқының тарихындағы ұлы
тұлғалардың ... ... ... ... Хан оның ... кеңесіне құлақ
салып отырған. Ол қазақ мемлекетінің саяси тарихындағы белгілі оқиғаларды
баяндайды. Оның өлеңдерінен сол ... ... ... ... қайғы-қасіретін, қауныш-сүйінішін жырлағанын білеміз. Ол
алауыздық ─ келіспеушілікпен бірбеткейліктің нәтижесі екендігін айтады. Жер
бетінен жойылып ... ... ... ... ... ... мысал
етеді. Жырау дүниеде мәңгілік ештеңе жоқ ... өмір ... ... ... атап ... ... өзгерістер тұрмыста
ғана емес, адамды қоршаған ортада, табиғатта да жүріп жатады. Бұхар жырау
шығармалары нақыл сөздер, мен ... ой- ... ... ол ... ... ... ... отрыған азамат ақын болды.
Шалкиіз Тіленшіұлы (1465-1560) ─ барлық қазақ жырауының атасы деуге
де болады. Ол ел ... ... қара ... қамы үшін ... ... ... баратынын бетіне айтып, сені хан көтерген халық ... ... қол ... «көп қорқытады, терең батырады» - деген
өзекті ақыл кеңестер ... ... ... ... орын ... ... нақтылық сонымен қатар, ойларындағы тереңдік оның шығармаларына
тән. « Көп ... ─ көл» деп ... ... елге ... ... ... ғасырда қазақ жеріндегі феодалдар, дін иелері халықтың санасын
революция идеологиясынан алшақ ұстады. Қазақ жерінде ... ... ... ... осы ... қарсы күресте туып,
шынығып қалыптасты. ХІХ ... ... ... ... жерінде болған
үлкен өзгеріс, қазақ ханы Абылхайырдың қазақ елінің ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Олар:
1. 1861 жылы Басыбайлылық хұқығы жойылғанынан кейін, ... ... ... ... ... ... ... отаршылық саясатының арқасында Батыс Еуропа секілді
империализм сатысына ... ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыстардың пайда болуына
себеп болуы.
4. Қазақ жеріндегі қоғамдық объективті ... ... ... ... мен қоғам қайраткерлерінің шығуына
алып келді.
Орыстың отаршылдық саясатына ашық ... ... ... ақындары деп аталды. Олар: Дулат Бабатайұлы (1802-1871), Шортанбай
Канайұлы (1818-1881), Мұрат Мөңкеұлы ... ... өз ... ... Ресейге қосылуы нәтижесінде болған жаңалықтарды қабылдамай,
өткен заманды «алтын заман» деп атады. Өз ... ... ... бай мен ... қожа мен ... озбырлықтарын, кедей
шаруаның ауыр халін реалистік ... ... ... мына ... Ел ... ... ... құтылу.
3. Тәуелсіз мемлекет құру, яғни Патшаның ... ... өз ... ... жер-су аттарын өзгертуге, оларды орысша атауға қарсылық.
5. Отаршылықтың тағы бір түрі ─ ... ... тию, яғни ... немесе буратана, тіпті дала адамы (степняк) деп, халықты
біржолата өз атынан айырмақ болуына қарсы ... ... ... екі ... ... болды: отаршылық пен
жергілікті үстем тап езгісін - тоқтатуға ат салысу.
Сол себепті, көп уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ... олар Ресейге қарсы болған кертартпа
идеология деп қаралды. Тікелей ... ... ... жерінде, әр кезде,
жер-жерде ұлтазаттық көтерілістер болып жатты. Оларды: Сырым Датов, Исатай
Тайманов, Кенесары ... ... ... т.б. ... ... ... өкіметі арнайы әскер жіберіп басып тастап отырды.
Патша өкіметі оларды қарақшылар деп ... ... ... ... деп
дәріптеді. Кеңес өкіметі қазақ халқының ... ... ... ... ... ... реакцияшыл (кертартпа) қозғалыс деп, дұрыс баға ... Тек ... ... ... пайда болуына байланысты кеткен
қателіктер жөнделе бастады.
Ресейдің басқа ұлт аймақтарында сияқты қазақ ... де ... ... ... қатарлы ойшылдар болды. Бұлар: Шоқан Уәлиханов
(1835-1865), Ыбырай Алтынсарин (1841-1889), Абай ... ... ... ... утопист деуге болмайды. Оның себебі:
олар өмірді өзгерту үшін революция жасауға шақырған жоқ, ... ... ... нәтижесінде, олар ағартушы-демократ ретінде тарихтан
орын алды.
Қазақ ... ХІХ ғ. ... және ... ... - ... тұңғыш ресми ғалымы, көрнекті ұлы Ш. Уәлиханов (шын аты
Мұхаммед - ... ... Ол: ... ... тілі мен
мәдениетін зерттеуші ғалым), ... ... ... ... ... зерттейтін саласы), фольклорист (халық ауыз әдебиетін зерттеуші,
жинаушы), географ және ... ... ... ... ... ... баласы.
Шыңғыс Құсмұрында (Көкшетеу облысы, Воладар ауданы) аға сұлтан ... осы ... ... ... ... ... ... алып, арабша хат
таныды. 1847 жылы ... ... ... түсіп, оны 1853 жылы бітірді.
Ол өзімен ... ... ... достығының арқасында прогресшіл
тұлғалармен танысты, солардың ықпалымен ... ... ... 1854 ... ... мен Қазақстанның Солтүстік-батыс аймағын басқарған Генерал
Г. Х. Гасфорттың адъютанты болды. Ол сол ... ... ... ... ... жылдан бастап Семей, Іле, Ыстық көл, Жетісу жерлерін зерттеген
әскери-ғылыми ... ... ... Онда осы ... ... ... ... халықтың тарихын, әдет-ғұрпын, ауыз әдебиетін
зерттеді. Әрбір халықтың ерекшелігін бейнелейтін суреттер салды. ... ... ... ... ғылыми еңбек шығарады. 1856 жылы Қытайдағы Құлжа
қаласына жасаған 3 айлық сапардың нәтижесінде «Құлжа қаласы» ... ... 1857 жылы 27 ... ... географиялық қоғамының» толық мүшесі
болып сайланды.
1858 жылғы 1 қазаннан 1859 ... 11 ... ... «Әлімбай» деген
жасырын атпен Шығысты зерттеу үшін ұйымдастырылған сауда ... ... ... Онда ... ... ... ... халықтың
кәсібін, әдет-ғұрпын зерттеген материалдар жинады. Бұл ... ... ... ... 1861 жылы ол науқасы меңдеп, елге қайтты.
1864 жылы Ресейге қосу үшін ... ... М. Г. ... ... ... Бұл ... Әулие- Ата, Шымкент маңындағы жергілікті
бейбіт ... ... ... ... ... ... ... армияны тастап кетті. Алматы облысындағы Алтынемел жотасының
етегіндегі ... ... ... барады. Осы жерде 1865 жылы дүние салды.
Қоғамдық өмірді ... ол ... ... ... Ғылым мен
ағартудың арқасында қоғамды өзгертіп, прогреске жетуге болатынына сенді.
Әлеуметтік бақытсыздықтың себебін жаппай ... ... ... ... ... Мәдениет дәрежесінің экономикаға тәуелділігі жайлы
ойлары болғанымен, ағартушылық ... ... ... ... ... ... ортаға, әлеуметтік және географиялық (табиғи)
жағдайларға, климатқа, топыраққа байланысты деп, ... ... ... ... ... дүниетанымдық көзқарасы көп жағдайда, материалистік көзқарасқа
жақын келеді. Материя мен ... ... ... тұрғыдан шешті.
Мәңгілік, шексіздік идеяларының негіздерін дамытты. Дін түрлерінің ішінде
ислам мен христандыққа қарағанда буддизмді ... ... деп ... мұсылмандық туралы» деген еңбегінде Исламды «Қазақтың ойы ... ... ... орта ғасырлық қараңғылықты уағыздайды, орыс
мәдениетінен бездіреді» - деп ... ... ... ... жетуі үшін
ислам дінін таратушы татар молдалардан ... ... ... ... ... ... жерінде орыс мектептерін ашып, қазақтарды оқытуды
ұсынды. Жалпы алғанда, оның ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... рухани қалыптасуы
жолындағы үлкен белес болып табылады.
Ыбрай Алтынсарин. Торғай жерінде 1841 ... ... ... қайтыс
болып, жастайынан жетім қалады да, атасы ... ... ... ... ... Орынбор Шекара Комиссиясының қазақ балалары
үшін ашылған мектебін бітірді. ... осы ... ... ... орыс
зиялыларымен таныс болды. Шығыс зерттеушісі В. Григорьевтен дәріс алды. Ал
елге қайтқан соң ... ... ... ... Мектеп ашуды қазақ балаларының
білім алып, өз халқына қызмет етуіне мүмкіндік ... деп ... ... оған басшылық еткен Қазан Университетінің профессоры, миссионер ... ... Ол орыс ... ... оқу ... ... 1879 ж төрт ... тұратын «Қырғыз хрестоматиясын», «Қазақтарға
орыс тілін үйретудің бастауыш құралын» жазды. Сегіз тараулық оқу ... ... сын ... ... мен ... ... ... тұңғыш енгізіп,
талдап көрсетті. Оқулық осы күнге дейін ... ... ... ... тікелей араласуымен мектеп-интернаттар, училищелер және кітапханалар
ашылды. Ыбрай, ... ... ... ... ... ... ... Оның шығармалары: «Надандық», «Бай баласы мен ... ... ... ... Сейтқұл» және «Асан мен ... ... ... егін ... ... ... ... және
білім алуға шақырады.
Қоғамдық-саяси және философиялық көзқарасында утопиялық түсініктер
басым болды. ... ... ... ... ... күш ретіндегі
орнын түсінбеді. Мәселені шешу кілті ... ... ... деп ... мәселесінде мектептегі діни-схоластикалық оқуға қарсы болды. Білімнің
өзін ол заттар мен табиғи ... ... ілім деп ... ... ... ... ... емес, табиғи әлемде, сондықтан білім ғажайып жол. Ол
Құдай арқылы емес, адамның ... мен ... ... ... ... ... қатынастарын түсіндіруде стихиялық материалистік
көзқараста болды. Тәжірибелік тұрғыдан танып-білу қажеттілігін ... ... ... ... ашық күресіне күмән
келтірушілер болды. Миссионер – мемлекет тарапынан қолдау тауып, бөтен
діндерді ... ... ... ... ... - ... ... кенжелеп қалған, дамымаған елдерде ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға жәрдемдесу.
Ол мұндай отаршылық саясатқа қарсы болды. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... етін беру,
орыс оқулықтарымен бірге насихат ... ... ... ... ... инспектор ретінде тікелей барып шара қолданды. Тарих пен қоғамдық
құбылыстар, қоғамды ... ... ... ... ... ғылым мен
ағартушылыққа, олардың ерекше күшіне сенім білдіреді.
Абай Құнанбаев. ─ қазақтың ұлы ақыны, қазақ жазба әдебиетінің негізін
салушы, ұлы ... ... ... ... қайраткері әрі сазгер. Абай
басқа ... ... ... ... ... ... оның ... мен қара сөздері философиялық салиқалы ойларға, терең
мағыналы толғауларға толы. Ол философиялық ойдың ... ... ... емес, өмір мен болмысты тоқу арқылы жеткен табиғаттың өзі тудырған
ғұлама.
Абай қазіргі Шыңғыстау бауырында Жиделі қыстауында дүниеге ... ... ... ... Ол ... ұлы ғұламалары ─ Фирдоуси Абул Қасым,
Низами ... және ... ... ... танысып, оны
көңіліне тоқыды. Шығармалары өлең түрінде жазылған, 45 қара сөзі (ғаклиясы)
де бар. Абай ... ... ... меңгерді. Абайдың қоғамдық-саяси және
философиялық ой-пікірлерінің негізіне: қазақ ... ... ... ... ... ... өнерді, білімді игеру,
еңбекке баулу, өзбектер мен татарлар ... ... ... ... - ... мен ... Адам мен ... Жан мен Тән, Өмір мен
Өлім мәселелері қойылды.
Осы мәселелерге прогресшіл тұрғыдан жауап іздеді. Бір ... ... ... бар ... ... ... меңгеруге,
дүниені түсінуге шақырды. Ол «Аш қарын жұбана ма, майлы ас жемей» - ... ... ... ... ... ... ... жүр, жат жерге кет,
мал тауып кел, малың болса сыйламай тұра ... ел» - деп ақыл ... ... дегені – нақпа-нақ сиыр, жылқы немесе қой ... ... ... болып отыр. Қазақ үшін «мал» - ... ... ... «Мал» ұғымын экономикалық мәнде қолданудың негізі
бар. «Мал» араб тілінде ─ ... ... ... ... ... ... мал табу ─ ... нәтижесі. Мал тапқан адам - ақылды тапқаны. Бұл
адамдық, адалдық жол. Көкірегі ояу, саналы жұрт осы ... ... ... ... туралы отыз екінші сөзінде, дүние тану сатыларын
былай белгілейді:
1. Білу үшін ынтық ... ... ... көру;
2. Білгеніңді жадыңда ұстап, тағы да жаңа білім алуға ұмтылу;
3. Білгеніңді ... ... оның анық ... ... ... ... Білу мен құмарлықты игеру, ақиқатқа ұмтылу. Ақиқатқа көзің жетсе,
соны пір тұту, өлсең де айырылмау.
Ол білімнің екі жолын көрсетті: мулахиза - ... күш ... ... ... ... жұмылдыру; мухафаза - білгенді сақтау, оны дәріптей білу.
Абайдың қара сөздері мен өлеңдерінде материалистік және идеалистік
көзқарастар, ... ... ... Абай - ... ... ... жарату әрекетімен шектейді. Таным мәселесіне материалистік тұрғыдан
қарайды, адамның ... ... ... ой жорамалдаушы) емес,
шындықтың заттары мен құбылыстарының өзін білу, таным көзі ... ... ... ... ... ... ... естігенді санада
(жадыда) сақтауға көмектеседі. Еңбек процесінде адам өз білімін ретке
келтіреді, ... ... ... ... бөліп, ақылын арттыра түседі»
- дейді. Бірақ Абай үшін ақиқаттың критерийі (дәйегі) ─ ... ... ... ... өзі ... ... «Бұдан көсемсіз ел көгермейді,
басшысыз ел азады, жер тозады, берекелі жердің көрікті болашағы басшыға, ел
ағасына байланысты, сондай-ақ ... ... біл» - ... тамаша асыл
ойлар туындайды.
Абай өз философиясында, адам болам десең бес нәрседен ... бол, ... асық бол: ... ... ... ... ... мал шашпақ - бес
дұшпаның білсеңіз. Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым ойлап қой - ... ... деп ... ... ... бірі - ... ... алды
тірлік, бірлік жоқ болса, оның үстіне ... ... ... күйі ... ... беретінін айта келіп: «Бірлік ... жоқ, шын ... жоқ. ... ... ... ... деп жазды.
Қоғамдағы бір жағымсыз, зиянды құбылыс - маскүнемділіктің дерт болып
жайылып бара ... ... ... ... ... мас болған
жұрттың бәрі не пайда, не залалды біле алмай жүр». Абай ... ... ауыр ... алып ... ... ... ... жаңартудың құралы ғана емес, прогреске
жетудің жолы дейді. Өзінің 17-ші сөзінде ... ... ... кең ... ... ... ... жүректі айтыстыра келеді де, ғылымға
жүгіндіреді. Надан ел қуанбас ... ... және ... не айтып не
қойғанын өзі ... есі ... ... ... ұялады, ұяларлық нәрседен
ұялмайды. Қазақтың әлеуметтік жағдайының ауырлығын көп зерттеген Абай, одан
бүкіл адамзат баласына ... ... ... Адам ... ... үш ... 1. Надандық. 2. Еріншектік. 3. ... ... Абай ... ... дамыған адамды қалыптастыруды
армандайды. Сондай кісілерден тұратын қоғам ғана әділеттік ... ... ... жылы ақпан (февраль) революциясының жеңгенін, ақ патшаның тақтан
түскенін естіп, зиялылардың бір тобы ... ... ... ... шақырып, онда жалпы ұлт мәселелерін талқылауға даярлық
бастады. Бұл ... ... ... орталықтарында талқыланып, шілде
айының 21-26 жұлдызында Орынбор қаласында, бірінші жалпы ... ... ... жұмысына Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария,
Ферғана облыстарынан және Бөкей ордасынан барлығы ... өкіл ... ... мына мәселелер қаралды: мемлекеттің ... ... ... дін, сот ... ... милициясы, оқу мәселесі, дін мәселесі,
әйел теңдігі мәселесі.
Қазақ автономиясы Ресейге кіреді деп алынған қаулыға, ... ... ... ... ... ... деп ... берді. Сібір
өкіметінің басында тұрған Колчак, 1918 жылы Алаш ... ... 1917 ... 2-ші ... ... съезі өтті, оның шешімдеріне байланысты
мемлекет атрибуттары қалыптаса бастады. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... өкімет деп
жариялады. Отаршылдық бұғаудан құтылу, қазақтың өз ... ... ел ... ... халық санасын ояту мәселелері қойылды, ол «Айқап» журналы
арқылы жүргізілді.
Міржақып Дулатов (1885-1935). Алаш елінің келешегін ойлай келіп, ... Уфа ... ... ... ... ... ... дастанын жазды. Бұл шығармасы үшін Патша Өкіметі 1913 жылы ... ... ол ... февраль (ақпан) революциясынан кейін ғана
босатылды.
 
Көзіңді аш, оян қазақ.
Көтер басты, өткізбей.
Қараңғыда бекер жасты!
Жер кетті, дін ... ... боп, ... жату ... ... ... ... арылып, бостандыққа ұмтылу жолында
көзді ашып, егеменді ел болуға ... ой ... Оның ... ... ... жер қайда атамекен,
Қазақ - қазақ болғалы мекен еткен.
Қазірде бәріңізді қуып шыққан.
Орнына қала салып хохол жеткен.
Шығуға жер ... ... үшін ... ... ... жерлер.
Тәтті шөп, тұщы судың бәрі сонда,
Табатын бұған хайла ... ... ... ... ... саясатының негізінде қазақтың кең
даласы тарылып, оның халқы ... ... қалу ... ашына
жырлайды. Мұнда елге сүйіспеншілік-патриотизм мәселелерін көтереді. Оның
айтқандары сол ... ... ... ... ... ... ой-
армандары еді. Ол 1916 жылы Ұлт ... ... алып ... ... орнатуға мүмкіндіктер жасады.
Ахмет Байтұрсынов (1873-1937). Ақын, лингвист, түркі ... ... ... Ол ... ... ... ... дамытып, қалалар салып, мәдениет ошақтарын ашуын, мектептер мен
жоғары оқу орындарының ... ... ... ұлт ... ... ... «Біз ... қалған халық, алға басып
жұрт қатарына кіру керек. Басқадан кем болмас үшін ... бай, һәм ... ... Осы ... ... ... істеу керек» деді.
Демократиялық мемлекет құру үшін. 1. ... 2. ... ... ... 4. күштілік; 5. ұлт бірлігін ұсынды. Оның тәуелсіздік туралы ... әлі ... ... жоймағанына, ақыл-парасатымызбен, танымдық
сезімімізбен бүгін де ... ... ... ... көп ... ... бірі ─
Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893-1920). Ол үшін ... ... ... 1863 ... ... ... кейінгі уақыттағы жалпы қоғам
табыстарын алға қойды. «Бұдан 58 жыл. бұрынғы жапондардың жайы, осы ... ... несі ... ... ... ... атадан балаға мирас болып
көшіп отыратын дайми (губернатор), ... ... ... ал ... ... ... жоқ. Егер ... халден жапондықтар 35-40 жылда ержетсе,
еуропа қатарына қосылса, біздің ... ... ... үшін ... ... кірісуіміз керек» деп санады. Мектеп, медресе, газет журналдар мен
кітаптар ... ... ... одан соң дене ... мен ар азығы болса
дейді. Дене ... ...... прогрестің табыстарын
пайдалану. Ар азығы дегеніміз - әділдік. Өзінің ... ... бір ... ... Баласағұн, Әбу Насыр әл-Фараби секілді
қайырымды қала ... әділ әкім ... ... ойды ... Жан Жак ... Л. Н. ... ... өркениеттің дамуын көзбен
көрген ағартушылар идеясын жалғастырушы, жақтаушы. Жаңа адамзатқа қажетті
үйлесімдікті іздеуі ─ игілікті талап ... Ол ... ... ... ... ... ... теңдікке, бостандыққа социализм жеткізеді
деп сенген. Социализм ақынның кезекті үміті еді. ... ... ол ... ... ... болған. Тәтті тілек, ... ... ... ... ... деп бар жан-тәнімен тіледі. «Қамар сұлу», «Кім
жазықты» ... ... келе ... ... ... да халқының зиялы өкілдері өз шығармаларында халықтың ... ... әйел ... ... ... құтылуды сөз етті. Мұны
С.Көбеевтің «Қалың мал» романы, М. Дулаттың «Бақытсыз ... ... ... «Қорғансыздың күні» әңгімесі терең күрсініспен қозғады.
Мағжан Жұмабаев (1843-1938). Мағжан халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... үшін ... ... ... мирас еткен, сол арқылы халықтың рухани сезімін ... ... ... ... ... ... ... баласы үшін
«мәңгілік өмір іздеуі», Мағжанның ел ... ... сай ... ... ... ─ адам ... келе ... арман. «Көлдің
суалғысы, гүлдің солғысы келмейді». Бұл ... ... ... ... ... жетпей қоймайды. Бұл қажеттілік. Ол: «Қорқыт жан
күйзелісін, ... ... ... ... білдірсе, мен өлеңмен аңғартамын,
соны түсініп жаныңмен ұқ» ─ деп ... ... ... Сондықтан Қорқыт
зары ақын мұңымен үндес.
ХХ ғасырдағы қазақ ... ... ... ... жасады. Қазақ
халқының қарапайым ой-пікірін алғашқы болып жүйелі ... ... ... немере інісі Шәкәрім Құдайбердиев (1858-1931). Ол орыс,
араб, парсы, түрік тілдерін тектік білген. Еуропалық қоғамдық ойлармен ... ... ... ... ... Ол Абайдың қара
сөзіндегі ой ... ... ... ... 1898 ... 1928 жылға дейін,
яғни 30 жыл бойы табанды ізденістің нәтижесінде ... ... ... ... ... «Үш ... ... еңбегін шығарды.
«Үш анық» деген не?
1. Заттық дүниені ғылыми жолмен тану.
2. Діни ұғымдар, ... ... сену ... спиритизм,
телепатия).
3. Ұждан, былайша айтқанда ынсап, әділет, мейірім деп оны ... ... ... арнайы қозғайды. Ұжданды орысша ─
совесть деп атап ... ... ... - ... ... аныққа ─ дүние өздігінен жаралады деген ғалымдардың ой-
тұжырымына ... ... бес ... ... ... ... ... жолы» - ол Кант секілді, Жер, Күн, Ай, планеталар бастапқы кезде
газ, ... ... ... ... ... ... салқындап, денелерге айналады
және сол қалпында қалмайды, қайтадан, бір-біріне ... ... ... ... одан газ, ... ... ... Мәңгі қайталану
барысында, әлем, өсімдік, хайуан, адам пайда болатынынын айтады.
Екінші дәлел: «Жаратылыс ... - ... ... ... ... ... бір ... бағынып, бейімделе дамитынын айтады.
Үшінші дәлел - «тұқымдардың жолы», әртүрлі заттардың түрі ... ... жоқ, олар ұзақ ... ... ... Ол философиядағы
атом теориясы туралы ой қозғап, оны ... пен ... ... ... мен Лукреций деп, онымен тоқталмайды. Шәкәрім әлгілерге дейін Ион-
грек елінің философы ... ... одан да ... Финикияның Садда
қаласынан шыққан Моско деген болған деп, ғылымда бұған дейін кең тарамаған
пікірді ортаға салады
Төртінші дәлел - ... ... ... «Бір ... ... ... осы ... ғылыми-философиялық таным теориясы, сенсуализмді жақтайды.
Бесінші дәлел - әр түрлілік жолы, ол ... ... әр ... ... ... жатыр.
Екінші анық магнетизм, спиритуализм, телепатия туралы ой қозғайды:
1. Магнетизм - оның пікірінше бір адам жан ... ... ... ... ... әлде ... ... Бұл белгілі бір ғылыми жаңалық емес, өзімізге таныс
ГИПНОЗ, оны ... «көз ... ... ... – (лат. Spinitus -рух) ... ... ... оны материядан дербес өмір сүретін ерекше ... ... ... көзқарас.. Спиритуализм о дүниеге
аруақтарға, солармен тілдесуге болатынына сенетін мистикалық
ағым.
3. Телепатия ─ оның ... ... ... ... ... жанымен
өз жанын хабарластырып», оған өзіне ұнағанын істете алу.
Адамдар ешбір аралық қатынасынсыз жаңа ... күй, ... ... анық – ... «Абайдағы - ынсап, әділет, мейірім», үшеуін қосып
айтқанда, мұсылманша - ұждан, орысша - ... «Бұл не?» деп өзі ... ... адам ... ... ... екенін, онсыз жан тірексіз
қалатынын, адам ... ... ... «Үш ... ... ... рухқа келгенде әлгі екеуіндегідей анықтық жоқ, ... ... ... адамның жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір заң тазарта алмайды.
Керісінше, ұжданы сол ... ... ... оның ... ... ... ... ақыл» идеясы Шәкәрімнің философия тарихына қосқан үлкен
үлесі.
Ұжданның негізі - әділдік ұғымы. Аспан мен Жер ... ... ... ... ... ... ... талап етеді. Өзара
қоғамдық қатынасты былай қойғанда адамға, жоғарғы ... ... ... көп ... ... ... қызметі
жүктеледі.
Ұжданның келесі ұғымы - мейірім. Бұл – ізгілік, қайырым-шапағат,
махаббат мағынасындағы, өте ... келе ... ... Адамға дос» деген
гуманистік ұғымдардың бірі. Әділет пен ... - ... ... әрі ... ... мәселе. Өмір мен өлім барлық адамға
бірдей болғандықтан, ең керегі имандылық, мейірімділік.
Ұждан - ... ... өмір ... ... ... үйренген қазақ
халқы ынсап деп, ұстамдылық пен қанағатсыздық ... көп мән ... ... ... ... ... ... қолданады, Шәкәрім
түсінігінде тұрмыстағы ынсап ішкі рухани дүниедегі қанағаттан туады.
Шәкәрім Пушкиннің «Дубровский», «Метель», ал Шығыс әдебиетінен ... ... ... ... саясатына қарсы болғындықтан,
тауға кетіп, сонда тұрды. Бірде ауылға қайтып келе ... ... ... бастығы оны атып кетті.
Семинар сабағының жоспары:
1. Дәстүрлік көзқарастар мен наным-сенімдердегі (шамандылық, тәңіршілдік,
Жер-Су, Умайға ... т. б.) ... ... ... ... ... ... және Асан-Қайғының ... мен ... ... дәстүр және оның қазақ философиясының қалыптасуындағы рөлі.
4. ХІХ ғ. қазақ ағартушыларының философиялық көзқарастары. Ш. Уәлиханов,
А. ... Ы. ... ХІХ ғ. соңы – ХХ ... ... ... қоғамдық-саяси
жазушылар мен ақындардың әлеуметтік-философиялық және этикалық-
гуманистік ... (Ә. ... А. ... ... С. ... Ш. Құдайбердиев, т. б.).
6. Қазақстандағы қазіргі замандағы философияның даму ерекшелігі мен
негізгі ... ... ең көне діни ... ... ... Жер-Су, Умайға
табынулардың басқа әлемдік діндерге әсерін талдау. Исламның келуі, орта
ғасырдағы қазақ жеріндегі ренессанс. ... ... ... әртүрлі
бағыттардың пайда болуы. Алашорда қайраткерлерінің көзқарастары.
 
Бақылау сұрақтары:
1. Қазақтардың көшпелі өмірі, тұрмысы және ... ... ... ауызша шығармашылығы, бейнелі ойлануда көрінуі.
2. Қазақ жеріндегі орта ... ... ... ... ... орта ғасырлық ойшылдар (Қорқыт-Ата, Жүсіп Баласағұн, Махұд
Қашқари, Қожа Ахмет Иассауи, Мұхамед Хайдар Дулати, Асан-Қайғы ... ХІХ ғ. ... ... ... Ы. ... ... ХХ ғ. ... қазақтардың қоғамдық–саяси және философиялық ойлары.
5. Алашорда қозғалысы, оның идеологтарының қазақ ... ... ... т.б. ... ... Зар ... ақындары мен ағартушы-демократтарды ажырата қарау (Дулат,
Шортанбай, Мурат).
7. Алаш орда қозғалысының тарихи ... ... ХХ ғ. ... ... ... ... ойлар
(Ш. Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, С.Торайғыров).
Баяндамалар мен рефераттар:
1. Көшпенді қазақ халқының қоғамдық ... ... ... ... Қазақ - философ халық.
2. Айтыс – поэтикалық философиялық диалогінің түрі.
3. «Қорқыт» поэмасының философиялық мәні.
4. Асан Қайғының Жерұйықты ... ... ... ... ... ...... өзегі, этникалық
өзіндікті сақтап қалу.
6. Шоқанның ... діни ... ... ... ... ... ... көзқарасы.
8. Абайдың әлеуметік-философиялық көзқарасы.
9. Алашорда қозғалысы идеологтарының ... ... ... ... ... мен өсуіндегі әсері.
10. Ш. Құадайбердиевтің «Үш анық» атты жүйелі ... ... ... ... ... мәтіндермен жұмыс істеу:
1. Абай. Қара сөз. Поэмалар. ... ... ... Ел, Алматы, 1993.
2. Алтынсарин Ы. Мұсылмандық тұтқасы. Алматы, 1991.
3. Байтұрсынов А. Ақжол. Алматы, ... Бес ... ... 2 ... Алматы, 1989.
5. Бөкейханов Ә. Таңдамалы. Алматы, 1995.
6. Дулатов М. Шығармалары. Алматы, 1994.
7. Жұмабаев М. ... ... ... Кішібеков Д. К., Кішібеков Т. Д. Речь и писменность: Трансформация
звуко –
знаковых систем. ... ... ... ... ...... 1995.
Әдебиеттер тізімі:
1. Алтаев Ж., Касабек А. Филсофия тарихы. Алматы, 1998.
2. Алтаев Ж., Касабек А., Мұқамбетәлі Қ. Философия ... ... ... ... Ж., ... Т. және т.б. ... және ... Алматы,
1998.
4. Әбішев Қ. Философия. -Алматы: Ақыл кітабы, 2001.
5. Әуезов М. Шығармалар ... 14-15. Т. ... ... ... А. ... ... ... Баласағұн Ж. Құтты білік. Алматы, 1998.
8. Бес ғасыр жырлайды. 2 томдық. Алматы, 1989.
9. Бөкейханов Ә. Таңдамалы. Алматы,1995.
10. ... К. ... ... ... и ... Казахстана. А-Ата. 1976.
11. Валиханов Ч. Собрание соч. В 5 т. А-Ата, 1985.
13.Досмұхамедов Х. ... ... ... ... М. Шығармалары. Алматы, 1994.
15. Есім Ғ. Сана болмысы. 1-9 т. Алматы, 1994-2004.
16. Есім Ғ. Фәлсафа тарихы Алматы: ... ... Есім Ғ. ... ... Алматы, 1996.
18. Жұмабаев М. Таңдамалы. Алматы, 1992
19. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ... ... ... ... : ... общество. Гензис, развитие, упадок, А-Ата,
1984.
21. Кішібеков Д., СыдықовҰ.Философия. Алматы, 2003.
22. Касымжанов А. Х. ... ... ... ... 1991.
23. Қасабек А. Қазақ философия тарихының методикалық мәселелері ҚР ҒА
хабарлары, 1993.
24. Қасабек А. Қадырғали Жалайыр дүниетанымы, Алматы, 1999.
25. ... А., ... ... ... ... ... Қасабек А., Алтаев Ж., Қазақ философиясының тарихына кіріспе.
Алматы, 1994.
27. Қасабек А. ... ... Оқу ... ... ... Касымжанов А. Х. Пространство и время ... ... ... ... кітабы. Алматы, 1986.
30. Құдайбердиев Ш. Шығармалары. Алматы, 1994.
31. ... Н.Р. ... ... ... ... ... Ә., ... Т.Ой, ақыл, адамгершілік. Алматы, 1994.
33. Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Философия ... ... ... ... М. ... ... ... 1994.
35. Орынбеков М. С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. Алматы, 1996.
36. Рысқалиев Т.Х. ... пен ... ... (философияның
тарихына шолу).
Алматы, 1993.
37. Сулейменов О. « Азия». Алматы.
38. Сегізбаев О. А. Казахская философия. Алматы, 1995.
39. ... С. Х. ... ... ... А-Ата, 1972.
ІІ тарау. Теориялық философия
2.1 Онтология: ұғымдары мен қағидалары.
Философия өз ... үш ... ... ... ... (өмір сүру,
тұрмыстық жағдай), Гносеология (таным туралы ілім), Логика ... ... ... ...... ... ілім. Бұл туралы түрлі пікірлер мен
ойлар, анықтамалар бар. Болмыс - тарихи ... ... ... кең
ауқымды философиялық ұғым. Адамдар арасындағы қатынаста «болмыс» термині үш
мағынада қолданылады. Болмыс, кең ... ... ... ... қоғам мен адамдар өміріндегі ... және ... ... Болмыс - «өмір сүру» сөзінің синонимі. Жай ... ... ... ... ... ... ... ерекше мән беріліп, ол онтология
категориясы болып қалыптасады. Бұл философияның ... өмір ... ... ... ... ... ... айтылады. Адам, индивид
ретінде, жеке тіршілік иесі ретінде ... ... ... жері ... ... рухани атмосфера, психологиялық күйі, ерекшелігі; істейтін
ісі немесе жұмысы, қызметі, т.б. әсер етеді. Болу - өмір ... Адам ... де ... уақыт пен кеңістікке, материалдық өндіріске, генетикасы
мен әлеуметтік ортасына, т. б.
Болудың мазмұны абстрактылық: 1. ... ... 2. ... ... 3. ... ... ... көңіл-күйі, ішкі
сезімі - осылар адамдардың өмір сүру ортасын құрайды, бәрі де ... ... ... рет ... деген терминді философ Парменид
(Эгей қаласынан) енгiздi. Парменидтің пікірінше, ... ... ... секілді шекарасы жоқ, бос кеңістік. (Болмысты сферамен
ұқсастырудың себебі, ... ... ... ... - өте ... ... фигура болып есептелінген). Болмыс субъективтік
ақыл-ой емес, әлемдік ... - ... ... ... ... ... ... ашады, яғни ақиқат болады. Болмыс сезімнің арғы жағындағы
құбылыс, ой. Ол ... ... ... өзінің негізінде субъект және
объектіге бөлінбейді. Бұл мүлтіксіз ортадағы ақиқат-жақсылық, игілік және
жарық. Ол ... ... ... ... ... ... шексіз болады. Болмысқа ештеңенің қажеті жоқ, сезімдік сападан
айырылған, сондықтан тек ... ... ... ... - бар, ... жоқ» - деді ... ... көптеген iзбасарлары секiлдi болмыс пен биболмыс
мәселесiн шешуге ұмтылады. Ол бойынша ... – бұл ... ... ...... Болмыс – эйдос: идеалдық санадағы объект, таза мән, ... ... ... төрт ... ... ... себеп, үлгi,
түсiнiк және мақсат болады. Платон бiздiң ... ... ... ... идея деп, ал ... деп ... Материалдық
заттардың бүлiнуi мен жойылуы мүмкiн, ал идеяға (эйдос) еш ... ... ... ... ... iрi ... ... жаман немесе жақсы
болуы мүмкiн, ал ... ... ...... әрі ... және ... өзiнiң толық жағдайында өмiр сүредi. ... ... ... бiрлiкте, т.б. Бұл Парменидтiң болмысқа берген
сипаттамаларына сәйкес, ол - әлемнiң негiзi, бiр абсолют. Ол – ... ... ... шешуде Аристотель төрт бастамалық себеп туралы iлiмдi
жасады:
а) форма - заттың мәнi, оның құрылымы және түсiнiгiмен байланысты;
ә) ... ... ... ... ... және ... ... әрекетсiз ( тек зат болуға мүмкiндiгi бар субстарт), бұл
материализмге жақындататын ... ... ... ... ... күш – форманың бiр сипаты, форманың материямен
қосылу сәтіндегі белсенділіктің болуы,
в) мақсаттылық – бұл ... бiр ... ана ... мына ... ... өмiр ... байланысты анықталады.
Аристотель өзiнiң төрт алғашқы себеп тұжырымдамасында болмыстың
жоғарғы сатысы ретiнде абсолюттiк ақыл ... ... Шын ...... ... ол «өз-өзiн ойлайтын Ақыл» ең жетiлген философ. Ақыл ... ... ... ... ... шегiне жеткен түсiнiк, «алғашқы
қозғаушы күш» ретiнде - ... ... ал өзi ... ... ретiнде–жалпы мақсат көзi, барлық заттар ұмтылатын жоғарғы
игiлiк.
Орта ғасырлық философияда шынайы ... ... деп ... Әлем мен
Адам Құдайға қарағанда екінші, оның ... Адам ... ... Сондықтан
ол өзіне болмыстың бір бөлігін алады.
Қайта өрлеу дәуірінде болмыс ең алдымен материалдық табиғат болмысымен
ара қатынаста болады. Осы кезде ... ... пен ... ... ... ... ... болады. Жаңа Заман философиясында болмыс
субстанциямен ... ... екі ... - ... ... ... Олар бір-бірімен тең және тәуелсіз. ... ... ... ... ... ... пантеистік сипатындағы философиясында
Құдай, табиғат, субстанцияны теңестірді. Субстанцияны (causa sui) өзіндік
себеп ... ... мен ... ... ... ... ауыспалы заттар болмысының
диалектикасын ашып берген ... ... ... процесін сараптай
отырып, оны жоғалатын болмыс немесе болмыстың жоғалуы деп көрсеткен.
Философиядағы дәстүрлі ... ... ... бөлінеді. Олар қазіргі
философия мен ... ... ... ... ... ... материалистік, идеалистік, иррационалдық мән берілгені
анықталады. Әдетте ... ... ... ... түрлерге бөледі, яғни
«нақты» өзіндік «қабаттың» ерекше өмір сүруін ескереді.
1. Табиғат болмысы (материалдық құбылыстардың, заттардың процестері).
2. Әлеуметтік ... ... ... ... және жеке ... болмысы).
3. Рухани болмыс: 1. субъективтік - жеке адам өмірінен бөліп алуға
болмайтын болмысты, дербестенген дейміз; 2. ... - ... өмір ... ... ... объективтендірілген дейміз.
Болмыстың түрлерін тек тану мақсатында, талдауға оңтайлы болу үшін
жіктейді. Олар тек ... ... ... ... нақты
жағдайда бір-бірінен бөлінбейді. Адам болмысы табиғи болмыспен де,
рухани ... де ... ... ... ... мен ... дәстүрлі сипаттамаға, негізгі болмыс
түрлерін төмендегі жаңалықтар арқылы көрсетіледі.
Табиғат болмысы. Қазіргі ... ... ... үш ... ... ... ... әмбебаптық эволюционизм, өзінен-өзі
ұйымдасуы. Табиғат болмысы бүгінгі ... ... ... ... ... емес, жүйелердің мәні, элементтерінің өзара әрекеті
- тәсілдері талданады, яғни құрылымын зерттейді. Әлемнің «архитектурасын»
бастапқы ... ... ... ... ... деп ... ... бұл - әлемнің, оның бірлігін және тұрақтылығын қамтамасыз
етеді.
Табиғат болмысының ... ... ... ... ... ... ... Ғылымдағы барлық белгілі ... (ХІХ ғ, тек қана ... ... деп ... ... ... ... Бұл қорытындының бүкіл әлемге, біртұтас дүниеге
қатысы бар. Эволюция феномені жергілікті емес, әмбебаптық.. ... ... ... ... ... ұйымдастыру құбылысы ретінде қаралады. Яғни,
спонтанды ретсіз жүйеден аса жоғары ... ... ... зерттейдi.
Әлеуметтік болмыс. Соңғы кезде бұл болмыс түрлерінің төмендегідей
тенденциясы белгіленді: технологизациялау, институциализация, ... ... ... ... ... ... ... басым болуын, адамдардың табиғи ортаға бейімделуі және өзінің
әлеуметтік өмірін реттеудегі рөлінің өсуін ... ... ... ... ... және ... ... айғағы. Субъекті әрекетінің рөлі ... ... ... тенденция. Әртүрлі аймақтардың тәуелсіздігінің өсе түсуі,
әлеуметтік кеңістіктің «тарылуы» әлеуметтік әрекеттің ... бір ... ... ... ... тенденцияда - әлеуметтік болмыста
кейбір жаңа ... ... ... ... ... ... соған
қарай көбірек ауыса бастады. Әлеуметтің нақты құрамын заттар ... ... ... ... ... ... көбінесе ақпараттық
кеңістік анықтайтынын көрсетедi. Ақпараттық сипаттың ... ... ... өзін ... ... материалдық емес бөліктердің мәнін
мен үлесін көбейтеді.
Әлеуметтік болмыс қоғамдық қатынастарға байланысты. Жеке меншіктің
мәні - әр ... ... ... оның ... ... өзіне
байланыстылығын анықтайды. Тәрбиенің мәні - ... ... ... моделі жақсы деген мәселе қояды.
Рухани болмыс. ... ... және ... ... ... ... ... - жеке кісілердің өмірлік тіршілігінен,
қызметінен бөліп алуға ... ... ... ... өз қарым-
қатынасын анықтап, өз ойлары мен сезімдерін бағдарлайды. Оған: ... ... ... ... ... пайда болатын
нәтиже; ой ... мен ... ... ... айналып, істеле беретін санасыз
әрекеттер жатады. Санасыздықтың негізінде саналы процестің басталуы ақиқат.
Сана мен ... ... ... ... ... ғылыми,
философиялық және сезімтал-әлеуметтік қатынас пен ... ... ... ... ... ... белгілі бір ой, пікір, идея
жеке адам санасында пайда болады. Адам тәжірибеге, білімге және қабілетінің
мүмкіндіктеріне сүйене отырып ... ... ... ... яғни тіл ... ... жоба ... музыканы (ән-күйді)
нотаға түсіреді, сурет салады, материалдық бұйым жасайды. Рухани ... ... ...... және ... ... болмыстың бірлігі.
Тіл - қоғамды дамытушы, тарихты ... және ... ... ақыл - ой ...... ... ауқымды ұғым, болмыс тек материя ғана емес,
сонымен бірге идея, дін. Ол ... ... ... байланысты.
Субстанция өзіндік мән, бастама. Ол өзінің өмір сүруі үшін өзінен басқа
ешнәрсеге мұқтаж болмайды.
Субстанция (лат. ... не ... ... сөз). ... - ... ... ... болып үшке бөлінеді. Қандай да пікір сөз, дау
болмасын, ... ... не ... ... сұрақ туындайды.
Монистік (бір негіз, біреу) бастама идеалистік, материалистік болады.
Монистік бастама идеалистік, яғни, дүниенiң негізінде идея мен сана ... ... ... ... Монистік бастама материалистік, яғни
оның негiзінде материя жатыр (Фалес, Гераклит, ... ... ... ... Дүниенің негізінде сана мен материя ... ... ... бұл ... - Декарт, Кант и Юм.
Плюрализм (лат, pluralis) - ... Ол ... ... ... және ... пікірдің тәуелсіз, бір-біріне қосылмайтынын қолдайды,
болмыстың көп негізі бар деп есептейді.
Неміс философы, экзистенциализм ... ... бірі ... ... экзистенциализмге жатқызбаған) Хайдеггер Мартин (1889-1976). ... ... (1927) ... ... ... ... болмыс әлемі - ол бір
затсыз, тіпті адам жоғалтқан, шындықтың мистикалық бастамасы дейді. ... ... ... ... ойды бекерге шығара отырып, әртүрлі
сипаттама және түсіндірме береді. Ол болмысқа ... ... ... тек
кейбір маңызды жағын бөліп көрсетіп, экзистенциалимзге сәйкес ... ... зат, ... біз қатынаста боламыз, бірақ, ол әлдебір
тіршілік» - ... ... бар ... «Болмыс ешбір зат емес, соған
сәйкес ол ешқандай уақытша емес, ... ... ... ... ... ... ... пен уақыт бір-бірін өзара анықтайды, бірақ,
солай болсада, біріншіден, ешбір болмысты уақытша ретінде, екіншіден, ... ... ... ... ... ... «болмысты рационалды
тануға болмайды» деген пікірге келеді.
Материя деген не? Бұл ұғымды қалай түсінуге ... ... ... зат, нәрсе, материал) Антика заманындағы грек философиясында
заттардың түпкі ... ... бір ... зат ... ... орын ... От – ... - апейрон, бөлінбейтін субстанция–атомдар деп есептеледі.
Жаңа дәуір философиясында, француз материализмнің өкілі Гольбах: «материя»
дегеніміз біздің сезімге әсер ... ... - ... ... аяғы мен ХХ ... басында физика ғылымының саласында
ашылған жаңалықтар: радиоактивтік құбылыстар, ... ... ... өмір сүруінің дәлелденуі, электромагнит өрісі ... ... ... ... ... ... ескі ... түбегейлі
бұзды. Бөлінбейді деп келген атом күрделі құрылым болып шықты. Оның өзі де
ұсақ бөлшектерге ыдырады, ... ... ... ... да
тұрақсыз, жылдамдығына байланысты өзгеретiнi анықталды. Микробөлшектердің
табиғаты екіжақты, олардың әрі заттық, әрі ... ... ... жарықтың бөлшегі - фотонды затқа жатқызуға болмайды. Тыныштықтағы
фотонның массасы жоқ, ... ... ... ... ... оның ... ... күйзелістік
жағдай туды, атомның бөлшектенуі материяның жоғалуы деп саналып стихиялық-
материалист ғалымдар идеалимзге, дінге бет бұра бастады. В. И. ... және ... атты ... «Материя дегеніміз –
адамға оның түйсіктері арқылы мәлім болатын, біздің ... ... бар бола ... сол ... ... ... ... түсірілетін, бейнесі жасалатын, обьективтік реалдықты белгілеу үшін
қолданылатын ... ... - бұл ... ... жаңа
философиялық анықтамасы осы дағдарысты тоқтатуда ерекше рөл ... ... ... ... жеке зат ... оның бір ... ... категория (тарихи өзгеріп отыратын ғылыми жалпы ... ... оның ең ... екі ... - объективтік шындық ретінде
өмір сүруі және міндетті түрде біздің ... ... - ... Физикадағы дағдарыс материяның жоғалуынан емес, біздің ескі
ұғымдарымыздың жарамсыз болып қалғандығын ғана ... ... ... соңғы жылдардағы барлық ғылыми жаңалықтарды қамти алды, сондықтан
ол әлі де ... ... ...... ... ... ... мәңгі. Мәңгілігі жоғалмай
бір түрден екіншісіне өтуiмен дәлелденсе, ... ... ... ... мен ... ... ... денелерінің
сансыз көптігімен дәлелденеді. Материя ... ... да ... ... құм да ... өзгеше болады. Материяның ... ... ... бұл ... ... ... ... элементарлық
бөлшектер, өрістер, атомдар, молекулалар, макроскопиялық денелер, ғаламшар,
жұлдыздар, галактика, метагалактика немесе тұтас әлем.
Тірі табиғатта: тірі ... ... ... ... ... ... көпжасушалық ағзалар, ... ... ... ... (био және гр. koinos –жалпы ценоз).
Белгілі бір аймақта (құрғақ жер немесе су қойнауы) өмір ... және өз ... ... бар, ... орта ... бейімделген өсiмдiктердiң
жиынтығы. Биосфераның жалпы дәрежесі.
Социумның (қоғам) дәрежесі: қоғамдағы өмiрдi ... адам ... ... өндiрiс, рухани өндiрiс, ретушi жүйелер: саясат,
құқық және мораль, әлеуметтiк саладағы iшкi ... ... ... ... өзiн ... ... мен iшкi ... жүйесi анық көрiнедi.
Бұдан басқа, ... ... ... және ... ... ... ... отбасы, этностар, тұтас адамзаттың пайда болып қалыптасуы.
Қозғалыс материяның ең ... ... ... кез ... ... ... байланыс, кез келген өзгеріс. Материя қозғалыстың арқасында өзін
білдіреді, көрсетеді, т. б., бір ... ... ... ауысып отырады.
Қозғалыссыз материя жоқ, даму жоқ, сондықтан оны материяның өмір сүру
формасы ... ... ... ... ... ... ... Осының бәрінде тыныштық сәті бар. Қозғалыс абсолютті,
ал тыныштық оның бір сәттік ... ... ол ... ... өзі де бір сапа ... ... Материя қозғалысының өмір
сүруі мен сапалық көп түрлері болады. Ф. ... ... ... ... көрсетті.
1. Механикалық қозғалыс дегеніміз - кеңістіктегi ... ... ... қозғалыс - электромагнитизм, гравитация, жылу.
3. Химиялық ... - ... мен ... ... ... т.б.
4. Биологиялық қозғалыс - тірі организмдердің зат алмасуы.
5. Әлеуметтік – ... ... ... және ... осы түрлерін анықтау, ғылымның соңғы ғасырда ерекше тез
қарқынмен дамыуына қарамай, өзінің ... ... ... ... ... - элементарлық бөлшектер. ... - ... ... ... ... ... ... түрлері, т. б. нақты ғылымдағы жаңалықтар, жәй
және күрделі қозғалыстағы заттар мен ... ... ... да терең түсінуге мүмкіндікті көбейтіп отыр. Мысалы, әлеуметтік
қозғалыс өз құрамында биологиялық, химиялық, ... ... ... ... ... әсерін қабылдайды, бірақ өзі
жаңа заңдылықтар туғызып ... ... ... ... ... ... ғана бізді механистицизм, идеализм, және волютаризмнен
сақтандырады.
Кеңістік пен уақыт та қозғалыс ... ... ішкі ... өмір сүру ... болып табылады. Кеңістік пен уақыт санадан
тыс, объективті өмір сүреді.
Субъективтік идеализм (Беркли, Юм, Кант, ... пен ... ... мазмұнына тәуелді деп қарады. Кант: «Кеңістік пен уақыт ... ... ... өмір сүре ... ... Э. Мах ... пен уақыты
ретімен түзілген түйсіктердің жүйесі» -деп есептейді.
Материалистік философияда кеңістік пен уақытты адамдардың ... ... ... ... деп ... Ғылым мен материализмде материя
кеңістікте шексіз, уақыт жағынан мәңгі. Ол ешқашанда ... ... ... ... ... ол ... болады, бар және бола береді.
Кеңістіктің үш ... бар: ... ені, ... Бұл ... түрлерге ғана
емес, процестерге де тән. Уақыт қосылған соң дүниенің өлшемі төртеу ... бір ... ол ... ... ... ... ... қандай түрде және қандай күйде болсын, оның уақыттық қасиеттері
бар. Материяның өзгеруі мен даму ... ... ... айнымайтын
белгілі бағыты болады. Ол ... ... ... ... ... болмайды және оған қайта оралуға да болмайды.
Қозғалыстың жоғарғы биологиялық және әлеуметтік түрлерінде кеңістік
пен уақыттың сипаттары ... ... ... ... ... пен ... ... адамзаттың қоршаған ортаны өз іс-әрекетінде игеруде,
одан ары дамыту барысында қалыптасады да, ... даму ... ... ... ... ... бас ... А. Эйнштейннің салыстырмалық теориялары
философиялық болжамды - материя, қозғалыс, кеңістік, уақыттың ... - ... ... ... Осы төрт ... бірі ... ... де сәйкес өзгеретінін көрсетті. Бұл күнделікті өмірде қалыптасқан,
классикалық ... ... ... ... келе ... көзқарас: кеңістік -
абсолютті өзгермейтін орта, онда ... ... ... өмір сүре ... ... та сондай абсолютті, процестердің
өзгермейтін жиілік интервалының көрсеткіші - дегенді ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне,
процестерінің желісіне тәуелді өзгеріп ... ... ... микроәлемде күмән келтірмейтін факт есебінде қаралады.
Философия өз негізінде үш мәселені ... ... ... ... ... гносеология (таным туралы ілім), логика (ойлау жүйесі
туралы ілім).
Онтология дегеніміз – ... ... ... Бұл ... ... ... және анықтамалар бар. Болмыс - тарихи қалыптасқан кең ... ... ... ... ... ... қатынаста «болмыс» термині үш
мағынада қолданылады. Болмыс – кең мағынасында, объективтік шындық. ... ... мен ... ... ... және рухани дүниенің
қорытындысы. ... - ... ету» ... ... Жай ... ... ... сүру» терминдеріне сәйкес келеді.
Философияда «болмыс» терминіне ерекше мән беріліп, ол ... ... ... Бұл ... адамның өмір сүруін
қамтамасыз ететін нақты ... ... ... ... Адам ... өмір ... сонымен бірге индивид ретінде, жеке тіршілік иесі
ретінде әрекеттенеді. Оған: тұратын жері ... ... ... рухани
атмосфера, психологиялық күйі, ерекшелігі; істейтін ісі немесе жұмысы,
қызметі, т.б. әсер етеді. Болу - өмір ... Адам ... ... де тәуелді:
уақыт пен кеңістікке, ... ... ... мен ... т. ... ... ... 1. психикалық климат; 2. әлеуметтік
материалдық қатынас; 3. адамдардың санасы, ... ... ... - осылар адамдардың өмір сүру ортасын құрайды, бәрі де ... ... ... рет ... ... ... ... Парменид
(Эгей қаласынан) енгiздi. Парменидтің пікірінше, болмыс дегеніміз – ... ... ... шекарасы жоқ, бос кеңістік (болмысты ... ... ... ... ... ... - өте әдемі,
мүлтіксіз, геометриялық фигура ... ... ... ... ... ... ... - логос ретінде, адамға тікелей әлемнің
жасырын сырын ашады, яғни ақиқат болады. Болмыс ... арғы ... ой. Ол ... ... абсолют, өзінің негізінде субъект және
объектіге ... Бұл ... ... ... ... ... Ол ... болмайтын, жоғалмайтын, қозғалмайтын, жалғыз, уақыты
бойынша шексіз болады. Болмысқа ештеңенің ... жоқ, ... ... тек ақыл-оймен игеруге болады. «Болмыс - бар, биболмыс ... - деді ... ... ... ... жоққа шығарумен
келіспеді. Биболмыссыз әлем толық емес, әрі ... ... ... ...... олай ... болмыс бар, , биболмыс та бар, ол қуыстар, онда
атомдар қозғалыста болады. Осы жерде алғашқы ең ... және ... ... ... ... туды.
Платон өзiнiң көптеген iзбасарлары секiлдi болмыс пен беиболмыс
мәселесiн шешуге ұмтылады. Ол ... ... – бұл ... ... ...... Болмыс – эйдос: идеалдық санадағы объект, таза мән, ол
материалдық заттарға қатысты төрт ... ... ... ... үлгi,
түсiнiк және мақсат болады. Платон бiздiң ... ... ... ... идея деп, ал беиболмысты – материя деп санайды? Материалдық
заттардың бүлiнуi мен жойылуы мүмкiн, ал идеяға (эйдос) еш ... ... ... ... кейде iрi немесе кiшкене, жаман немесе ... ... ал ... ... ... азаймайды және көбеймейдi,
жақсармайды да, нашарланбайды, өзiнiң толық жағдайында өмiр ... ... ... ... ... т.б. Бұл ... болмысқа берген
сипаттамаларына сәйкес, ол - ... ... бiр ... Ол – ... ... іліміне Аристотельдің қосқан маңызды идеясы: нақты болмысты –
форманы, бейне арқылы тануға болады және осылайша ол ... ... ... Орта ... ... ... болмыс Құдай деп саналды.
Әлем мен Адам Құдайға қарағанда екінші, оның туындысы. Адам Құдайға ұқсас.
Сондықтан ол ... ... бір ... ... ... ... дәуірінде
болмыс ең алдымен материалдық табиғат болмысымен ара ... ... ... ... ... пен ... теңестіріледі, осыдан пантеистік көзқарас
пайда болады.
Жаңа ... ... ... субстанциямен теңестіріледі. Декарт
екі субстанцияны - материалдық және ... ... Олар ... ... тәуелсіз. Бірақ болмыстың өлшемі ойлау деді. Спиноза өзінің пантеистік
сипатындағы философиясында Құдай, ... ... ... ... (causa sui) ... ... ретінде түсіндіреді.
Гегель мен Гераклит секілді ойшылдар өтпелі ауыспалы заттар ... ашып ... ... Гегель қалыптасу процесін сараптай
отырып, оны ... ... ... болмыстың жоғалуы деп көрсеткен. Ал
философиядағы дәстүрлі болмыстың ... ... ... Олар ... мен ... ... ... Болмыс түрлерінен «болмыс»
категориясына материалистік, идеалистік, иррационалдық мән ... ... ... ... ... ... түрлерге бөледі, яғни
«нақты» өзіндік «қабаттың» ерекше өмір ... ... ... ... (материалдық құбылыстардың, заттардың процестері).
2. Әлеуметтік болмыс (тұтас қоғамдық болмыс және жеке ... ... ... ... 1. ... - жеке адам өмірінен бөліп ... ... ... ... 2. ... - ... тыс
өмір сүретін жасанды болмысты объективтендірілген дейміз.
Болмыстың түрлерін тек тану мақсатында, талдауға ... болу ... Олар тек ... ... ... ... ... жағдайда бір-
бірінен бөлінбейді. Адам болмысы табиғи болмыспен де, ... ... ... ... ХХ ғасыр философиясы мен ... ... ... болмыс түрлеріне төмендегідей жаңалықтарды енгізді. Табиғат
болмысы. ... ... ... ... үш ... ... сүйенеді: жүйелік, әмбебаптық эволюционизм, өзінен-өзі
ұйымдасуы.
Табиғат болмысы бүгінгі ... ... ... жеке ... ... жүйелердің мәні, элементтерінің өзара әрекеті -
тәсілдері талданады, яғни ... ... ... ... ... емес, жүйелік-құрылымдық ұйымдсуы анықтайды деп санайды.
Атап айтқанда, бұл - әлемнің, оның ... және ... ... ... ... кездегі маңызды сипаттамасы, оның
эволюциялық мүмкіндігінің мойындалуы. ... ... ... ... (ХІХ ғ. тек қана ... ... деп ... өзінің нәтижесінде
эволюцияны көрсетеді. Бұл қорытындының бүкіл әлемге, ... ... бар. ... феномені жергілікті емес, әмбебаптық. Қазіргі кезде ... ... ... ұйымдастыру құбылысы ретінде ... ... ... ... аса ... ұйымдасқан түрге өтуін зерттейдi.
Әлеуметтік болмыс. Соңғы ... бұл ... ... ... ... технологизациялау, институциализация, жаһандандыру,
виртуализация, ақпараттандыру.
Бірінші тенденция. Әлеуметтік болмыстың құрамында ... ... ... ... ... ... бейімделуі және өзінің
әлеуметтік өмірін реттеудегі рөлінің өсуін анықтайды.
Екінші ... ... ... ... және ... дәрежесі
өсуінің айғағы. Субъекті әрекетінің рөлі көптеп әлеуметтік институттарға
көшті.
Үшінші тенденция. Тенденциясы әртүрлі аймақтардың тәуелсіздігінің ... ... ... ... ... әрекеттің үлгісін бір
ретке салудың қажеттігін ... ... ... - ... ... жаңа ... ... пайда болды, адамдардың белсенділігі
соған қарай көбірек ауыса бастады. Әлеуметтің ... ... ... ... ... ... ресурстар емес, қазір көбінесе ақпараттық
кеңістік анықтайтынын көрсетедi. Ақпараттық сипаттың өсуі әлеуметтік ... өзін ... ... ... емес ... мән ... ... болмыс, қоғамдық қатынастарға байланысты. Жеке ... - әр ... ... ... оның ... жағдайының өзіне
байланыстылығын анықтайды. Тәрбиенің мәні - әлеуметтіктi ... ... ... жақсы деген мәселе қояды.
Рухани болмыс. Дербес субъективтi және объективтендірілген ... ... ... ... - жеке ... ... тіршілігінен,
қызметінен бөліп алуға болмайтын рухани ... ... өз ... ... өз ... мен сезімдерін бағдарлайды. Оған: адамның
тіршілігінде, ... ... ... санадан пайда болатын
нәтиже; ой ... және ... ... ... ... ... беретін
санасыз әрекеттер жатады. Санасыздықтың негізінде саналы процестің басталуы
ақиқат. Сана мен санасыздың бірлігінде ... ... ... ... және ... ... пен ... көрініс
табуы байқалады.
Рухани болмыстың объективтендірілуі: Әуелі белгілі бір ой, пікір, идея
жеке адам санасында пайда болады. Адам тәжірибеге, білімге және ... ... ... ... ... материалдық сипат
береді, яғни тіл арқылы өрнектейді, жоба жасайды, ... ... ... ... ... материалдық бұйым жасайды. Рухани жемісін
қоғамдық практикаға қосады.
Тіл – дербестенген және объективтендірілген рухани болмыстың бірлігі.
Тіл - ... ... ... ... және ... сақтаушы, ақыл - ой тірегі.
Болмыс – жан-жақты терең, ... ... ... тек ... ғана емес,
сонымен бірге идея, дін. Ол субстанция ұғымымен ... ... ... мән, ... ол ... өмір ... үшін ... басқа
ешнәрсеге мұқтаж болмайды.
Субстанция (лат. негізінде не жатыр деген сөз). ... - ... ... ... ... үшке бөлінеді. Қандай да пікір сөз, дау
болмасын, өмірдің негізінде не жатыр ... ... ... (бір ... ... бастама идеалистік, материалистік болады.
Монистік бастама идеалистік, яғни ... ... идея мен сана ... ... Аристотель Гегель). Монистік бастама материалистік, яғни
оның негiзінде материя жатыр (Фалес, Гераклит, ... ... ... ... ... сана мен ... ... жатыр десек, онда бұл дуализм
- Декарт, Кант и ... (лат, ... - ... ... жоққа шығарады, бірнеше
және көптік пікірдің тәуелсіз, ... ... ... ... ... бар деп ... философы, экзистенциализм ағымын салушылардың бірі (бірақ, ол
өзін экзистенциализмге жатқызбаған) Хайдеггер Мартин (1889-1976). ... ... (1927) ... ... ... ... ... әлемі - ол бір
затсыз, тіпті адам жоғалтқан, шындықтың мистикалық бастамасы дейді. ... ... ... ... ойды бекерге шығара отырып, әртүрлі
сипаттама және түсіндірме береді. Ол ... ... ... ... ... маңызды жағын бөліп көрсетіп, ... ... ... ... зат, онымен біз қатынаста боламыз, бірақ, ол ...... ... бар ... ... ... зат ... соған
сәйкес ол ешқандай уақытша емес, сонымен бірге қатысушы ретінде ... ... ... пен ... ... ... анықтайды,
бірақ солай болса да, біріншіден, ешбір болмысты уақытша, ал екіншіден,
ешбір уақытты ... ... ... ... ... болмысты
рационалды тануға болмайды деген пікірге келеді.
Материя деген не? Бұл ұғымды қалай түсінуге болады? Материя ... зат, ... ... ... ... грек философиясында
заттардың түпкі тегі, белгілі бір бастапқы зат деген ... орын ... От – ... - ... ... субстанция – атомдар деп
есептеледі. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... – біздің сезімге әсер ететіннің бәрі» - деді.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... құбылыстар, рентген сәулесі, электронның
нақты өмір сүруінің дәлелденуі, электромагнит өрісі ... ... ... ... теорияның ашылуы ескі көзқарасты түбегейлі
бұзды. Бөлінбейді деп келген атом күрделі құрылым болып шықты. Оның өзі ... ... ... ... ... ... ... да
тұрақсыз, жылдамдыққа байланысты өзгеретiнi анықталды. ... ... ... әрі ... әрі өрістік (толқындық) қасиеттері
бар жарықтың бөлшегі - фотонды ... ... ... ... ... жоқ, ... ... жаңалықтарға байланысты ғылымда, оның ішінде физикада, күйзелістік
жағдай туды, атомның бөлшектенуі материяның жоғалуы деп саналып, ... ... ... ... бет бұра ... В. И. ... және эмпириокритицизм» атты еңбегінде: «Материя дегеніміз –
адамға оның ... ... ... ... ... ... түрде бар бола отырып, сол түйсіктеріміз арқылы көшірмесі алынатын
сүреті ... ... ... ... ... белгілеу үшін
қолданылатын философиялық ... бұл ... ... ... ... осы дағдарысты тоқтатуа ерекше рөл ... ... ... ... – жеке зат ... оның бір ... емес,
философиялық категория (тарихи өзгеріп отыратын ғылыми жалпы ... ... оның ең ... екі қасиеті - объективтік шындық ретінде
өмір сүруі және ... ... ... ... көрінуі - бары
айқындалды. Физикадағы дағдарыс материяның ... ... ... ... ... ... ... ғана дәлелдейді деді. Бұл
анықтама соңғы жылдардағы барлық ғылыми жаңалықтарды қамти алды, ... әлі де ... ... ...... ... ... шексіз, мәңгі. Мәңгілігі жоғалмай
бір түрден екіншісіне өтуiмен дәлелденсе, ... ... ... құрылымы мен кеңістікке жойылған ғарыш денелерінің
сансыз көптігімен дәлелденеді. ... ... ... да ... екі
қиыршық құмда бір-бірінен өзгеше болады. Материяның қазіргі замандағы
құрылымы.
Өлі табиғатта: бұл ... ... ... ... ... ... атомдар, молекулалар, макроскопиялық денелер, ғаламшар,
жұлдыздар, галактикалар, метагалактика немесе ... ... ... тірі ... құрылымдық деңгейлері, нуклеиндық
қышқылдар, ақуыздар, ... ... ... ... түрдің деңгейі), биоценоз- (био және гр. koinos –жалпы ... бір ... ... жер ... су ... өмір сүретін және өз ара
қалыптасқан қатынасы бар, қоршаған орта жағдайына бейімделген өсiмдiктердiң
жиынтығы. Биосфераның жалпы дәрежесі.
Социумның ... ... ... ... ... адам ... ... өндiрiс, рухани өндiрiс, ретушi жүйелер: саясат,
құқық пен мораль, ... ... iшкi ... ... өндiрiс және
адамның өзiн өңдеуi) жүйесi және iшкi жүйесi анық көрiнедi. ... ... ... ... және ... қауымның табиғи-тарихи тайпа,
отбасы, этностар, тұтас адамзаттың ... ... ...... ең негізгі қасиеті ретінде кез келген өзара әсер,
өзара байланыс, кез келген өзгеріс. ... ... ... ... ... т. б. бір ... екінші түрге ауысып отырады.
Қозғалыссыз материя жоқ, даму жоқ, ... оны ... өмір ... ... ... ... ... жандыға, жанды жансыз материяға
айналады. Осының бәрінде тыныштық сәті бар. ... ... ... – оның бір ... ... ... Ол салыстырмалы, себебі
оның өзі де бір сапа ... ... ... ... ... мен сапалық көп түрлері болады. Ф. Энгельс материя қозғалысының бес
түрін көрсетті.
1. ... ... ...... ... ... Физикалық қозғалыс - электромагнитизм, гравитация, жылу.
3. Химиялық қозғалыс - ... мен ... ... ... ... ... қозғалыс - тірі организмдердің зат алмасуы.
5. Әлеуметтік – қоғамдық өмірдегі өзгерістер және ... осы ... ... ... ... ғасырда ерекше тез
дамығанына қарамай, өзінің ... ... ... ... ... - ... ... Метаәлемдегі
қозғалыстар - әлемдік механиканың классикалық заңға «бағынбаушылығының»
ашылуы.
Қозғалыстың геологиялық түрлері, т. б. ... ... ... ... ... қозғалыстағы заттар мен құбылыстардың өзара ... да ... ... ... ... отыр. Мысалы, әлеуметтік
қозғалыс өз құрамында биологиялық, химиялық, физикалық, ... ... ... ... ... ... ... өзі
жаңа заңдылықтар туғызып «төмендегілерді» өзіне бағындырып отырды. ... ... ғана ... ... ... ... т. б.
сақтандырады.
Кеңістік пен уақыт та қозғалыс секілді ... ішкі ... өмір сүру ... ... ... Кеңістік пен уақыт санадан
тыс, объективті өмір сүреді.
Субъективтік идеализм (Беркли, Юм, Кант, Макс) ... пен ... ... ... ... деп ... ... «Кеңістік пен уақыт
санадан тыс объекті ретінде өмір сүре алмайды» десе, Э. Мах ... ... ... ... ... жүйесі деп есептейді.
Материалистік философияда кеңістік пен уақытты адамдардың ойынан тыс,
материяның объективтік түрлері деп қараған. Ғылым мен материализмде ... ... ... ... ... Ол ... ... болмайды және
ешуақытта жоғалып кетпейді, ол әрқашанда болады, бар және бола береді.
Кеңістіктің үш ... бар: ... ені, ... ... ... ғана ... процестерге де тән. Уақыт қосылған соң
дүниенің өлшемі төртеу болады. Уақыт бір өлшемді, ол ... ... ... ... ... ... және ... күйде болсын, оның уақыттық қасиеттері
бар. Материяның өзгеруі мен даму түрінде ... ... ... бағыты болады. Ол өткеннен болашаққа қарай жылжиды. Өткенді
өзгертуге ... және де оған ... ... ... ... биологиялық және әлеуметтік түрлерінде кеңістік пен уақыттың
сипаттары мәнді түрде ... ... ... пен ... әлеуметтік
түрлері, адамзаттың қоршаған ортаны өз ... ... одан ... ... қалыптасады да, қоғамдық даму процесінде тарихи тұрғыдан
өзгеріп ... ... бас ... А. ... салыстырмалық теориялары
философиялық болжамды - материя, қозғалыс, кеңістік, уақыттың үзілместей
бірлігін - ... ... ... Осы төрт ... бірі өзгерсе, қалған
үшеуі де соған сәйкес ... ... Бұл ... ... ... ... ілімінен дәстүр болып келе ... ... - ... ... ... онда қозғалыстағы,
өзгерістегі материя өздігімен өмір сүре береді, уақыт та ... ... ... жиілік интервалының көрсеткіші» - дегенді жоққа
шығарады. Олардың ... ... ... ... ... ... тәуелді өзгеріп отыратыны бүгінгi ... ... ... келтірмейтін факт есебінде қаралады.
Семинар сабағының жоспары: 
1. Болмыс, ... ... ... ұғымдары. Қазіргі заман
философиясындағы онтология ... ( М. ... ... ... оның ... жетілуі.
3. Қазіргі заманғы жаратылыстану ғылымдарындағы материяның
құрылымы мен қасиеті туралы түсінік.
4. Қозғалыс, ... ... ... ... ... ... философиялық тұрғыдан түсіну. Болмыс категориясы, оның мән-
мағынасы, ерекшелік ... ... ... ... және ... ... мен монизм. Субстанция түсінігінің ... ... ... ... ... ... ... пен қоғамды танып-білудегі рөлі. Осы заманғы ғылым -
материяның күрделі әрі жүйелі құрылымы. Дүниенің көп ... мен ... ... ... ... оның негізгі сипаттамалары. Қозғалыстың
формалары және оларды жіктеудің осы ... ... пен ... - ... обьективті өмір сүру формалары.
Кеңістік пен уақыттың ... ... ... ... философиялық
түсініктерді дамытудағы салыстырмалылық теориясының маңызы. ... ... ... пен ... өзіндік ерекшеліктері.
 
Бақылау сұрақтары: 
1. Материяның негізгі атрибуттарын атаңыз?
2. Дүниенің материалдылығын сіз ... ... ... ... кеңістік бір-біріне өзара байланысты ма, болса
қалай?
4. Материя категориясы және оның фундаментальдық маңызы неде?
5. Болмыстың негізгі ... ... ... дүние бірлігі мәселелері. Дуализм мен ... ... ... ... формалары, олардың қатынасы мен байланысын
көрсет.
8. Кеңістік, уақыт, қозғалыстың материямен бірлілігі неде?
9. Дүниенің ... ... ... ... ... мен рефераттар тақырыбы: 
1. Болмыстың философиялық тұжырымдамасы (Антикалық философия, орта
ғасыр,
Жаңа заман).
2. Қазіргі ... ... ... ... ... ... және оның ... дамуындағы маңызы.
3. Қазіргі заманғы ғылыми материяның негізгі түрлері мен ... ... пен ... ... категориялары.
5. Хайдеггер философиясындағы болмыс пен уақыт мәселесі.
6. Болмыстың дәстүрлік ... және ... ... ... мен
ғылымында сипатталуы.
 
Философиялық мәтіндерімен жұмыс істеу: 
1. Антология мировой философии. В 4-х т. М.: ... ... ... ... и ... трактаты. М.: 1990. с. 164.
3. Гадамер Х-Т. Истина и метод. М.: 1988, с. 343, 348.
4. Гегель Г. В. Ф. ... фил. ... М.: ... с. ... ... В. И. Полн. собр. соч. Т. 18, с. 131. 151.
6. Мир философии. Хретсоматия в 2-х частях. М.: ... ... Соч. В 3-х ... Т2, М.. 1970, с. ... ... М. ... и бытие. М.: 1993.
 
Әдебиеттер тізімі: 
1. Алтаев Ж., Касабек А. ... Қ. ... ... ... ... Қ., ... Т. Философия тарихындағы таным теориясы және
метод
проблемасы. Алматы, 1990.
3. ... П. П. ... к ... М.: 1977. с. ... ... Ж.: Ницше С. П. б, 1997.
5. Диалектическая логика. Т.2, гл. 1. ... ... ... А.Л. ... бытия в классической западно-европейской
философии. М.: 1986.
7. Есім Ғ. Сана болмысы ... пен ... ... ... 3- кітап.
Алматы,
1997.
8. Категории мышления и индивидуальное развтитие. Алматы, 1991.
9. Кішібеков Д., ... Ұ. Е. ... ... ... ... В. И. Материализм и эмпирикритицизм ПСС, т. 18 с. 138 б.
11. Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздік. Т. Х. Ғабитов, А. Т.
Құлсариева. ... : ... ... ... Ә,. Әбжанов Т. Ойлау тарихының белестері. Алматы, 1994.
13. Философиялық ... ... ... ... ... оқулық. Құр. Т. Х. Ғабитов . Алматы: Юрлит,
2004.
15. ... Құр. Т. Х. ... ... ... ... ... ... греческих философов. М.: 1989, с. 179-190.
17. Фрейд З. Ведение в психоанализ. Лекции. М.: 1989.
18. Юнг К. ... и ... М., ... ... ... ілімі
 
Диалектика – сөзі ертедегі гректің екі - диа ... лог ... ... ... ... ... әңгімесі. Диалектиканың пайда болуы
пiкiрталастық іс-әрекетке байланысты болды. Себебі, ертедегі гректің
ақылды, ... ... ... ... сөз ... ... өз ... диалог арқылы өз мақсатына жететiн, өзіне жақтастар таба ... ... көзі - ... ... ... және сөз ... ақиқатқа жету. Диалектика белгілі бір ... ... ... қозғалыста, қимылда деп түсіндіру әдісі.
Гераклит (грецияда, ... V ғ.), ... ... ... ... жоқ ... Болмыс пен болмау - өзара байланыста, біріне-
бірі тәуелді және ... өтіп ... ... ... ойдың
тарихына қосылған зор үлес екендігінде дау жоқ. Кратил ... ... ... ... ... көрсетсе, Зенон, оның қарсы жағын,
үзілетінін атап көрсетеді. Мұны Гегель: тезис - антитезис - ... ... ... ... ... үйлесімділігі туралы
диалектикалық идеяларды ... ... мен ... Бруно ұсынды. Жаңа
дәуірде метафизиканың үстемдігіне қарамастан, Декарт өз ... ... ... ... субстанция ілімінде диалектикалық ой
үлгілерін жасады. Декарт: «Құдай дүниені жарата отырып, оған ... ... ... яғни ... ... сағаттың механизмін бұрай отырып,
қозғалысты хабарлайды. Бұл пікір ... ... ... - ... ғасырда француз ағартушылары Вольтер мен Руссо тарихтың даму
идеясын ... ... ... ... күш ... ... ... - мораль,
дін және идеялар болады деп есептеді. ХІХ ғ Маркс пен ... ... ... ... күш – ... – деп түсіндірді.
Диалектикалық әдіске қарама-қарсы метафизикалық ойлау әдісі бар. Бұл
әдісті ... ... мен ... ағымдары қолданды. Софизм бір
нәрсені дәлелдеп, пікір айтуға ... ... ... теріс тәсілдер
қолданады және бұл дәлелі дұрыс секілді ... ... ... айла-шараны
пайдаланды. Әрине, бұл кезде объектінің ішкі болмысын, табиғатын шынайы
ашпай, сыңаржақтылыққа ұрынады. Ал, ... (гр. Eklego- ... ... бағыттар немесе шындықтардың негізгі шешуші жағын ... ... ... жолдарын принципсіз, қалай болса солай біріктіре салу.
Софистика мен ... ... ... бір ... ... ... ... тән нәрсе: сыңаржақтылық, ... ... ... елемеушілік, негізгінi ажырата білмеушілік.
Оларға төменгiлер де жақын.
Релятивизм (лат. Relativus - қатынастылық) танымның ... ... ... ... ... ... адам танымының
шарттылығы мен субъектілігі туралы ілім. ... ... ... танымның объективтілігін жоққа шығарады, біздің
білімімізде объективті дүние бейнеленбейдi деп есептейді.
Догматизм - ойлаудағы ... ... ... ... абсолюттік ақиқат деп санайды. Теориялық және саяси мәселелерді
зерттеп ... ... ... ... ... ... - ойлаудың ең икемдісі, дүниені жан-жақты зерттеудің, яғни
әртүрлі байланыстардың әрқайсысын ашып, қарама-қарсы ... ... ... мен ... негізін табу. Диалектика - ойлаудың
объективтілігі, софистика - ойлаудың субъективтiлiгi.
Диалектика ұғымы үнемі тарихи дамуда болып, мазмұны ... ... оның ... ... ажырата білу керек: стихиялық немесе
қарапайым ... - ... ... ... сырт бөлгінің мәңгі
өзгерісіне сүйенеді; идеалистік диалектика - ... ... ... ... отыратынына негізделген; идеалистік-тарихи диалектика -
ұрпақтар санасындағы қайшылықтардың ... ... ... - ... пен даму ... ғана емес, дүниенің өзінде де барын
дәлелдейді. ... ... үшін ... ... ... тыс
дүниенің дамуы) және субъективтік диалектика ... ... ... ... ... ... бүкіл болмыстың (материя мен
сананың) дамуы туралы ... ... оны ... ... ... жалпы заңдылықтарын ашатын ілім деп санаймыз.
Жүйелік принцип және осымен байланысты жүйелік әдіс - ... ... ... ... ... ... енгізіп, ғылым
мен практикадағы өте маңызды әдістемелік ... ... ... ... ... - зерттеу жүйесінің тұтастығы, туралы түсінік, жүйелік
принцип. Жүйелік зерттеуде объектінің сыртқы ортамен арақатынасы мен ... ... ... ... ... ... қызметін, олардың
тұтастықтағы орнын бөлуде көп қолданылады. Жүйе тұтастығы байланыс түсінігі
арқылы түсіндіріледі. Заттар арасындағы ... ... ... болады: бір-
бірімен тікелей байланысты, бірқатар жанама ... ... ... ... тәуелдік, өзара әрекеттестік түрінде көрінеді.
Дүние бірқалыпты емес, сан қилы. Заттар қалай орналасса да, дүниеде
барлық заттар ... ... Оның ... ... - жай, ... кездейсоқ, уақытша - қайталанған, негізгі (мәнді, маңызды, елеулі) - ... ... ... ... - ... ... шексіз байланыстардың
ішінде, нақты әлемде философиялық тұрғыда ... ... ... ... олар ... ... ... бөлінеді: жекелік-
жалпылық, көптік-бірлік, ұқасастық-ерекшілік, сапа-сан, жай-күрделі, бөлік-
бүтін, шекті-шексіз, ... т.б. ... ... ... болмыстың
құрылымдық категориялары тобына кіреді.
Танымның тарихында басқа да категориялар катары - ... ... ... ... ... - кездейсоқтық, мүмкіндік- шындық.
Әмбебаптық байланыстың алғашқы талдау ... ... ... ...... деп атайды.
Детерминизм (лат determinio - ... - ... пен ... ... құбылыстарды және адамның еркі мен мiнезiнiң ... ... ... ... ... ... танымда детерминизм принципінің орны бөлек. Дүниені
материалистік түсіну және ... ... ... себептілікті мойындау
және құбылыстардың заңдылығын iздеу жатыр. Детерминизмдегі себептілікті
түсінбеу, адамды ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде детерминизм ұғымы, ұзақ тарихи даму арқылы себептілік
- ... және ... ... ... ... ... (каузальдық
- лат caus - себеп деген сөз) құбылыстардың жалпылама заңды байланысының
түрі.
Себеп - ... ... оның ... ... ... жағдай
туғызады. Себептің нәтижесі - салдар. Басқа оқиғаның алдында болатын, оның
пайда болуына мүмкіндік ... ... ... және ... ... оқиға - сылтау саналады, ол сыртқы болмашы байланыс. Себеп ... ... ... ... әсер ... ... жиынтығын – жағдайлар деп атайды. Жағдайлар тиісті оқиғаның
болуы үшін қажет.
Дүниені ғылыми тану ... ... іске ... ... күнделікті
сөздер мен терминдерден айырмашылығы, жалпылығы (көп зат, құбылысқа ортақ
қасиеттердi, ... т.б. ... мен бір ... ... ... байланыстарды, заңдылықтарды қарастыратындықтан, өте жалпы ұғымдарды
қолданады. Оларды –категориялар деп атайды. ... ... ... ... ... ... ... көзі қарама-қайшылық екенін
ескертіп, әрқашан қосалқы қарама-қайшы ұғымдар ретінде ... ... ... ... ... зат, ... ... өтіп
отыратынын көрсету, дүниенің шынайы үзіліссіз байланысын ... ... ... бейнелей білу. Осы себепті категориялардың ... деп ... ... ... ... да қос ... ... бiрақ категорияларға қарағанда тұрақты, қайталана беретін,
негізгі қасиеттердің байланысын білдіреді.
Қарама-қарсылықтың бірлігі мен күрес Заңы. Бұл заң дамудың түп ... мен ... ... ... тән iшкi қарама-
қарсылықта, әсіресе олардың күресінде болатынын көрсетіп, дамудың ... ашып ... ... ... мен күресі – қозғалыстың
және барлық болмыстың ... ... көзi. ... ... туралы
ілімді диалектика тұрғысынан талдап жасады, бірақ ол ... ... ... ғана ... ... шектелгенi жойылып, диалектика
ғылыми ілімге айналды. Қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күрес заңының
мазмұнын ... ... ең ... оның ... мен ... ... керек.
1. Сәйкестік (үйлестік) әрбір объектінің ... бiр - ... ... ... заттармен
теңдігі, сәйкес келуі.
2. Айырмашылық - бұл заттардың элементтерiнің ара-қатынасы тепе-
теңдiктен ... ... ... ... ұғым.
3. Қайшылық - қарама-қарсы элементтердiң, заттардың,
құбылыстардың ... ... ... ... ... алшақтау қатынастарының өскенiн бiлдiредi.
Қайшылықтардың түрлері:
•     Мәнге қатынасы: а) мәнді; ә)мәнсіз;
•     ... ... а) ... ә) сыртқы;
•     Қоғамдағы түрі арқылы: а) антагонистік; ә) антагонистік емес;
•     Дамудағы рөлі арқылы: а) негізделген; ә) негізсіз.
4. Қарама-қарсылық - ол ... ... адам ... ... ... зат ... жойылуы, бір –
бірінсіз өмір сүре алмайтын заттар, элементтер, құбылыстар,
тенденциялар арасынағы ... ... ... - осы ... түрлі байланыстардың жиынтығы. Қарама-қарсылықтың
бірлігі мен күрес заңының мәні ... үшін өте зор. Адам ... пен ... көзi мен ... бір ... ... күйге өтуді
қайлай көрсету – философия мен ғылымның даму ... ... ... ... әрі ... отырған мәселелердің бірі. Сан мен
сапа өзгерістерінің бір-біріне өту заңы, заттар мен ... ... ... өмір ... ... бір ... және ... сипаттамалары
болатынын анықтайды.
Сапа - объектіні анықтаушы. Заттар жаратылысының ... ... ... ... және ... білдіретін
маңызды белгілерiнiң жиынтығын. Сапада, заттың барлық аса ... ... ... ... ... - бір ... басқа заттармен өзара әсерінен пайда болатын
сапаның көрінісі, затты қандай да ... бір ... ... - ... бір ... ... даму ... мен дәрежесін
білдіретін белгі. Заттың сандық және сапалық жақтарының бірлігі – ... ... ... - ... ... ... бір ... аралығы, ал
белгілі сапа – осы аралықтың шеңберінде ғана болады. Сан өзгерістерін онан
әрі сапалы өзгеріске бетбұрысын – ... ... деп ... Сапа мен
өлшем болмыстың жалпы, объективті сипаттамасы.
Сапалы өзгерістің қай-қайсысы болсын ... ... ... түрінде
болады. Секіріс - сапалық өзгеріс, құбылыстың немесе оның жағының бір
сападан екінші ... ... ... өзінің сипаты, ұзақтығы, мәнділігі
жағынан алуан түрлі болып келеді.
Біріншіден, ... ... ... ... жаңа өлшемнің пайда
болуы.
Секірістi қоғамдық өмірге ... ... ... ... ... ... ... өміріндегі секірістің бәрін бірдей революция
деуге болмайды, тек ... жаңа ... көше ... ... ... ... ... табылады. Бірте-бірте болатын ... ... ... көбінесе эволюция деп атайды. Эволюция
(сандық-сапалық ... - даму ... сай ... Жаңа сапа тек ... ... ғана емес, сонымен қатар құбылыстың жаңа сандық
жақтарын да туғызады.
Терістеуді-терістеу заңының ... ... үшін ... ... ... ... ... Бұл заңының негізгі категориясы -
терістеу. Терістеу мәселесі:
1. Жаңа – ... ... ... ... бір кезеңі екінші
кезеңімен терiстеледi, ауысады.
2. Терiстеу – бөтен сырттан әкелінген ... ол ... келе ... қандайына болсын іштей тән нәрсе. Теріске шығаруды даму
процесіне іштей тән ... деп ... ... ... ... ... ... кезеңдерінде болған прогресшіл элеметтерді
сақтап қалу – сабақтастықты, жаңаның ... ... ... ... ... кезі деп, ... жойылып,
сонымен бірге жаңаның орнығуы деп қарайды.
4. Ішкі факторлардың ... рөлі мен ... ... ... ... ауысуы, дамудың негiзгi заңы болып табылады.
5. Бұл ауысу таза түрде болмайтындықтан, жаңаның бойында ... ... бәрі ... сақтала бермейді. Сондықтан екiншi
терiстеу қажет, сонда зат дамуындағы екi алғашқы кезеңдерiнің
барлық табыстары, үшiншiде ... ... оны ... деп ... Гегель даму кестесiн «тезис-антитезис-синтез»
деп белгiлеген. Оған ол спиральдiк суреттеменi де ... ... ... даму ...... емес, және ескіні қайталап отыратын шеңбер тәрізді
айналмалы қозғалыс та емес, ол мұнда ілгерілемелі ... ... ... ... ... Әрі ілгермелі
қозғалыс – негізгі шешуші қозғалыс болады. Осындай тенденцияларды
ұштастыратын даму, спираль бойынша жүретін даму секілді. ... ... өмір ... ... ... ... отырады.
6. Терістеуді-терістеу заңының ерекшiлiгi – оның ... яғни ... ... жалпы тенденция ретінде
жоғарғы формадан төменгіге, күрделіден – қарапайымға қарай кері
қозғалудың болуы мүмкін емес.
Диалектиканың бұл заңы ... ... ... ... негізгі екі заңды
өзіне қоса отырып, дамудың тұтастығын және жалпы нақтылығын анықтайды.
Семинар сабағының жоспары:
1. Даму ұғымы. Даму ... ... – даму және ... ... ... ілім.
3. Диалектиканың негізгі категориялары. ... ... және ... ... ... ... негізгі заңдары.
 
Әдістемелік ұсыныстар:
Диалектика – универсалды (әмбебап) байланыстар, ... және ... ... Идеалистік және материалистік диалектика: Гегель мен ... және ... ... ... диалектикалық –
материалистік теориясы. ... ... мен ... ... олардың қалыптасуы.
Болмыстың әмбебап байланыстары: жалпылық, өзгешелік, жекелік. Мән ... ... ... бүтін мен бөлік, мазмұн мен форма,
элементтер мен құрылым категориялары. Жүйе түсінігі, жүйелік ... ... ... пен салдар. Кездейсоқтық пен
қажеттілік, мүмкіндік пен шындық ... ... мен ... ... Үйлестік (сәйкестік),
айырмашылық, қарама-қарсылық, қайшылық категориялары. Қарама-қарсылықтың
бірлігі мен күресі. Қайшылықтардың ... ... пен ... ... және сапалық өзгерістердің өзара ауысу заңы. Сапа, мөлшер,
қасиет, секіріс категориялары. ... және ... ... ... ... ... Даму ... сипаты.
 
Бақылау сұрақтры:
1. Даму мәселесі. Сандық және сапалық өзгерістер диалектикасы.
2. Болмыс пен ... ... ... ... ... мен ... Диалектикалық терістеу. «Терістеуді-терістеу». Циклдік және бірте-
бірте өзгеру.
4. Қазіргі замандағы «қоғам-табиғат» жүйесінің ... Даму ... Даму ... ... – даму және жалпы байланыс туралы ілім.
7. Диалектиканың ... ... ... ... ... байланыстарды бейнелеуі.
8. Диалектиканың негізгі заңдары, дамудың қайнар көзі.
 
Баяндамалар мен ... ... ... ... ... ... мен диалектика қайшылықтары.
3. Категория ұғымы, оның түрлері.
4. Диалектика заңдарының ерекшеліктері.
5. Диалектика – ... ... және даму ... ... және субьективтік диалектика.
7. Әртүрлі байланысты қарастыратын категориялар.
8. Диалектика заңдарының өзара байланысы.
 
Философиялық мәтіндермен жұмыс ... ... В.И., Карл ... ... ... соч. Т. ... ... К. Капитал. Т.1. Гл. ХХІҮ. Маркс К., Энгельс Ф. соч. 2-е ... ... ... К. ... ... ... Маркс К., Энгельс Ф. 2- изд.
Том. ... ... ... Ф. Анти – ... Маркс К., Энгельс Ф. соч. 2-е изд. Т. ... ... ... ... ... К., Энгельс Ф. соч. 2-е изд. Т.
20.
6. Энгельс Ф.Людвиг Фейербах и конец классической ... ... К., ... Ф. соч. 2-е изд. Т. ... ... ... П.В., ... А.В. Диалектический материализм. М.: 1987.
2. Алексеев П.В., Панин А.В. Теория познания и диалектика. ... ... Я.Ф. ... ... и ... ... М..
1977.
4. Бунте М. Причинность. М.: 1962.
5. Диалектика материального мира. Л.: 1985.
6. ... ... Л.: ... ... ... в ХХ ... М.: 1987.
8. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Алматы, 2003.
9. Мәдени - философиялық энциклопедиялық сөздік. Құр. ... ... ... ... ... диалектика как общая теория развития 4-х кн.
М.: 1982.
11. Материалистическая диалектика. Краткий очерк теории. 2-е изд.
М.: 1985.
12. Фролов И.Т. ... ... М.: ... ... энциклопедический словарь. М.: 1994.
14. Философиялық сөздік. Алматы, 1996.
 
 
2.3. Адамның рухани әлемі. Сана
 
Сана - ... ... ... ... дін, ... ... техника әлемі
және ғылым, адам санасының нәтижесі. Сана - ... күш, ... ... сана. Сана бүкіл философияда, ғылымда және дінде ... ... ... ... салыстырып қояды. Сана – дүние, қоғам, адам, т.
б. материя ... ... нұр ... ... ... ... болады? Бұл туралы ғылымда пікірталас көп. Адам
баласына ой қалай келеді және ... ... мен ... дүниенің арасындағы
айырмашылық қандай? Жеткілікті білім болмағандықтан, алғашқы адамдар сананы
адам денесінен бөлек өмір сүретін «жанның» қасиеті дейді. ... ... ... ... жан ұшып жүреді, бақыттың болуы, оның қонуына ... ... ... түсініктерде осы дәстүр сақталып, ... ... ... ... ... ол ... ... (мидан) тәуелсіз өмір сүретін, өлмейтін және ... ... ... алғашқы негізі ретінде «жан» туралы идея ежелгі заманнан
келеді: түс көру, талып қалу, өлім ... ... ... және ... ... табиғи себептермен түсіндіре алмағандықтан, адамдарда
әрқашан жалған көзқарас көп болды. Ұйқы ... ... ... ... ... ...... мен жын шайтандарды “көріп” қорқу, бірдемелерге
сену әсерінен ... осы ... ... өмір ... деп ... грек ... ... өзін тірі организм - ... ... өмір ... деп ... Сана ... ... нәтижесі,
бірыңғай, өзінің мәнінде бүтін, бөлінбейтін, Құдайдың ақылына байланысты
туады деп ... ... де ... ... бойынша сана – адамнан
жоғарғы ... ... ... ішкі ... Орта ... философиясының өкілі
Дунс Скоттың пікірінше, тіпті таста ойлай ... ... ... (hule- ... zoe- тіршілік) дейді.
Фрейд бойынша психика үш қабаттың қосындысы: 1. «Мен» адамның санасы,
психиканың ... ... ... ... келістіруші. 2. «Ол»
(оно) - санасыздық әлемі, онда адамның жасырын ойы, арманы, тілегі бар. ... тыс - Мен» - жеке ... ... ... әсер ... ... ... цензура»: заңдар, тыйм салу талаптары, мораль, мәдениет дәстүрлері.
«Мен» өзіне «Оны» бағындыруға ... ... бұл ... ... ... қол
жетеді. Әдетте «Ол» жасырын немесе ашық түрде «Менді» ... ... ... суреттейді: ат және оның үстіндегі адам, Адам «Мен» - атты
бақылайды, әмір береді, ал ат (Ол) ... ... ... себебі оны алып
бара жатыр. Кейде адам ... ... ... ат оны ала ... алып ... ... ... анықтаушы факторлар: негізгі фактор - қанағаттану,
адам ... ... және ... ... ... - ... секілді, қалай болғанда да, көңіл көтеруге жол іздейді. ... тыйм ... ... мен идеяларды (қоғамға қарсы
істерді, жыныстық ... ... ... ... (цензурадан) өтпеген тілектер, ойлар сублимацияға ұшырайды, яғни
«рұқсат етілген» әлеуметтік әрекет ... ... және ... шығармашылық
болып өзгереді.
Сана ми арқылы пайда болады. Адам ... ... ... Ми - ... Ми жануарларда да бар. ... ... ... ... ... ... мәні бар. Жануарлар өз
тәжірибелерін жинақтап, оны ебін тауып қолданады. ... ... ... әрі ... ... Бұл негізінен жоғарғы сатыдағы
мысық, ит және приматтарда айқын ... ... ... тән
«мораль», тәртіп, жетекшілік-бағыныштылық қатынастар, күрес жолдарын саналы
таңдау бар. ... өзі де тек туа ... ... ... ... ... өмірде игерілген тиімді әрекеттердің сана деңгейінде сақталып ......... ... ... ... ... болып
саналатын сана органы. Қазіргі ғылымда адам миы екі үлкен бөлшектен
тұратындығын ... ... оң және сол жақ ... шарлары. Сол жақ - адамның
көтеріңкі күйіне, қуанышына жауап ... өнер ... - ... жазушылықты оятады. Оң жақ: уайым, үрейлену, ... ... ... ... мен тұжырымдамалар жасауға жетелейді.
Сананың пайда болуының екі жағы бар: биологиялық шарттары, әлеуметтік
негізі.
Биологиялық ... ... ... ... ... аз да ... ... түрдің пайда болуы.
2. Бастағы ми, нерв ... ... ... сигналдың -
объективті затты алмастырушы субъективтік бейнелердің ... ... ... т.б.) дамуы.
3. Дене құрылымы, тік тұрып жүруі, аяқ-қолдарының жетілуі, ... ойда ... істе ... ... ... ... ... құралдарын жасап, заттарды өңдеу күштің көбеюі.
2. Сөз, тілдің пайда болуы. Еңбек құралдары табиғатта дайын түрде жоқ,
оны жасауда жас ... ... ... ... ... Сөз өз ... ... ойлауды (бейнелермен алдын-
ала мида жұмыс істеу) дамытады.
3. Адамдар ... ... ... ... ... ... көмек, келісе шешуі өседі.
4. Адам санасынан тыс өмір ... ... - ... ... тіл, т. б. ... ... ... әртүрлі
ілімдердің пайда болуына әкеледі.
Тірі материя мен өлі материя арасында табиғи ... бар, ол ... тән – ... қасиеті. Бейнеулеу (шағылысу – отражение) заттар
мен құбылыстардың жан-жақты байланысы (тікелей немесе аралық заттар ... ... мен ... ... ... ... заттың
өзгерісі барлық басқа заттардың өзгеруіне әкеледі. Әрбір зат сол өзгерудің
ізін өз ... ... ... ... өмір сүру тәртібін түзетіп отырады,
сөйтіп қоршаған ортаға бейімділігін байқатады. ...... ... ... тәуелді болғандықтан, оны механикалық,
физикалық деп ажыратып қарауға ... ... екі түрі бар: ... (гр. ioog - бірдей форма) - объекті мен оның бейнесі арасындағы
айнымас ұқсастық. 2) ... (гр. бір, тең) ... мен оның ... ... ... ... емес, мөлшерлі, жоба
түрінде болуы.
Бейнелеудің жоғарғы түрі биологиялық түрлерде қалыптасады. Зат ... ... ... өмір бар. ... ... тірі ... ... басталады (бір клеткалы ... ... ... ең ... және ... организмдерден бастап, барлық тірі
организмдерге тән қасиет.
Психикалық (жүйке жүйесі). Жеке сезім мүшелері ... бір ... ... ... ... ... Оны – түйсік (ощущение) дейміз.
Объект келбетінің пайда болуын, шындықтың толық бейнеленуін, қабылдау ... ... ... – еске ... ... пен ... мида ... жаңғырту. Түйсік –қабылдау, ... ... ... ... ... ... шығар көзі материалдық. Сана
материяның туындысы болғанымен материалдық емес, идеалдық. Оның ... зат ... ол ... ... және ... ... отырады. Бейне
мидағы физиологиялық процеске де тең емес ... ... ... тұрпайы материалистер жатады). Сөздің де материалдық жағы (белгісі)
және идеалдық жағы (мәні-бейнесі) бар. Сөйлеу мен ойланудың да ... ...... болады, сөйлеу - материалдық болғандықтан, оған
ілесе алмайды.
Адам ойлауды, ... ... ... Елестетуде заттың негізгі
және негізгі емес қасиеттері ажыратылады, ой ... ... ... анықтап, зат дамуының заңдылықтарын ашады, оны
практикада ... ... ... ... ... білу ... ... адам өмірінің негізі, ол практикалық іс-
әрекет, еңбек. Сана ... тек ... қана ... оның ... оны ... да. Бұл оның ... шығармашылығының негізі.
Адамды қоршаған қазіргі барлық әлем бұрынғы қаз ... ... оның ... ... арқылы, мақсат пен мүддесіне сай өзгертілген
жасанды орта, екінші табиғат, ... ... ... адам туа ... ... ... кеткен дайын заттар дүниесіне, қалыптасқан қатынастар
жүйесіне келеді. Яғни, оның ... ... ...... құрылысына ғана емес, негізінен қоғамның тарихи даму деңгейіне,
басқа адамдармен байланысу тәжірибесіне тәуелді.
Тарихи өзгеріп, жетіліп отыратын ... ... ... мен ... ... ... ... саяси идеялар мен
көзқарастар әрқашан адам мен ... ... ... ... Адамның
шындыққа ең бастан-ақ бір түсінік, ұғыммен ... - оның ... ... ... қалыптасуының кепілі. Сондықтан, руханилықтың алғашқы белгісі
дүниені санада пайда болған идеалдық-психикалық модель арқылы танып, соның
негізінде мүддесін ... ... ... ... ... болады.
Жануарлар өз биологиясының, дене талабының құлы, соның заңдылықтарынан
шығып кете алмайды, табиғатты соның бір ... ... ... ... ... ие ... адам табиғатты өз білімімен, еңбегімен белсенді
түрде өзгертіп, өзі де қоса өзгеріп отырады, табиғи-биологиялық ... ... ... даму ... ... тіпті өзінің дене құрылымын да
өзгертуге мүмкіндік алады. ... ... рухы ... ... ... дейін көтеріледі, өлімді де қасқая қарсы алып, елді тәрбиелеуге
ерекше үлес қосады. Бұл олардың ... ... ... сана - ... ... ... Оның негізгі көрсеткіші - өз
ерекшелігіңді түсіну, өзіңді дүниеден, басқа адамдардан бөле ... ... ... ... іс-әрекеттеріне
жауапкершілікпен қарау. Өзіндік сананың тұруының да тарихи кезеңдерін
анықтауға болады. ... адам жеке өзі ... кіші ... ... мүшесі
ретінде қоршаған табиғаттан бөлінеді, тіпті басқа руларға ... деп ... оған ... ... да, ... аң ... аулайды
(каннибализм). Кейін еңбек қарулары жетіліп, жеке семья ретінде өмір сүру
мүмкіндігі туғанда, ... ... ... ... ... «біз» түсінігінің
орнына «мен» ұғымы келе бастайды.
Жеке адам ... енді ... ... ... ... ... да
қарсы қоя бастайды. Қара күш, соғыс қаруының жетілуі, айлакерлік, алдап-
арбау, шағыстыру, т. б. ... ... ... тұрақтылығына қатер
төнеді. Осыны тоқтату қажеттілігінен ... пен ... ... ... тыс ... (әр елдің табиғаты әр- түрлі, құндылықтары
ерекше болғандықтан) табынып бағыну, яғни алғашқы жүйелі идеология ... ... ... ... ... идеалдық-психикалық модельдер діни
ілімдердің жемісі, шынайы ... ... ... осы кезден пайда ... ... үшін ... ... ... тежеу, өзіңді-өзің
тәрбиелеу, өз-өзіңе жауапкершіліктер жүктеу, жаңа ... ... тың жол ... ... ... ... мифологиялық білім, о
дүниедегі ең ауыр тәндік жазамен қорқыту, қара күш ... ... ... ... гөрі ... ... ... сөзінен қорқу көп орын
алады. Сондықтан нақты ғылымның, соған сүйенген рационалдық философияның
жаңа замандағы ... ... ... рөлін күрт төмендетті. Осы ... ... ... негіздемелері жасала бастады.
Руханилықтың негізгі мәні – саналы түрде қоғамның тұрақтылығын,
келісімділік ... ... ... ... мен ... ... ат ... Ол өз бастауын «қоғам болмаса - адамның ... ... ... ... алғашқы қауым адамынан,
«өмірді-күрес» дейтін биология заңына ... ... ... ... іздеген, барлық адамдардың теңдігін паш еткен діни ілімдерден
алады. Адамның рухани жан ретіндегі ... - өз ... риза ... ... берген барлық мүмкіндіктерін өз бойынан ашып, оны елі, жері,
халқы үшін жұмсау. Шығыс өзінің ұзақ ... ... ... ту етіп,
соны игеруге ұмтылды (медитация, күрес өнерінің ішкі ... т. ... ... өткінші тән қызығуларына ұстамдылық көрсету,
қанағаттылықты насихаттады. ... ұлы ... ... ... ... ... ақылды, білуді, үйреніп іскер болуды қосады, шығыстың ... ... ... белсенділігін оятады. Бірақ ол капиталистік
жүйеден келген жалаң, арам, ... толы ... ... ... қатаң ұстанғанды жөн санады.
Жетілген сана - өзіндік сана, өз ... ... ол тек ... тән, ... жауапкершілік жүктеудің басты себебі.
Өзіндік сана - адамның танымдық, өнегелік, діни, эстетикалық және ... ... ... ... ... ... Басқа сөзбен
айтқанда, өзінің адамгершілігін, ... ... және ... ... ... басқа біреулермен салыстыру арқылы кім екенін
анықтауы. Өзіндік сана әр ... жеке ... ... ... сана ... Менен басқа жерде еркін өмір сүре алмайды», - дейді Гегель. Оның
мәні кісінің ... ... ... ... байланысты, өзіндік
сананы объектендірудің қиындығы. Ол әр адамның бірегей құндылығын ... ... ... ... ... ... және адам ... бөлінуін
түсіндіруді талап етеді. Кеңірек алғанда, өзіндік сананың әлеуметтік
топтарға, ... т.б. ... ... Теориялық ойлау дәрежесінде ол
рефлексия (сананың өз-өзіне назар аударып, өзінің ... ... ... түрін де қабылдайды. Өзіндік сана – тілдің дамуына да ... Адам ... ... ... ... ана ... ... болады. Өзіндік сана бір жағынан танымдық, екінші жағынан әрекеттік
рухани құбылыс, ол философия, социология, ... ... ... ... ... ... басын біріктіретін құбылыс.
Жеке және қоғамдық сана, олардың диалектикалық байланысы бар. Әр адам
саналы. ... сана жеке ... жай ... емес, сонымен бірге
жоғарғы күрделі жиынтық. Сана - әр ... жеке ... ... ... ... ... қабілетіне, тәрбиесіне байланысты қалыптасады.
Оған болып ... ... ... ... ... ... де әсер ... Бірақ жеке сананың өрісі, қоғамдық санаға
қарағанда тар. Қоғамдық сана – ... ... ... ... ... ... сана және қоғамдық болмыстың бейнесі, оның туындысы. Қоғамдық
сана - ... ... ... ... ... көркемдiк және дiни
бейнелер, ... ... мен ... ... ... ... ... ұрпақтың білімі, идеологиялық жетістіктері, мәселелерді
талдау әдіс-тәсілдері көп орын алады. Соның нәтижесінде ... ... да біз ... ... ... ... ... икемдіміз.
Бұл қоғамдық сананың ұлттық сипатының белгісі және жеке адам ... ... ... ... ... ... ары ... дамытып
жетілдіретін жеке тұлғалар, бірақ олар ол үшін қоғамдық сананың белгілі бір
санасын жеткілікті түрде игеріп, оны ары ... ... ... керек. Тек
осы жағдайда ғана ол тұлғалардың санасы да мәңгілікке ... ... ... ... бір ... ... сана – ... түрі мен рухани дүниені жасау әдістері арқылы
ажыратылады. Қоғамдық сананың адам ... әсер ... екі жолы бар: ... ... ... арқылы: 2. қоғамдық естелік (кітап, газет, ... ... ... сана - өте ... ... ... әрқайсысы
өзiндiк салыстырмалы рухани құрлым, сонымен бiрге басқалармен ... және ... ... ... әлеуметтiк философияда қоғамдық сана құрлымы деңгейiнде:
қарапайым және ... ... ... психология және идеология; қоғамдық
сана формалары болып бөлiнедi.
Қарапайым сана - ғылыми емес, бірақ тікелей күнделікті өмірден шыққан
сана. Теориялық сана – ... бір ... ... ... ұмтылыстан
туатын қорытындылар, қағидалар, заңдылықтар, ... ... ... көзқарастар. Сонымен бірге тек болжамдарға сүйенген қате қағидалар
да теориялық негіз құрайды. Бұл теориялар ғылыми бола ... ... ... идеалдық моделі деуге болады, ол әрқашан ... ... ... ... ... мен идеология – әлеуметтiк негiзде түрi ... ... ... Түрі - ... ... ... мазмұны -
жалпы халықтық, ұлттық, таптық, кәсіптік, жыныстық, т. б. болып келеді.
Қоғамдық психология ... ... ... ... ... ... идеология оның жоғарғы сатысы. Қоғамдық психологияның ... ... ... ... кәсіп, жер байлығы, әдет-ғұрып, той-
томалақ, ән-күй, т.б. әсер етеді. ... ... - ... ... рухани өмірдің күрделі түрі, теориялық тұжырымы. Бірақ онда
объективтік ... ... ... ... бір ... ... ... бар. Сондықтан оны – прогрессивтік, реакцияшыл деп
бөледі. Прогрессивтік деп – ... ... сай ... ... ... ... ... түрлері: 1. Саяси сана - таптар, ұлттар, ... ... ... ... 2. ... сана. Тек
тәрбиелеу, адамға жетіліксіз. Құқықтың негізгі мақсаты - демократиялық
заңдар арқылы ... ... ... адам ... қорғау. 3.
Моральдық сана (лат mores - ... ... ... ... және ... өмір мақсаты тұтып, өмірдің барлық
салаларында ... ... ... ... ... әлеуметтік институт. 4. Эстетикалық сана. Өнер, әдемілік адам
қызметінің өзгеше түрі. Көркемдік тұрғыдан ... ... ... ... аса ... ... 5. Дiн және ... Дiн дегенiмiз –
күнделiктi өмiрде сыртқы күштердiң адам санасында ... ... ... әр ... ... тыс күшке сенуге мәжбүр етедi. Оны мифологикалық
түсiнiктер әдет-ғұрып және мистикалық көңiл-күй арқылы негiздейдi. Атеизм -
ғылыми негізге сүйене ... ... ... ... құлшылық етуден безу.
6. Философия - ой жүйесі, дұрыс ойлауды ... ... ... ... ... ... мен ... зерттейтін ілім. 7. Ғылым -
қоғамдық саналардың бәріне тікелей қатысты теориялар жиынтығы.
Қоғамдық сана ... ... ... ... өз құрамында өткен
ұрпақсанасының ерекшеліктерін сақтайды, яғни оның тура ... ... Және ол ... кері ... ... оның өзгеруіне ықпал
жасайды. Сондықтан қоғамдық сананың ... ... ... Бұл ... ... ... оған ... шығушылардың бар
екендігімен дәлелденеді. Қоғамдық сана жеке сананың әсерімен ғана дами
алатындықтан, ол ... ... ... ... ... ... Адамның санасы мен рухани әлемі туралы философиялық және діни
түсініктер.
2. Сана және ... ... сана және ... Жеке және ... ... олардың диалектикалық байланысы.
4. Қоғамдық сананың құрылымы, формалары мен қызметі.
 
Әдістемелік ұсыныстар:
Адамның санасы мен рухани әлемі туралы философиялық, діни және ... Адам ... ... ... ... ... ... заманғы философиялық және ғылыми концепциялары. Сана бейнелеу ... ... ... және ... ... Ғылым мен философия
көзқарасындағы адамзат психикасының феноменалдық қасиеті.
Сана және өзіндік сана. Өзіндік сана – ... тану ... ... мен адам ... ... Өзіндік сана және адамның рухани әлемі.
Қоғамдық сана – қоғамдық болмыстың бейнесі. Қоғамдық және жеке сана.
Қоғамдық сананың ... ... және ... ... ... және идеология. Бұрынғы КСРО құрамында болған халықтардың ұлттық
санасының процесі.
Қоғамдық ... ... ... құқық, мораль (имандылық),
эстетика, дін және ... ... ... ... ... ... имандылық нормаларының нарыққа өту жағдайындағы рөлі.
Рухани өндіріс. Рухани сұраныс. Рухани қазыналардың адам ... ... ... ... рухани дүниесінің діни, философиялық және ғылыми түсінігінің
мәні?
1. ... ... ... сана категориясының рөлі?
2. Сана – адамның өмір ... ... ... бағытын анықтау
мен дүниені
өзгертудің тәсілі?
3. Сананың пайда болу негізі (генезисі) және сана бейнелеудің
жоғарғы ... Сана – ... ... ... ... Сана және сана-сезім, өзіндік сана, ішкі сұхбат, ... ... ... ... феномен ретіндегі мәні?
7. З. Фрейд іліміндегі санасыздық концепциясы; ол, мен, ... ... ... К. Юнг ... ... ... пен ... орны?
9. Жеке және қоғамдық сана, олардың диалектикалық байланысы.
10. Қоғамдық сананың құрылымы мен ... ... ... түсіну.
Баяндамалар мен рефераттар тақырыбы: 
1. Философия тарихындағы адам санасы мен ... ... ... ...... ... ... Ақпараттық бейнелеу түрлері.
4. Сана және тіл, олардың шығуы және өзара байланысы.
5. Сана және ... ... ... Саналық және бейсаналық.
7. Идеология және билік.
8. Дін – ... ... ... ... және ... психология.
10. Қоғамдық сананың формалары.
11. Қоғамдық сананың құрлымы, қызметі және түрлері.
 
Мәтіндермен жұмыс істеу: 
1. Антология мировой философии. 4-х т.т. М.: 1969-1972.
2. Ленин В. И. ... и ... // ... соб. соч. Т. ... Мир ... ... 2-х ... М.: 1991.
4. Фрейд З. Остроумие и его отношение к бессознательному;–П: М.: 1997.
5. ... З. ... и ... М.: ... ... Ф. ... ... К, Энгельс Ф. соч. 2-изд. Т 20.
7. Энгельс Ф. Диалектика природы // Маркс К, Энгельс Ф. соч. 2-изд. т
20
8. ... Ф. Роль ... в ... ... ... в ... //
Маркс К,
Энгельс Ф. соч. 2-изд. Т 20.
9. Юнг К. Г. Душа и мир: ... ... ... ... ... Әбішев Қ. Философия. Алматы: Ақыл кітабы, 2000.
2. Әлеуметтік философия. Хрестоматия. Құр. Әбішев Қ. Алматы, 1997.
3. Выгодский Л. С. Развития ... ... ... М.: 1990.
4. Есім Ғ. Сана болмысы. 1-9 тт. Алматы, 1994-2004.
5. Категория мышления и индивидуальное развития. Алматы, 1991.
6. ... Д. К., ... Т. Д. Речь и ... ... ... ... ... Мырзалы С. Қ. Философия әлеміне саясат. Қостнай, 2000.
8. Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздік. Т. Ғабитов, А. Т.
Құлсариева
Алматы, ... ... Ә., ... Т. ... ... ... ... Орынбеков М. С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. Алматы, 1996.
11. Сыбанбаев Қ., Затов Қ. Философия. Алматы, 2000-2004.
12. Философия. Құр. Т. ... ... ... ... 13. ... Электрондық оқулық Т. Ғабитов Алматы: Юрлит,
2004.
14. Философиялық сөздік. Алматы, ... ... ... ... М.: ... ... З. ... в психоанализ. Лекции. М.: 1989.
17. Фрейд З. Психология бессознательного. М.: 1989.
18. Юнг К. Г. ... и ... М.: ... ... теориясы
 
Сананың негізінде білім жатыр. Философияда сол сананың пайда болуына
байланыста объективтік шындықты білуге болады. Таным адамға не үшiн ... ... іс ... Білу арқылы адам дүниеде өзiн жоғары санай
отырып, өмірге өз білімімен әсер етiп, белгілі мақсатқа жетедi. Философияда
таным барысында екi ... ... ... және ...... ... мен ... оптимистiк түрде қарайды.
Олардың пiкiрiнше, әлемдi тануға болады. ... ... ... өте зор. ... ... ... оның ... бiлiм мен
нақтылықтың қатынасы, оның ақиқаттылығының шарты, философияның негiзi
зерттеу ... ... ... ... (гр. gnosis – бiлiм, logos –
iлiм, сөз) деп ... ... ... бұл ... ... (гр. episteme – ... logos – iлiм, сөз) ... терминдi
қолданады. Гносеология – бiлiм туралы iлiм ретiнде әлемдi ... ... ... (гр. agnostos – а – жоқ, ... ... gnosis- ...
танымның нақты екендігіне күмән келтіреді, тану мүмкіндігін толық немесе
ішнара теріске шығаратын ілім. Оның ... ... ... ... ... бiрi - ... заманының скептицизмi.
Олар көрiнген пiкiрге қарсы пiкiр табуға болады деп ... ... ... (гр. skeptikos - қарастырушы, зерттеуші, сынаушы)
– объективтік шындықты танып білу мүмкіндігіне ... ... ... философиялық концепция. Скептицизм - ... бас ... ... болатын парасаттылыққа, әдет-ғұрыпқа сүйенедi. Бұл бағыт
агностицизмге, нигилизмге алып келедi. Скептицизмнiң ... ... мен ... ... Олардың iлiмiн Секст Эмпирик, т. б. жалғастырды.
ХIХ ғасырда “агностицизм” деген ... 1869 жылы ... ... ғалым Т. Гексли енгiздi. Агностицизмнің теориялық
негіздері XVIII ғ. Д. ... ... ... Оның ... ... бiлiм шын мәнiнде нақты емес, бiлiмдi ғылыми зерттеудің объектісі
ретінде қарауға болмайды. Практикалық іс-әрекет үшін негіз ... ... ... мен ... ... ұсынды. Кант iлiмiнде «өзіндік зат» ... ... ... iшкi мәнi ... ... ... ... “бiзге
берiлген зат”, таным арқылы білуге болады деп жариялады. Кант агностицизмдi
тану мүмкiндiгi жоқ деп мойындайды.
Агностицизмнiң ғылымдағы бiр түрi ... (лат. ... ... ... ғғ. арасында ... ... Анри ... концепциясын ұсынды, ол ақиқатты шартты келiсiмдiк нәтижесi
ретiнде қарады. 70-ші ... ... ... ... ... туралы дискуссияда “ғылыми техникалық революция” терминi туралы
келiсiмге ... Бұл ... ... обьективтік негізін жоққа
шығармайды, ... шегі ... ... ... болады.
Конвенциализмнің гнесологиялық негізі бір құбылысты ... және ... ... қайта құру үшін әртүрлі теориялық амалдарды пайдаланудың
нақты мүмкіндігі ... ... – (гр. empeirio – ... ... ... маңызын жоққа шығаратын Мах пен ... ... ... “Ойлау жүйесiнiң экономиясы” пiкiрлерiнде, “ойды
үнемдеу” үшiн ... ... заты - ... ... ... ... оның ... нақты зат бар ма, жоқ па оны бiлудiң еш ... ... ... ... ... ... жете ... “материя” деген ұғымнан
бас тарту керек. Оны сезiм элементтерiне бөлшектеу қажет, сонда бәрi де ... ... ... ... Юм, Мах, ... ... жолын
жалғастырып отыр. Философ Рассел «Мен тікелей столды ... ... – тек қана ... әсер ... бір ... ... ...
дейді. Ағаш, стол, үй менiң денемнен тыс, өздiгiнен өмiр сүредi, бiрақ бұл
құбылыстар маған әсер еткен жоқ, оны ... ... Олар ... ... барлық адамдардың сезiмiне байланысты.
Маркстiк философия – практика танымның ...... ... ... ... ... Бiлуге ұмтылу, практикалық қажеттiлiктен туады.
Геометрия – жер ... үшiн, ...... жүзу үшiн ... ... ... бiлiм үшiн емес, оны практикада пайдалану үшiн керек.
Таным мен практика қашанда бірлікте. Ең бастысы шындық, оны ... ... ... ... – біздің санамызда қалыптасқан ойдың
объективтік нақтылығы. Дүниенi ұғыну ... ... ... ... мен жануарлардың өз айналасындағы ортамен қарым-қатынасы негiзiнде
пайда болатын шағын ... ... ... ... сенуге
байланысты. Адам – тану арқылы білімін кеңейтеді. Таным дегенiмiз – ... жай ... ... қана қою ... оны қызу ... мақсатқа сай
бейнелеу, iс-әрекетке араластыру. ... ... ... ал ... ... ... ... білімге айналдыратын, адамның сезімі
мен ақыл-ойы. Біздің танымымыз үшін субъект қана ... ... ... ... Олар бір-бірімен өзара әрекетке түседі:
Субъект – адамның биологиялық ... ... ... ... ... іс-әрекет пен білім иесі. Индивид, әлеуметтік топтар, таптар
және тарихи ... ... - ... ... белсенді көзі.
Объект - табиғат, қоғам, қоғамдық қатынастар, яғни, объект дегенiмiз –
материалдық ақиқатты ... ... және ... тұрғыдан нақты
тарихи іс- әрекет барысында субъекті игерген бөлігі. ... ... ... да ... бар ... адамның ол кезде электронды өз
ойы мен әрекетінің объектісі ретінде айтуға ... ... ... ... объектiнiң де, субъектiнiң де өзгеруiне алып
келедi. Екеуiнiң ... ... де, ... ... танитын объектiсiне
қарап субъектiнiң кiм екенiн айтуға болады: “досың қандай болса, өзiң де
сондайсың” деген ... ... ... ... ... ... байланысын, тарихи қосарлана дамуын ескермейтіндіктен
субъектiнi жай ... не ... ... жоқ ... ... иесi деп ... ... Субъектінің әсер ететін объектісі де қоғамдық сипатқа ие
болу үшін, ... ... ... ... ... Осы қызметтің
арқасында мәдениет жасалады, ал білім – сол ... ... ... ... ... ретінде екі дәрежеде қаралады:
•     Сезімдік таным (тікелей аңғару).
•     Рационалдық таным (абстрактылық ойлау).
Философия тарихына ... ... ... ... ... немесе
сенсуализм (лат. sensus - сезім, түйсік) жаңа заман философы Джон Локктан
басталады. Ол: ... ... жоқ, ... тек ... ... өткенде пайда
болады» – деген ілімін ұсынған. Локк: “Әуел баста сезiмдерде ... ... ... - дедi. ... бұл ... ... ... оның жолын
жалғастырушылар терең зерттеді. Олар XVIII ғ материалистері ... ... ... (гр. empeiria – ... ... сөз) – бiздiң бiлiмiмiздiң
қайнар көзi – сезiмдiк тәжiрибе, ... ... мен ... болған деректердi ретке келтiредi. Эмпиризм ... ... ... өмiр сүредi. Неопозитивизмде ойды ... ... ... тексередi. Егер тәжiрибе, бiлiм немесе
логикалық сараптау арқылы дәлелденсе немесе терiстелсе ... ол ... ... да, ... ... ... ... Неопозитивизмді,
Беркли мен Юм, – соңғы субъективтік идеализмде, ақыл-ой білімді түйсіктен,
жай сезiнуден алады деген пікір ... ... ары бара ... ... ... ... құбылыс үш түрлі болады: түйсік, қабылдау,
елестету. Дүниені бейнелеудің алғашқы түрі – ... - ол ... ... ... ... тікелей әсер еткен кездегi жеке
қасиеттерінiң (ыстық-суық, ... т.б.) ... ... біздің санамыздағы субъективтік бейнесі. Түйсіктер біздің барлық
білімдеріміздің қайнар көзі. Олар ... ... ... - ... ... дәм,
иіс, терімен сезіну ретінде пайда болады: көру - әртүрлі түр мен реңін,
жарықтың күштілігін, т. б. ... ... ... ... Есту ... ... ... тербелістерін ажыратады. Дәм мен иіс – құбылыстардың
химиялық қасиеттерін ... Тері ... ... ... ... қасиеттердi ажыратамыз.
Түйсік (сезіну) өзінің түрі жағынан субъективтік, оның себебі – пайда
болуы субъектінің сезім мүшелерінің қызметімен ... ...... ... ол заттардың объективтік, бізден тәуелсіз
қасиеттерін бейнелейді. Сезімдік танымның күрделі түрі - ... Ол ... мен ... ... ... ... ... бейнелейді.
Қабылдау жеке адам білімінің дамуында, танып-білу барысында ерекше саты
болып табылады.
Елестету - ... ... ... мүшелеріне тікелей әсер етпейтін, бірақ
бұрын болған оқиғалар мен ... ... ... ... бiрiншiден,
қабылдауға қарағанда бұлдырлау, ... ... ... ... ... неғұрлым жалпылама сипатта болады, заттың негізгі және
негiзгi емес, қосалқы қасиеттерін ажыратады; үшiншiден, бейнелердің түрін
өзгертуге, оларды қайта ... ... ... ... жасауға мүмкіндік
туғызады. Елес – еске байланысты, есте сақтау – ми ... ... ... ... еске ... қабiлетi – таным барысында өте
қажет, әрi дүниенi дұрыс тануға мүмкiндiк ... ... ... ... ... жағдайға алып келедi.
Сезімдік танымның қатесі неде, олар неге байланысты? Негізінен сезім
мүшелерінің әрқилылығына және ... ... ... ғашықтыққа,
қызғаншақтыққа, т. б. байланысты болады. Сонымен ... ... ... және ... ... дәрежеде болады. Олай ... ... ... ... оның ... ... ... сәйкес келмейдi.Егер танымдағы субъективизм ойлаумен түзетiлмесе,
онда практикада волюнтаризмге алып ... ... ... дәрежесіне ерекше мән беретіндер -
рационалистер (Декарт, Спиноза, Кант, Лейбниц, Гегель). Олар идея ... ... ... жай қосындысы бола ... ... ... ... ... ... ... идея”, “ойлаудың” тәжiрибеге дейiн берiлген априорлық
“формалары” деген iлiмдер жасап, ... ... ... идеалистiк
философияны дамытты.
Сезімдік таным секілді ойлаудың да ... бар - ... ... ...... ... мен елес негізінде пайда болады. Ұғым - тіл
арқылы құбылыстарды ажырату, сапасын түсіну. Ұғым ... ... ... ... Ұғым жеке ... фактілерді, т.б. зерттеу ісін
қамтитын күрделі және ұзаққа ... ... ... нәтижесі, тарихи
өзгеріп, жетіліп отырады.
Пікір немесе пікірлесу. Бір зат ... бір ... ... ... ... ... - бейне, ұғымдарды салыстыру.
Ой қорыту – пікірлердi жинақтап, топтастыру нәтижесiнде жаңадан туатын
ойлардың тиянақты жоғарғы формасы. ... ... ... ... ойда ... ... іс-әрекет жасау) дәрежесінде iске асады.
Бұл көрген, қабылдаған заттың мәнін, мағынасын ... ... ... мақсат құруға жеткізеді.
Түсіну және түсiндiру. Жетілген сананың болуы үшін оны түсіну ... ... мен ... ... ... әрі ... ... орнату.
Бұл бізге жаңа заңдылық пен кейбір ... ... ... ... болжауға, не болатынын айтуға мүмкіндік жасайды.
Түсіндіру - ұзақ және көп қиындығы бар процесс. Түсіндіру білімнiң бір
мөлшерiнен екіншіге ретпен көшіп ... ... ... ... ... ... мынадай кезеңдер (қандай да болса бiр iстi ... ... түрi) ... отырады.
1. Интерпретация – ақпараттың негiзiнде жасалған алғашқы топшалау;
2. Реинтерпретация – алғашқы топшалауды өзгерту;
3. Конвергенция – алғашқы қабылданған мән мен ... ... ... ...... ... мазмұнды бөлiп тастау;
5. Конверция – алғашқы мән мен мазмұнды өзгертiп, қайтадан, жаңадан
құру.
Танымның негізгі бiр мақсаты – ... ол ... ... дамытады: музыка шығару, кiтап жазу, әңгiме, өлең айту, сурет салу,
т. б. ... ... ... тән ... жаңа ой жасау, идея айту,
ол интуициямен тікелей байланысты. Интуиция - адамның есінде толып ... ... ... мен бейнелер болады. Бұл құбылыстарды жүйеге
келтіру арқасында үлкен ғылыми, мәдени жаңалықтар ашылады.
Ақиқат - ... ... ... ... Егер ... ... ... Материализмде, идеализмде де осыны мойындайды, бiрақ шындық
дегендi әртүрлi түсiнедi. Материализм үшiн, ол - ... ... ... ... ... болса, идеализм оны идеялар дүниесiнiң жай
көмескi көлеңкесi, жалған дүние деп есептейдi.
Философия тарихында ... ... ... ... ... ... классикалық) ақиқат бiлiм ретiнде
шындыққа сәйкес түсiндiрiледi.
Прагматикалық ақиқат. ... ... ... ... ... да, егер ... ... ғана – ақиқат (У. Джеймс).
Когеренттiк (лат. cohaerentia – тiркесу, байланыс) ақиқат дегенiмiз –
ойлаудың өзiмен ... ... ... ... жоқтығы (Кант, Гегель).
Ең көп тараған, Аристотельден ... ... ... сәйкестiретiн
беделдi ақиқат теориясы - корреспонденттiк болып есептеледi. Аристотель:
“ажыратылғанды - ажыратылған, байланысқанды - ... деп ... шын ... ал ... сөйлейтiн адам - заттардың нақтылығы туралы
керi ойлайтын адам”- дейді.
Философиядағы ақиқат туралы ұшқыр ойлар: Бэкон:»Ақиқаттың атасы ... ... ... – дочь ... а не ... ... ... ұлы сөз, одан да жоғары ұлы зат, олай болса сау адамның бұл ... ... ... көтерілуі тиіс»2 – дейді. ... ... ... Сондықтан ақиқат әртүрлі - объективтік, абсолюттік,
салыстырмалы (относительдік), нақты:
Объективтік ақиқат деп – ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, металдың бәрі электр тогын өткізеді деген
тұжырымды келтiруге болады. Сонымен бiрге тану – субъектiге ... ... ... ... пен ... – бұл екi ... ... ғылыми теорияда, бiлiмде бiрiккен, екi қарама-қарсы сипаты бар, ... ... - ... дәл және түгел бейнеленуі, ол
объективтік ... ... ... Бұл ... ... ... ... анықталуы мүмкін емес, ол сөзсіз ... ... ... су буға ... ... ... - ол ... дұрыс, негізінен
алғанда дәл білім, бірақ ... ... ... ... ... түседі, түзетіліп отырылады. Мысалы, ... ... ... ... атом ... ...... бөлiнбейтiн ұсақ бөлшегi
деген, кейiннен атом күрделi құрылым болып шықты. Бұл салыстырмалы ... ... ... бар ... оның атомға кiретiнi белгілі болды, ал
қазiргi кезеңде оның жүзден аса элементарлық бөлшектерi бар екендігі мәлiм
болды, бiрақ бұл әлi де шегi ... ... ... - ... пен относительдік ақиқаттың
диалектикасының бірлігі. Таным объектiсiне, фактілерге, оның жағдайына
тарихи қарастырылу ... ... ... ... барысында нақты ақиқат
принципі пайда болады.
Ақиқат ... ... не? ... ... - ... ... оның
стимулы ғана емес, сонымен бірге білімдеріміздің ақиқаттылығының өлшеушісi
де болады. Практика барысында ... ... ... олардың
ақиқаттылығы немесе жалғандығы анықталады да, ... емес ... ... Практика ұғымы өте кең түрде қолданылады, қазiргi ғана
емес, келешектегi өмiрдi де ... ол ең ... ... өте ... өлшемi болып келедi. Жаңа теория, iлiм, идеялардың ақиқаттылығын
бүгiнгi күнде ... ... ... ... ... арта
түседi. Сондықтан ақиқат өлшемі ретінде ... ... ... ... тәжiрибелерiн де қарастырамыз. Көп жағдайда, әсiресе,
қоғам өміріне байланысты мәселелерді ... ... ... ... жаңа ... ескі ... логикалық сәйкестігін де
ақиқат өлшемі ретінде ... Оның да өз ... бар, ... ... - ... ... миллион рет ... ... ... оған да ... ... орынды.
Ғылыми таным және оның өзіндік ерекшелігі. Танымның эмпириялық және
теориялық ... ... бар. ... тану, белгілі бір ... ... ... ... көп ... Олар ... кезеңдерді
қамтиды:
1. Адамның шындықты бейнелеуінің сатылары - сезімдік және рационалдық.
2. Білім түрі - ... және ... ... ... ... Білімнің құрылу тәсілі - ғылыми, болжам, ... ... ... ... түрі - ғылым. Ғылым дегеніміз не? Кейбір жеке ғылыми
салалардың өкілдері анықтаманы нақты ... ... ... ... ... ... ... - оның дәлелділігінде. Ғылыми
таным, абстрактілік түсініктермен жасалады. Ғылым - ... ... ... ... ... ... түрі - ... Ғылыми теорияның
жасалуы нақты әлем туралы ақиқат білімді қоғамдық практикаға ... ... ... ең маңыздысының бірі.
Ғылыми танымның деңгейі екеу - эмпириялық және теориялық.
Эмпириялық (тәжірибелік) - адамның тәжірибесіне негізделген. ... ... ... ... ... дүниетану күштілігіне,
приборлардың оларды ... түсу ... ... ... аса ұсақ детальдарын көруде көздің ... ... ... ... ... ... жету мүмкін емес. Приборлар сезім
мүшелерінің ... ... қана ... ... бізге қабылдаудың
қосымша органдарын береді десе де болады. Мысалы, біз ... ... ... ... ... түйсігімізде сезіне алмаймыз,
ал приборлар бұған мүмкіндік береді.
Теориялық деңгейі. Ғылыми ... ...... ... ... - адам әлі ... - ... бірақ танып - білуі керек
нәрсе, құбылыс. Осыған ... ... ... ... ... белгілі бір көзқарастың қорытындысын – ... ... ... ... ол білімнің даму барысында өзгеріп отыратын, ... ғана ... ... ... Жаңа ... мен ескі ... ... қатынастар болады, солардың бірі сәйкестік принципінен көрінеді.
Бұл принцип бойынша ескі теориялар жаңа ... ... ... ... ... ғана жаңа ... өмір сүреді.
Гипотеза (гр Hipotheses- негіз, болжам) - ой қорыту жүйесі арқылы
бірқатар фактілер негізінде объектінің байланысы, ... ... ... алайда оны әбден анықталған деп ... ... ... ... ... заңдарына негізделген болашақта не болатыны, қандай
жаңалықтар ашылатыны туралы білім.
Егер теория белгілі бір заттың саласын түсіндіруге ... онда ... және ... ... - ... ( ... атқарады.
Методология - (әдіс,- сөз, түсінік, ілім) ... ... ... ... ... жүйелері, ұйымдастыру тәсілі және
осылар туралы ілім. Ғылыми ... ... ... ... ... жүрген
ақсақ адам да жолсызбен жүгіргеннен озады – деп, Ф. ... ... ... ... ... ал ... - ... үшін ғалымның қолданған
әдісін зерттеу, оның керемет жаңалығынан ... кем ... - ... ... әдістерінің үш түрі бар: а) эмпирикалық зерттеу ... ә) ... ... ... қолданылатын әдістер; б) теориялық зерттеу әдісі.
І. Эмпирикалық зерттеу – ... ... ... ... қадағалау. Объектіні белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерді тізу, суреттеп жазу.
а) Бақылау – дүниедегi заттар мен құбылыстарды мақсатка сай жоспарлы
түрде, үнемi қадағалап қабылдап ... ... - ... ... ... тікелей әсер ету арқылы
ол процестерге араласу. Зерттеуші объектіні кездейсоқ ... ... ... ... ... ... ... әлденеше рет қайталайды.
б) Өлшеу - тиісті өлшеуіш аспаптардың көмегімен эмпириялық деңгейде
зерттелетін ... ... ... ... ... нүктелік шамасы, жылдамдығы, т. б.) тексеріп жазу.
в) Салыстыру – объектiлер арасындағы ұқсастық және өзгешiлiк жақтарын
анықтау мақсатында оларды бiр-бiрiмен ... ... да ... ... есте ұстау.
ІІ. Теориялық және эмпирикалық деңгейде қолданылатын әдістер.
1. Болған істі, оқиғаны, ... ... ... ... ...... ойды ... элементтеріне, яғни бөліктеріне,
жақтарына, қасиеттеріне жіктеуден тұратын зерттеу әдісі. 2. ... - ... ... ... ... ... біртұтас етіп қосудан
тұратын зерттеу ... 3. ...... ... ... ... ұғымдардың ұқсастығын анықтап, ... ... ...... жеке ... ... қорытындылар шығаратын ойлау
тәсілі. 5. Дедукция –жалпыдан жекеге қарай ой тұжырымдауға ... ... ... ... ... ... формализация, модельдеу,
аксиомалық).
1. Зерттеудiң iшiндегi ең қарапайым әдiс – ... ... ... бiлу үшiн, ... ... ал оны ... қайсыбiр
заңдылықтар қарапайым түрге ие болады. ... ... ... – түзу ... ... т. б. ... объектiлер
ретiнде қарауға болады.
1. Формализация. Қазiргi заман ... ең көп ... ... әдiсi – ... ... ... ... тiлдердiң
көмегiмен формальданған жүйеде зерттеу. Мысалы, формальданған тiлдер
– химия, математика, логикада қолданады.
2. Модельдеу - ол нақты бар ... ... не ... жобаланған
объектіні (жүйені), сол объектінің (тұпнұсқаның) құрылымы мен
қызметінің ... ... ... ... (ұқсас нәрсені)
жасау жолымен материалдық немесе идеалдық жағынан тексеру.
3. Аксиомалық (гр. axioma – мақұлданған қағида) – ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан танып-білу, тарихи және логикалық әдістердің
көмегімен жүзеге асырылады, бұлардың арасында бірлік пен айырмашылық бар.
Тарихи әдіс - ... ... ... ... ойша ... талап етеді.
Оның ерекшелігі: оқиғалардың уақыт жағынан жүйелі болып келуі; сан-алуан
кездейсоқ құбылыстардың, ... ... ... әдіс - тарихи
әдісті түзетудің ... ... ол да ... әдiс, ... тарих жүйелігін
бұзатын, тарихи кездейсоқтықтан арылған әдіс, тарихи ... ... ... ... ... ... тарихи жүйелер жалпы
алғанда бір-бірімен дәл келеді. Бұл әдістерді абстрактылықтан ... ... ... ... ... және ... жүруге де болады.
Мiне, таным бiр күйдегi бiлім түрiнде болмайды, қайта объективтi,
толық, жан-жақты ақиқатқа ... ... ... ... ... ... ... – шындықты бейнелеу. Танымның субъектісі мен объектісі.
2. Білім құрлымы. Сезімдік және рационалдық таным.
3. ... ... ... ... ... ... ақиқат дилектикасы. Ақиқат өлшемі.
4. Ғылыми таным және оның әдістері.
Әдістемелік ұсыныстар
Таным мәселелерінің ... ... ... ... ... философиялық ағымдар. Таным барысы мәнінің күрделілігі мен ... ... мен ... ... ... ... мәні,
оның таным процесіндегі ... ... ... диалектикасы. Сезімдік
таным, оның формалары. Логикалық ... оның ... ... ... танымның біртұтастығы. Шығармашылық және интуиция.
Ақиқат теориясы. Ақиқаттың ... ... ... ... ... ... Ақиқатың нақтылығы.
Прктика – ақиқат өлшемі.
Ғылыми таным және оның ерекшеліктері.
Танымның эмпирикалық және ... ... ... ... ... Ғылыми танымның тәсілдері мен формалары. Танымның жалпы
логикалық әдістері: анализ, синтез, ... ... және ... модельдеу.
Эмпирикалық зерттеулердің ғылыми әдістері; байқау (баяндау, өлшеу,
салыстыру), эксперимент. Теориялық ... ... ... ... гипотеза, абстрактіден нақтыға көшу әдісі, ғылыми
теория жасау, тарихи және ... ... ... ... ... теориясының маңызы неде?
2. Таным – шындықты бейнелеу. Танымның субьектісі мен ... ... ... ... және ... ... Философиядағы ақиқат мәселесі. Ақиқаттың обьективтілігі. Абсолюттік
және
салыстырмалы ақиқат диалектикасы. Ақиқат өлшемі.
5. Ғылыми және салыстырмалы ақиқат ерекшелігі.
6. Танымның ... және ... ... ... ... ... ... әдістері.
 
Баяндамалар мен рефераттар тақырыбы:
1. Таным – философияның талдау обьектісі, оның әлеуметтік ... ... ... мен ... ... мен ... ... білімнің ерекшеліктері.
4. Таным процесіндегі практиканың құрылымы, түрі және қызметі.
5. Практиканың гносиологиялық қызметі, оның ... ... ... ... ... ... және эмпирикалық таным. Парадигма және зерттеу
бағдарламасы.
8. Қазіргі ... ... ... ... гносеологиялық
мәселелерді қою.
9. Философия мен ғылымдағы ақиқат өлшемінің мәселелері. Таным
процесіндегі
рационалдық пен ... ... ... ... ... және түсінік.
 
Философиялық мәтіндермен жұмыс істеу:
1. Антология мировой философии. В 4-х тт. М.: 1969-1972.
2. ... В. В. ... ... Гл. 1. М.: 1994.
3. Кун Т. Структура научных революции. М.: ... Мир ... ... 2-х ... – М.: ... Поппер К. Логика и рост научного знания. М.: 1983.
6. Рассел Б. ... ... ... ... ... Ф. ... ... Алматы. 1972.
 
Әдебиеттер тізімі: 
1. Алексеев П. В., Панин А. В. Теория познания и диалектика. М.: 1991.
2. ... Қ. ... ... Ақыл ... ... ... Қ., ... Т. Философия тарихындағы таным теориясы және
метод
проблемасы. Алматы, 1990.
4. Балғынбаев А. С. ... ... ... ... ... ... Х. Т. ... и метод . М.: 1988.
6. Заблуждаюшейся разум . М.:1990.
7. Загадка человеческого ... ... ... А. М. ... и деятельность . М.: 1983.
9. Кішібеков Д. К., Кішібеков Т. Д. Речь и писменность: ... ... ... ... Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Е. Философия. Алматы, 2003.
11. ... Н. Р. ... ... Алматы, 1997.
Мәдени-философиялық энцеклопедиялық сөздік Т. Х. Ғабитов, ... ... ... Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Ойлау тарихының елестері. Алматы, 1994.
13. Орынбеков М. С. Ежелгі қазақтың дүние танымы. Алматы, 1994.
14. Сартр Ж. П. ... ... ... ... ... познания. В 4-х томах. М.: 1991.
16. Философия. ( Т. Ғабитов.- Алматы: Раритет, 2005).
17. Философия: электрондық оқулық Т. ... ... ... ... ... Адам және қоғам философиясы
3.1 Философиядағы адам мәселесі
 
«Адам» ... ұғым – адам ... тән ... ... ... түсінік. Адамың әлемде алатын орны ерекше. Адам жаратылыстың,
табиғаттың туындысы және ... ... Ол ... ... ... құбылыстарды өз қолымен, ақылмен жасайды.
Діни ұғымдар бойынша дүние адам үшін ... ... ұғым бар, ... адам ... жол табу ... бағындырады. Мұсылман және
Христиан діндері, иудаизмнің Библиядағы мифін ... ... ... ... ең бастапқы күнәсі үшін тартатын жазасы дейді. Одан
құтылудың жалғыз жолы - ... ... ... ... беру деп ... үнді ... мен дінінде адам әлемдік жанның бір бөлігі
ретінде қаралды. Жанның біреуден екіншісіне ... ... ... ... (өсімдіктер, жануарлар, адамдар) мен Құдай арасында ... ... ... бар. ... ең ... - ... ұмтылу тек адамға
ғана тән, оған жету үшін құштарлықтан құтылу, болмыстың эмпирикалық жолы,
сансара - карма ... білу ... ... пафосы- шабыт, сезім
шаттығы, ықлас, ынта, жігерлену. Упанишад үнді философиясының дамуына ... ... - ... ілім - ... адам ... ең ... биікке
көтеріп, өмірді түгелдей соған арнау жайында баяндайды
Қытай философиясында Конфуций СЯО-ға (ұлдың сый-сияпат көрсетуi, әке
-шешені және үлкендерді сыйлауы), ең ... ... ... ... ... ... әділеттік пен мінез-құлыққа ерекше көңіл аударады.
Конфуций ең алғашқы болып ... ... ... ... - деп, ... ... принципті өмірге әкелді.
Даосизм, оның негізін салушы Лао-цзы бойынша, Дао (жол) ... ... ... бар, ... өзі ... болатын табиғат, заңдылық,
оған жеке адамның мінез - құлқы мен ойлары да жатады. Адам өмір бойы ... ... ... адам өз ... - ... ... бүкіл әлеммен
келістіруі керек. Бұл iлiм кейін Қытайдың негізгі бір діні ... ... ... ... ... космос бейнесінде, «кішкентай әлем»
(микрокосмос) ретінде қарады. Адам туралы ... ... рет ... Ол ... ... негізін қалап, адамның ішкі дүниесін, ... мен ... ісін ... ... «Ізгілік» дегеніміз – білім,
«Жақсылық пен әділдікті танып-білген адам ... пен ... ... - ... ... ілімі бойынша адамда мәңгiлiк жан мен
өткiншi дене қосылады. Жан - ... идея ... ... Адам ... ... сақтаушысы.
Аристотель «Адам қоғамдық хайуан, тек ақылы бар»2 - деп, ал ... деп ... жоқ, ... ... ... деп ... Құл иесі құлға
қайырымды бола ... Сол ... ... ... қайырымды болуы
міндетті емес, өйткені ол оның ... ... ... ал баланың әкеге
қайырымды болуы міндетті, себебі әкесіз бала дүниеге ... ... адам ... ... бейнесінде қаралады. Адамды
бағалауда ақыл-ой емес, жүрек негіз болады. Жүрек Көне ... ... - 851 рет ... ... ... - дене мен ... ... Хайуан мен
періштенің аралығындағы нәрсе. Жан мәңгілік өлмейтін жақсылық сәулесі. Адам
денесі - ... пен ... ... ұясы», - дейді.
Орта ғасырдағы шығыс философы әл-Фараби: «бақыт - әр ... ... ... ... Адамда сол мақсатқа жетуге мүмкіндік
беретін үш түрлі тамаша табиғи қабілет болады, ол: ... ... ... жан ... ой-парасаты»,- деген.
Әл-Фараби адамның жан дүниесін жетілдіру мәселесін философиялық
тұрғыдан зор ... ... да ... ... ... ... Ал
қайта өрлеу (ренессанс) дәуірінде Адам өзін-өзі билеу еркі, мақсаты ... иесі ... ... Ол ... ... ... байланысты сезімтал дене иесі.
Жаңа Заман философиясының өкілдері: ... ... ... ... -
адамның өз болашағы өз қолында, Құдайдан да, басқадан да тәуелсіз, ол
тапқыр да ... ... ... ... өз ... саналы субъектісі.
Адамның ерекшелігі де, рухани күйі де оның ақыл-ойында, яғни ... деп ... ... ойлауды адамның өмір сүруінің нақты куәсі
дейді. «Мен ... ... олай ... өмір ... Адам - ... ... ... Дене мен жанның арасында ортақтық жоқ. Дене белгісіздікте
болса, жан ойлайды, жанның айқын ...... ... рет философияда «антропология» терминін Кант кіргізді. Адам
философиясы немесе антропологиялық философия дегеніміз – адам туралы ілім.
Ол адам ... ... ... ... ол ... әлемi мен табиғи
қажеттілікке тәуелді болса, екіншіден, адам еркіндік әлемі ретінде ... ... ... ... ... ... ... болуынан асқан
сорақы сұмдық мүмкін емес»,- деді.
Неміс романтизмінiң (XVII-XIX ғғ. басында) өкілдері Гете мен ... ... ... ... ... оралып, ойлауды шектеп, адамның сезімдік
саласын одан жоғары қояды. Новалистің ... ... ... ... - тек қана сезімдік түс.
Гегель: «адам – тарихи» – деген ... ... Ол үшін адам ... ... ... ... іс-әрекеттің субъектісі, мәдениет дүниесін
жасаушысы. Фейербах пен Чернышевский ... ... ... ... ... ... Адам ... денелік тіршілік иесі және
осының нәтижесі саналды.
Маркс: адамды жасайтын, оның еңбекке ... ... ... ал
қоғамдық болмыс адам санасын анықтайды дейді. Марксизм философиясы қоғамдық
сана, ... ... ... мен ... өндіріс тәсілі, мәдениет
мәселелерін өте ... ... ... адам ... ... ... Ал, өмір болса адам туралы мәселені зерттеуді, оған нақты ... ... ... Негізгі мәселе: адам қашан жаралған, қалай пайда
болды? деген сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... ... басқалардың болуы» – дейді Фейербах.
Өмір философиясының өкілдері адамның ... өмір ... ... биологиялық ұғымдармен көбірек жақындастырады (Ницше).
Немесе мәдени-тарихи мағынада ... ... Өмір ... ... ... ... тыс қабілеті қойылады: сезім (Гаман, Якоби),
ырық (Шопенгауэр), интуиция (Баадер, Бергсон). Олар сананы санасыздыққа жиі-
жиі қарсы қояды. ... және ... ... ... артық көреді.
Адамзат мәдениетінің, ... ... ... көзін санасыздықпен
байланыстырды, бұл жөнінде адам ... ... ... бере ... ... - ең алдымен адамның дербес нақты өмір сүруіне мән
береді және материализмнің, ... ... ... шығарады. Бірінші
орынға сезімді, тек жай сезім емес, сезіну, уайымдауды ... ... ... ... ... ... ... қайғыру, жалғыздық, қорқу,
т. б. қойылады.
Адамның табиғи (биологиялық) және ... ... ... ... ... дамуы» арқылы осы күнгі дәрежеге жетіп, күрделі
феномен ретінде қалыптасты. Саналы адам (Home sapens) 50 мың жыл өмір ... ... ... ... ... тарихы шамамен 3-3,5 миллион жылдай
болады.
Ақылды адамның ... болу ... ... ... ... ... пайда
болған заттар (жасанды табиғаттың) мен тілдің ... ... ... ... және тіл - бір-бірімен тікелей байланысып жатқан процесс. Бұл жерде
антропогенез (адамдардың шығу тегін ... ... бір ... (әлеуметтік себептерді анықтау) деректері көп жәйді
анықтайды. ... жоқ ... - ... қоғам жоқ, қоғамсыз - жетілген
адам жоқ.
Жан-жануардан адамның ерекшелігі неде?
1. Еңбекке икемделген өзгеше денесі мен ... ... ... ... ... бар.
3. Өзінің негізгі діні, сенімі бар.
4. Адамдар арасындағы қарым-қатынасты қолдап, дамытады.
5. Өндірістің пайда болуына, ... ... ... ... ... еңбек өндірісі қоғамның, оның дамуының негізі ... ... ... ... – құрал-сайман жасай алатындығы.
Артефакт (алғашқы ... - ... ... зат. ... ... садақтың
ұшынан бастап, ғарыш корабліне дейін қару мен заттардың бәрі де адам ойы
мен еңбегінің нәтижесі. Ең ... ... аң ... өзін ... үшін ... тас, таяқ және басқа заттар. Лақтыруға, ... ... болу ... оны ... икемдеген. Ондай қару кімге қажет болған? Икемсіз әлсіз
не жүгіре алмайтын адамдар, күш иелеріне ... тұру үшін ... қару ... ... Ф. ... ... «адам деградацияға ұшыраған хайуаннан
шыққан».
Кейін қаруды басқаларды өзіне бағындыру үшін, үйірін қорғау үшін ... ... ету ... ... ... ... қару табиғаттан
дайын түрде берілмейді, оларды ... ... жас ... үйрету үшін сөз
керек, тілді дамыту қажеттілігі туады. Ал сөз абстракциялық ойлаудың көзі.
Адам – белгілі-бір дәрежеде биологиялық және әлеуметтік ... ... - тірі ... тірі организм, және оның әлеуметтік қоғамдық мәні
бар. «Адам мәні – ... ... оның ... мен бойында емес, оның
әлеуметтік орны мен атқаратын ісінде».
Адамның биологиялық сипаты неде? Ертедегі ... адам ... 20-22 жас ... ... адам өмірінің жақсаруына байланысты
ұзара бастады. ... ... ... ... ... ... ... революцияның жемістерінің арқасында жылы үйлер,
азық-түлікпен қамтамасыз етудің ... ... ... ... ... жас кезінен жолға қойылуына жеттік.
Адам дамуына кедергі болатын ... ауа ... ... жердің
улануы, көлдердің, жануар, өсімдік түрлерінің жоғалуы, т. б. Алғашқы кезде
адамдар хайуандар секілді ... ... Ол ... жыныстық қатынастар
реттелмеген болатын. Оны эндогамия (endog- іштей, games- ... ... деп ... Ол ... денсаулығына, тұқымның өсіп дамуына
зиянын келтірді, түрлі жазылмайтын ... ... ... ... ... ... жақындар арасындағы некелік қатынасқа ерте
бастан тыйым салған. Экзогамия (гр. exo - сырттан) пайда ... ... тыс ... ... басқа ру ішінен іздеу тәртібі қалыптасты. Бұл
адамзаттың қоғамдық дәрежеде дамуының алғашқы ... ... ... ... ... ... ... мағына:
1. Жеке адам, пенде (индивид).
2. Индивидуальность (даралық, ерекшілік).
3. Тұлға, кісі (личность).
1. Жеке адам - жалпы адамзаттың өкілі. Көптің бірі ... ... ... ... ие ... керек.
2. Индивидуальность (ерекшелігі) - адамзаттық қасиеті ... ... жеке ... өзіне ғана тән дауысы, жүріс-тұрысы,
білімі, бет-пішіні, бұл ерекшеліктері қайталанбайтын ... – таза ... ... онда мәдениет өзінің жазуларын түсірген:
ол тіршілік иесі, күш-қуаты, ақыл-ойы, сезіну-күйінуі бар ... ... ... ұйымдасқан, сыртқы жағдайларды өзіне сәйкес
өзгерте білетін жан.
3. Тұлға, Кісі (личность) - ержеткен, бұғанасы қатқан, ақылы толған,
өз ... өзі ... бере ... ... ... ... ... Кісі әлеуметтік іс-әрекет иесі ретінде өндірістің, қоғамдық
қатынастың, ... ... ... ... ... ... ... дәрежедегі қоғам топтарының да жауапкершілігін өзіне ала
алатын кісі.
Адамның туып өскен, тәрбиеленген ... ... ... оның өзі де
сондай болады. Дүниеде қанша адам ... ... ... ... ... Әр ... алдымен бүкіл адамзат қауымының мүшесі. Яғни, онда ... ... ... ... туған жерінен тәуелсіз есті және ... ... ... ... ... ... ананы сүю, махаббат,
әділеттілікті ұнату ... ... ... ... ... ақыл-ойы мен
сезімі өте күрделі биологиялық, ... ... ... ... ... яғни интелекттің, еріктің ... ... ... өлшем психологиялық қасиетке ұласады.
Тән мен жан бірлігі, адам ... ... – оны ... ... тұр. ... ... ... орнына, синонимы ретінде «психика»
деген сөз қолданылады. ... ...... ішкі дүниесі»,
«адамның рухани әлемі». Адам ерекшілігінің негізінде рухани ... ... ... және әлеуметтік өлшемдерінің өзара ... ... ... сөз ... ... хайуандық
қалдықтардан бірте-бірте арылып, «әлеуметтену» (социализация) процесіне
кіретінін ұмытпау керек.
Маркс: «Аштық ... ... ... пышақ пен шанышқының көмегімен
піскен етті жеу арқылы жоюға болатын аштық бір бөлек те, қолдың, ... ... ... шикі ет ... ... ... бір бөлек», -
деген.
Қазіргі замандағы антроптық принциптің фундаментальдық ... ... мен ... көп ене ... Ол ... ... ... ұйымдасқан жүйе және адамды ондағы негізгі ... ... ... ... «Бірқалыпты адам», ерекше объект ... ... ... адам ... ... және ... ... ретінде,
әлемнің физикалық параметрі әр алуан түрінің құрылымымен, ... ... ... ... (оның ішінде жаратылыстануда), адам
қызметінде субъекті мен объекті арасындағы ажыратуды жеңу, ... ... ... ... сабағының жоспары: 
1. Философиядағы адам концепциясы: оның табиғаты, мәні, мақсаты.
2. Философия тарихындағы адам ... Адам және ... ХХ ғ. ... және ... ... ... ... тарихындағы адам мәселесі. Оның табиғаты, мәні. Адамның өмір
сүруінің, табиғи-биологиялық алғы шарттары. ... ... ... ... өмірге келуіндегі еңбектің рөлі.
Адамның табиғи және қоғамдық сипаты. Адам өміріндегі үйлесімділік пен
үйлесімсіздік диалектикасы. Ғылыми-техникалық ... ... ... ... және ... ... ... рухани тәжірбиесі.
Өмір және өлім проблемасы. Философия адам ... мәні мен ... Адам және ... ... ... ... ... құрылып,
дамуының обьективті алғышарттары. «Адам» және «кісі» (тұлға) ұғымдарының
ара қатынасы. Дара адам (пенде) даралық, жеке адам ...... ... ... Адам өмірі және оның құндылығы мен өзіндік ерекшелігі.
2. Адамзат - әлемдік ... ... ... ... тағдыры.
4. Философиядағы адам мәселесі.
5. Адамның мәні: тарихи-философиялық талдау.
6. «Адам», «жеке адам», «даралық», «кісі» ұғымдарының диалектикасы.
7. Адамның руханилығы.
 
Баяндамалар мен ... ... ... ... ... ... Философия тарихындағы адам өмірінің мәні, мәселесі.
3. Адамның табиғи, әлеуметтік-психологиялық және рухани себептелуі.
4. Адамзаттың рухани тәжірибесіндегі өмір, өлім мен мәңгілік
мәселелері.
5. Адам - ... ... ... ... ... ... мәселелер және адамның тіршілігі.
7. Адам дамуындағы биологиялық және әлеуметтік ерекшеліктері.
8. Homo sapiens эволюциясындағы мәдениеттің жетекші рөлі.
9. Индивидуализм - өмірлік ... және ... ... ... және өмір ... Экзистенциализм философиясындағы адам мәселесі.
Философиялық мәтіндермен жұмыс істеу: 
1. Бердяев Н. А. О ... ... ... ... Ж. П. ... – это гуманизм. Ницше Ф., Фрейд З.,
Фромм Э.,
Камю А., Сартр Ж. П. М.: ... ... де ... ... ... М.: ... ... Э. Душа человека. М.: 1992.
12. Франк В. Человек в ... ... ... ... Д. К., Кішібеков Т. Д. Речь и писменность: Трансформация
звуко-
знаковых систем. Алматы, 2004.
 
Әдебиеттер тізімі: 
1. Әбішев Қ. Философия. ... Ақыл ... ... ... Н. А. ... свободного духа. М.: 1994.
3. Бубер М. Два образа веры. М.:1995.
4. Есім Ғ. Сана ... ... пен ... ... ... ... ... Б. Т. Философия о сущности человека. М.: 1973.
6. Григорьян Б. Т.Философская антропология. М.: 1973.
7. Гуреевич П. С. ... . М.: ... Камю А. ... ... М.: ... Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия, 2003.
10. Мәдени-философиялық ... ... Т. ... Т. Құлсариева.
Алматы, 2004.
10. О человеческом в человеке. М.: 1991.
11. Подорога В. А. Феноменология тела. М.: 1995.
12. Степин В. С. ... ... и ... ... М.: ... ... / Құр. Т. ... Алматы: Раритет, 2005.
14. Философия : электрондық оқулық. Құр. Т. Х. ... ... ... ... ... Алматы, 1994.
16. Человек. Мыс. прошлого и насто. о его жизни, смерти и бессмертии.
М.: 1991.
3.2 Қоғам. ... ... ... ... - адамдардың алуан түрлі саналы іс-әрекеті мен
қызметінің нәтижесінде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... етеді, ол қоғамның ажырамас бір бөлігі және оған ... ... - ... ... ... ол ... ұзақ ... даму нәтижесінде пайда болады. Адамзат қоғамы әлемдегі ... ... ең ... ... даму ... көрсеткіші.
Адамзат тарихындағы қоғамның дамуы мен қалыптасуы туралы осыдан жүз
жыл бұрын және қазіргі ... де ... ... жоқ. ... ... ... терең құпиялар көп, оларды ақыл-оймен танып білу, дұрыс
пікір айту өте қиын. ... ... ... әлі жас деуге болады.
Олар: философия, социология, ... ... ... ... т. ... ... ... объектісі болатын материалдарды әлі толық жинап ала
алған ... Конт ... ж ... (лат.socialis –социатас қоғам,
гр. Logos- ілім сөз) «қоғам туралы ... ... ... ... ... ... жеке ... жай жиынтығы емес, керісінше олардың өндірістегі
қабілетіне, рухани, өнегелік және саяси қызметтерінің дәрежесіне байланысты
қоғам жетіледі, әрі ... ... ... тұрғыдан танып-білу, әлі күнге дейін басым, оның
мәнісі мынада:
1. ... ... күш идея ... Әр ... ... байланысты
өзгереді. Бірақ сол идеялардың өздері қайдан пайда болатыны
қаралмады.
2. Қоғамның ... ... ... заңдылық және
детерминистік (себептік) байланыс бар екені ескерілмеді.
3. ... ... кім ... ... - ақылы биік жеке ... ... ... деп, халықтың шешуші рөлін ескермеді.
Аристотель Платонның мінсіз мемлекет ... ... ... ортақ
мүлік идеясына қарсы шығып жекемешікті қорғады. Оның пікірінше, ортақ
меншік еңбекке ... ... ... оның ... ... ... әркім аз еңбектеніп көп және сапалы үлесін алуға тырысады, ол
достық пен келісімділіктің ... ... пен ... алып ... ... тарихты өз дегенімен жасай салмайды, ол қажетті заңды
процесс ретінде дамып отырады. Бұл ... ... ... табылмайды,
олар сырттан ендірілген абсолюттік идеяның қозғалысынан туады» деп
пайымдады. ... ол ... ... шын ... ... ... болып, қоғам дамуының заңдылығын айтты.
Неміс ғалымы Макс Вебер (1864-1920 жж.). Тарихты үш шартты кезеңге
бөлді. ... ... ... деп ... орталық мәселе -
қоғамдағы біреулердің екінші біреулерге ... оның ... ... мен ... ... ... ... үш сипаты болады:
дәстүрлік, харизматикалық, рационалдық.
1. Дәстүрлік: ... ... мен ... ... ... ... ... әкімшілік емес,
идеологияның көмегімен ұзақ ... ... ... Және ... ... ... ... Харизматикалық үстемділік - билеушінің жеке ... Оның ... ... оны ... тыс ... ... құдайдың өзі жіберді деп
есептеуі.
3. Рационалдық - басқарудың кемелдеген түрі, ол ... ... ... Бұл ... ... ақылға сыйымды, терең ойлы болады. Вебер осыған
сай капитализмді былай сипаттайды:
- өндіріс орындарының табысты болуы. Бұл өндіріс пен ... ... ... ... ... ... рационализмді жоққа шығарады, еркін ой, іс-әрекет бәсекесін
қорғайды;
- қоғам тарихында діннің де өте үлкен орын алатынын көрсетті. Батыс
капитализімнің ... мәні – ... ... Ол қоғам тарихы мен оның,
даму процесіне ... ... ... ... логикалық жауаптың
жоқтығы Вебер ілімін көп танымал етпеді.
. Маркске дейінгі материалистер табиғат заңдары мен ... ... ... ... ... жағдайлар мен қоғам өмірін
тануда өз материализмін қолдана алмады. Марксизм – ... ... ... ... дейтін дәстүрлі материализмді тереңдетіп, көп жаңа
ұғымдар енгізді.
Қоғам туралы ... ... ... ойлар қалыптасқан. Қоғамды
материалистік тұрғыдан зерттеген Маркс. Адамға ең ... күн көру ... ... ... ... ... байлығы керек дейді. Ол үшін
оларды өндіретін құралдар ... ... өмір мен ... ... ... ... ... мақсат болып табылады. Сондықтан
мемлекеттік мекемелер, құқықтық көзқарастар, өнер, ... ... ... да осы ... ... ... іс-әрекет пен қызметтің субъектісі - нақты адам. Адам мәнін
қоғамнан тыс, еңбек құралынсыз, материалдық өндіріссіз танып-білу ... ... ... ... ... бір-біріне әсер ететін ... ... 1. ... белгілі бір қызмет әдісі. 2. Әлеуметтік
фактор. Бұлар адамдардың материалдық өндірісті ... ... ... ... ... ... мен өндірістік қатынастар диалектикасы Маркс ілімінің
өзекті бір ... әлем ... ... ... екенін анықтайды.
Маркс өндіруші күштер мен өндірістік қатынастарды біріктіріп өндіріс ... ... ... ... ... ...... қоғамдар типін ажыратады. Олар алғашқы қауымдық, құл иеленушілік,
феодалдық, капиталистік, коммунистік (социализм - оның бірінші кезеңі ... ... ... көп ... ... ... ... тарихында,
дәлме-дәл келе бермесе де, ғылыми-әдістемелік рөлі ерекше. Ол қоғамның
өздігінен дамитын жүйе ретіндегі ... ... ... ... Прогрестің өлшемі математикалық есеп-қисапқа, дәлдікке бейім
өндіруші күштердің деңгейі мен ... ... ... ... ... ... ... негізгі бір заңы болып ... ... ... тұрақтылығына сәйкес дамылсыз өзгеріп отыратын
өндіруші күштерге сәйкес болмай ... ... ... ... ... еңбек өнімдері азайып, экономикалық күйзелістер, әлеуметтік
қақтығыстар, саяси төңкерістер орын алады. Осы әлеуметтік революциялардың
әсерінен ... ... ... жаңа ... ... типі ... ... формациялардың ерекшеліктерін базис және ... ... ... ... ... өндіріс қатынастардың жиынтығы, қоғамның
экономикалық құрылымы деп, оны ... ... ... ... ... социалистік революциялардың негізгі ұраны әлі күнге
дейін жекеменшікті жою, ... ... ... ... ... – ол экономикалық саладан тыс барлық өмірді: идеялар мен
теорияларды; қоғамдық, мемлекеттік ... мен ... ... ... ұлттық, көркемдік, тіпті соңғы нәтижесінде (бұл сөз марксистік
әдебиетте өте жиі қоданылады) жыныстық, ... ... т. ... ... ... негізгі мақсаты, базисті қорғау немесе
оны өзгертуге ... Егер ... ... ... оны қабылдамайтындар
– реакционерлер, халық жаулары аталып, қондырманың күшімен жойылуы қажет -
бұл пролетариаттық диктатураның ... ... Оның ... ... Пол Пот ... ... жақсы білеміз.
Адамды адамның қанауын, таптар күресін жекеменшікпен ... таза ... жол ... әр ... ... ... арасында
адамгершілік принцип пен нормалардан ... ел ... ... тіпті солардың көтерілісін бастағандар да болған. ... ... ... ... ... ... ... ізгілікке
ұмтылуына тәуелді. Ал байлығын пайдаланып қанау, күштеу сананың тарихи
дәрежесіне сай, ертеде қазіргіден кең және ... ... да ... ... ... ... көзі – еңбек екенін түсіну болған. Бірақ ... ... ол ... ... да ... ... ... жеткізу
қажеттілігі, ауқаттылардың да көп ... ... ... бейімделуіне арқау болған. Сананың тарихи жетілуі, еркіндік,
теңдік, сүйіспеншілік идеяларын, ... ... ... ... ... ... ету, адамды адам қанау тәжірибесін жалғастыру, жалған
ғылыми теорияға сүйену, елдің санасын бұрмалау жолымен ғана іске ... шын ... ... ... ... ... ... экономиканы ғана ғылыми тұрғыдан негіздеген ... ... ... ... дәлелдеуге жете алмағандықтан, жаңа формацияға
күштеп өтуді ... ... ... ... ... идеясы
бүгінде тек қаралаумен сенімсіздікке тап болды.
Әр ілімнің жақсы жағын ала білу – ... ... ... ... және ... ... базис пен қондырма
идеяларын, адамды руханилықтан гөрі, экономикалық жан ... ... ... ... яғни ... ... үлкен үлес қосуын, оның ілімін мәңгілік мұралардың бірі ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, саяси, рухани.
Қоғам ең күрделі, ... ... ... бар материалдық жүйе,
өз құрамында салыстырмалы ... ... кіші ... ... ... ... көп мүше. Қоғамдық ілім - қоғамдық
қатынастарды танып, олар рухани және ... ... және ... ... ... ... болып келеді. Әр адам дайын
қоғамдық қатынастарға ... ... ... іс-әрекет жасайды, танып
өзгертуге ат салысады. Яғни, ... ... жеке ... әлеуметтік
топтармен, бүкіл адамзатпен байланыстырады. ... ... ... ... ... барлық іс-әрекетің формасы ретіндегі қоғамдық қатынастарды
өзгерту болып табылады. Оны өзгерту объективті және ... ... ... ... ... ... оның ... салдарын танып-білу
мүмкін емес әрі әрқилы ойлайтын, әрекеттенетін субъектілердің іс-әрекеттері
қиылысып ешкім ойламаған жаңа ... ... алып ... ... ұсынылған идея терең білімге сүйенген және елге қонымды ... ... ... ... идея ... материалдық, әлеуметтік, саяси,
рухани күшке айналады. ... ... ... ең ... ... руда ... түрде ұсталған – теңдік, бауырластық, кейін
еркіндік) талап-мақсатқа жақындай түседі.
Саяси, әлеуметтік және ... ... ... ... іске ... адам ... ... саясат, құқық, мораль, дін, эстетика және
философия арқылы жүргізіледі. Адамды адам ... ... ... көп, ... дейін ол негізінен күшпен, зорлықпен, қысым көрсету арқылы орындалып
келеді.
Бұл жүйеге ... - ... ол ... адам ... Бостандық ойға келгенді жасау емес. Қоғамда тәртіп болуы керек.
Осыған сай қоғамда мекемелер мен ... ... оның ... ... болады. Қоғамда өмір сүру іс жүзінде ... ... ... ... азық ... Ол идея. Идея болмаған жерде, қоғам
өз дәрежесінде өмір сүре алмайды. Идея ескіргенде қоғам басқа идея ... ... ... да ... де сол ... байланысты.
Қоғам дамуындағы адамға адамның күш көрсетуін тоқтатып, ... ... ... ... пен ... ... әрекетінің ара
қатынасына байланысты шешілуі, өркениет – ол өмір сүрудің түрі ... даму ... мен ... ... болмысының негізі – Биосфера. ... ... өмір ... ... ... орта (
биофизикалық және биохимиялық лаборотория десе де болады). Бұл ... ... ... әрі ... пен ... ... ... жүйе.
1. Тірі организмдер мекендейтін орта.
2. Жер шарының тіршілік тараған аймағы.
4. Жер қыртысының жоғарғы ... ... – жер ... ... қабаты, 5 км дейін.
5. Гидросфера – жер шарының сулы аудандарының жиынтығы, 40
км.
6. Атмосфераның төменгі қабаты (Атмосфера - жер ... ... ... Адамзат - биосфераның бөлігі
8. Техносфера - адам ісі-әрекетінің нәтижесінде пайда болған
барлық материалдық
дүние.
Ғылым мен ... ... ... адам ... ... түсті. Адамазаттың жетілуіне сай биосфера өзінің келесі ... - ... (гр. ноос - ... ой ... ... шыққан) өтеді.
Ноосфера туралы ілімнің негізін ... орыс ... В. И ... ... жж.) болды.
Ноосфера: ақыл-ой өрісі, ойланып істейтін, әрі басқарылып отыратын
әрекеттің көрінісі. Табиғатты жоспарлы, жүйелі әрі сапалы ... ... ... ... ақыл-ойдың құдіреті арқылы дүниеге келтірілген
ғажайып техникалық құралдар табиғатты бүлдірмей, оны ... ... ... ғ.философиясындағы қоғамның көптеген модельдері мен теориялары.
Поппер Карл Раймунд (1902-1994 жж.) ағылшын философы, логик, социолог
ХХ ғ. ірі ойшылы. Ол ... ... да ... ... ... ... тарихының барын жоққа шығарады. Адамзат тарихын қарастырғанда, оның
саяси өкіметтің тарихы екенін есте ұстау керек ... Ал ... ... - дүниежүзілік тарих болмағандықтан, жалпы тарих және ... ... өмір ... Ол ... бар ... ... ... ғана
болады. Оны таңдау, Поппердің ... дін ... ... ... – мына жағдайларға байланысты.
1. Билік біздің бәрімізге, ал поэзия кейбіреуімізге ғана ... ... ... құдайындай көреді (әулие тұтады, ... ... ... ... ... билік басындағыларды әулие тұтса, бұл оларға ұнайды
және олардың бар әрекеттері іске асып ... ... ... ... ... ... патшалардың, генералдар мен
диктаторлардың ыңғайына қарай жазады. К. ... ... ... дамуын зерттейтін тарихи әдіске қарсы
болды. Өзінің ... ... ... және оның ... ... ... баяндайды (1945). Ол
қоғамды екіге бөледі: ашық және жабық ... Ашық ... ... ... ... ... экономикада, саясатта,
мәдениетте әлеуметтік дамыған құрылымы бар және ... оның ... ... ... қоғамды – азаматтық
дейміз. Ашық қоғам ... ... ... ... ... ... мінез-құлықты, әлеуметтік дамуды
саналы түрде басқару және ... ... ... сай ... ... ... ... деп – капитализмге дейінгі және социалистік қоғамды
атайды. Олардың жұмыс істеу тәсілі тоталитаризм, жеке ... ... ... және ... ... ... технология», әлеуметтік инженерлік (өнер)
терминдерін ... Ол ... ... ... ... емес деп ... «Ашық
қоғам» концепциясын негіздеді және тотальдық жүйенің қауіпті екенін
көрсеткенімен идеалистік көзқарастан ... ... Ал ... ғалым Э.
Фромм, қоғам дамуының неофрейдистік теориясын немесе антропологиялық
моделін жасады.
Э. Фромм З. ... ... ... оның ... ... ... ішкі ... процестен әлеуметтік, ... ... ... полярлық бастамалары арасындағы күресті -
өмірді сүю мен өлімге ... ол ... ... ... ... Э.
Фромм үшін қоғамдық өмірдің идеалы адамның еркін және бақытты өмір ... ... ... ... еш мәні жоқ.
Ол «Бостандықтан қашу» деген еңбегінде нарық қоғамындағы бостандықтың
өсуін және адамдардың сол ... ... ... ... ... ... ... механизмін көрсетеді: тұлғалар арасындағы
байланыстың, симбиоздық ... және ... ... ... өсуі, т. б. Фроммның тоталитарлық мемлекеттің пайда болуын,
адамдардың жауапкершіліктен және ... бас ... өз ... өкіметке жүктей салуын психикалық ұмтылыс деп түсіндірді. ... ... ... ... ... ... деді. Оның «Адам өзіне-өзі
үшін» деген еңбегі ... ... сүру ... ретінде этиканы және адам
мінезі типологиясын, «жемісті немесе жемісті емес» тағдырларды талдауға
арналған. Оның ... ... ... қашу» (1941), «Маркстің
адам концепциясы» (1961), ... ... (1973), ... ... ... теориясы соңғы кезде «экологиялық
антииндустриялизм» деп аталады. Бұл ... ... бір ... публицист, футуролог және социолог А. Тоффлер (1928 ж.) –
өзінің атақты «Үшінші толқын» ... ... ... теориясынан шығып,
қазіргі капитализмнің кризисін «индустриялық қоғамның сөнуімен», оның ... ... ... ... Ол ... индустриализмге қарсы
шығады, бірақ өзінің қоғамдық даму концепциясында көптеген индустриялық
теориялардағыдай техника мен технологияның даму ... ... ... «Үшінші толқын», «Шок будущего».
Белл Дэниел (1919) американ социологі. 60-шы жылдары постиндустриялдық
қоғам ... ... онда ... мен ... ... ... жаңа әлеуметтік ... ... ... оның
қайшылықтарынан арылған жүйеге өтетінін негіздеді. Ол батыс ... ... ... ұсынды, одан діни жаңғыру ... ... ... ... ... ... «Идеологияның соңы» (1960),
«Келе жатқан постиндустриялық қоғам» (1973).
ХХ ғасырдың 30-шы жылдары ... ... ... ... өкілінің бірі
Маркузе, өзі қызметінің елеулі кезеңін ... ... ... мен оны ... ... Ол қоғам дамуындағы: ... ... ... ... ... ... ... танымал болды.
Маркузе, марксизмнің кейбір ... ... ... ... ... ... сезімталдық» рухында «қоғамның сыни
теориясын» негіздеді. Техногендық өркениет пен бұқаралық ... ... ... ... ... ұсынды. Адамның келбетін
бұзатын және тұлғаны жатсынуға алып келетін жүйе ретінде капитализм ... «бас ... ... ... ... ... ... өнімнің өсуі, материалдық игіліктің тез ... ... ... ... ... ... ... басады. Саяси
партиялардың, қозғалыстардың қажеттігі өздігінен сөнеді. Біртиптілік адамда
жаттандық сезім ... оның ... ... ... мен ... ... олар тек ... бағытталған. Мұндай
«бір өлшемдік адам» «бір өлшемдік қоғамда» туып, осыдан бірөлшемдік ... ... ... ... тип ... ... ... концепциясы, бағыттының
негізгі өкілдері: О. Шпенглер, А. ... П. ... Олар Дж. ... ... Ол бойынша әрбір халық дами отырып, үш кезеңнен
(құдайлық, ... және ... ... Бұл адам ... ... ұқсас:
балалық, жастық және ересектік. Бұдан кейін даму процесі тоқтайды да, кері
жүру басталады, жаңа қайталануға жол ... ... ... Сорокин
концепцияларында Вико идеясы жеке қоғамдардың ... ... ... ... ... өздігінен дамитын жүйе ретінде, осы замандағы әлеуметтік рухани
және ғылыми техникалық прогрестің ... ... ... және
дүниежүзілік тарихи дамудың бірлігі мен ... ... ... ... ... ... ... тарихындағы қоғам концепциясы.
Әлеуметтік
шындықтың түсінігі және негізгі принциптері.
2. Социумның негізгі сферасы: ... ... ... ... мен ... ХХ ғ ... қоғамның модельдері мен теориялары.
Әдістемелік ұсыныстар:
Қоғамды тарихи материалистік және идеалистік тұрғыдан зерттеп, танып-
білудің мәні. Қоғамдық болмыс пен ... ... ... ... ... дамудың негізі. Ғылыми-техникалық ... және ... ... ... және ... қатынастар. Базис
пен қондырма. Нарықтық экономикаға өту ... ... мен ... ... формация категориясы, оның құнды жақтары мен
кемшіліктері. Әлеуметтік шындықты формациялау ... ... ... тарихи типтері. Қоғам дамуының қозғаушы күштері. ... - ... ... ... ... рөлі. Қоғам - өздігінен дамитын жүйе.
Өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастар диалектикасы.
Прогресс идеясының қалыптасуы. Қоғамдық прогрестің мәні мен ... ... ... тарихи типтері. Қоғамдық-экономикалық
формациялардың ауысуы – ... іске ... ... ... ... Осы ... әлеуметтік, рухани және ғылыми техникалық пргрестің
ара қатынасы.
Дүниежүзілік тарихи дамудың бірілігі мен еркшеліктері. ... күш ... ... ғ ... ... ... мен ... мәні.
Бақылау сұрақтары:
1. Қоғам ұғымы. Қоғам дамуына көзқарастың қалыптасуы.
2. Қоғам мен оның тарихын ... ... ... Қоғамның әлеуметтік құрылымы.
4. Қоғамдық-тарихи процесс.
5. Материалистік және идеалистік философтардың қоғамға көзқарасының
айырмашылығы неде?
6. Қоғамның рухани саласын сіз ... ... ... ... нені ... Қоғам дамуына көзқарастың қалыптасуы.
9. Тарихтағы обьективтік жағдай және субьективтік фактор. Тарихи
процестің
субьектілері мен қозғаушы күштері.
10.Қоғамдық ... пен оның ... ... пен ... және
саясат, олардың өзара диалектикалық қатынасы.
Баяндамалар мен рефераттар тақырыбы:
1. Қоғамдық сана мен ... ... ... олардың байланысы.
2. Қоғам дамуындағы экономикалық және идеологиялық факторлардың ара
қатынасы.
3. Қазіргі өркениет, ерекшелігі мен ... ... ... оның өлшемі.
5. Бостандық – қоғамдық прогрестің жемісі.
6. Қазіргі замандағы ғылыми-техникалық, әлеуметтік және ... ... - өмір сүру түрі және ... ... ... ... ... құрылымын Маркстік философияның
талдауы.
9. Вебер қоғамның әлеуметтік ... ... ... және оның ... ... ... ... және оның халық саны теориясы.
12. Әлеуметтік-философиялық ойлаудағы қоғам түсінігі қалыптасуындағы ... ... ... мен ... ... және ... ... мәтіндермен жұмыс істеу: 
1. Вебер М. Избранные произведения. М.,:1990.
2. ... Н. А. ... не ... М.: ... ... А. Дж. Постижение истории. М.: 1991.
4. Гегель Г. В. Философия истории.СПб, М.: 1993.
 
Әдебиеттер тізімі:
1. Алтаев Ж., Ғабитов Т. Х. , т.б. ... және ... ... ... ... Хрестоматия. Алматы, 1997.
3. Барулин В. С. Социальная философия. М.: 1993.
4. Вехи из глубины. М.: 1991.
5. Вернадский В. И. Философские ... ... М.: ... ... Т. Х. ... этикасы. Алматы: Юрлит, 2004.
7. Есім Ғ. Сана болмысы. 1-9 т. ... ... ... К. К ... политической экономии. Предисловие. Маркс
К., Энгельс Ф.
Соч. Т.13.
9. Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздік. Т. Ғабитов, А. ... ... ... ... С. Қ. ... ... ... Қостанай, 2000.
11. Нұрмұратов С. Ұлттық болмыс пен ұлттық сана оқу ... ... ... Х. Что такое философия ? М.: 1991.
13. Орынбеков М. С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. ... ... ... К. ... общество и его враги . М.: 1992.
15. Сорокин П. А. Человек. Цивилизация. Общество. М.: 1992.
16. Философиялық ... ... ... ... ... оқулық. Т. Х. Ғабитов Алматы: Юрлит,
2004.
18. Философиялық сөздік, Алматы, 1996.
19. Шпенглер О. Закат ... М.: ... ... ... ... және ... (гр. axia - ... және logos- ілім) - «игілік деген
не» сұраққа алғашқы рет ... ... ... ... ... алғашқы
рет Канттың философиясында пайда болды. Ол үшін құндылық өзінше болмыс
болмайды, құндылықтың алғышарты, ... пен ... ... ... ... ... ... философиялық ілімдер,
олардың әлеуметтік шындық пен дүние ... орны ... ... ХІХ–ХХ ғасыр философиясындағы ағымдар ... ... ... ерік деп, ... ... ... ... ретінде қарайды.
Объективті-идеалистік философия ағымдары, неотомизм, интуитивизм
құндылықты кеңістік пен уақыттан тыс ... о ... ... ... ... құндылықты сананың құбылысы, адамның бағалайтын
объектіге субъективтік қатынасы деп санайды. Құндылықтың натуралистік
теориясында ... ... ... ... ... ... көрінісі ретінде таниды. Натуралистік ... ... ...... ... ... мен
қажеттіліктері. Ал құндылықтың өзі қоршаған ... ... ... ... ... А. ... Р.Б. Пери, Дж. Дьюи, К.И. Льюис.
Аксиологиялық трансцендентализм – идеалды ... ... ... ол ... (эмпириялық) емес, таза трансценденталдық «таза»
нормативті санамен байланысты. Өкілдері: Вильгельм Виндельбанд, Г. Риккерт.
Олар Канттың ... ... ... И. ... мен Р. ... ... философияны жалпылай қабылданған құндылықтар
туралы сыни ғылым ... ... В. ... ... ...... ... ар-бедел, еркіндік, ізгілік, сүйіспеншілік,
сұлулық және ақиқат идеяларының болмысы болады. Әмбебап және ... ... ... табу тәсілін В. Виндельбонд пен ... пән ... емес ... ... ғылым мен рух туралы ғылым) ... ... ... ... ғылымдар (номотетикалық) әрқашан бар нәрсені
зерттейді, рух туралы ғылымдар (идеографиялық) тек бір ... ... ... ... ... қарастырады.
. Г. Риккерт мазмұнында ақиқат, ... жеке ... ... ... ... және кісі ... туатын болмыстың алты
сферасымен – логика, эстетика, мистика, ... ... дін – ... ... ... ажыратады.
Персоналистік онтологизм – адамның негізі оған тән құндылықтардың
бағыныштылығымен анықталады. Адамның бұл құндылық ... ... ... ... Ал құндылықтың сипаты – ... Олар ... ... ... М. ... абсолютті құндылықтардың
бағыныштылық байланысын құрып, құдайды жоғарғы абсолют ретінде негіздеуге
ұмтылады. ... ... ... жоғарғы абсолют, ал құдайды сүю –
сүйіспеншіліктің жоғарғы формасы, фундаменталды феноменалдық ... ... ... жиынтығы. Сондықтан мәдени-тарихи
релятивизмге аксиологиялық плюрализм ... тән, яғни ... ... ... тең саналатын құндылық жүйелерінің көптігін мойындау.
Өкілдері: В. ... О. ... А. ... ... социологиялық концепциясын қалаушы М. Вебер ... ... ... ... ... белгілі бір маңызы
бар қағидалар ретінде қарастырады. Құндылық ... ... мен ... Ол ... ... пен әлеуметтік жүйелердің қызмет
етуін анықтайтын құрал ... ... ... ... ... ... ... философиялық ағымдардан принципті
түрде өзгеше. Ғылыми түсіндіруде ... ... ... ... мәселенің астарында ғылыми жолмен шешілетін алуан түрлі философиялық
мәселелер ... ... ... тыс ... таза ... қасиет
болмайды, құндылық өзінше ерекше әлеуметтік құбылыс. Табиғаттың адамнан ... ... ... жоқ, ал ... ... ... тән әлеуметтік
қатынасты білдіреді.
Құндылықты жалпыадамзаттық, ұлттық, әлеуметтік таптық, топтық ... деп ... ... ... орай ... мән-мазмұны, ауқымы,
өзгешелігі әрқилы болып келеді. Оның әр қоғамда, әр ... ... ... ... оларға табиғи және әлеуметтік орта, тарихи ... ... ... өсиеттері, діни көзқарастар, ... ... т. б. әсер ... ... өз ... ел ... ... бағытталуына, іздестіру тәсілдеріне, басқаларға жеткізу
әдістеріне көп әсерін ... ... ... үлкен зат пен құбылыс терең
зерттеліп, оның әр күйі жекеленіп, арнайы атауға (сөз, ... ие ... түйе малы ... ... өте ... болғандықтан, оны 20-30 - шақты
атаумен нақтылайды, ... ... оның ... немесе еркегі екенін де
ажырата ... ... және бала түйе ... ... шектеледі.
Құндылықтар тарихи дамып, заман талабына сайөзгеріп ... тек ... ... ... ... ... да жатады:
этикалық, эстетикалық принциптер мен нормалар, діни және ... ... б. ... ... ... ... үшін ... бір құндылыққа техниканы
жатқызу қажеттілігі туды. Шығыс елдері табиғатқа қатысты көзқарасқа сай
жаратылыстанудан ... ... ... көп ... ... руханилыққа
шақырып отырған.
«Техника» түсінігі гректің («techne») - өнер, шеберлік, іскерлік деген
сөзінен шыққан. Антика заманында ... ... ... ... мен ішкі ... осы іскерліктің өзіндік заңдарын, ... адам ... ... ... ... ... ... мәні және сипаты:
- жеке еңбек қаруын техникаға жатқызуға болмайды;
- «techne» - антикада жерді өңдеу, аң аулау, теңізде жүзу, дәрігерлік,
тоқыма, қару ... және ... ... ... ... ... ... процесінде ой арқылы объектіні құрастырады,
проект жасайды. Оны мақсатты орындаудағы құрал ретінде көру қажет.
Техниканың даму барысын табиғаттың ... ... бар. ... ... мен ... ұқсас қимылдайды, ал екінші жағынан ол
табиғатты адамның ... ... ... ғғ ... ... ... Батыс Еуропа елдеріндегі
өндірістегі өзгерістер, латын тіліндегі «technica ars» (өндірістегі ... ... ... ... ... ... неміс тіліне «technic» болып
ауысты. Сөйтіп, термин арнайы мамандық бола ... Жаңа ... ... ... бірлігін, әрекетін, өндірістегі шебер жасалуын, ең
алдымен еңбек қаруы және машина ретінде ... ... бұл ... өзгереді.
Азық-түлік, әртүрлі тұрмыстық, өндірістік заттар ... ... ... табу ... пайда болды. Техника дамуының өзгеріс
нүктесі – бірінші ... ... (1776 ж.), ... әмбебаптық
қозғалтқыш-электромотор (динамомашина -1867) -саналады. ... ... ... көп ... оның ... ... байланысты. Ғылыми-
техникалық прогресс бұл түсінікті толықтырып және кеңейтті. Бүгінде техника
органикалық және ... емес ... ... ... отыр.
Органикалық емес ... - ... ... электротехника,
теплотехника, физика-химиялық техника, энергетикалық техника, органикалық
табиғат саласында ауылшаруашылық техника, биотехнология, т. б. пайда ... ... ... ойлау, айтысу өнерлері жатады: ес (мнемотехника),
сурет салу, музыка аспабында ойнау; техникасы, т.б ... ... ... ... ... кең түрде қолданыла бастады.
Сонымен, қазіргі замандағы техника түсінігін мынадай деуге болады:
- білім саласында эмпириялық пен теориялық білімді байланыстырушы ... ... адам ... ... ... ... мен ... мүмкіндіктері
және қажеттігіне сәйкес табиғатты өзгерту мен үстемдігін ... ... ... ... пен ... ... кәсіп ерекшелігіне байланысты
адамдарәрекетінің түрі. Дағдылықты толық игеру, ... ... мен ... ... ... прогресс (ҒТП) кезінде адамдар өте
жоғары дәрежеде білімді болуы ... ... және ... ... ... ... күшін босатады, өндірістің
жаңа түрлері пайда болады. Техника және ғылыми-техникалық прогресс адам
ақыл-ойының зор ... Осы ... ... отырып, өндіргіш күштер
дамыды, жаңа технолгиялық процестерді қолданып, ... ... ... прогресс бір жағынан адамның өмір сүруін, ... ... ... ... оның ... ... ... дертке шалдықтыратын толып жатқан жаңа жағдайлар, ... ... Ол ... өте көп күш дарытқанымен бірге, үлкен
таңдау-баламалар да ... ... Ал ... көбеюі, адамдар алдында
соғыс пен бейбітшілік мәселесін тудырды. Осы прогресс жер бетіндегі табиғи
қорларды бұзып-жойып, ... ... ... ... ... ... ... дамыған және дамушы мемлекеттердің ара
жігін ... Бай және ... ... ... ... ... т. б ... наразылық туғызды. Бұл жаңа ... ... ең ... ... айналды.
Ғылыми-техникалық прогресс, оның жетістіктері ең алдымен қоғамдық
өмірдің материалдық негізіне әсер етеді. Ғылымның ... рөлі ... өсу ... ол ... ... ... айналады. Ғылыми-
техникалық революциялар қуатты қозғаушы қызметтер атқарады. ... ... ... және оны ... барлық заводтар мен фабрикаларды,
бүкіл транспортты негізінен қайта құруды ... ... Атом ... ... ... шегу және осыған байланысты ғылымның өндіріске ... ... ... ... ... ... ... адамның өмір сүруіне, табиғи қордың
тамамдалуына жеткізе бастады. ... өмір ... ... түзетуге
келмейтін қатерге тап болу мүмкіндігі көріне бастады.
Қазіргі адам санасы сиқырлы құмырадан босаған «жын» ... ... ... деп, ... қопарып тастауға дайын. Соңында А. С.
Пушкиннің белгілі ертегісіндегідей тесік тегененің ... ... ... ... қорқынышты ойлар туғызады. «жынды» басатын, ... ... күш ... Егер ... желпіндіретін ашқарақ,
тойымсыз капитал, соның құлы алаяқ, жемқор , өзімшіл-пенде болса, тежеушісі
- бірлікшіл, қанағатшыл азаматтар, ... ... ... билік жүйесі
болуы керек. Материалдық өндіріс адамның өмір сүретін ... ... ... көптеген келеңсіз жағдайлар туғызады, яғни табиғатты игеру процесінде
биосфераға зиян келтіріледі: атмосфераның ... су ... ... ... ... ... ... неде? Адамзат алдында
қандай нақты мәселелер тұр? Теориялық жолмен және практикалық әдіспен оны
шешудің жолдары ... - ... ... ... (гр. үй, ... ... тірі организмдердің қоршаған
ортамен ара-қатынасын ... ... ... ... сақтау
үшін:
- соғысты тоқтату, табиғатты жоятын, дүниені апатқа ұшырататын қаруға
қарсы күресу;
- қоғам өмірінде ерекше орын ... ... ... ... ... ... сүйеніп, адамзаттың өз өмірін табиғат
апаттарынан сақтау (жер ... су ... ... ... салу ... экологиялық тұрғыдан таза, үнемді, қалдықсыз өндіріс, жаңа энергия
көздерін ашу, ... ... ... жоқ ... ... т. б. ... айналысуы керек.
Бэкон: «Адам табиғатты бағындырумен бірге оған ... ... ... ... ... ... өзінің өмір сүруіне жаңа жағдайлар
жасайды: киім киюін заманның талабына сай жетілдіру.
Тұрғын үйлерді жаңа талаппен салу – ... ... пен ... ... жаңа ... ... ... демалу «өндірісін» жетілдіру,
т. б. өз кезегімен дами беретіні айдан анық. Ғылым, ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып олардың қандай мәдени, идеологиялық, этикалық-
гуманистік, эстетикалық, т. б. салдары болуы мүмкін? – деген сұрақтарға аса
үлкен мән ... ... ... ... ... Философиядағы құндылық мәселелері: құндылықтар түсінігі, олардың
иерархиясы.
2. Техника және ... ... ... ... ... Техникалық ғылымның ғылыми білім жүйесіндегі орны.
4. Техника және мәдениет. Техникалық білімді гумманизациялау
мәселесі.
5. ... ... ... Оның ... ... ... (гр. ахіа – құндылық және нақты әлеммен қатынасы). Құндылық
түсінігі алғашқы рет Канттың философиясында пайда болды. Ол үшін ... ... ... алғышарты – болмыс пен міндеттенуді ажырату.
ХІХ-ХХ ғасыр философиясындағы ағымдар, ... ... ... ... деп санады. Құндылық мәселесін олар әлеуметтен тыс феномен ретінде
қарайды. Обьективтік – ... ... ... ... ... құндылықты кеңістік пен уақыттан тыс ... ... ... ретінде түсіндіреді. Логикалық позитивизм құндылықты сананың
құбылысы адамның бағалайтын обьектіге субьективтік қатынасы деп ... мұра ...... ... ... жемісі. Ол Еуропадағы
қайта өрлеу мен жаңа заман кезеңдерінің ... ... ... ... ... ... болды. Ғылымның тууы, дәстүрлі дүние
түсінігін түбегейлі өзгерткен әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... дүниенің механизмі
ретінде көрсетіліп, ойланыла ... ... оның ... мен ... іс-
әрекеттің қажеттігі де күрделі өзгеріске ұшырады.
Ғылыми-техникалық революция және экология проблемалары.
Осы заманғы жалпы ... ... ... ... ... мәні және шешу ... ... мәселесі). Осы заманғы өркениеттің
(цивилизацияның) әлеуметік-экономикалық және ... ... ... Жалпы адамзаттық құндылықтардың маңызы.
 
Бақылау сұрақтары: 
1. Ғылым ұғымы. ... ... ... және ... ... ... Ғылым және қоғам. Ғылымның әлеуметтік қызметтері. Этнос және ғылым
этикасы.
3. Ғылыми революция. Әлемдік ғылыми революциялардың ... ... ...... ... ... және табиғат. Техника
ғылымдарының
қалыптасуы.
5. Инженер және инженерлік қызмет. Мәдениет және инженер этикасы.
6. ... ... ҒТП ... ... ... «Мен-ді» жоғалту
қатері
туралы.
7. Ғылыми – техникалық революция және оның болшақтағы баламалары.
8. Биосфера мен ноосфера. Ғылыми –техникалық прогресс және ... ...