Қазақ хандығының құрылуына алғышарттар

Жоспар.
I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
ІІ. Негізгі бөлім
а) Қазақ хандығының құрылуына алғышарттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
ә) Қазақ хандығының құрылған жылы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
Кіріспе.
Қазақстан тарихының кейінгі ортағасырлық кезеңіндегі ең басты, әрі ең маңызды оқиғалардың біріне - Қазақ хандығының құрылуы жатандығы белгілі. Қазақ хандығының құрылуы - Қазақстан аумағында ежелден бері жалғасып келе жатқан этникалық процестің мәдени,рухани дамуының және XIV-XV ғасырлардағы саяси процестердің нәтижесі болып табылады. Сондай-ақ қазақ халқының құрылуының Евразия тарихында алатын тарихи маңызы ерекше. Сол себепті де бұл мәселе соңғы кездерде тарихшыларымыздың назарын өзіне ерекше аударуда. Бірақ, мәселенің тарих ғылымында зерттеле басталғанына біржарым ғасырдай уақыт өтсе де,Қазақ хандығынының құрылу мәселесі әлі күнге дейін Отандық тарих ғылымында толық шешілген жоқ. Тіпті бұл мәселенің жекелеген мәселелері мен сұрақтары жөнінде қарама-қайшылықты, дау-дамайлы әр түрлі пікірлер болса, ал кейбір мәселелері әлі күнге дейін тарихшылардың назарына ілінбей күн тәртібіне қойылмай отыр. Оған себеп дерек мәліметінің тапшылығы мәселені терең қарастыруға мүмкіндік бермей келеді. Міне, осыған орай мен осы жұмысымда қазақ хандығының құрылуының жалпы мәселелеріне тоқталмақпым.
Пайдаланылған әдебиет.
1. Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? “Қазақ тарихы” журналы №2 1993, 38-41 бб.
2. Кәрібаев Б.Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі. “Қазақ тарихы”. 1993, №3, 31-37 бб.
3. Жолдасбаев С. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? “Қазақ әлемі ” газеті №10 2001, 1993, 11-12 бб.
4. Есқалиев С. А. Қазақ хандыығының қалыптасу кезіндегі интеллектуалдық әлеуеттің маңызы. “Казахская цивилизация ” журналы №10 1993, 58-61 бб.
5. Кәрібаев Б. Б. Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты ауыз әдебиетінің материалдары жөнінде. ҚазҰУ хабаршысы №4 2011,51-56 бб.
6. Материалы по истории Казахских ханств в XV – XVIII вв. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) Составители: С.К.Ибрагимов, Н.Н.Мингулов, К.А.Пищулина, В.П.Юдин. Алма-Ата ,1969.
7. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). – Алматы: М.Х.Дулати қоғамдық қоры, 2003. 616 б.
8. Кәрібаев Б. Б. Қазақ хандығының құрылған жылы туралы сөз. “Үш қиын ” газеті №15 2009, 4-5 бб.
        
        Жоспар.
I. Кіріспе...................................................................................................................3
ІІ. Негізгі бөлім
а) Қазақ хандығының құрылуына алғышарттар..............................................4
ә) Қазақ хандығының құрылған жылы...........................................................10
ІІІ. ... ... ... ортағасырлық кезеңіндегі ең басты, әрі ең маңызды оқиғалардың біріне - ... ... ... ... ... Қазақ хандығының құрылуы - Қазақстан аумағында ежелден бері жалғасып келе жатқан этникалық процестің мәдени,рухани дамуының және XIV-XV ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ қазақ халқының құрылуының Евразия тарихында алатын тарихи маңызы ерекше. Сол ... де бұл ... ... ... ... назарын өзіне ерекше аударуда. Бірақ, мәселенің тарих ... ... ... ... ғасырдай уақыт өтсе де,Қазақ хандығынының құрылу мәселесі әлі күнге дейін Отандық тарих ғылымында толық шешілген жоқ. Тіпті бұл мәселенің жекелеген ... мен ... ... ... дау-дамайлы әр түрлі пікірлер болса, ал кейбір мәселелері әлі ... ... ... ... ... күн тәртібіне қойылмай отыр. Оған себеп дерек мәліметінің тапшылығы ... ... ... мүмкіндік бермей келеді. Міне, осыған орай мен осы жұмысымда қазақ хандығының құрылуының жалпы мәселелеріне тоқталмақпым.
Қазақ хандығының ... ... ... ... байланысты Отандық тарих ғылымы да идеологиялық шырмаудан құтылып, сол тарихты жасаған ... ... ... ... бет ... Тәуелсіздік алған жылдары тарих ғылымы барлық салалар бойынша даму ... ... ... ... ... ғылымы. XX ғасырдың 90-жылдары мен XXI ғасырдың алғашқы жылдары орта ғасырлық Қазақстан тарихының мәселелерін жан-жақты көрсететін көптеген ... ... ... ... және ... ... ... орыс тіліне аударылды. Олардың қатарына Әбілғазының "Түрік шежіресі",Бабырдың "Бабырнамасы",Қ.Жалайырдың "Жылнамалар жинағы",Өтеміс қажының "Шынғыснамасы",М.Х.Дулатидің "Тариха Рашидиін" жатқызамыз.Әсіресе М.Х.Дулатидің ... ... орыс ... екі рет және түп ... ... ... алғаш аударып жарыққа шығуы деректану ғылымының жетістігін көрсетті.Осындай деректердің негізінде ... ... ... ... ... ... рет ... назарына іліне бастайды.Ал кейбір мәселелер туралы нақты ой пікірлер айтылады.
Қазақ хандығы -- шаруашылықтың дамуы, өндіргіш күштердің өсуі, феодалдық ... ... ... ерте ... бері Орта Азияның ұлан-байтақ өңірін мекендеген көшпенді тайпалардың бірыңғай этникалық топ -- қазақ халқының негізінде ... ... ... орта ... ... ... ... құрылуына 1457-жылдан кейін Керей мен Жәнібек ... ... хан ... ... ... ... тайпаларын бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісу жеріндегі Шу мен Талас өңіріне қоныс ... ... ... Ол ... ... ... Моғолстан ханы Есенбұға қоныс аударған қазақтарды Әбілхайырға қарсы пайдалану үшін қарсы алып, қоныс ... Осы ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати атты еңбегінде былай ... ... ... ... ... ... ... жері, Шу өзені мен Талас өзенінің алабы еді. Ежелден осы ... ... ... Дешті Қыпшақтан қоныс аударған қазақ тайпаларымен етене араласып кетті. Әбілхайыр ... ... ... ... ... қазақ тайпалары бұл араға келіп ес ... етек ... ... тұрмысы түзеле бастады. Мұны көрген Дешті ... ... ... хан қол астынан шығып Қазақ хандығына қеліп жатты. Алайда жаңадан құрылған Қазақ ... ... ... ... еді және ... ... тайпалары Әбілхайыр хандығының, Моғолстанның, Ноғай Ордасының және Батыс ... ... қол ... төрт ... ... ... болатын. Ал Әбілхайыр хан болса өзіне қарсы шығып, Жетісуға қоныс аударған қазақтардың өз алдына ... ... ... және оған ... ... ... ... жатқанын көріп, соғысуға да дайын болды. ... ... ... ... ... яғни ... Жетісу өңіріне он шақты жыл айналасында екі жүз ... саны бар ... ... ... кең ... ... етті. Сонымен қатар көшпелі елдің отырықшы-егіншілігі көркейген аудандармен, әсіресе қолөнері мен саудасы дамыған экономикалық орталық - Сырдария ... ... ... ... ... ... жасау маңызды мәселеге айналды. Бұл қарым-қатынастьң ... тек ... ел ғана емес ... ... ... да ... болды. Осы жоғарыдағы жағдайлардың талабына сай, Қазақ хандығының алдында үлкен ... ... ... 1. Мал ... ... Дешті-Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі тәртібін қалпына келтіру. 2. ... пен ... ... ... жолы ... орнаған Сырдария жағасындағы ... ... ... ... т. б. ... ... ... қарату. Себебі Сырдария бойындағы бай қалалар бұдан бұрынғы мемлекеттік бірлестіктердің -- Ақ ... ... ... ... және ... орталықтары еді. Сырдария бойындағы қалаларды өзінің экономикалық және әскери тірегіне айналдыру Дешті-Қыпшақ даласын билеудің ... ... ... ... ... бұл ... саяси-экономикалық және соғыс-стратегиялық маңызы зор еді. 3. Қазақ тайпаларының басын ... ... ... ... ... бойындағы қалалар мен Дешті-Қыпшақ даласы үшін күресте Қазақ хандығының басты бәсекелесі Әбілхайыр хан ... ... ... ... ... ... үшін ең алдымен Моғолстан мемлекетімен тату көршілік, одақтық байланыс орнатты. Бұл одақ Әбілхайыр ханның Қазақ хандығына қарсы шабуылдарынан ... ... ... ... ... Әбілхайыр хан Қазақ хандығын киратпақ болып, Жетісуға жорыққа аттанды, бірақ сапары сәтсіз болып, осы жорық кезінде қаза тапты. Әбілхайыр хан ... соң ... ... ... шайқалды, ішкі шиеленістер күшейді. Әбілхайырдың қаза болуы Қазақ хандығының нығаюына және оның ... ... ... ... ... ... ... үлкен бөлігі Керей мен Жәнібек ханға көшіп кетті. Қазақ хандары Әбілхайыр ... ... ... күресте олардың ішкі-сыртқы қайшылықтарын толық пайдаланды. ... ... ... ... ... Жошы ... - Ахмет хан мен Махмұд хан, батыс Сібірдің билеушісі Ибақ хан және Ноғай мырзалармен одақтаса отырып ... ... ... ... ... Шайх ... осы ... қаза тапты. Әбілхайыр ханның ... ... ... ... ... хан 40 жыл билеген Шығыс Дешті ... ... және ... көшпелі тайпаларды бірте-бірте өзіне қосып алды. XV-ғасырдың 70-жылдарында қазақтар ... ... оған ... ... ... ... ... басып алды. Сөйтіп қазақ хандығының территориясы әлдеқайда кеңейді, оған тұс-тұсынан қазақ тайпалары келіп қосылып жатты. ... ... ... қалалар үшін Әбілхайырдың немересі Мұхаммед Шайбани ханмен күрес отыз жылдан астам уақытқа созылды. Сонымен қатар бұл қалаларды ... ... ... Әмір ... ... ... Әмір ... Мәзит Тархан мен Моғолстан ханы Жүніс хан да қолдарына ... ... ... Сыр бойы ... үшін ... ... өте ... қайрат жұмсады. Әбілхайыр ханның немересі Мұхаммед Шайбани Түркістан аймағына келіп, Мұхаммед Мәзит Тарханды паналады. Мұхаммед Мәзит ... ... ... ... ... ... қарсы аттандырмақ болды. Бірақ Мұхаммед Шайбани оның бұл үмітін ақтамады, керісінше оның қолынан ... ... ... ... 1470 жылы қыста Қазақ ханы Керей қол бастап Түркістанға шабуыл жасады. Қазақ ханы Әз Жәнібектің ... ... ... ... ... ... ... екінші баласы Еренжі Сауранды иемденді. Сауран түбінде қазақтардан соққы жеген Мұхаммед ... ... ... ... Сырдария жағасындағы -- Созақ және Сауран қалалары Қазақ хандығының ... ... ... ... ... бір ... тарихи процестердің заңды қорытындысы болғандықтан оның тарихи алғы шарттары болады.Тарихи алғышарттардың өзін іштей жіктейтін болсақ,ол мынадай факторлардан ... ... ... ... алғы ... ... құрылуының діни-рухани алғы шарттары. 3.Қазақ хандығының құрылуындағы моңғолдық фактор немесе мемлекеттіліктің дамуының әсері. 4.Қазақ хандығының құрылуына тікелей әсер еткен саяси оқиғалар.
Бұл көрсетілген ... ... ... ... зерттеу бізге қазақ хандығы құрылуының алғышарттарын түсінуге мүмкіндіктер береді. Енді ... ... осы ... ... ... ... қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары туралы. Кез-келген мемлекет ... бір ... ... территориялық ұйымы және қоғамның ішкі және сыртқы қатынастарын реттейтін басқару жүйесі болғандықтан этнос-мемлекет бір-біріне ... ... ұғым ... ... Қарапайым тілмен айтсақ мемлекетті этностар туғызады. Ал мемлекеттер этностың дамуына өркендеуіне жағдайлар жасайды. Осы қағиданы қазақ халқы мен ... ... ... ... онда ... ... ... әкелген қазақ этносы болып шығады. Ал тарихи деректерде қазақ ... ... ... ... кейін жүзеге асқан деп баяндалады. Әрине деректің авторлары орта ғасырдың адамдары болғандықтан олар тарихи ... ... ... бойламай тек тарихи болмысты немесе обьектіні баяндайды. Этнос-мемлекет принципіне сүйеніп біз ... ... ... ... ... процестің дамуы деп түсіндіреміз. Яғни бұл жерде Дешті Қыпшақтағы тайпалар өз дамуының белгілі бір ... жаңа ... ... ... ... Ол ... ... болған. Міне, қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарты деп аталатын бұл мәселе тағы да қайталап айтамыз терең зерттеуді ... ... Біз тек бұл ... проблеманың өзін ғана атап көрсетіп отырмыз.
Қазақ хандығы құрылуының келесі бір ... ... ... ... ... ... немесе этносты құраған ру-тайпалар жиынтығы өздерін нақты бір ... ... және ... ... ... ... ... олардың ру-тайпалық санадан жоғары тұрған халықтың санасы жатады. Ал халықтық сананың пайда болуына діни ... мен ... ... ... роль ... ... ... аумағында болған діни-рухани дамуларда ислам дінінің Алтын Орда мен Ақ Орда ... ... ... ... ... роль ... Бүкіл Дешті Қыпшақтағы тайпалардың толығымен және түпкілікті түрде мұсылманданып, ортақ бір дінге ... ... ... ... деп ... , Мұхаммедті ортақ Пайғамбар деуі құранда исламның отақ қасиетті кітабы деп ... ... ... ... ... ... ... болуы ру тайпаларды ортақ діни кеңестікпен қатар ортақ рухани кеңестіке енгізеді. Осылардың ... ... ... ... ... тұрған сана қалыптасады. Міне,осы сала этникалық процесті жаңа деңгейге көтеріп,соған сай мемлекетті қалыптастырады. Яғни ,бұл мәселеде ... ... ... алғы шартын болашақта терең зерттеуді қажет етеді.Бұл факторды ... ... ... ... ... ... меңгердік деп айта алмаймыз.
Қазақ хандығының құрылуындағы келесі алғышарттарға монғолдық фактор немесе моғолдар енгізген мемоекеттік ... ... ... ... ғасырдың басында монғол жаулаушылығы нәтижесінде Дешті Қыпшақта саяси және әкімшілік жағдайлармен қатар мемлекеттік жүйесі де өзгереді. Бұрынғы монғoлдарға дейінгі Дешті ... ... ... ерте ... ... қатынастарға негізделмегендіктен, ондағы билік түрлері, олардың бір-біріне қарым-қатынасы бір-біріне тәуелді болды. Ал Шыңғыс хан енгізген мемлекеттік ... бұл ... ... көрініс тапты. Мұндағы билік түрлері ішінде хандық билік ... ... ... ... ... Биліктің басқа түрлерін өзіне тәуелді етті немесе атқарушы билік биліктің басқа ... ... өз ... ... Сөйтіп нәтижесінде XIII-XV ғасырларда мемлекеттіліктің нығайтылған түрі өмір сүрді. Мұндай мемлекеттік жүйе ... ... жете ... ... басқаруда тиімділік көрсетті. Яғни халықтық деңгейге көтеріле ... ... ... сай ... үшін ... ... ... жүйе қажет болатын. Мұндай жүйенің қалыптасуын монғолдық мемлекеттік жүйе қамтамасыз етті. Сондықтан мұндай жүйені монғодық фактордың ... ... деп ... ... мәселе қазақ хандығының құрылу тарихында алғаш рет автордың жұмысымен ... ... Бұл ... де ... ... терең зерттеу қазақ хандығы құрылуының алғышарттарын толық ... ... ... біз ... үш ... ... хандығы құрылуының алғышарттары мәселесіне жатады. Жалпы осы алғышарттарды зерттемей, оларды толық меңгермей қазақ хандығының құрылуы ... ... айту ... ... ... ... ... Сондықтан да қазақ хандығының құрылу процесі мәселесі қандай маңызды болса, оның ... да ... ... деп ... хандығы құрылуындағы келесі бір маңызды мәселелердің қатарына хандықтың құрылуына қатысты құрылу процесіне байланысты оқиғалар барысы жатады. Керей мен Жәнібектің көшіуі ... ... ... ... ... айтылады. Бұл проблемаларды тереңірек қарастыра келе біз мынадай тұжырымдар жасаймыз.
1. Қазақ хандығы ... ... мен ... ... ... Қыпшақтағы Әбілхайыр ханнан бөлініп Моғолстанның батысындағы Шу ... ... ... ... ... ... құрылуы хижраның 870-жылы жүзеге асқан.
3. Қазақ хандығы құрылуы Алтын Орданың саяси ыдырау нәтижесінде болған.
4. Керей мен ... ... ... ... ру-тайпалық қайшылықтар мен шиеленістер себеп болған.
5. Керей мен Жәнібектің көшуі Дешті Қыпшақтағы таптық күрестің нәтижесінде болған.
6. ... ... ... бір ... оқиғамен құрылмаған, бірнеше жылдарға созылған тарихи дамудың заңды қорытындысы ретінде дүниеге ... ... пен ... ... қарым-қатынас мәселесі әлі күнге дейін тарихшылар назарына ілінген емес. ... ... ... ... ... Моғолстан құрамында автономиялы статуста болған. 1461-1462 жылы Есен Бұғаның қайтыс болуы оның ұлы ... ... ... орталық билікті әлсіретуі Әбілхайырға наразы болғандықтан, қазақ хандығына келіп қосылуы жаңа хандық ... ... ... ж. ... қайтыс болуы, Досмұхамет ханның қайтыс болуы, Мауеренахр билеушісі Әбу Сайт мырзаның қайтыс болуы және осы жағдайдан ... ... ... оқиғалар қазақ хандығының Моғолстан "шекпенінен" шығып, дербестенуіне мүмкіндіктер береді. 1470-1471 жж. Дешті Қыпшақтағы көшпелі ... ... ... ... Оның ... жаңа ... қазақ хандары әулетінің келуі қазақ хандығының толығымен және түпкілікті түрде аяқталуын тарихи процесс деп санаймыз.
Қазақ хандығының құрылған ... ... ... мен ... ... сөз ... ... - тарихшы М. Х. Дулатидің атты еңбегі. Бұл еңбекте Жәнібек пен Керей хандардың Шу мен Қозыбасы тауына ... ... ... ... деген аттың тағылуы, олардың 1465-1466 жвлдардан бастап билікті өз қолдарына алғандары туралы жазылған. Алайда, М. Х. ... ... ... келтірген. Оған өзіндік бірнеше себептер бар. Біріншіден, М. Х. Дулати бұл мәселені елімізден тысқары жатқан Кашмир қаласында ... ... ... хандық құрылғаннан 100 жылдан кейін жазып отыр. Үшіншіден, М. Х. ... бұл ... ел ... ... ... ... жинақтаған. Сондықтан Қазақ хандарының билікті қай жылы өз қолдарына алды деген сұраққа әр ғалым әртүрлі ойлар айтады. Мәселеге қатысты қалам ... ... ... ... ... олар ... ой мен бір ... келе алмады. Ә. Хасенов - 1445 жылды, Қ. Салғарин - 1456 ... Б. ... - 1458 ... ұсынып, әрбір автор өз ойларын жазбаша және ауызша дерек мәліметтері мен логикалық ой қорытулары нәтижесінде негіздеуге тырысты.
Қазақ хандығының ... ... ... тек ... ... ... ... пайда болған жоқ. Бұл кезде тек осы мәселеге деген ... күрт ... ... ... аударды. Ал мәселенің пайда болған кезеніне көз салсақ, ол XIX ... ... ... ... жылы орыс шығыстанушысы В. В. Вельяминов-Зерновтың атты ... 2-ші ... ... ... бұл ... күн тәртібіне қойылды. Мұхаммед Хайдар Дулатидың ... ... ... ... ... В. В. ... ... алғаш рет ғылыми айналымға енгізді. Керей мен Жәнібектің ... ... ... ... ол ... ... ... В. В. Вельяминов-Зерновтан бастап қазіргі күндегі тарихшылардың бәрі Қазақ хандығының құрылуын баяндауда жоғарыда үзінді ... ... ... ... да, ... оқиғаның жылын нақты көрсетуге келгенде, XV-ғасырдың50-70 жылдар аралығындағы бірнеше жылды көрсетеді. Олардың барлығын қарастыратын ... онда бұл ... ... ... ... ... бар екендігіне көз жеткіземіз.
Біз қарастырып отырған мәселе 19 ғасырдың 60 жылдарынан бері ... атты ... ... ... ... ... келе ... Мәселенің әр түрлі аспектілерін зерттеп қарастыруда әр жылдары Ш.Құдайбердіұлы, А.П. Чулошников, ... ... ... ... және тағы ... үлес ... Осы ... зерттеулері негізінде қазақ хандығы құрылуының мынадай мәселелері көпшілік назарына ұсынылды.
Жалпы алғанда бұл атап көрсетілген тұжырымдар қазақ ... ... ... ... ... ... ... қамти алмайды деп ойлаймыз. Өйткені біздің пікірімізше қазақ хандығының ... ... ... ... ... созылған этно-мәдени, рухани және саяси дамулардың нәтижесінде жүзеге асқандықтан көрсетілген.
Ғалымдардың пікірлеріне қарап бірнеше топқа топтастыруға болады:
Бірінші топқа - ... мен ... ... ... ... 1456 жылы ... ... олар Моғолстанда 1465/66 жылы Қазақ хандығының негізін қалады деген зерттеушілер пікірлері жатады. Біз бұл топқа бөлінуді 1455 жылы және ... 50-ші ... ... ... пікірлерді де жатқызамыз.
Екінші топты Т. И. Сұлтановтың пікірі құрайды. Ол Керей мен Жәнібектің бөлінуі - ... ... ... ... ... ... - ... жылы құрылған деп есептейді.
Келесі топқа - А. А. Семенов пен С. К. Ибрагимов пікірлері жатады. Олар Қазақ хандығының құрылған кезін XV-XVI ... шені мен ... 30-40 ... жүзеге асқан деп есептейді.
Б. Б. Кәрібаев ұсынған пікір жоғарыда келтірілген пікірлерден өзгешелеу. Оның ... ... мен ... ... - 1457 ... ... ... хандық - 1458 жылы құрылған.
Тарихшылардың көпшілігінің пікірлері бірінші топқа жатады. Олардың пікірлерінде онша көп ... жоқ. ... мен ... ... 1455 ... 1456 жылы, кейбір тарихшылар бұл датаны нақтыламай-ақ XV ... 50-ші ... ... деп ... Ал ... 1465/66 жылы құрылған деп санайды. Енді бұл пікірлерді талдауды қажет етеді.
Алдыменен, Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлінген ... ... ... ... Дулати да, басқа авторлар да бөлінген жыл туралы нақты айта алмайды. Олай болса "бірінші ... ... ... ... ... ... сұрақ туындайды. Бұл сұрақтың жауабын ортағасырлық дерек мәліметтерінен емес, В. В. ... ... ... Бұл ... сол кездегі беделінің күштілігі сондай, оның түсіндірмелерінде келтірген 860=1456 ... ... ... бәрі ... ... ретінде қабылдайды. Бұған сүйенген барлық зерттеушілер осы датаны Керей мен Жәнібектің бөлініп кеткен жылы деп қабылдайды.
Бұл бірінші топтағы пікірлерге алғаш ... ... ... ... Т. И. ... ... Оның ... бойынша авторы жылдарды шамамен, болжаммен көрсеткен. Сонымен қатар, Мұхаммед Хайдар Дулати Қазақ хандығы құрылуының тікелей куәгері, замандасы болмаған. Ол бұл ... ... ... көзден алған. Автордың еңбегінде 15-тей ортағасырлық шығармалар мәліметтері ... да, ... ... ... ... арсында кең тараған ауызша тарихи әңгімелер болған деп ... ... ... ... ... ауыз ... ... оның бір ғасырдай уақыт бойы ... ... ... - ... ... ... ... енгізеді. Мұндай жағдайда тарихи болмыстың маз-мазмұны жақсы сақталса да, оның ... ... ... көп ... түсетіндігі белгілі. Мұхаммед Хайдар Дулати да ХІІІ-ХV ғасырлардағы тарихи аңыз-әңгімелердің мазмұндарын баяндай отыра, олардың ... ... ... ... ... анық беруге тырысады. Ал мүмкін болмаған жағдайда оларды шамамен, ... ... ... ... құрылған жылын Мұхаммед Хайдар Дулати осындай жолмен берген.
Ал енді екінші ... ... ... ... ... айтуынша 1470-1471 жыл - Қазақ хандығының құрылған жылы. Бірақ, 1470-1471 жылдар - Қазақ хандығының Шығыс Дешті ... ... ... әулет өкілдерінің билігін толығымен ығыстырып, жаңа хандық билігін орнатқан жылы. Сол себепті де бұл ... ... ... ... жылы ... ... Қазақ хандығының құрылуы барысының толығымен және түпкілікті түрде аяқталған жылы деп санайды Б. Кәрібаев.
Үшінші топқа келсек, пікір білдіргендердің ... ... ... А. А. ... өз ойын ... ... , . Бұл ... А. А. Семенов Қазақ хандығының құрвлуынан гөрі қазақ халқының қалыптасуының ... ... ... сол ... ... ... ... кезенің меңзеп отыр. Ал Керей мен Жәнібек хандардың Әбілқайыр ханнан бөлініп, Моғолстанның батыс бөлігінде дербес ... ... ... ... оны ... ... Қыпшақ аумағындағы көшпелі тайпалар өміріндегі көптеген ұсақ оқиғалардың бірі деп есептейді.
Ал С. К. ... ... А. А. ... ... келісе отыра, Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлініп кетуінің мемлекетінің саяси тарихында маңызды болмады, егер де бұл оқиға ірі ... ие ... онда ол ... ... өз ... атап өткен болар еді деген ой айтады. Сондай-ақ ол бөлінудің ... ... ... мен Үз ... тайшы арасындағы шайқастан кейін болғандығын атап өтеді де, шайқасты 1451-1452 жылы өткен деп ... ... ... кезіне С. К. Ибрагимов XVI ғасырдың 30-40 жылдарын жатқызады. Оның пікірінше, XV ғасырдың соңында Керей мен ... ... ... ... ... ... ... болып, олар XVI ғасырдың 30-40 жылдарында жеке қазақ хандығы болып түпкілікті түрде қалыптасты. Оның мұндай тұжырымға келуіне Моғолстанның ... ... ... мен ... хандардың басшылығымен құрылған мемлекетті феодалдық иеліктерінің бірі деп санауға негіз жасап отыр. Б. Кәрібаев бұл пікірмен де келіспейді.
Енді осы мәселе ... ... ... ... ... ... барысындағы айтулы дата хандықтың құрылған жылы XIX ғасырдың 60-шы жылдарынан бері күн ... ... да, XX ... 90-шы жылдарында мәселеге деген қызығушылық күрт өсіп, тарихшылар ... ... ... ... ... ... ... дейін шешілмей, әр тарихшы осы мәселеге қатысты өз пікірлерін негіздеуге тырысты.
Екінші, Қазақ хандығының қүрылған жылы ... өз ... ... ... ... жинақтай келе, оларды үш топқа топтастырдық.
1) 1455, 1456 немесе XV ғасырдың 50-ші жылдары құрылған деген пікір.
2) Керей мен ... ... 1459-60 ... ... ... жылы ... ... деген пікір.
3) Қазақ хандығы XVI ғасырдың 30-40 ... ... ... ... келе, Қазақ хандығының құрылуы - Қазақстан тарихының, жалпы қазақ халқының ... ең ... ... ... Бірақ бұған қарамастан бұл мәселе толығымен шешілген жоқ. Қазақ хандығының құрылу мәселесі әлі де болса арнайы түрде зерттеуді ... ... ... ... ... Бұл ... осы ... мәселелер төңірегіндегі сұрақтар туралы ой қозғалып, оны шешуге тікелей жәрдем тигізетін жеке мәселелер атап көрсетілді. Ал оларды зерттеу алдымыздағы ... ... ... ... жатады.
Пайдаланылған әдебиет.
1. Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? "Қазақ ... ... №2 1993, 38-41 ... ... Б.Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі. "Қазақ тарихы". 1993, №3, 31-37 ... ... С. ... ... қай жылы ... ... әлемі " газеті №10 2001, 1993, 11-12 бб.
4. Есқалиев С. А. Қазақ хандыығының қалыптасу кезіндегі интеллектуалдық әлеуеттің маңызы. ... ... " ... №10 1993, 58-61 ... ... Б. Б. Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты ауыз әдебиетінің материалдары жөнінде. ҚазҰУ ... №4 ... ... Материалы по истории Казахских ханств в XV - XVIII вв. ... из ... и ... ... Составители: С.К.Ибрагимов, Н.Н.Мингулов, К.А.Пищулина, В.П.Юдин. Алма-Ата ,1969.
7. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и ... (Хақ ... ... - ... ... ... ... 2003. 616 б.
8. Кәрібаев Б. Б. Қазақ хандығының құрылған жылы туралы сөз. "Үш қиын " газеті №15 2009, 4-5 ... ... ... ... ... ең ... әрі ең ... оқиғалардың біріне - Қазақ хандығының құрылуы жатандығы белгілі. Қазақ хандығының құрылуы - ... ... ... бері ... келе ... этникалық процестің мәдени,рухани дамуының және XIV-XV ғасырлардағы саяси ... ... ... ... Сондай-ақ қазақ халқының құрылуының Евразия тарихында алатын тарихи ... ... Сол ... де бұл ... ... ... ... назарын өзіне ерекше аударуда. Бірақ, мәселенің тарих ғылымында зерттеле басталғанына біржарым ғасырдай уақыт өтсе ... ... ... ... әлі ... ... ... тарих ғылымында толық шешілген жоқ. Тіпті бұл ... ... ... мен ... ... ... ... әр түрлі пікірлер болса, ал кейбір мәселелері әлі күнге дейін тарихшылардың ... ... күн ... ... ... Оған себеп дерек мәліметінің тапшылығы мәселені терең қарастыруға мүмкіндік бермей келеді. Міне, осыған орай мен осы жұмысымда қазақ ... ... ... ... ... хандығының құрылуына алғышарттар
Республикасының тәуелсіздік алуына байланысты Отандық тарих ғылымы да идеологиялық шырмаудан құтылып, сол ... ... ... өзіне қызмет етуге бет бұрады. Тәуелсіздік алған жылдары тарих ғылымы ... ... ... даму ... ... ... ... бірі-деректану ғылымы. XX ғасырдың 90-жылдары мен XXI ғасырдың алғашқы жылдары орта ... ... ... мәселелерін жан-жақты көрсететін көптеген деректер қазақ тіліне аударылды және араб, парсы тілдерінен орыс тіліне аударылды. Олардың ... ... ... ... ... "Жылнамалар жинағы",Өтеміс қажының "Шынғыснамасы",М.Х.Дулатидің "Тариха Рашидиін" жатқызамыз.Әсіресе ... ... ... орыс ... екі рет және түп ... ... тіліне алғаш аударып жарыққа шығуы деректану ғылымының жетістігін көрсетті.Осындай деректердің негізінде Қазақ хандығының құрылуының ... ... ... рет ... ... іліне бастайды.Ал кейбір мәселелер туралы нақты ой пікірлер айтылады.
Қазақ хандығы -- ... ... ... ... өсуі, феодалдық қатынастардың қалыптасуы нәтижесінде ерте заманнан бері Орта Азияның ұлан-байтақ өңірін мекендеген көшпенді ... ... ... топ -- ... ... негізінде бірігуі арқылы XV-ғасырдың орта шенінде құрылды. Қазақ ... ... ... кейін Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен қазақ тайпаларын ... ... ... ... ... ... Шу мен ... өңіріне қоныс аударуы мүмкін болды. Ол кезде Жетісуді билеген Моғолстан ханы ... ... ... ... Әбілхайырға қарсы пайдалану үшін қарсы алып, қоныс берді. Осы оқиға жөнінде тарихшы ... ... ... атты еңбегінде былай дейді: . Алғашында Қазақ ... ... ... ... ... Шу ... мен Талас өзенінің алабы еді. Ежелден осы алапты мекендеген ... ... ... ... ... ... тайпаларымен етене араласып кетті. Әбілхайыр хандығындағы аласапыран соғыс салдарынан күйзелген ... ... бұл ... ... ес жинап, етек жауып, экономикалық тұрмысы түзеле бастады. Мұны көрген ... ... ... ... хан қол астынан шығып Қазақ хандығына қеліп жатты. Алайда жаңадан құрылған Қазақ хандығының экономикалық негізі әлсіз еді және ... ... ... ... ... ... Ноғай Ордасының және Батыс Сібір хандығының қол астында төрт хандыққа бөлшектеніп отырған болатын. Ал ... хан ... ... ... ... Жетісуға қоныс аударған қазақтардың өз алдына хандық құрып ... және оған ... ... ағылып барып жатқанын көріп, соғысуға да дайын ... ... ... ... ... ... яғни батыс Жетісу өңіріне он ... жыл ... екі жүз ... саны бар ... ... ... кең ... керек етті. Сонымен қатар көшпелі елдің отырықшы-егіншілігі көркейген ... ... ... мен ... ... ... ... - Сырдария жағалауыңдағы қалалармен сауда-саттык қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... ... Бұл қарым-қатынастьң оңалуына тек көшпелі ел ғана емес отырықшы аймақтардағы халықтар да ... ... Осы ... ... ... сай, ... хандығының алдында үлкен тарихи міндеттер тұрды. 1. Мал ... ... ... ... ... қалыптасқан дәстүрлі тәртібін қалпына келтіру. 2. ... пен ... ... ... жолы ... ... Сырдария жағасындағы Сығанақ, Созақ, Отырар, Түркістан т. б. ... ... ... қарату. Себебі Сырдария бойындағы бай қалалар бұдан бұрынғы мемлекеттік бірлестіктердің -- Ақ Орданың, Әбілхайыр хандығының саяси-әкімшілік және сауда-экономикалық ... еді. ... ... ... ... экономикалық және әскери тірегіне айналдыру Дешті-Қыпшақ даласын билеудің басты шарты болып келген. Сондықтан бұл қалалардың саяси-экономикалық және соғыс-стратегиялық маңызы зор еді. 3. ... ... ... ... қазақтың этникалық территориясын біріктіру. Сырдария бойындағы қалалар мен Дешті-Қыпшақ даласы үшін күресте ... ... ... ... ... хан болды. Қазақ хандығы Әбілхайырға қарсы күресу үшін ең ... ... ... тату ... ... ... ... Бұл одақ Әбілхайыр ханның Қазақ хандығына қарсы шабуылдарынан біріге ... ... ... берді. 1468-жылы Әбілхайыр хан Қазақ хандығын киратпақ болып, Жетісуға жорыққа аттанды, бірақ сапары сәтсіз ... осы ... ... қаза ... ... хан өлгеннен соң өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды, ішкі шиеленістер күшейді. ... қаза ... ... ... ... және оның көлемінің кеңеюіне үлкен жағдай тудырды. Өзбек ұлысының үлкен бөлігі Керей мен Жәнібек ханға көшіп ... ... ... Әбілхайыр ханның мұрагерлеріне қарсы күресте олардың ішкі-сыртқы қайшылықтарын толық пайдаланды. Әбілхайыр ханмен билікке таласып келген Жошы ұрпақтары - ... хан мен ... хан, ... ... ... Ибақ хан және ... ... одақтаса отырып күрес жүргізді. Әбілхайыр ханның ... Шайх ... осы ... қаза ... ... ... мұрагерлерімен күресте Қазақ хандары Әбілхайыр хан 40 жыл билеген Шығыс Дешті ... ... және ... ... ... ... ... қосып алды. XV-ғасырдың 70-жылдарында қазақтар Сырдария бойымен оған жалғас Қаратау өңірінің ... ... ... ... ... ... ... территориясы әлдеқайда кеңейді, оған тұс-тұсынан қазақ тайпалары келіп қосылып жатты.
Алайда Сырдария жағасындағы қалалар үшін Әбілхайырдың немересі Мұхаммед Шайбани ханмен ... отыз ... ... ... созылды. Сонымен қатар бұл қалаларды Түркістан аймағын билеген Әмір Темір әулетінен шыққан Әмір Мұхаммед Мәзит ... мен ... ханы ... хан да қолдарына түсіруге дәмелі болды. Сыр бойы калалары үшін ... ... өте ... ... ... ... ... немересі Мұхаммед Шайбани Түркістан аймағына келіп, Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... Шайбаниды қолдап, Қазақ хандығына қарсы аттандырмақ болды. Бірақ Мұхаммед Шайбани оның бұл үмітін ақтамады, керісінше оның қолынан Түркістан аймағын ... ... 1470 жылы ... ... ханы ... қол ... Түркістанға шабуыл жасады. Қазақ ханы Әз Жәнібектің үлкен баласы ... ... ... ... ... екінші баласы Еренжі Сауранды иемденді. Сауран түбінде қазақтардан соққы жеген Мұхаммед Шайбани Бұхараға қашты. Сөйтіп, Сырдария жағасындағы -- ... және ... ... ... ... ... ... хандығының құрылуы белгілі бір дәрежеде тарихи процестердің заңды қорытындысы болғандықтан оның тарихи алғы ... ... ... өзін ... жіктейтін болсақ,ол мынадай факторлардан тұрады:
1.Қазақ хандығының құрылуының этникалық алғы шарттары 2.Қазақ хандығының құрылуының ... алғы ... ... құрылуындағы моңғолдық фактор немесе мемлекеттіліктің дамуының әсері. 4.Қазақ хандығының құрылуына тікелей әсер ... ... ... ... ... ... тұрғыдан терең зерттеу бізге қазақ хандығы құрылуының алғышарттарын түсінуге мүмкіндіктер береді. Енді қысқаша ... осы ... ... ... ... ... хандығы құрылуының этникалық алғышарттары туралы. Кез-келген мемлекет белгілі бір этностың ... ... ... және ... ішкі және ... ... ... басқару жүйесі болғандықтан этнос-мемлекет бір-біріне етене тығыз ұғым болып саналады. Қарапайым тілмен айтсақ мемлекетті этностар туғызады. Ал ... ... ... ... ... жасайды. Осы қағиданы қазақ халқы мен қазақ хандығына қолданып көрсек онда ... ... ... ... ... этносы болып шығады. Ал тарихи деректерде қазақ этносы қазақ хандығы құрылғаннан кейін жүзеге асқан деп баяндалады. ... ... ... орта ғасырдың адамдары болғандықтан олар тарихи процестің алғышарттарына терең бойламай тек тарихи болмысты немесе обьектіні баяндайды. Этнос-мемлекет принципіне ... біз ... ... ... ... ... ... дамуы деп түсіндіреміз. Яғни бұл жерде Дешті ... ... өз ... ... бір ... жаңа ... жүйені қажет еткен. Ол қазақ хандығы болған. Міне, қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарты деп ... бұл ... тағы да ... айтамыз терең зерттеуді қажет етеді. Біз тек бұл жерде проблеманың өзін ғана атап көрсетіп отырмыз.
Қазақ хандығы құрылуының келесі бір алғышартына ... ... ... Кез-келген этнос немесе этносты құраған ру-тайпалар жиынтығы өздерін нақты бір этностың мүшесіміз және ... ... ... көрсететін нәрсеге олардың ру-тайпалық санадан жоғары тұрған халықтың санасы жатады. Ал халықтық сананың пайда болуына діни фактор мен ... ... ... роль атқарады.
XIII-XV ғасырлардағы Қазақстан аумағында болған діни-рухани дамуларда ислам дінінің ... Орда мен Ақ Орда ... ... ... ... ... роль атқарды. Бүкіл Дешті Қыпшақтағы тайпалардың толығымен және түпкілікті түрде мұсылманданып, ортақ бір дінге сенуі Аллахты ортақ құдай деп ... , ... ... ... деуі ... ... отақ қасиетті кітабы деп білуі ,сондай-ақ шариғат жолының бикіл тайпаға айтыладыбірдей болуы ру тайпаларды ортақ діни кеңестікпен ... ... ... кеңестіке енгізеді. Осылардың нәтежесінде ру-тайпаларда ру-тайпалық санадан жоғары тұрған сана қалыптасады. Міне,осы сала этникалық ... жаңа ... ... сай ... қалыптастырады. Яғни ,бұл мәселеде қазақ хандығының құрылуының алғы шартын болашақта терең зерттеуді қажет етеді.Бұл факторды толық зерттемей қазақ ... ... ... меңгердік деп айта алмаймыз.
Қазақ хандығының құрылуындағы келесі алғышарттарға монғолдық фактор ... ... ... мемоекеттік жүйенің тікелей әсері жатады.
ХІІІ ғасырдың басында монғол жаулаушылығы нәтижесінде Дешті Қыпшақта саяси және әкімшілік ... ... ... ... де ... Бұрынғы монғoлдарға дейінгі Дешті Қыпшақтағы қыпшақ мемлекеттігі ерте ортағасырлық феодалдық қатынастарға негізделмегендіктен, ондағы билік түрлері, олардың бір-біріне қарым-қатынасы бір-біріне тәуелді ... Ал ... хан ... ... ... бұл ... басқаша көрініс тапты. Мұндағы билік түрлері ішінде хандық билік биліктің басқа түрлерінен жоғары тұрды. Биліктің басқа ... ... ... етті ... ... билік биліктің басқа түрлерін функционаларын өз қолына ... ... ... XIII-XV ... ... ... түрі өмір ... Мұндай мемлекеттік жүйе халықтық санаға жете бастаған ру-тайпаларды басқаруда тиімділік көрсетті. Яғни халықтық деңгейге көтеріле бастаған ... ... сай ... үшін ... нығайтылған мемлекеттік жүйе қажет болатын. Мұндай жүйенің қалыптасуын монғолдық мемлекеттік жүйе қамтамасыз етті. Сондықтан мұндай жүйені монғодық фактордың ... ... деп ... ... ... қазақ хандығының құрылу тарихында алғаш рет автордың жұмысымен көтеріліп отыр. Бұл мәселені де ғылыми тұрғыдан терең зерттеу қазақ ... ... ... ... білуге мүмкідіктер береді.
Жоғарыда біз қарастырған үш мәселе қазақ хандығы құрылуының алғышарттары мәселесіне жатады. Жалпы осы алғышарттарды зерттемей, оларды толық меңгермей ... ... ... туралы ой-пікірлерді айту мәселені шешуде толық нәтиже бермейді. Сондықтан да қазақ хандығының құрылу процесі мәселесі қандай маңызды ... оның ... да ... маңызды деп есептейміз.
Қазақ хандығы құрылуындағы келесі бір маңызды мәселелердің қатарына хандықтың құрылуына қатысты құрылу процесіне байланысты оқиғалар барысы ... ... мен ... ... ... ... орналасуы жөнінде біршама айтылады. Бұл проблемаларды тереңірек ... келе біз ... ... ... ... ... құрылуына Керей мен Жәнібек сұлтандардың Дешті Қыпшақтағы Әбілхайыр ханнан ... ... ... Шу ... ... ... болған.
2. Қазақ хандығы құрылуы хижраның 870-жылы жүзеге асқан.
3. Қазақ хандығы ... ... ... ... ... ... ... Керей мен Жәнібектің көшуіне Дешті Қыпшақтағы ру-тайпалық қайшылықтар мен шиеленістер себеп болған.
5. Керей мен Жәнібектің көшуі Дешті Қыпшақтағы таптық ... ... ...
6. ... хандығы құрылуы бір тарихи оқиғамен құрылмаған, бірнеше жылдарға созылған тарихи дамудың заңды қорытындысы ретінде ... ... ... пен ... ... ... ... әлі күнге дейін тарихшылар назарына ілінген емес. Кейбір ғалымдардың ойынша қазақ ... ... ... автономиялы статуста болған. 1461-1462 жылы Есен Бұғаның қайтыс болуы оның ұлы Досмұхаметтің билікке келіп, орталық билікті әлсіретуі Әбілхайырға наразы ... ... ... келіп қосылуы жаңа хандық статусын жоғарылата бастайды.1469 ж. Әбілхайырдың қайтыс болуы, Досмұхамет ханның қайтыс болуы, Мауеренахр билеушісі Әбу Сайт мырзаның ... ... және осы ... кейінгі пайда болған оқиғалар қазақ хандығының Моғолстан "шекпенінен" ... ... ... ... ... жж. ... Қыпшақтағы көшпелі өзбектер мемлекеті толығымен күйреп. Оның орнына жаңа әулеттің қазақ хандары әулетінің келуі қазақ хандығының толығымен және түпкілікті түрде ... ... ... деп ... ... құрылған жылы
Алғашқы қазақ хандығы мен хандары туралы сөз қозғағанда сүйенеріміз - тарихшы М. Х. Дулатидің атты ... Бұл ... ... пен Керей хандардың Шу мен Қозыбасы тауына көшіп келгендігі, оларға өзбек-қазақ деген аттың тағылуы, олардың 1465-1466 жвлдардан бастап ... өз ... ... туралы жазылған. Алайда, М. Х. Дулати бұған күмән келтірген. Оған өзіндік ... ... бар. ... М. Х. Дулати бұл мәселені елімізден тысқары жатқан Кашмир қаласында жүріп жазды. ... ... ... 100 ... ... жазып отыр. Үшіншіден, М. Х. Дулати бұл ... ел ... ... ... негізінде жинақтаған. Сондықтан Қазақ хандарының билікті қай жылы өз қолдарына алды деген сұраққа әр ғалым әртүрлі ойлар айтады. ... ... ... тартқан тарихшылардың пікірлері әртүрлі болып, олар ортақ ой мен бір ... келе ... Ә. ... - 1445 ... Қ. ... - 1456 ... Б. Кәрібаев - 1458 жылды ұсынып, әрбір автор өз ойларын жазбаша және ауызша дерек мәліметтері мен логикалық ой ... ... ... ... ... ... ... жылын анықтау тек Кеңес үкіметі құлағаннан кейін пайда болған жоқ. Бұл кезде тек осы мәселеге деген қызығушылық күрт өсіп, көпшіліктің ... ... Ал ... пайда болған кезеніне көз салсақ, ол XIX ғасырдың 60-жылдарынан бастау алады.
1864 жылы орыс шығыстанушысы В. В. Вельяминов-Зерновтың атты ... 2-ші ... ... ... бұл ... күн тәртібіне қойылды. Мұхаммед Хайдар Дулатидың мәліметтерді ... ... ... ... В. В. ... оларды алғаш рет ғылыми айналымға енгізді. Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлініп кетуін ол ... ... ... В. В. ... ... ... күндегі тарихшылардың бәрі Қазақ хандығының құрылуын баяндауда жоғарыда үзінді ... ... ... ... да, тарихи оқиғаның жылын нақты көрсетуге келгенде, XV-ғасырдың50-70 жылдар аралығындағы бірнеше жылды көрсетеді. Олардың барлығын қарастыратын болсақ, онда бұл ... ... ... ... ... бар ... көз жеткіземіз.
Біз қарастырып отырған мәселе 19 ғасырдың 60 жылдарынан бері В.В.Вельяминов-Зерновтың атты жарыққа шыққан еңбегі тарихшылардың назарында келе ... ... әр ... ... зерттеп қарастыруда әр жылдары Ш.Құдайбердіұлы, А.П. Чулошников, М.Тынышпаев, В.Вяткин, К.А.Пищулина, ... және тағы ... үлес ... Осы ... ... ... қазақ хандығы құрылуының мынадай мәселелері көпшілік назарына ұсынылды.
Жалпы алғанда бұл атап көрсетілген тұжырымдар ... ... ... ашуға жәрдемдеседі, бірақ мәселені толық қамти алмайды деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... ... ... айтып өткеніміздей ұзаққа созылған этно-мәдени, рухани және саяси дамулардың нәтижесінде жүзеге ... ... ... пікірлеріне қарап бірнеше топқа топтастыруға болады:
Бірінші топқа - Керей мен ... ... ... ... 1456 жылы ... ... олар Моғолстанда 1465/66 жылы Қазақ хандығының негізін қалады деген зерттеушілер пікірлері ... Біз бұл ... ... 1455 жылы және XV-ғасырдың 50-ші жылдары болған деген пікірлерді де ... ... ... Т. И. ... пікірі құрайды. Ол Керей мен Жәнібектің бөлінуі - 1459-1460 жылдары жүзеге асып, Қазақ хандығы - 1470-1471 жылы ... деп ... ... - А. А. ... пен С. К. ... пікірлері жатады. Олар Қазақ хандығының құрылған кезін XV-XVI ғасырлар шені мен XVI-ғасырдың 30-40 жылдарында жүзеге асқан деп ... Б. ... ... ... ... келтірілген пікірлерден өзгешелеу. Оның айтуынша, Керей мен ... ... - 1457 ... соңында болып, хандық - 1458 жылы құрылған.
Тарихшылардың көпшілігінің пікірлері бірінші топқа жатады. ... ... онша көп ... жоқ. ... мен ... ... 1455 немесе 1456 жылы, кейбір тарихшылар бұл датаны нақтыламай-ақ XV ғасырдың 50-ші жылдары болған деп ... Ал ... 1465/66 жылы ... деп ... Енді бұл ... ... ... етеді.
Алдыменен, Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлінген жылына тоқталайық. Мұхаммед Хайдар Дулати да, басқа авторлар да бөлінген жыл ... ... айта ... Олай болса "бірінші топтағы тарихшылардың пікірлері қайдан шықты?" деген сұрақ туындайды. Бұл сұрақтың жауабын ... ... ... ... В. В. ... түсіндірмесінен табамыз. Бұл шығыстанушы-ғалымның сол ... ... ... ... оның түсіндірмелерінде келтірген 860=1456 жылдар кейінгі зерттеушілердің бәрі дерлік мәлімет ретінде қабылдайды. ... ... ... ... осы датаны Керей мен Жәнібектің бөлініп кеткен жылы деп қабылдайды.
Бұл бірінші топтағы пікірлерге алғаш болып қарсы пікір білдірген Т. И. ... ... Оның ... ... ... ... шамамен, болжаммен көрсеткен. Сонымен қатар, Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... ... ... ... болмаған. Ол бұл жөніндегі ақпартты басқа көзден алған. Автордың еңбегінде 15-тей ортағасырлық шығармалар мәліметтері ... да, ... ... ретінде моғолдар арсында кең тараған ауызша тарихи әңгімелер болған деп есептейді. ... ... ... халық ауыз әдебиетінде бейнеленуі, оның бір ғасырдай уақыт бойы ... ... ... - ... ... ... ... енгізеді. Мұндай жағдайда тарихи болмыстың маз-мазмұны жақсы сақталса да, оның мерзіміне қатысты ... көп ... ... белгілі. Мұхаммед Хайдар Дулати да ХІІІ-ХV ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... болған мерзімдерін салыстыру, таразылак арқылы анық беруге тырысады. Ал ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының құрылған жылын Мұхаммед Хайдар Дулати осындай жолмен берген.
Ал енді екінші топтағы зерртеушілердің пікірлеріне тоқталайық. Олардың айтуынша 1470-1471 жыл - ... ... ... ... ... ... ... - Қазақ хандығының Шығыс Дешті Қыпшақ аумағынан шайбанилік әулет өкілдерінің билігін ... ... жаңа ... ... ... ... Сол себепті де бұл жылдарды Қазақ хандығының құрылған жылы емес, керісінше Қазақ хандығының құрылуы барысының толығымен және түпкілікті ... ... жылы деп ... Б. ... ... келсек, пікір білдіргендердің бірі, белгілі шығыстанушы А. А. Семенов өз ойын былайшы тұжырымдайды. , . Бұл ... А. А. ... ... ... ... гөрі ... ... қалыптасуының аяқталған кезін көрсетіп, сол арқылы қазақ мемлекетінің басталған кезенің меңзеп отыр. Ал Керей мен Жәнібек ... ... ... ... Моғолстанның батыс бөлігінде дербес хандық құруын көзге ілмей, оны Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы көшпелі тайпалар өміріндегі көптеген ұсақ оқиғалардың бірі деп ... С. К. ... ... А. А. ... ... ... отыра, Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлініп кетуінің мемлекетінің саяси тарихында маңызды болмады, егер де бұл оқиға ірі маңызға ие ... онда ол ... ... өз ... атап ... ... еді ... ой айтады. Сондай-ақ ол бөлінудің Сығанақ түбіндегі Әбілқайыр мен Үз Темір тайшы арасындағы шайқастан кейін болғандығын атап ... де, ... ... жылы ... деп есептейді.
Қазақ хандығының құрыл,ан кезіне С. К. Ибрагимов XVI ғасырдың 30-40 ... ... Оның ... XV ғасырдың соңында Керей мен Жәнібектің ұлдарының басшылығымен бірнеше феодалдық иеліктер пайда болып, олар XVI ... 30-40 ... жеке ... ... болып түпкілікті түрде қалыптасты. Оның мұндай тұжырымға келуіне Моғолстанның батыс өңірінде Керей мен Жәнібек хандардың ... ... ... ... иеліктерінің бірі деп санауға негіз жасап отыр. Б. Кәрібаев бұл пікірмен де келіспейді.
Енді осы ... ... ... ... ... ... құрылуы барысындағы айтулы дата хандықтың құрылған жылы XIX ғасырдың 60-шы жылдарынан бері күн тәртібінде тұрса да, XX ... 90-шы ... ... ... қызығушылық күрт өсіп, тарихшылар айтулы датаны анықтауға атсалысты. Бірақ мәселе аяғына дейін шешілмей, әр тарихшы осы мәселеге ... өз ... ... тырысты.
Екінші, Қазақ хандығының қүрылған жылы жөнінде өз пікірлерін білдірген зерттеушілердің ойларын жинақтай келе, оларды үш ... ... 1455, 1456 ... XV ... 50-ші жылдары құрылған деген пікір.
2) Керей мен Жәнібек хандар 1459-60 жылдары бөлініп, 1470-1471 жылы хандық құрды ... ... ... ... XVI ... 30-40 жылдарында құрылған деген пікір.
Қорытынды
Қорыта келе, Қазақ хандығының құрылуы - ... ... ... ... ... ... ең ... оқиғаларының бірі. Бірақ бұған қарамастан бұл мәселе толығымен шешілген жоқ. Қазақ хандығының құрылу мәселесі әлі де болса арнайы ... ... ... етеін мәселелер қатарына жатады. Бұл жұмыста осы күрделі мәселелер төңірегіндегі сұрақтар туралы ой қозғалып, оны шешуге тікелей жәрдем ... жеке ... атап ... Ал ... ... ... ... маңызды мәселердің қатарына жатады.
Пайдаланылған әдебиет.
1. Хасенов Ә. ... ... қай жылы ... ... ... ... №2 1993, 38-41 ... Кәрібаев Б.Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі. "Қазақ тарихы". 1993, №3, 31-37 бб.
3. ... С. ... ... қай жылы құрылды? "Қазақ әлемі " газеті №10 2001, 1993, 11-12 бб.
4. Есқалиев С. А. Қазақ хандыығының ... ... ... ... ... ... ... " журналы №10 1993, 58-61 бб.
5. Кәрібаев Б. Б. Қазақ ... ... ... қатысты ауыз әдебиетінің материалдары жөнінде. ҚазҰУ хабаршысы №4 2011,51-56 бб.
6. ... по ... ... ... в XV - XVIII вв. ... из ... и тюркских сочинений) Составители: С.К.Ибрагимов, Н.Н.Мингулов, К.А.Пищулина, В.П.Юдин. Алма-Ата ,1969.
7. Мұхаммед ... ... ... ... (Хақ ... ... - ... М.Х.Дулати қоғамдық қоры, 2003. 616 б.
8. Кәрібаев Б. Б. Қазақ хандығының құрылған жылы туралы сөз. "Үш қиын " ... №15 2009, 4-5 бб.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары22 бет
Қазақ хандығы құрылуының алғышарттары12 бет
Қазақ хандығы құрылуының саяси алғышарттары63 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Тарих философиясы164 бет
Қаз дауысты Қазыбек4 бет
Қазақ халқының қалыптасуы туралы мәлімет27 бет
Қазақ хандығы мен Ноғай Ордасы8 бет
Қазақ хандығын зерттеудегі деректік негіздер66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь