Қазақ тілінде шырай категориясының қалыптасуы, зерттелуі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
І. «Сын есімнің шырай категориясының теориялық сипаты ... ... .5
1.1 Сын есімнің шырай категориясының зерттелуіне шолу ... ... ... ... ..5
1.2 Грамматикалық шырай категориясының сипаты ... ... ... ... ... ... ...7
1.3 Шырай категориясының жасалу тәсілдері және морфемдік көрсеткіштері ... ... 10
ІІ. Қазақ тіліндегі шырайдың түрлері, негізгі белгілері, ұстанымдары ... ... ... ... ... .15
2.1 Шырайдың түрлері оны анықтайтын негізгі белгілер, ұстанымдар..15
2.2 Жай шырайдың сапаның негізгі дәрежесін білдіруі ... ... ... ... ... .18
ІІІ. Қазақ тіліндегі шырай категориясы түрлерінің дәрежесін білдіруі ... ... ... ... .22
3.1 Салыстырмалы шырайдың сапаның төменгі дәрежесін білдіруі ... ..23
3.2 Күшейтпелі шырайдың сапаның жоғары дәрежесін білдіруі ... ... ... .25
3.3 Шырайдың синтетикалық және аналитикалық тұлғалары ... ... ... ... .22
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36
Курстық жұмыстың өзектілігі. Қазақ тіліндегі шырау категориясының қалыптасуы, зерттеуі мәселесі қазақ тіл білімінде 1950 жылдарда зерттеліп, ол бойынша қазақ тіл білімінде алғашқы кандидаттық диссертациялардың бірі ретінде диссертация қорғалып, соның негізінде 1951 жылы Ғ.Ғ.Мұсабаевтың монографиясы жарияланғаны белгілі. Содан бері өткен 57 жылдың ішінде қазақ тіл білімі өркендеп өсті. Ол кезде бірді-екілі ғылым докторы мен ғылым кандидаты, тек мектеп грамматикасы ғана болса, қазір жүздеп ғылым докторы, мыңдап ғылым кандидаты бар. Ол ғалымдардың бәрі қазақ тіл білімін дамытты, қазір академиялық грамматикалар, жоғары мектепке арналған теориялық оқулықтар бар.
Бұл – қазақ тіл білімінің қарыштап өскенінің белгісі. Сондықтан тіл білімінің қазіргі дәрежесіне алғашқы зерттеулер жауап береді деп санау қисынсыз. Шырай мәселесінің көп назардан тыс қалуының нәтижесінде қазір шыраймен байланысты пікір алалығы күшті екені, көп мәселелердің шешілмей жүргені анықталды, сондықтан шырай мәселесін зерттеу қажеттігі анықталды.
Курстық жұмыстың нысаны. Қазіргі қазақ тіліндегі шырай категориясының жасалу тәсілдері, түрлері, қолданысы.
Курстық жұмыстың мақсаты. Зерттеу жұмысының мақсаты – шырайдың грамматикалық негізін анықтап, оның түрлерін белгілеу, шырайдың әр түрінің мағынасын айқындап, оларды жасайтын грамматикалық көрсеткіштерін анықтау, олардың қандай грамматикалық сөзтұлға жасайтынын дәлелдеу.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 шырай категориясының басты белгілерін анықтап, тілдік фактілер арқылы дәлелденіп, жай шырайдың қолданыстағы мағынасы сөздіктегі мағынасынан басқа шырайлық мәні бар екенін анықтау;
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
1. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Қазақ тілі мен оқу ағартуға қатысты еңбектері. –Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
2. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. –Алматы: Мектеп баспасы, 1964. –389 б.
3. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис / А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, Е.Жанпейісов т.б. – Астана: Елорда, 2002. –784 б.
4. Исаев С., Қосымова Г. Қазақ тілі. 7- сынып. – Алматы: Атамұра, 2003. – 207 б.
5. Смирницкий А.И. Морфология английского языка. –Москва: Изд-во лист. На иностр яз, 1959. – 440 с.
6. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі: Морфология. филология фак. студенттеріне арналған оқулық. -Алматы: Ана тілі, 1991. 2 - басылым. –384 б.
7. Қалыбаева А., Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тілінің морфемалар жүйесі. –Алматы: Ғылым, 1986. –192 б.
8. Качура А.В. Семантика степени сравнения имен прилагательных в русском языке (социологически аспект). Дисс. ... канд. филол. наук. – Киев, 1991. –170 с.
9. Мұсабаев Ғ.Ғ. Қазақ тіліндегі сын есімнің шырайлары. –Алматы: Қазақ ССР Ғалым Академиясының баспасы, 1951. – 88 б.
10. Исаев С. Грамматикалық мағына мен форманың сәйкестігі және нөлдік тұлға туралы. –Алматы: Қазақстан мектебі. –1976. – №8. – 92-96 б.
11. Шакенов Ж. Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім категориясы. – Алматы: Қаз.мемлекеттік оқу-пед баспасы, 1961. – 79 б.
12. Маманов Ы.Е. Қазіргі қазақ тілі (лекциялардың текстері). –Алматы, 1973. – 45 б.
13. Юлдашев А.А. Аналитические формы глагола в тюркских языках. –Москва: Наука, 1965. –274 с.
14. Оралбаева Н. Аналитические формы глагола в современном казахском языке: Автореф. дисс. ... докт. филол. наук. –Алматы, 1971. – 74 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.................................................................................3
І. - деп жұрнақтарды сөзжасамда берген [1, 218 ... ... 4 ... ...
1) жай ... ... ... күшейтпелі шырай;
4) асырмалы шырай [2, 277-278 б.].
І.Кеңесбаев, А.Ысқақов, К.Аханов, Ғ.Әбуханов авторлығымен шыққан мектеп және педучилищеге арналған оқулықтарда үш ... ...
1) жай ... ... ... күшейтпелі шырай.
Қазір қазақ тіл білімінде шырайдың грамматикалық категория деп танылуына қарсы пікірлер пайда болды. Сондықтан шырайдың қандай ... ... шешу ... туып ... ... жай ... салыстыру мәні жоқ деп, оны шырайдан шығарғанмен, оқулықтарда жай ... ... ... ... 2002 жылғы жай шырай танылмаған.
Бұл грамматикада шырайдың екі түрі ғана ... ... ... 1964 ... бастап үш рет қайта басылып, жоғары оқу орындарында қазақ тілі ... ... ... ... ... келе жатқан оқулығында шырайдың төрт түрі берілген.
Ал, 2007 жылы шыққан атты ... ... ... ... ... ... арналған оқулықта жай шырай танылып, шырайдың үш түрі ... Тек осы ... ... ... мәселесін зерттеп, шырайдың түрлерін анықтаудың қажет екенін ... ... ... мәселесінде де пікір алалығы күшті. Ж.Шакенов, Ы.Маманов сияқты ғалымдарымыз салыстырмалы шырай көрсеткіштері ішінде сөзжасамдық жұрнақтар қосылып жүргенін дәлелдесе де, ол ... 2002 ... да орын ... ... ... шырай мәселесінде даулы, шешілмей жүрген мәселелер өте көп, олар өте маңызды, өзінің шешімін күтіп жүрген мәселелер. ... ... тіл ... ... ... сай ... өте ... және маңызды, өзекті мәселе саналды.
Тек мен С.Исаев пен Г.Қосымованың ... екі ... ... ... шырай түрлері даулы мәселеге жатады.
1.2 Грамматикалық шырай категориясының сипаты.
Шырай категориясы ... жүзі ... ... ... ... және ... танылып жүрген категория деп қорытуға болады. Ерте кезеңнен-ақ түрлі тілдердің грамматикаларында ... келе ... ... тілдерге ортақ осы тілдік құбылыс ғылымда ерте танылған.
Шырай грамматикалық категорияға жата ма, жоқ па деген мәселеде пікір алалығы бар. Ол ... ... ... ... , - дей келіп, оларды бір сөздің түрлі формасы деп дәлелдеп, сондықтан ... ... ... деп қорытқан [5, с. 156.].
Әр грамматикалық категория танылғанда, оған ... ... бар. ... әр ... ... өзіндік мағынасы болу керек, ол мағынасының ішкі құрамы, өзіндік көрсеткіштер (бірліктер) болу ... Осы ... ... сай келе ме ... ... сұрақ туады. Бұл сұраққа шырай категориясы сай келеді деп жауап беруге толық болады. Өйткені шырай сапа ... әр ... ... білдіреді. Анығырақ айтқанда, шырай бір сапаның әртүрлі заттағы ... ... ... ... ... ... кем я ... ең жоғарғы дәрежесінде екенін білдіреді. Бұл - шырай категориясының жалпы грамматикалық мағынасы. Сонымен бірге, грамматикалық ... ішкі ... бар, ... ... сәл бәсеңдігі, не сәл басымдығы, немесе сапаның өте күштілігі, не өте төмен ... т.б. ... ... ... әртүрлі дәрежесін білдіреді. Бұл грамматикалық мағыналар басқа ешбір сөз тобында жоқ. Олай болса, бұл - шырай категориясының ... ... ... ... категорияда оның мағынасын білдіретін көрсеткіштері, яғни морфемалары болуы керек және ол біреу емес, ең кемі екеу ... ... ... бұл ... да сай ... Өйткені шырайдың грамматикалық мағынасын білдіретін көрсеткіштері бар, олар: =рақ, =рек, =лау, =леу күшейткіш көмекшілер мен ... ... Осы ... тек шырай мағынасын білдіру үшін қолданылады, яғни шырайдың морфологиялық бірліктері.
Сын есімнің шырай категориясын қазақ тіл білімінде көпшілік ғалымдар шырай ... - ... ... деп таныған. Олар: А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, С.Аманжолов, Н.Сауранбаев, К.Аханов, Ғ.Әбуханов, М.Б.Балақаев (бастауыш мектептің оқулығында), Ғ.Беғалиев, С.Жиенбаев, Б.Катембаева, Н.Оралбаева, Н.Мадина, А.Әбілқаев, ... ... ... Ә.Төлеуов. Тек С.Исаев ғана сын есімнің шырайларын лексика-грамматикалық категория деп ... ... ... ... ... категориясының мынадай өзіндік белгілерін көрсетуге болады:
* ... - ... сын ... ... сапа ... ... категория. Сапа сындары ғана шырай формаларында қолданылады. Қатыстық сындардың ішінен сапа мәніне ие болған ... ғана ... ... ... ... Мысалы, өте ақылды, сенен ақылдырақ, көріктілеу, аса ... тым ... ... әсерлірек, өте әсерлі сияқты қолданыс бар. Бірақ таулырақ, ең таулы, сусызырақ, өте сусыз сияқты қолданыс ... ... Сапа ... ... - ... сөз ... ... категориясы.
* Шырай грамматикалық сөз түрлендіруші категория болғандықтан, оның сөз түрлендіруші өз парадигмасы бар.
* ... ... сөз ... қызметі сөйлемге, контекске ғана қатысты, сөйлем ішінде ғана ... ... ... Бұл да ... ... ... екенін дәлелдейді, өйткені грамматикалық категориялардың ғана қызметі сөйлеммен байланысты.
* Шырай ... ... сөз ... жоқ, ... сөз таптарының сөздері шырай парадигмасы бойынша түрленбейді.
* Шырайдың өзіндік грамматикалық мағынасы бар, ол мағынаның ішкі ерекшелігі, өзіндік құрамы бар.
* ... ... ... ... ... бар, олар ... ... мағынасын білдіреді.
* Шырай категориясының морфологиялық көрсеткіштері ... ... ... олар көне ... бері ... келе ... Оған ... көрсеткіштерінің түркі тілдеріне ортақтығы дәлел.
* Шырай категориясының мағынасы, екі не одан да көп заттағы бір сындық белгінің ... кем ... ... ... ... ... ескеру шырайдың түрлерін анықтауға көмектеседі.
* Шырай формасы бойынша түрленген сөздердің білдіретін грамматикалық мағынасын анықтауда ол сол сапа сынының жай ... ... ... ... ... ... тәсілдері және морфемдік көрсеткіштері.
Шырай мағыналарының жасалу тәсілі 3 түрлі: морфологиялық тәсіл, аналитикалық тәсіл, фонетикалық, яғни интонациялық ... ... ... ... ... ... ... категориясы бар барлық тілдерде танылған деуге болады. Өйткені шырай категориясы бар тілдердің бәрінде шырай мағынасын білдіретін арнайы қосымшалар бар. ... ... =рақ, =рек, ... ... =лау, =леу, =дау, =деу, =тау, =теу - ... ... жұрнақтары. Олардың тілде атқаратын қызметі және қолданыста белсенділігі өте жоғары.
Тіл білімінде грамматикалық көрсеткіштер жөнінде әбден орныққан, ... ... ... мынадай теория бар: грамматикалық көрсеткіштер белгілі бір топтағы сөздерге талғамай түгел жалғана береді, орыс тілінде оны ... ... ... ... ... ол зат есім атаулыға жалғана береді, жедел өткен шақ жұрнағын алсақ, ол етістік талғамайды, етістіктің болымсыздық ... ... ол да ... ... жалғанып қолданылады. Міне, бұл-грамматикалық категориялардың көрсеткіштерінің қолданылу заңдылығы. Ал, шырай көрсеткіші саналып жүрген = ғыл, ... ғыш,= шыл,= ... ... ... жұрнақтарда бұл қасиет жоқ. Олар бірлі-жарым сөздерге ғана жалғанады.
Қорыта айтқанда, бұл жұрнақтар - түстің түрлі ... ... ... тілдік бірліктер, сондықтан олар шырай көрсеткіштерінен шығарылды дегенбіз.
Еңбекте нағыз шырай мәнін жасайтын жұрнақтар талданды. Олар: =рақ, =рек, =ырақ, ... =лау, =леу, =дау, =деу, =тау, =теу ... Бұл ... ... ... ... талапқа сай, сапа сындарының бәрімен және тілде өте жиі қолданылады. Олай болса, сапа сынының ... ... ... ... ... ... оның ... көрсеткіштерімен сөйлемде қолданылған сөздерді шырай категориясының синтетикалық формасындағы сөздер деп аталуға тиісті екені ешбір күмән туғызбайды.
Шырай категориясының ... ... ... ... ... ... ... Ол шырай мәнін білдіретін арнайы көмекшілердің қызметімен байланысты. Шырай мәнін, атап айтқанда, сапаның ... ... ... буындар және өте, тіпті, тым, ең, керемет, орасан, аса сияқты тілдік бірліктер білдіретіні - бүкіл түркі тілдерінде танылған мәселе. Ол ... ... ... ... буын ... категорияның формасына түсіретін грамматикалық көрсеткіш болса, ол шырай категориясының ... ... ол неге қос ... ... беріледі деген сұрақ туады. Өйткені сөздерді қосақтау тәсілі сөзжасамға жататыны ... ... ... ... қос ... қайталама қос сөздер тобында беріп, ол туралы мынадай мағлұмат берген: ,- деп, күшейткіш буынның қалай жасалатынын айтқан [6, 110 б.].
1. ... қос ... ... буын ... ... ... да, сын есім шырайында күшейткіш буын деген терминді қолданады. Бұл осы тілдік ... ... ... білдіреді. Олай болса, ол терминнің бір түрін қалыптастыру керек. Біз күшейтпелі шырай күшейту мағынасына байланысты болғандықтан, және ... ... ... буын ... қолданылып жүргендіктен, күшейткіш буын терминін қолдандық. Шырай күшейтпелі болғандықтан, мағынаны күшейтетін көрсеткіштің күшейткіш буын аталуы ... деп ... және ол ... бар термин.
2. А.Ысқақов реңк (рең) терминін оқулығында үш жағдайда қолданады.
а) деген сөзжасам тақырыбында 13 ... ... Ол ... ... жасалған туынды сөздер эмоционалды-экспрессивті реңді есімдер тобына жатқызылған. Ғылымда эмоционалды-экспрессивті мағыналы сөздерді лексемалар тобына жатқызылып жүргені белгілі.
Демек, реңк, рең ... ... бұл екі ... ... ... туынды сөз мәнінде қолданған.
в) дегенде рең сөзі оқулықта үшінші рет қолданылған. Мұнда ол сөзді шырайдың ... ... ... ... қолданылғанын мына сөзінен аңғаруға болады: , - деп оны ашқылтым, ащылау, ащырақ, ... өте ащы ... ... ... [6, 184 б.]. Бұдан ғалымның рең деген сөзді шырай категориясы мәнінде қолданғаны анық ... ... ... асырмалы шырайдың нық, өте, ең, тіпті, тіптен, тым, керемет, орасан сияқты көрсеткіштері туралы. ... ... ... шырай қосылғандықтан, оның жасалуының бұл тілдік бірліктер арқылы жасалуын екінші жолы деп, ,- деп жазылған [3, 467 ... ... ... ... да, ... жолы да дұрыс көрсетілген. Бірақ осы шырайды жасайтын тілдік ... ... ... көрсеткіштердің үстеу деп аталуы, танылуы ғылымда бір ауыздан қабылданды деу қиын. Өйткені ғалымдардың кейінгі зерттеулерінде оларды ... ... қате деп ... жүр. Бұл ... ... ... - Н. Оралбаева. Ғалым асырмалы шырай жасаушы тілдік бірліктер үстеу емес, ... ... деп ... ... шырай категориясының көрсеткіші деп санап, ол туралы былай дейді: [7, 169 б.].
Біз ғалымның осы ... ... ... (2 ... ... жасалған статистикалық талдау осы күшейткіш көмекшілердің 99 пайызы сын есім ... ... тек ... - ... ... ғана ... ... тіркескен. Мысалы, өте білген, аса қадірлейтін, аса бытырап, ең кешірілмейтін, ең барып тұрған...
Тілдік деректер күшейткіш ... ... сын ... шырай көрсеткіші қызметінде қолданылатынын дәлелдеді. Егер олар үстеу қызметін де атқарса, ол қолданыстан белгілі дәрежеде орын алар еді, яғни етістіктің ... ... ... ... ... еді. ... ... жасаған статистикалық деректер оны көрсетпеді. Демек, тілде олар шырай көрсеткіші болып қалыптасқанын тілдік деректер дәлелдеді.
Бұл ... ... ... буын мен ... көмекшілердің тілде зор қызмет атқаратынына бұлжытпас дәлел бола алады. Осыған қарап, шырай категориясының ... ... ... ... ... анықталды. Сондықтан аналитикалық тәсіл шырай жасаушы негізгі тәсілдердің бірі саналуы керек.
- деп ... [3, 108 б.]. Ал ... ... ... ой-сезімге байланысты екені белгілі. Олай болса, заттың сапасының ... ... де ... ... бар. Бұл ... орыс ... ... категориясын зерттеген ғалым А.В.Качура шырай мағынасын білдіруге интонация да қатысады деп санап, ол ... ... ... [8, ... ... тіл ... ... қатысты интонация мәселесі сөз болған емес. Бірақ тілдік ... орыс тілі ... ... ... ... да сапаның дәрежесін білдіруге болатынын анықтады. Мысалы, Япыр-ай, қандай сұлу! (М.Әуезов). Не деген айықпас, қараңғы қара ну!(М Әуезов).- Мағрипа ше? ... ... ... көркем еді? (М.Әуезов). Мынау бір ауқатты ауыл ғой! (М.Әуезов). Қандай батыл ой! (М.Әуезов). ... ... ... ... ... ... ... деген сын есімдерге шырай қосымшылары жалғанбаған, бірақ олар осы сөйлемдерде тек қана түбір қалпындағы негізгі мағынасында қолданылып тұрған жоқ. ... ... ... әр ... ... ... мағынасы түрленген. Не деген айықпас қара ну дегенде нудың қаралығы өте ... әрі ... әрі ... ... ... мән қосылған, оны қараңғы қара ну деген қолданыспен салыстырғанда, аңғару оңай. ... ... ... деректер шырай мәнін білдіруде интонацияның үлкен қызмет ... ... ... да ол ... фонетикалық тәсіл арқылы жасалатынын дәлелдейді.
ІІ.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай тілінің зерттелуі15 бет
Абай шығармашылығының зерттелуі18 бет
Алтын адам жәдігерінің зерттелуі-ұлттық құндылық26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь