Қазақ әдеби тілінің зерттелуі

Жоспары:

І.Кіріспе

ІІ.Негізгі бөлім

1 Қазақ әдеби тілінің зерттелуі

2. Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы туралы көзқарастар

3.Әдеби тіл ұғымдарын меңгерту жолдары

4.Қазіргі таңдағы әдеби тілге қатысты өзекті мәселелелер

ІІІ. Қорытынды
І.Кіріспе
Дауға салса алмастай қиған, сезімге салса қырандай қалқыған, ой ға салса қорғасындай балқыған өмірдің кез-келген орайында әрі қару, әрі қалқан болған, әрі байырғы, әрі мәңгі жас отты да ойнақы Ана тілінен артық қазақ үшін бұл дүниеде қымбат не бар екен? Әрине, одан қымбат ештеңе жоқ деп айтуға болады. Ғасырлар бойы қазақтың ұлт ретіндегі мәдени тұтастығына ең негізгі ұйтқы болған – оның ғажайып тілі.
Қоғамның аса қажетті қатынас құралы тілдің ұзақ жылдар бойы жұмсалу тарихында оны пайдаланушы ел-жұрттың талай заманды бастан кешіріп, талай асулардан асқан тарихында оның өн бойына елеулі өзгерістер енеді.
Тарихи даму белестерінің бір кезеңінде тіл тек қарым-қатынас құралы қызметінде ғана емес, ерекше әлеуметтік саяси экономикалық өрлеудің де қызметін атқарады. Ол тілді пайдаланушы халықтың еңсесі биік, озық ойлы мәдениеттің белгісі. Ал тілдің әдеби тіл дәрежесіне көтерілуі халық ұлт тілінің таным болмысын жаңа сапаға ие болуының көрінісі.
Қалайда халық тілінің ұлт тіл болуы – тілдің жазба әдебиетке әсер етуіне кең жол ашады. Халықтың ұлттық сана-сезімі оянып, ғылым, мәдениет туралы көзқарастары қалыптасады. Осылардың нәтижесінде жазба әдеби тіл халық тілінің жоғарғы формасы болып, әбден кемелденген сөздік құрам, синтаксистік құрылым, нормаланған дәрежеге ие болады.
Қазақ тілі білімінде әдеби тіл – жазба әдебиет арқылы жалпыға бірдей ортақ нормалары қалыптасқан, стильдік тармақтары сараланған, қоғамдық қызметі әр алуан халық тілінің жоғары формасы ретінде қарастырылып жүр. Олай дейтініміз, қазақ тіл білімінде әдеби тіл, оның тарихи арналары, қалыптасу тарихы туралы көзқарастар, жалпы сипаттамасы, зерттелуі жөнінде ғылыми зерттеу жұмыстары мен пайымды пікірлер төркіні сан қилы.
Р.Сыздықова, І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, С.Аманжолов, А.Ысқақов, Ғ.Мұсабаев, Т.Қордабаев, С.Исаев,т.б. зерттеуші ғалымдардың әдеби тіл тарихына қатысты ғылыми еңбектерін басты назарға ала отырып, қазақ әдеби тілі тарихының зерттелуі жөнінде жалпы мәселелерді қарастыруды мақсат еттік. Осы мақсат үшін мынадай міндеттерді басты назарға алдық.
- Әдеби тілдің жалпы сипаттамасын анықтау;
- Қазақ әдеби тілінің зерттелуін айқындай;
- Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы туралы пікірлерді салыстырып, саралау;
- Әдеби тілдің ауызекі тілге және диалектизмге қатыстылығын көрсету;
Ғылыми жұмысты жазу барысында мынадай әдіс-тәсілдерді қолдандым. Олар:салыстырмалы сипаттау, ғылыми пікірлерді жинақтап, саралау әдістері.
Ұлт болмысының бір көрінісі ретінде танылатын қазақ әдеби тілі
тарихының зерттелуі жайында талданған бұл ғылыми көзқарастар – қазақ
Пайдаланған әдебиеттер:



1.Аманжолов С. «Қазақ әдеби тілі» Алматы , 1949 ж.

2.Балақаев М. «Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері» Алматы, 1965 ж.

3.Балақаев м. «Қазақ әдеби тілі» Алматы, 2007 ж.

4.Сыздықова Р. «ХҮІІІ - ХІХ ғасырдағы қазақ әдеби тілінің тарихы»
Алматы, 1984 ж.
Исаев С. «Қазақ әдеби тілінің қалыптасу, даму кезендері»
Алматы, 1976 ж.
Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М. «Қазақ әдеби тілінің мәселелері»
Алматы, 1961 ж.
Балақаев М., Сыздықова Р., Жанпейісов Е. «Қазақ әдеби тілінің тарихы»
Алматы, 1968 ж.
5- 9 сыныптарға арналған қазақ тілі оқулықтары , «Атамұра» баспасы
        
        Жоспары:
І.Кіріспе
ІІ.Негізгі бөлім
1 Қазақ әдеби тілінің зерттелуі
2. Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы туралы көзқарастар
3.Әдеби тіл ұғымдарын меңгерту жолдары
4.Қазіргі ... ... ... қатысты өзекті мәселелелер
ІІІ. Қорытынды
«Біз өзге елге өз тіліміз бен
салт-дәстүрімізді сақтап
қалуымызбен қадірлі боламыз»
Н.Ә.Назарбаев
І.Кіріспе
Дауға салса алмастай қиған, сезімге салса ... ... ... салса қорғасындай балқыған өмірдің кез-келген
орайында әрі ... әрі ... ... әрі ... әрі ... жас отты ... Ана тілінен артық қазақ үшін бұл дүниеде қымбат не бар екен? Әрине,
одан қымбат ештеңе жоқ деп ... ... ... бойы ... ... ... тұтастығына ең негізгі ұйтқы болған – оның ғажайып тілі.
Қоғамның аса ... ... ... тілдің ұзақ жылдар бойы жұмсалу
тарихында оны пайдаланушы ел-жұрттың талай заманды бастан кешіріп, ... ... ... оның өн ... ... ... енеді.
Тарихи даму белестерінің бір кезеңінде тіл тек қарым-қатынас құралы
қызметінде ғана емес, ... ... ... ... ... де
қызметін атқарады. Ол тілді пайдаланушы халықтың еңсесі биік, озық ойлы
мәдениеттің белгісі. Ал тілдің әдеби тіл ... ... ... ... ... болмысын жаңа сапаға ие болуының көрінісі.
Қалайда халық тілінің ұлт тіл ...... ... ... ... кең жол ... Халықтың ұлттық сана-сезімі оянып, ғылым, мәдениет
туралы көзқарастары қалыптасады. Осылардың ... ... ... ... ... ... ... болып, әбден кемелденген сөздік құрам,
синтаксистік құрылым, нормаланған дәрежеге ие ... тілі ... ... тіл – ... ... ... ... бірдей
ортақ нормалары қалыптасқан, стильдік ... ... ... әр ... халық тілінің жоғары формасы ретінде қарастырылып ... ... ... тіл ... ... тіл, оның тарихи арналары,
қалыптасу тарихы туралы көзқарастар, ... ... ... жөнінде
ғылыми зерттеу жұмыстары мен пайымды пікірлер төркіні сан қилы.
Р.Сыздықова, І.Кеңесбаев, ... ... ... ... Т.Қордабаев, С.Исаев,т.б. зерттеуші ғалымдардың
әдеби тіл тарихына қатысты ғылыми ... ... ... ала ... әдеби тілі тарихының зерттелуі жөнінде жалпы мәселелерді қарастыруды
мақсат еттік. Осы мақсат үшін мынадай міндеттерді ... ... ... ... тілдің жалпы сипаттамасын анықтау;
- Қазақ әдеби тілінің зерттелуін айқындай;
- Қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... ... Әдеби тілдің ауызекі тілге және диалектизмге қатыстылығын көрсету;
Ғылыми жұмысты жазу барысында мынадай әдіс-тәсілдерді қолдандым.
Олар:салыстырмалы сипаттау, ғылыми пікірлерді жинақтап, саралау ... ... бір ... ... ... ... әдеби тілі
тарихының зерттелуі жайында талданған бұл ғылыми көзқарастар – қазақ жазба
әдеби тіл теориясының ... ... үлес ... ... пікірдемін.
ІІ.Негізгі бөлім
Әдеби тіл – жалпы халықтық тілдің хатқа түскен, белгілі бір дәрежеде
өңделген ерекше ... ... ... ... «әдеби тіл» деп тек көркем әдебиет емес,
ғылыми зерттеулердің, газет – ... ... де – ... ... тілді
айтамыз. Міне, осы пікірлес ғалымдар белгілі бір тілді әдеби деп тану ... ... ... яғни ... ... ... өте аз немесе жоқ жерде
әдеби тіл де жоқ дегенді ... ... ... тіл» термині «жазба тіл»
дегеннің баламасы ретінде ұсынылады. М.Балақаевта «Әдеби тіл – ... ... ... ... тіл ... оның ... сымбатты қалыпқа түсіп,
екшеледі. Жазуы болмаған халықтың тілі әдеби тіл дәрежесіне ... - деп ... Дәл ... ... Ғ.Мұсабаев та айтқан: «Әдеби
тіл ең әуелі – ақ жазуға сүйенеді. Ол жазу ... ... тіл ... - ... Енді ... зерттеушілер қазақтың әдеби тілін ХІХ
ғасырдың ІІ ... ... деп, мұны ұлы ...... Абай
мен Ыбырайдың есімдерімен байланыстырады. Әсіресе бұл қағида Абай ... ... ... шығармашылығын сөз еткен тұстарда баса айтылып
келеді.
Абайдың әдеби мұраларының тілі ... ... ... ... баса ... ... ... ең басты белгісі – оның өңделген, сұрыпталған, нормаланған
тіл болуы.Екішіден, қызметі жағынан сол халықтың өмірінде ... ... ... ... ... яғни ... ... қасиеті болуы
тиіс. Әдеби тілді тану үшін оның қарама – қарсысына ... ... ... қоя ... ... Бұл – тілді әдеби деп тануға ... ... ... тіл – ... ... ... ... өткен, нормаларын
қоғам санасы дұрыс деп қабылдаған және ол нормалар барша үлгілерге ортақ
болуы шарт. Бұл – ... ... тіл» ... ұғым – ... тілі үшін де ... құбылмалы түсінік.
Қазіргі қазақ тілі үшін оның жазба түрінің болуы, сан салалы стильдерге
тарамдалуы, ... ... ... ... түгел қызмет етуі – заңды
шарттар.
Тіл мәдениетінің ...... ... ... мен ... ... ... тілдің қоғамдық қызметімен астарласып жататындықтан, «тіл
мәдениеті» деген ұғымның аясы кең. Өйткені ... ... мен ... ... ... ... қоғамдық қызметі ұлғаю барысында көп
жылдар бойы берік қалыптасқандары да, жаңадан пайда болғандары да бар.
«Мәдениет» ... ... ... материалды, рухани байлықтарының түрлі
тармақтарын қамтиды деп қолдансақ, осы күндері оның ... ... ... ... ... ету ... ... – саттық мәдениеті,
егін жинау мәдениеті, мәдениетті дақылдар. Осылардың ... ... ... ұғым да жиі ... ... ... ... адамдардың әрдайым көз тігетін жарық жұлдызы -
әдеби тіл. Өйткені ...... ... ... тіл, ... түскен стандартты әрі ресми тіл, халық ... ... ... ... ... тіл.
Мәдениетті адамның көп қырлы сырының бір көрінісі – тіл мәдениетінің
жоғары ... ... не ... оның ... ... айырмашылығын, қарым –
қатынасы қалай болатынын білмей тұрып, тіл мәдениетінің биік шыңына қол
созуға ... ... тіл ... қағида, талаптары жазба әдеби тіл
мен «ауызша әдеби тіл» дегеннің арақатынасынан пайда болады.
Қазақ тілінің қоғамдық қызметі арта түсіп ... ... ... ... даму ... терең ұғынып, өмірлік проблемаларын жан – ... ... мән ... ... ... ... ... биік талаптар дейгейінен қарайтын сала – тіл ... ...... тіл ... енді – енді ... даму жолына түскен жас
саласы. Тіл мәдениеті халқымыздың ... ... мен ... ... ... бұл ... саласы алдымен тіл мәдениетінің дәрежесін
арттыруды, тілдің қатынас құралдық қызметін жетілдіру үшін оның ... ... ... тұрғыдан дұрыс шешіп, жөн сілтеуді көз дейді.
Тіл мәдениетінің басты талабының бірі – тілдік нормаларды қалыптастыру.
Олар халық тілінің, әдеби ... даму ... ... ... нормалары, терминдер, пунктуация нормалары) қолдан жасалады да,
басқалары ... ... бар ... ... ... арқылы қалыптасады.
Әдеби тіл деп – жазба мәдениет арқылы жүйелі қалыпқа ... ... ... ... қызметі әр алуан тілді айтамыз. Көркем
әдебиет ... ... ... ... «Әдебиет тезіне түспеген
«шикі» тілді халық тілі дейміз де, ... сөз ... ... ... тіл ... ... ... қай сыңары негізгі, әдеби норма болуға тиіс
деген тұрғыда ... ... ... екі ... да ... деп ... ... оны әдеби тілдегі бұлардың жұмсалу заңдылығына қарай анықтауға
тиіспіз. Мысалы, осы күнгі халық, қазір, ... ... жиі, ... ... ... ... да ... жазылатын еді ғой. Осы күнгі ол варианттар
(қалық, кәзір, хазыр, жана, жиы, ... ... ... тілінде бар да,
баспасөзде норма ретінде жазылмайды. Солар сияқты ондаған, тіпті жүздеген
сөздер ... ... ... жатса, оған енжар қарай алмаймыз,
яғни олардың әдебиетте жиі қолданылуға, нормалауға ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: қазір бәйге – бәйгі, ырза
– риза, разы, ...... есеп – ... мәлім – мағлұм әдебиетте жөн
жорықсыз жарыса ... жүр. Тіл ... ... ... мұндайлардың
бірсыңарын негізі деп есептейді де, басқаларын ретіне қарай қолданады.
Мысалы, жарты ... ... ... ... ... ... ... тумайды. Мұндайды әдеби тілдің қабылдайтынына көз жеткен ... ... бау – бақ, ...... ... – мәселен сияқты көптеген жарыспа
сөздерді синоним деп бетімен қоя ... әр ... ... ... ие
етуге әбден болады.
Норма мен тілдің ішкі заңы деген бір ... ... ... ... ал ... ... шығаруға болмайды, ал заңды ... ... ... Оның ... ... заң ... икеміне көніп
өзгеріле бермейді, норманы орайына қарай өзгертуге болады.
Тілдік норма – тілдің әдебиеттілігінің бір белгісі. Біз халықты ... ... ... ... тіл ... көз жібергенде,
олардың әдеби тіл нормаларын қаншалықты сақтау – ... ... Ол ... бір ... Оған одан ... ... сөйлеу, ойды дәл, айқын айту,
сөзді орынды қолдану, ой мақсатына лайық сөйлемді дұрыс құру сияқтылар ... тіл – ... ... ретінде сол қоғамның ілгері даму сатысының
жоғарылаған кезеңінде біртіндеп жазба әдебиет арқылы жасалады. Қазақ әдеби
тілі ... ... тілі ... ... ... ... оның негізгі
тірегінен қаншалықты айырмашылығы бар ... де ... ... ... оған ... ... ... қоймайды.Оның қандай тіл
екенін, тарихын айқындаудың қиын ... ... ... ... ... онығ ... халық тілінің байлықтарын әдеби тіл қаншалықты
дәрәжеде бойына сіңіргенін анықтау да оңай ... қиын ... ден ... да өз тарихы бар. Қазақ әдеби ...... тіл ... ... ... ... Орыс және ... зерттеуде әдеби тіл мәселелері кең арнаға ... көп ... ... ... ... ... тіл ... ол ендіөенді қатарға
қосылып, бой түзеп келеді. Оның ... ... бар: ... тіл
мәселелерінің бүгінгі өмір үшін аса қажетті дегендері жаңа ... ... ... ... ... Сол ... алфавит, орфография,
терминология, грамматика, фонетика, лексика, лексикография проблемалары
қолға алынды. ... ... ... бәрі әдеби тілге тікелей, не
жанама түрде қатысты ... ... ... ... ... ... көпке дейін тіл мамандарының назарынан тыс қалып келді. ...... ... тілі ... тілі ... жасалып, ол екеуінің жігі
онша білінбей дамып жатқан кезде, әдеби тілдің енді қай ... бар? ... ... көтерілмеді. Сондықтан болар, олардың жайын зерттеу ғылыми-
зерттеу орындарының іс жоспарында ... Тек 40-50 ... ғана ... ... ... тіл ... ... байсалды пікір айтушының бірі М. Әуезов
болды. Осы тақырыпқа арнап ол бірнеше мақала жариялады. ... ... ... ... ... ... ... болар, олардың жайын зерттеу
ғылыми-зерттеу орындарының іс жоспарында болмады. Тек 40-50 ... ... ... ... ... тіл жайында байыпты, байсалды пікір айтушының бірі М. ... Осы ... ... ол бірнеше мақала жариялады. Осыдан кейін 1951
жылы мынадай мақалаларын ... ... ... тілі ... ( ... ... 1951, №4), ... әдебиет тілінің м»әселелері» ( Вестник АН
Каз ССР, 1951, №3), «Қазақтың әдебиет ... ... ... жайында»
(Коммунист, 1951,№3), «Некоторые вопросы развития казахского литературного
языка»,(Литературная газета, 1956,4.окт.). Осы ... М.О. ... ... ... ... тілінің аса маңызды мәселелері ... ... ... Ол әдеби тілдіің әдеби процеспен, жазумен тығыз байланыста
дамитынын, басты кезеңдерін баяндауына қарағанда, оның халық тілінің жоғары
формасы екенін анық ... «Ал, ... тіл ... ... алсақ,- дейді
М.О. Әуезов, - ол халықтың әдебиетке түсіп қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... басты белгісі болса,
тағы бір көз жазбайтын, әр ... әр ... айта ... тағы бір ... ... ... халық тілін жете біліп, мол пайдалану деп таниды.
Әдеби тіл қоғамдық құбылыс, оны жеке адам ... ... ... жазушы қаламайды. Ол қоғамдық болмыстың негізі халық тілінде болады
да, сол негізде ... тіл ... ... ... ... қатысы, іс-
әрекеттері арқылы жасалады. Жеке ақын, жазушы не қоғам қайраткері ... бірі ... ол ... ... ... жаңа өнегелі, озық
өрнектер енгізеді.
Әдеби тіл проблемаларына көп ... ... тіл ... ... ... ... ... болады. Ол әдеби тілдің табиғатын дұрыс түсініп,
оның жай-күйін ... мәні зор ... ... ... ... әдеби тіл
мәселелеріне арнап оқта-текте мақалалар жазып, баяндамалар ... ... ... 1947 жылы ... ССР Ғылым академиясының ғылыми сессиясында
қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... жасап, бірнеше
мақала жариялады.
Н.Т. Сауранбаев қазіргі қазақ әдеби тілін ХІХ ғасырда пайда ... ... ... даму ... деп ... Сол ... ... негізін
қалаушылар Абай мен Ыбырай екенін бірнеше жерде айтады.
Ә. ... Н. ... ... ... ... ... «Орыс әдебиетінде болсын, дүние жүзілік ... ... ... ... ... ... теориялық жағынан біркелкі
сияқты» дейді де, мына ... ... ... ... арқылы жүйелі қалыпқа түсіп, стильдік тармақтары сараланған,
әлеуметтік ... әр ... ... ... халық тілі байлықтарының
негізінде қалыптасқан, жалпы халықтық тілдің жоғары формасы».
Н.Т. Сауранбаев қазақ тілінің төл әдеби ... ... ауыз ... ... ... әдебиет тілі деп бөлмейді, бірақ жазусыз да әдеби тіл
болады ... ... ... Ал қазақ әдеби тілін таптастыруға келгенде,
тек «жазба әдеби тілді» қамтып, оны үш дәуірге бөледі: 1) ХІХ ... ... ... ... 2) ХІХ ... ... жартысынан ХХ
ғасырдың 20-жылдарына дейінгі дәуір; 3)Советтік дәуір. Осы бөлістің Абай,
Ыбырайлар қазақ әдеби ... ... ... ... ... ... ... біршама дұрыс таптастыру деп қарауға тиіспіз.
Ол таптастыруда Н.Т. ... ... ... ... да ... ... өкілдері болып еді ғой деген пікірімен санасқан ... та бір ... ... ... мынандай үш кезеңге бөледі: а)
Абай заманына дейінгі, яғни ХІХғасырдын екінші жартысына дейін- көне ... ә) ХІХ ... ... жартысынан Октябрь революциясының алғашқы
жылдарына дейінгі кезеңдегі жазу тілі – жаңа әдеби тіл; б) одан ... ... ... ... ... Ғ. ... «көне», жаңа», «қазіргі»
үшке бөлгенде, оның біріншісі қай ғасырдан басталатыны мұнда ... ... ... ол ... ... ... шамада ІІ ғасырдан басталады дейді.
Төл әдеби тілді әріден бастайық деген ниетпен Б. Кенжебаев оны «ру
ұлыстық»,»халықтық», ... деп төрт ... ... ... ... ұсынды. 1) Қазақтың Х ғасырға дейінгі ру-ұлыстық ... тіл; ... V-ХV ... ... тағы да ... ... халықтармен ортақ
әдебиеті, ұлыстық әдеби тіл; 3) ... ... ... ... ... ... әдебиеті, халықтық әдеби тіл, 4) Қазақтың ХІХ ғасыр
мен ХХ ғасыр басыңдағы жаңа, сыншыл реалистік әдебиеті, ... ... ... ... бұл пікірі дұрыс бола қояр мекен? ... ... ... ... төл ... тіл ... ... болып, әдеби
тіл болды деу шындыққа жанасымды ма?- деген сұрақ ... ... ... ... ... ... ... тіл мәселелерін зерттеуге ерекше назар аударып, бірнеше мақал
жарияланған І.Кеңесбаев ... екі тіл мен ауыз ... ... ... ... кезінде дұрыс көрсеткен: Абай, Ыбырайлар, «негізін қалаған
әдеби тілдің үш түрлі даму ... ... 1) ... ауызекі сөйлеу тілі,
2) ауыз әдебиетінің тілі, 3) сол ... жаңа ғана ... ... ... тілі» Әдеби тілді тілінің жаңа формасы деп, оны ... ... ... ... ... ... ... оқу- ағарту, мәдени жұмыстардың құралы деп
танитындықтан, сол құралды шыңдап, дамыта, жетілдіре түсу үшін оны ... ... ... сол ... тіл дәстүрінде тәрбиелеу үшін ... ... ... деп ... ... әдеби тілге тән төрт белгі ( ... ... ... ... ... дәл ... ... мақалаларында әдеби
тілдің басы Октябрьден кейін дәуір дейді. Дұрысында бұл дәуір- әдеби тілдің
кемелденген кезі. Ол ... ... ... оның сол ... ... ... ... әдеби тілімізді мақтан ете отырып, оның халықтық
сипаты, әдебиеттік белгілерінің ... қай ... ... ... ... бере ... сол тұс ... тілдің алғашқы кезеңі болуға тиіс.
Қазақ әдеби ... ... ... ... ... –бірі
қарама- қарсы екі түрлі пікір айтылғанын көреміз. Зерттеушілердің көбі
әдеби тіл ... тілі ... ... ... алып ... десе, С.
Аманжолов, олай емес, ол бір диалект негізінде, атап айтқанда қазақ ... ... ... жүз) ... ... болды дейді. Бұл мәселеге
арнап ол бір екі ... және бір ... ... ... та әдеби тілдің алғашқы кезеңін Абайлар тұсы деп
таниды. «...біз қазақтың ... ... ... ... ... түрінде ХІХ
ғасырдың екінші жартысынын ғана басталады дейміз» - дейді де, «Абай, Ыбырай
сияқты ... ұлы ... ХІХ ... ... қазақ тілін әдеби
тілге айналдыруға ат салысты» - дейді. Бұған қарағанда ... ... « ... ... ... ... ат салушылар» болмаса, сол кітабының
соңына былай дейді: ... мен ... ... ... ... яғни ... сан жағынан да, сапа жағынан да солтүстік – шығыс
облыстарынан көп шықты. Октябрь революциясынан кейін де ... ... ... ... әлі де басым. Сондықтан солтүстік - ... ... Абай мен ... тілі ... ... тіл ... көп жазған кісінің бірі – А. Ысқақов. Оның
Ашхабадта өткен конференцияда жасаған ... ... ... ... және Абай тілі ... бас жағындағы «Абай және ... ... сөз ... « Ы ... және ... ұлттық әдеби
тілі» деген мақалаларында бірталай байсалды пікірлер ... ... ... ... ... ... қалыптастыру қызметіне ерекше көңіл бөледі.
Тіпті оны ұлттық әдеби тілдің «негізін ... деп ... «Бұл ... тіл ... ... педагогы,болашақ ұлттық үлкен жазба әдебиетінің
іргесін қалаушыларының бірі – ... ... ... ... әдеби тіл
еді» (Абай тілдігінің сөздігі 6 – бет). Осының ... ... ... ... ... сөйлеу тілі, ауыз әдебиеті тілі және жазба әдебиеті тілі
екенін дұрыс атаса, кейінгі ... ... ... де әдеби тіл деп
атайды.
Сөйтіп, қазақ халқының төл ... ... ... еңбектерге
жасалған қысқаша шолудан мынандай қорытынды жасауға болады: 1. Қазақ әдеби
тілі ... ... 1950 ... ... ғана дами ... Оның өзі
қазақ тілінің күрделі ... ... ... ... ғылыми-
практикалық мәні, келешегі зор проблема ретінде дүниеге келді. Ол қазақ тіл
білімінің ... ... ... жалғасы орайында келелі ... ... Сол ... ... ... ... ... құнды
еңбектердің көбі қазақ халқының реалистік әдебиетінің классиктері, әдеби
тілді демократиялық жаңа ... жаңа ... ... ... жол ... Абай
Құнанбаев пен Ыбырай Алтынсарин туындыларының тілі ... ... ... Осы саладағы елеулі еңбектер ретінде мына төмендегі ... ... ... Қ. ... ... – қазақ әдебиетінің
классигі»(«Әдебиет майданы» 1934, №11-12), Қ. Жұмалиев. «Абай ... ... 1946); Р. ... ... ... ... ... өлеңдерінің синтаксистік құрылысы» (Алматы, 1970); ... «ХІХ ... ... ... ... ... ... Бұлардан басқаАбай, Ыбырай шығармалары тіліне арналған
бірнеше көлемді мақалалар жарияланды. Олардың ... – М. ... ... І. Кеңесбаев, С.Аманжолов, А.Ысқақаов.
Әдеби тіл жайындағы ... ... және оның ... ... әдеби тіл прблемаларына қатысты көп мәселелердің
теориялық тірегі, оларды танудың критерийлері ... жоқ. ... ... жүрген мәселелер көп. Әдеби тілдің не екенін, оның қандай
категория ... ... ... ... өздерінше әр түрлі болжам ... ... ... әдеби тілге жатпайтындарды әдеби тіл деп, әдеби тіл
тарихын талай саққа ... ... ... ... ... да
көз жетер. Ол үшін көп ізденіп, әдеби тіл мәселелерін көп зерттеу керек,
пікір таластарын ұйымдастыру қажет. ... ... ... жеке ... ... ... қайраткерлері шығармаларының тілін зерттеуге
арналған еңбектер аз. Солар ... ... ... ... еңбектер жазу оңайырақ та, сәтті де болар еді.
Тарихи даму белестерінің бір кзеңінде тіл тек ... ... ғана ... ерекше әлеуметтік, саяси, Эконоикалық өрлеудің де
қызметін атқарады. Ол тілді пайдаланушы халықтың еңсесі ... озық ... ... «Тіл адам қатынасының ас ... ... ол ... ... қатынас жасау мұқтаждығынан және
қажеттіліген келіп туды.» Сол ... ... ... ... ... даму барысында арта түседі. Өйткені тіл қоғам бар жерде бар ... ... ... арасында өмір сүреді, дамиды.Әлеуметтік топтар ру,
тайпа, халық, ұлт ... ... ... ... ... олардың
тілдерінде соларға сәйкестенген үлкен өзгерістер болмағанмен, ... ол тіл жаңа ... тіл ... ... ... Тілдің әдеби
тіл дәрежесіне көтерілуі халық, ұлт ... жаңа ... ие ... Сол ... ... ... бір ... ойысып, ауызекі сөйлеу
тілінен оқшауланып жоғары сатыға көтерілуі – тарихи процесс, ол алдымен
жазба ... даму ... ... тілі байлықтарын игеру дәрежесінің
қандай екенін айқындаумен тығыз ... ... ... ... ... ... ... тілінен оқшау
тұрған, жасанды бір бөлек тіл емес. Солай ... ... ... ... ... белгілері болу керек қой. Соның бірі ... ... ... ... тіл, ... ... тіл. ... тілдің
сипаттамасына, анықтамасына енетін белгілерінің ... ... - ... бе, әлде ... ... ... ма, ... дұрыс тани
білмесек, тіл байлығын, шығарма тілін әдеби емес ... ... ... ... ... өздеріне тән сөз қолданыстары
болатынын да әдеби ... ... ... бірі деп ... ... ... ... тән ерекшкліктерді жалпы әдеби тілдің сипттамасы, белгілері
деп қарау әрине, - талас тудырып жүрген, қиын сұрақтарға жауап іздеу әректі
болар, ... ... тек ... ... тіл ... ... бір жақты әрекет
болса, соның өзі көркем әдебиет стиліне тән жорамалдар, ... ... ... белгілері емес. Бір жақсысы – іздену бар.«Қазақ
әдебиеті» газетінде Б. ... мына ... ... ... көп ... «Қазақ халқының өзінің көркемділігі мен ... ... ... ... ... ... ... кем түспейтін ауызша әдеби тілі болды».
Мұнда «ауызша ... ... ... ... ... мен ... ... қаралады. Көркем әдебиетке тән бұл қасиеттердің біразы
ауызекі сөйлеу тілінде бары рас. Бұдан сөйлеу тілі мен ... ... ... ... ... ... жақындық бар екенін аңғаруға болады, бірақ
олар да тілдің жалпыға ортақ әдеби тілінің белгілері емес.
Жалпы білім беретін ... оқу ... ... ... ... қазақ тілі пәнінің әр сыныпта оқытылатын оқулықтардың алғашқы
тақырыбында ... ... ... ... ... ... Алматы, «Атамұра» 2005 ж баспадан шыққан) «Тақырыбы:- «Әдеби
тіл туралы ... ... ... сөзі ... ... сөздің
негізінде жасалып,қалыптасқан.
Әдеби тіл –сөйлеу тілінен ... ... ... ... сол ... бірдей ортақ әрі бәріне бірдей түсінікті болып келеді.
Әдеби тіл екі ... ... өмір ... тіл және ... ... ... ... сөзі,оқушының сабақта берген
жауабы,радио,теледидардан сөйлеген сөздер ауызша тіл ... ... ... тіл ... ... ... ... ... «Атамұра» 2006 ж баспадан
шыққан): «Тақырыбы:- «Әдеби тіл және оның нормалары».Тілді бір адам ... және ... өз ... ... бермейді.Тіл өзі қызмет ететін
адамдардың бәріне ортақ,түсінікті болуы ... ... ... ... тіл ... ... тұрақты нормалары болады.Сол нормалар арқылы
да әдеби тіл көпшілікке түсінікті әрі бәріне ... ... ... ... ... ... тілі-бәрі де әдеби тілде
жазылады.Тілді әдеби етіп тұратын ... әр ... ... ... ... ... ... тұлғалардың
орынды жұмсалуы,фонетикалық норма-дыбыстардың дұрыс қолданылуы.Әдеби тіл
екі түрде өмір сүреді.Оның бірі-ауызша тіл,екіншісі-жазбаша тіл»-делінген.
Ал ... ... ... ... 2005 жылы ... кең көлемді әрі жан-жақты ... ... ... ... және ... қызмет етуі мен ... ... ... турасында айтылады.
Әдеби тілдің нормасына жатпайтын сөздер мыналар:
1.Диалектизмдер:шаттаулық (жаңғақ),сым ... ... ... ... ... ... есептеледі.
2.Дөрекі,былапыт және жаргон ... ... т.б ... ... ... бар ... сөздердің орысша атауларын қолдану
лексикалық нормаға жатпайды.мысалы:стройка(құрылыс),план(жоспар) т.б
сөздер.
Әдеби тіл оның ... ... мен ... тіл ... кең
көлемді түсінік беру,оқушының ... ... ... ... сақтап туған тілді құрметтеуге үйретудің
бірден-бір кепілі екені айқын ... тіл ... ... ... ... берудегі басты мәселелер
мыналар:
Біріншіден,әдеби тілдің жалпы сипаттамасына жан-жақты ... ... ... ... беру.
Екіншіден,Р.Сыздықтың ғалым,зерттеуші,тюрколог ретінде жазған ғылыми
еңбектерінің зерттеу бағыты негізінде жаңа білімді(әдеби тілді) игерту.
Үшіншіден,қазақ әдеби ... ... ... ... ... ... ... тілінің тарихи арналарын оқыту барысында қазақ
әдебиетінің тарихына (ХY-ХIX ғ.ғ) шолу жасап отырып талдау.
Бесіншіден,М.Б.балақаев,С.Исаев,М
Қаратаев,С.Аманжолов,Н.Сауранбаев,Т.Қордабаев ... ... тіл ... ғалымдар пікірімен Р.Сыздықтың зерттеулерінде ерекшеліктерді
салыстыра отырып зерттеу.
Алтыншыдан,әдеби ... ... ... ... ... ... отырып,талдау жүргізу.
Оқушыларға әдеби тіл ұғымдарын түсіндіру,сипаты мен ... ... мен ... ... қатар ауызша әдеби
сөйлесім әрекетін игерту де басты назарда болуы тиіс.Оқушыны әдеби сөйлеу
дағдыларына ... ... мен ... дұрыс оқытудың орны
ерекше,өйткені оқушы фонетика мен орфоэпияның заңдылықтарын дұрыс меңгеру
арқылы ... ... ... жаттығады,сөздердегі ... ... айта ... ... оқушы сөзді
немесе дыбысты дұрыс айта алмаса,бір ... ... ... ... ... ... немесе жазса,онда ол әдеби тілдің сөйлеу дағдысын
бұзып,ол ... қате ... ... ... жаза алмайтын
болады.Мысалы, ... ... ... сөздерден оқушылар
қатені көп жібереді.Айталық,тұмау,тұман,құрық,төңірек,үңгір деген ... деп ... ... сөйлеуге дағдыландыру,фонетика, ... ... орай ... және ... ... ... ... айтылу
ерекшеліктерін меңгерту,сөйлем орнына ... ... ... ... нүкте,сызықша) ... ... ... ... ... қоя ... буынға дұрыс бөлу,
тасымалдау,сөзге дұрыс екпін түсіріп айта ... ... ... ... ... роль атқарады.
Сөздің дұрыс айтылуы деп әр сөздің,әр сөйлемнің дұрыс күйінде жұмсалуын
айтады.Олай болу үшін төмендегі заңдылықтарды есте ... ... ... ... ... ... ... жақсы
біліп,әрқайсысын өз орнына тұтыну. 2)Сөйлем ішіндегі сөзді ... ... ... ... ... ... құрмаластырып,дұрыс орналастыру.
Сөздің келісті болатын заңдарын,шарттарын білу-тіл қисыны деп аталады.
Тіл қисыны дегеніміз-асыл ... асыл ... ... шарттарын танытатын
ғылым.Бұл ғылымның мақсаты асыл сөздердің ... ... ... ... ... ... ... үлгі
-өнегелерімен таныстырып,сөзден шеберлер не жасағандығын, не ... ... тіл ... ... ... ... басқа тілдің сөзі мен
шұбарламау,басқа тілден сөз тұтыну ... ... ... ... халыққа түсінікті сөздерді алу.
Ал, 8-сыныптың оқулығында (қазақ ... ... ... ... ... 2004ж.) «Қазақтың әдеби тілі жасалуы жағынан
да қалыптасуы жағынан да тарихи көп ... ... ... ... ...... ... халқының мәдени мұрасы. Әдеби тілді жасауға ... ... оның ... қатарлы мәдениет қайраткерлері бұрыннан ат ... ... ... тіл – күллі қазақты біріктіруші, ұйымдастырушы, ең
өткір, ең жанды құралдың бірі. ... - ... тіл ... ... ... ... ... болып келеді.
Әдеби тіл дегеніміз көркем әдебиеттің тілі ғана ... ол – ... ... ... ... өнер-білім беретін, тәлім-тәрбие үйрететін
баспасөздің тілі. Көркем әдебиеттің тілі – сол кең мағынадағы әдеби тілдің
бір саласы ... Ал, ... ... ... ... нәрсе – халық тілі –
фольклор тілі екенінде дау жоқ. ... тілі ...... ... ... одақтарының тілі) бірақ, әдеби тіл сатысына
жетпген тіл.
Біз қазақтың әдеби тілінің негізін Ыбырай, Абай ... ... ... ... ... ... мүлде бөлек бірнәрсе етіп жасады деп қарамаймыз.
Біздің әдеби тіл деп отырғанымыз – халық тілінің жаңа ... жаңа ... Абай мен ... ... ... пайдалана отырып, қазақ тілін жаңа
сапаға, жаңа ... ... ... ... деп ... ... әдеби тілі, басқа халықтардың да әдеби тілі ... ... ... ... құрал», - делінген.
Ал, 9-10-сынып оқулықтарында қазақ әдеби тілінің стильдері туралы
түсінік берілген.
Қазақ ... ... ... ... әр алуан саласында қолданылатын
стильдік тармақтары сараланған мәдени жұртшылықтың ... ... ... және ... ... ... ... тіл.
Қазақ әдеби тілі қоғамдық өмірдің білім мен ғылым саласында,құқықтық
қатынас саласында,әдебиет пен өнер ... ... ... ... ... қызмет етіп,тілдік ұжымның
қарым қатынас қажетін өтейді.
Десекте,тіліміздегі сөздердің жұмсалу аясы бірдей ... ... ... ... ... олар әдеби нормаға
жатпайды.
Қазіргі таңда тіл,тіліміздегі сөздердің ... ... ... проблемалық мәселелер басты назарда екені белгігі.Заманның қарыштап
дамуы нәтижесінде жаңа ... ... ... ... ... дүңгіршек атаулары
,көшелерде ілінген жарнамалар үлгілерінде кездесетін кейбір қателер әлі ... ... ... келе ... сөз ... ... кейбір
сөздердің жоғарыда айтылған әдеби тілдік нормаға ... ... еске ... ... ... халық ілгешек
ілмек,разылық ризалық,егде қария,сұхбат сұқбат,алып ап,болып боп,мағлұмат
мәлімет,едәуір,беймарал,журнал жорнал,сорт ... үй ... т.б ... баспасөз беттерінен оқығанда әдеби тіл
заңдылықтарын еске түсіре отырып,тілімізде түрленіп қолданылып ... ... неге бір ізге ... ... бір ой келеді.Ұлы ақын Абай:
Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы,
Ол - ақынның білімсіз бейшарасы,-
дегендей көшелерде,жарнама, хабарландыру ... ... ... де құтылатын уақыт жеткен сияқты.
Қорытынды
Әдеби тілдің дамуы қоғамдық құрылыстың,оның экономикалық жұйесі мен
негізгі саяси ұстанымдарының ... ... ана ... ... тығыз байланысты десек,ғасырдың соңғы он жылдығы ... ... ... ... толы ... болды.
Ана тіліміздің мемлекеттік тіл мәртебесін алуы, оның үкімет ... ... ... жаңа ... ... да ... тілінің ұлт тілі болуы ... ... ... ... кең жол ... ұлттық сана- сезімі оянып,ғылымға,мәдениетке
қол соза бастайды.Сол талап ... ... етек ... жол ... жазба әдебиеті халық ... ... ... ... ... тілі ... ... ,тірнектеп жинап,жазба
әдебиеттің елегінен өткізе бастайды.Бара-бара ... ... ... ... ... өзгерістерге
ие болады.халық тілінің таңдаулы,шұрайлы байлықтарын бойына жинап,ауызекі
тілден біраз оқшаулану нәтижесінде жоғарыда ... ... ... ... ... оның халық тілінің мәдениеттенген,байыған
жоғары формасы ... ... тіл ... ... ... ... ... ысырады.Ауызекі сөйлеу тілі адам қоғамының
ұзақ ... ... ... сөз ... ,сөз ... құбылыстарын небір әсерлі,образды сөйлеу шеберлігін
бойында ... ... ... талғам ісін атқарғаны
даусыз.Бірақ сондағының бәрі бірдей сөз байлығына жатпайды.Олардың ішінде
жансыз,жасық сөз ... онша мән ... ... ... ... де,диалектизм «көз жанары» әлсіреген историзм ,архаизмдер бар.Әдеби
тіл солардың керегін екшеп,таңдап алады,бұл- бір. Екіншіден,заманының сән
–салтанатына,өсу,даму ... ... өмір ... керекті жаңа
ұғымдарға лайық жаңа сөздер,сөз тіркестері пайда ... ... ... ... ... әр
алуандылығына лайық тілде бұрын бар стилдер жетіледі,жаңа функционалдық
стилдер ... ... ... ... бәрі-әдеби тілдің ішкі даму заңдылықтары.
Әдеби тілдің ішкі даму заңдылықтарын меңгеру мен қатар ... ... ... тіл ... ... ... тілдің әдеби
сұрыптаудан өтіп қырлануын,түрлі стильдік ... мен ... ... ... ... ... пайда болуын олардың
экспрессивті,эмоционалды бояуларының жандана түсуін,мәндес ... ... ... ... процесінің жүруін
зерттеу болып табылады.
Дегенмен, әдеби тіл дегеніміз қандай тіл ... оның ... баса ... ... ... мен ... ... қарағанда жалпы қауым ... » деп ... ... ... ... ... бәріне бірдей
міндеттілігі.Үшіншіден,оның қоғамды ұйымдастырушылық ... ... өтей ... ... ... ... қалған
белгілерді әдеби тілдің даму дәрежесіне қарай ... ... ... болатын тәрізді.
Қазақ халқының осы жетілген әдеби тілінің негізі-халық тілі
болса,оның даму ... мен ... ... ауызекі сөйлеу тілі,ауыз
әдебиетінің тілі,ақын- жыраулар тілі және Орта Азия халықтарына ортақ әдеби
тілі ... мен ... ... тілдің негізгі даму арналары
мыналар:
1.Халықтың ауызекі ... ... ... ... ғасырдан бергі жердегі ақын -жыраулардың өлең -жыр тілі.
4.Орта Азия халықтарына ортақ-әдеби тіл.
«Бұлақтағы таудан арна ... ... ... дегенді әдеби тіл туралы да
айтуға болады.Бұлақтағы таудан «аққан» осындай арналардың басы ... ... төл ... ... әдеби тіліміздің терең сырына бойлап,мемлекеттік тілді өз
деңгейінде меңгертуге күш салу-тіл ... ... ... ... тілдің қыры мен сырын ғылыми негізде таныту - бүгінгі күн ... ... өз ... ... ... ... мына ... аяқтағым
келеді: «Қазақ тілі – бай тіл. ... ... ... – бейнелеулері ерте
туған тіл. Поэзияда Абай, Ілияс сияқты, ... ... ... ... тіл. Мен ... ... таза ұстайық деймін».
Ұ с ы н ы с :
1. Әдеби ... ... ... ... ... ... Әдеби тілдің тарихының зерттелуі, теориясының ... ... ... ... сабақтар енгізу
3. Сөйлеу мәдениетін жетілдіру мақсатында қоғам ... ... ... ... ... ақпарат көздерін жетілдіру
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Аманжолов С. «Қазақ әдеби тілі» Алматы , 1949 ж.
2.Балақаев М. ... тілі ... ... ... ... м. ... әдеби тілі» Алматы, 2007 ж.
4.Сыздықова Р. «ХҮІІІ - ХІХ ... ... ... ... ... 1984 ... С. ... әдеби тілінің қалыптасу, даму кезендері»
Алматы, 1976 ж.
Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М. «Қазақ әдеби тілінің ... 1961 ... М., ... Р., ... Е. «Қазақ әдеби тілінің тарихы»
Алматы, 1968 ж.
5- 9 сыныптарға арналған қазақ тілі ... , ... ... ... әр ... ескерткіштерінің тарихы
Стильдік тармақтары бар
сұрыпталған
Жүйелі тіл
жазбаша

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби тіл туралы ұғым, қазақ әдеби тілі жайындары пікілрлер96 бет
Миссионерлік әдебиеттің қазақша аудармаларының тілі20 бет
Қазіргі қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің лексикалық жіктелісі59 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XХ ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь