Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері

Кіріспе

Тәуелсіздікпен бірге келген тарихқа, тарихи-мәдени мұраларға жаңаша көзқарастар мүддесінен туындаған үрдістердің ғылым, білім мен ақпарат жүйелері сияқты т.б. әлеуметтік салалардың бағыт-бағдарлары, қызыметі мен мақсаты-орталық саясат кезеңдерінде жоғалтқан құндылықтарды қалпына келтіріп, ұлттық мәдени үстемдікке ие болуды қалыптастыру болып табылады. Осы тұрғыда музейлер қызметінің көтерер салмағы зор.
Музей қоғам мүшелеріне, жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беретін ғылыми-мәдени және рухани мекеме болғандықтан, бүгінгі тәуелсіз еліміздің жас ұрпақтарының ұлттық сана-сезімінің өршіл болып қалыптасуына және оларды отаншылдық рухта тәрбиелеу үшін қазіргі заманға сай, ғылыми негізде жүйеленген мектеп музейлерін көптеп ұйымдастыру алдымызда тұрған өзекті мәселелердің бірі.
Музейдің негізгі жұмысы-тарих арқылы тарихи-мәдени ескерткіштерді, тарихи оқиғаларды насихаттау, сол арқылы жас ұрпақты рухани - адамгершілік және патриоттық рухта тәрбиелеу.
Оларды туған елінің тарихын, әдет-ғұрып, салт-дәстүрін, өнерін үйренуге баулу.
Республика бойынша білім беру саласында барлығы 80055 мектеп бар. Олардың ішінде 1185 мектеп музейлері жұмыс істейді.
- 460 тарихи музей;
- 310 әскери даңқ музейі;
- 301 мемориалдық музей;
- 105 этнографиялық музей т.б.
Бұлардың ішінде үлгілі мектеп музейлері туралы айта кетуге болады. Мысалы: Арқалық қаласындағы Абай Құнанбаев атындағы № 6 мектеп музейі, Алматы қаласындағы № 54 гимназияның әскери даңқ музейі, Батыс Қазақстан облысы Қазталов ауданы Қошанкөл ауылы Ғали Бегалиев атындағы орта мектептің тарихи-өлкетану музейі т.б.
Әдебиеттер тізімі

1. Кайназарова А.Б. Музейное дело в Казахстане. (1831-1925) //Автореф. Дисс. к.и.н. А., 19
2. ҚРОМА. 4 қор, 1 тізбе. 2815 іс. 17 парақ.
3. Жиренчин А.М. Из истории казахской книги. А., 1947.
4. Музееведение музей исторического профиля. М., 1988.
5. Тайман С.Т Қазақстан мұражай ісінің дамуы: тәжірибелері мен проблемалары. (1946-70) //Тарих ғ. к. д. А., 1999.
6. Зайырова М.Г. Школьный музей. А., 1982.
7. Александров Ю.Н. Экскурсионная работа и краеведение. Вопросы экскурсионной работы музеев. М., 1988.
8. Раимханова К. Тарихи өлкетану. А., 2004.
9. Ыбраи Н. Музейлік терминдер. А., 2005.
10. Ибраева А.Ғ. Қазақстанда музей жүйесінің қалыптасуы.(1920-1940) / т. ғ. к. дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. А., 1988.
11. ҚРОМА. 81-қор, 1.тізбе, 826-іс, 5-парақ.
12. Қатран Д. Отандық музей ісінің кейбір мәселелері хақында. Қазақстанның қазіргі мәдени дамуының басым бағдарлары. /ҚР. Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай өткізілген Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдарының жинағы/.
13. Қалиев С., Аюбаев Қ.А., Ы. Алтынсаринның таңдамалы педагогикалық мұралары. А., 1999.
14. Өтемісұлы М. “Ереуіл атқа ер салмай”. А., 2002.
15. Инструкция по учету и хранению музейных ценностей, находящихся в государственных музеях СССР. М., 1984.
16. Музееведение. Проблемы использования и сохранности музейных ценностей. Сб. науч. трудов НИИ кульруры. №136. Составитель и науч ред. Лашкевич Л.В. М., 1985.
17. Қалиев С. Қазақ этнодедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. А. 1998.
18. Инструкция по учету и хранению музейных ценностей музеев системы министерства культуры СССР. М., 1968.
19. Школьный музей: Теория и практика. М., 1983.
20. Музей школа: Пособие для учителя. М., 1985.
21. Музей и современнось. М., 1996.
        
        Кіріспе
Тәуелсіздікпен бірге келген тарихқа, тарихи-мәдени мұраларға жаңаша
көзқарастар мүддесінен туындаған үрдістердің ғылым, білім мен ... ... т.б. ... ... ... қызыметі мен
мақсаты-орталық саясат кезеңдерінде ... ... ... ... ... ... ие болуды қалыптастыру болып табылады.
Осы тұрғыда музейлер қызметінің көтерер ... ... ... ... жас ... тәлім-тәрбие беретін ғылыми-мәдени
және рухани мекеме болғандықтан, бүгінгі ... ... ... ... ... өршіл болып қалыптасуына және оларды
отаншылдық рухта тәрбиелеу үшін ... ... сай, ... ... ... ... ... ұйымдастыру алдымызда тұрған өзекті
мәселелердің бірі.
Музейдің негізгі жұмысы-тарих арқылы тарихи-мәдени ескерткіштерді,
тарихи оқиғаларды ... сол ... жас ... ... - ... ... рухта тәрбиелеу.
Оларды туған елінің тарихын, әдет-ғұрып, салт-дәстүрін, ... ... ... ... беру ... ... 80055 мектеп бар.
Олардың ішінде 1185 мектеп музейлері жұмыс істейді.
- 460 тарихи музей;
- 310 әскери даңқ ... 301 ... ... 105 этнографиялық музей т.б.
Бұлардың ішінде үлгілі мектеп музейлері туралы айта кетуге ... ... ... Абай ... ... № 6 ... ... қаласындағы № 54 гимназияның әскери даңқ ... ... ... ... ... ... ауылы Ғали Бегалиев атындағы орта мектептің
тарихи-өлкетану музейі т.б.
Мектеп музейін ұйымдастыру
Музей /грек. museim/ – музаға арнаған орын, муза ... ... ... ... ... гректерде өнер туындыларын
айтады.
Музей тарихи-ғылыми деректерді, көне ... ... ... ... өнер ... мәдени құндылықтарды т.б. мұраларды
зерттеп жинақтаушы, сақтаушы, әрі бұл мұраларды ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... жастарға, жалпы қоғам мүшелеріне тәлім-тәрбие
беретін ғылыми, мәдени және ... ... ... ... мәдениеттің ерекше өрісін құрайды,
онда рухани құндылықтарды құрудың негізі болып, адам ... ... мен ... ... ... атқарады.
Адамзат баласының қазіргі таңдағы тарихқа қызығушылығы артқан жағдайда
музей үлесіне үлкен міндет жүктеліп отыр.
Жас ұрпақ дүние ... ... ... ... ... ... жауап іздейді, қоғамның бұдан былайғы заңдарын түсінгісі
келеді. Таным дүниесіне зейін ... ... ... ... мен ... ... болып табылады.
Өйткені, музей экспонаттары тарих негізі. Ол сонау ата ... ... ... ... айғақтайды. Олай болса, музейді тарихи
куәгер ретінде қарауымыз ... да, ... күні әлем ... арасында музейі жоқ елді
кездестіру мүмкін емес. Бұл ... ... ... ... ... деген көзқарасына немқұралықпен қарамай, болашақты өткен
ғасырдың рухани жетістіктерімен ... ... ... ... ... ... қай жерде қандай музей болмасын, олар өзінің алдына ... ... ... ... ... экспонаттар негізінде халыққа
мәдени-білім беру ... ... ... жүзеге асырады.
Осы мақсатта музейлер өз қорларын түрлі экспонаттармен толықтырып,
экспозиция ... әсем ... қана ... ... ... үшін ... ... кез келген экспонаттың тарихын, оның мәні
мен ... ... ... ... ... музейді көріп тамашалауға келген көрермендердің барлығы бірдей
оның құрылу тарихын, ... ... ... ... музей
қорына түсу жолдарын, оларды эстетикалық талғаммен, ... ... ... ... және ... ... шебер ұсына білудегі музей
қызыметкерлерінің өнері мен ... ... ... хабардар бола
білмейтіні де шындық.
Сондықтан да, мәдени ошақтардың бірі болып ... ... мен даму ... ... беру ... ... зерттей
отырып, олардың нәтижелерімен көпшілік көрермендерді таныстырып ... ... ... ... ... ... ететін
ғылыми мекеме ретінде өскелең ұрпақтың ... ... ... да ... ... беру ... жұмыс істейтін музейлер де басқа музейлердей
ғылыми-зерттеу және мәдени-білім беру мекемелері болып табылады. Ол өткен
дәуірдің келер ... ... ... материалдар мен мәдени, рухани,
бағалы мұраларды жинастырып, тарихи-ғылыми, көркем дүниелер ... ... кең ... ... ... ... ... музейлері
көпшіліктің бастамасы бойынша ұйымдастырылады және жұмыс істейді. Музей
құру мен оның жұмыстарына қатысулары арқылы ... ... ... ... ... біліп шығармашылық қабілеттері оянып қалыптасады.
Музей құруды ұйымдастырмас бұрын, жауапкершілік жүктелетін жетекші
маманды тағайындап алу керек. ... ... ... ... өз ісін
ұйымдастыру жұмыстарынан бастайды. Музей құру және ұйымдастыру жұмыстарының
басты мақсаты құрылатын орынды дұрыс ... ... ... ... ... ауласының ылғалдығының бірқалыпта болуы т.б. Егер ... ... ... ... ... ... жылдан кейін
бүлініп, жоғалады.
Мектеп музейін ұйымдастыру ... ... ... алдымен оқушылар
арасынан “Еңбек тобын” құрады. Оған әр сыныптың оқушылары қатыстырылады. Әр
қайсысына белгіленген ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Ал, “Еңбек тобының” құрамында жоқ оқушылар да бұл ... ... ... оны кітапқа тіркеу, нөмірлеу, анықтама жазу, терминдер
жазу, ... ... ... ... ... жазу ... жүргізеді.
Мұғалімдердің жетекшілігімен музей кеңесі экспозициялық жоспар құрып,
тақырыптарын айқындап, керекті ... ... ... ... ... ... беріп, осы мақсатқа ... ... ... ... ... дайындап
мезгілін белгілеу керек.
Экспонаттарды (музей заттарын) жинастыру жолдары әрқалай болуы мүмкін.
Олардың негізгілері тақырыптар арқылы ... ... ... ... оқу ... ... тапсырмалар арқылы, экспедиция кезіндегі
сапарларда, экскурсияда, мекемелермен, ұйымдармен ... және ... хат ... ... ... ... жұмыс жасау т.б.
Оқушыларға іздеп, жинақтау жұмыстары барысында төменгі талаптарды
ескеру керек:
1. Оқушыларға жүктелген тапсырма нақты да, ... ... ... Ұжым ... ... ... ... алмайтындай
тапсырмалар берілмеуі керек;
3. Оқушылардың күші мен мүмкіндіктерін ескеру керек;
4. Оқушылар ... сай ... ... отырып,
іздестірілген нақты істердің іске асырылуын қадағалау керек;
5. ... ... ... ... ... пікір
алысып отыру керек;
6. Оқушылар ең бастысы экспонаттар жинағанда нені ... ... ... ... ... ... ... әдістерін оқып-үйренетін, тақырыптары
қаралған ... ... ... жасалуы қажет және ... ... ... ... ... ... ... құжаттарды пайдалануды үйрету керек;
Оқушыларға мектептегі, аудандағы кітапханалардан қандай ... ... ... ... музейге, ауылдың байырғы тұрғындарына
жолығып, керекті материалдар жайында мағұлымат жинау, ... ... ... музейге осы тарихи оқиғаларды іздестіру ... ... осы ... ... ... ұсыну керек.
Оқушылармен әңгімелер өткізіп, жиналған ... ... ... қалай дұрыс жазып алу, ескерткіш мүлікті ... ... ... ... ... ... айту ... жинауға қатысушыларға мыналарды дайындау керек:
а/ жиналған материалдардың мазмұны жайында анықтамалық сұрақтар;
ә/ жинауға тиіс материалдардың естелік ... ... ... ... қатты мұқабалы папкалар, құжаттар мен фото
суреттер ... ... ... ... ... хабарламаларды
/айғақтарды/ жазатын дәптерлер болуы қажет.
Музей ... ... ... ... тақырыпты
дәрістер, ғылыми практикалық конференциялар өткізу, музейлік басылымдар
шығару, музей экспозициясы туралы ... ... ... ... т.б. ... да жатады.
Мысалы: Қазақстандық музейлерде кейінгі жылдары 20 ... ... мен ... ... ... шығарылды.
Музей құрған кезде барынша экспонат ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі жас ұрпақ өз елінің
өткен тарихын білуге, туған жерінің табиғатын аялауға, ... ... ... ... ... ... еңсесі көтеріліп, еңбекке құлшынысы артады. Музей өзінің
мақсаты мен міндетіне байланысты ... ... және ... ... рухани дамуына ерекше рөл атқаратыны белгілі.
Музейлер ... ... және ... ... ескерткіштерін
жинастырып, зерттеп солардың жиынтығы негізінде алдына қойған міндеттерін
жүзеге асырады.
Онда ... ... ... бір ғылым саласында зерттеу
жұмыстарын жүргізуге, ол жүйелі әрі шебер орындалған күйде адамның ой-өрісі
мен ... ... ... ... сый ... ... ... сөзсіз. Сондықтан да, музейлердің басқа да мәдени-білім беру қызметі,
тәрбиелік және ғылыми мекемелер қатарында алатын өзіндік орны ... ... ... ... ... және табиғат
ескерткіштеріне, жалпы адам еңбегіне ... ... ... мен сый
құрметін қалыптастыра отырып, олардың ... ... ... ... ... ... ... орнын ерекше көрсетеді.
Музей өз қызыметін көрермен мен және басқа мәдени-білім беру
мекемелері қызметімен ... ... оның ... және ... ... түрлері мен әдістерін
анықтауға көмектеседі.
Осы мақсатта музей өз қызметінде мына төмендегідей міндеттерді жүзеге
асырады.
1. Музей табиғат пен ... ... ... ... сол кезеңге
тиісті шынайы бұйымдар ... ... ... ... ... насихаттау міндеті).
Құжаттандыру дегеніміз – өзінің бейіні мен музейлер жүйесіндегі орнына
сәйкес тарихи, әлеуметтік және табиғи процесстер мен ... ... ... ... жинағында мақсатты бейнелеудегі музейдің әлеуметтік
міндеттерінің бір түрі.
Насихаттау дегеніміз – ... ... оның ... ... ... ... дәріптейтін таралымдарды, музейлік
құралдардың әдістері мен тәсілдерін БАҚ, радио, теледидар арқылы көпшілікке
таныстыру.
2. Музей әлемдік және ... ... қоры үшін ... ... ... ... ... жұмыстарымен айналысыды. (яғни
ескерткіштерді қорғау ... ...... ретінде есептелінетін,
өз заманының мәдениеті мен тарихын немесе табиғат объектісін бейнелейтін
адам әрекетінің заттық нәтижесі.
Ескерткіш статусы – оның ... ... ... және ... ... кезінде айқындалады. Мыс: “Таңбалы тас” (петроглифтер).
Алматы қаласынан 160 км жерде. Немесе, Ескерткіш (монумент) – ... ... ... есте ... үшін ... ... ... немесе монументалды
өнер туындысы. Мыс: Алматы қ. ... ... ... ... ... қ. “Бәйтерек” монументі.
3. Музей алдына қойған міндеттерді жүзеге ... ... ... тән
ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. (яғни ғылыми зерттеу міндеті). Ғылыми
зерттеу жұмысы – ғылыми – ... ... ... ... міндетін
айғақтайтын музей жұмысының бағыты. Музей жинағын зерделеу негізінде жаңа
мағұлыматтар алынады.
4. Музей қоғам ... жас ... ... ... ... қарауға тәрбиелеуге өзіндік үлесін қосады. (яғни мәдени-тәрбиелік
міндеті).
Музейге қойылып отырған бұл міндеттер оның ... ... ... ... ... ... мектеп музейлері осы айтылған
міндеттерді өз деңгейіне сәйкестендіріп ... ... ... ... ... ... ... беру қызметі, тәрбиелік, ғылыми зерттеушілік,
жинақтау, сақтау және қорғау жұмыстарын зерттеу, оған шолу ... ... баға ... ... ... ... өркендеп дамуына, оның мамандарының
кәсіпқойлығының артуына тигізер үлесі мен көмегі зор деп ... ... ... ... тоқтала кетелік. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... жеңіспен аяқталған соң, кеңес өкіметі елдегі
табиғат пен мәдениет ескерткіштерін ... алу және ... ... ... ... мұра ... келе жатқан адамзат қолөнері туындылары мен табиғат
ескерткіштерін жаңа тапсыз, жұмысшылар мен шаруалар өкіметі ерекшеліктерін
насихаттауға, қарапайым еңбекші ... ... мен ... ... ... мақсаттарында пайдалану үшін музейлерге жинастыру маңызды
мемлекеттік іс ... ... ... ... ағарту комисариаты жанынан құрылған музей ісі мен
көне ескерткіштерді, өнер туындыларын қорғау жұмыстарымен ... ... алқа ... және ... жаңа өмір талаптарына сай қызметін
ұйымдастыру жұмыстарына кірісті. Аталған алқаның ... ... ... көне ескерткіштер мен өнер туындыларын және басқа да музейлік ... ... ... ... ... бастады.
Осы шаралардың нәтижесінде жинастырылған бұйымдар мемлекет меншігі,
халық қазынасы ретінде танылып, ... және ... ... қор ... толықтыра түсті.
1918 жылы Халық ағарту комисариаты орталық және жергілікті жерлердегі
музейлерге “Музейлер ... мен ... ... пен ... мен ... ... флорасы мен фаунасын бейнелейтін, ... ... ... ... ... ... өлкенің табиғаты мен өмірі
жайында толық мағұлымат бере алатын жағдайда болуы қажет.”
Ол тек жергілікті материалдармен ғана шектеліп қоймай, ... ... мен ... ... ... ... Осылардың
жиынтығы негізінде табиғат пен өмір ... ... жол ... жылы ... ВКП (б) VIII ... ... ... “Бұрын
тек қанаушы тап игілігіне қызымет етіп келген барлық өнер ... ... ... жеткізе отырып, олар ендігі жерде тек халық
игілігіне қызымет ... ... ... ... бұл ... ... асыру музей
экспозицияларын толығымен ... ... және ... ... жаңа өмір ... сай етуді қажет етті.
Көне ескерткіштер мен өнер туындыларын қорғау және ... ... ... ... жұмысы барысында Кеңес өкіметі тиісті
нормативтік актілер ... ... ... ... ... арқылы
еңбекшілерді елдегі музей құрлысына араласу мақсатында насихат жұмыстарын
да жүргізді. Осыған ... ... ... ... ... ... ... көне ескерткіштер мен өнер туындыларын қорғауға, жинастыруға
шақырған арнайы үндеулер жариялады. 1919 жылы Петроград ... ... ... ... ... музей құру мәселелерін қарастырған бірінші
бүкіл ресейлік ... ... ... ... құру жұмысының негізгі мәселелерін орталыққа және
жергілікті жерлерде музей жүйесін ... ... ... басқаруды бір
орталықтандыруды қарап, ... ... және ... ... ... ... белгілеп берді.
Халық ағарту саласының комиссары А.Луначарский конференцияда сөйлеген
сөзінде: “Ең маңыздысы музей ... ... ... ... ... ... түрде ұсына білуде.
Музей азаматтың естелік кітабы, сондықтан да көрмелерге шебер қойылған
экспонаттар кез-келген көрерменнің ... ... ... ... ... ... деп ... музейлер алдына экспозиция мен көрмелерді қазіргі мақсатқа
сай ... ... ... ... ... саны мен ... ... үшін нақты музей экспонаттары ... ... ... ... ... лекциялар оқуды міндеттеді. Кеңес
музейлерінде өткізілетін экскурсиялық жұмыстарға 1919 жылы Петроградта
болған ... тыс ... ... ... ... ... съезінде
ерекше көңіл бөлінді.
Съезде музей ісінің белгілі маманы професор Н.А. Гейник мектептен тыс
жұмыста ... ... және оның ... ... ашып: “Эстетикалық экскурсияның басты мақсаты – көрермендерді
музейдегі өнер ... ... ... білуге тәрбиелеуде”, - деп
көрсетті.
Яғни, музей ісіне назар аудару сол замандардан ... ... ... бірі ... Ал, ... ... жылдарда тарихи, рухани
құндылықтарға жаңаша қөзқараспен қарау қажеттілігін ... ... ... бірге келген тарихқа, тарихи-мәдени мұраларға деген
жаңаша көзқарастар мүддесінен туындаған ... ... ... ... ... сияқты т.б. әлеуметтік салалардың ... мен ... ... ... жоғалтқан құндылықтарды
қалпына келтіріп, ұлттық мәдени ... ие ... ... болып
табылады. Осы тұрғыда, музейлер қызыметінің көтерер салмағы зор.
Музей қоғам мүшелеріне, жас ұрпақтарға тәлім-тәрбие беретін ... және ... ... ... ... тәуелсіз еліміздің жас
ұрпақтарының ұлттық сана-сезімінің ... ... ... және ... ... тәрбиелеу үшін, қазіргі заманға сай, ғылыми негізде
жүйеленген мектеп музейлерін көптеп ... ... ... ... бірі.
Сондай-ақ музей тақырыбының бағыттары өз мақсаттары мен міндеттерін
шеше алатындай ... ... ... ... өсіп келе ... жас ... ата-бабаларымыздың жасап кеткен ... ... ... ... ... жеке ... да, ... да рухани жетілуіне ықпал жасау;
- ... ... ... ... қалыпты өсіп-
өркендеуіне, тарихи бейнелерді ... ... ... заттарын, өткен
замандардан келе жатқан шынайы мұралар негізінде ... ... ... ... ... ... білімдерін қалыптастыру;
- мектеп музейі өзінің мәдени-білім беру ... ... ... ... оқу ... мен училищелерге,
басқа да ағарту мекемелеріне сүйенеді. Ал, мұның өзі оқушылардың білімін
тереңдете түсуіне, ... ... ... ... музей қоғам дамуының осы замандағы көкейтесті ... ... ... ... ... пен ... рөлін
баяндайды.
- мектепте білім, тәрбие беру бағытында, музей жұмыстарын
ұйымдастыруға, әдістемелік және іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарын насихаттау
және басқа да мектеп музейлерімен тәжірибе алмасу мақсатында ... ... ... ... ... ... отыру; Ал, музей ісінің
негізгі бағыттары – музейлік мұраларды жинау, есепке алу, сақтау, қорларды
жүйелендіру, ... ... ... ... ... ... ... қорғау (консервациялау), зерттеу, нәтижелерін ақпарат
жүйелеріне тарату, музейдің кадырлық жүйесін ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Яғни музей
бейіні (профилі) – нақты ғылыммен, техникамен, өндіріспен, сонымен қатар
оларға қатысты ... мен ... ... өнер мен ... ... ... музейдің маманданған жинағы мен қызыметі.
Музейлер негізгі профилі жағынан төмендегідей топтарға бөлінеді:
- тарихи ... ... ... археология, антропология) ;
- этнографиялық (Қазақстанда тұратын халықтардың салт - дәстүрі мен
тұрмысына арналған);
- көркемөнер ... ... ... ... қолданбалы өнер
театр,музыка, кино т.б.);
- жаратылыстану музейлері (биология, зология, геология, минералдық,
палеонтология т.б.)
- ... ... ... ... кеме ... ... ісі,
өнеркәсіп, өндіріс өнімдері т.б.);
- кешенді музейлер (тарих, шаруашылық, жаратылыстану ... ... ... ... кең ... өлке ... ... музейлер (мемлекетке, өнерге, әдебиетке, ғылымға еңбегі
сіңген белгілі адамдардың жеке өнері мен қызыметіне арналған музейлер). ... әр ... осы ... бағыттарда жұмыс істейді. ... ... ... оқу ... ісі саласында жұмыс (музей
профильдері деп осыларды айтады).
Кез – келген музейдің белгіленген жұмыс жоспары болады.
Оның ... әр ... ... ... т.т. ... жылдық жұмыс жоспары
мынандай бағыттарда белгіленеді. Кесте арқылы жасағанда:
- №
- тақырыбы;
- мазмұны;
- мерзімі;
- орындаушылар;
Мынандай бөлімдерге бөліп, жоспарланады.
- Ғылыми-зерттеу ... ... ... жұмыстары;
- жинақтау жұмыстары, экспедиция, іссапарлар;
- қор жұмыстары (қор ... ... ... ... ... т.б.).
Сондай-ақ тақырыптық-экспозициялық жоспар да таблица арқылы жасалады.
“БЕКІТЕМІН”
мектеп директоры
-----------------------
ТАҚЫРЫПТЫҚ ... ... ... ... лық ... ... |Сақтау |Ескерту |
| |тақырыпша |материалдар ... | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
II ... ... ( лат. ... ) – көруге, шолуға арнайы қойылған заттар
жиынтығы. Экспозиция – музейдің халыққа қызмет көрсету жұмыстарының басты
әдісі және ол ... ... ... ... ... жүйемен орналастыру тәртібі, дайындалған
қойылым – экспозиция жұмысының ... ... ... ... кешенді түрде жинақталып, ғылыми
қосалқы материалдармен жабдықталады.
Мәтіннің ... ... ... өте зор ... және сыртқы
ақпараттық хабарға бай болады. Музей коллекциялары неғұрлым бай болса,
экскурсия тақырыбы да ... ... ... ... ... ... ... көптігінде емес,
оның тарихи құндылығымен және сиректілігімен ... ... бай етіп ... керек деп, жыпырлатып, не болса соны тізе
беруге ... ... одан ... ... кетеді және көргендерін
көңілге тоқи алмай қалады.
Музей экспозициясы, келушілерге әсер алатындай болуы керек. ... ... - ... бір ... ... оқиғаға арналған
экспозицияның музейге келушілерге айрықша әсер етіп, пайымдануын байытуға
бағытталған нәтижесі. ... ... ... ... ... көз ... етіп, ғылыми тұрғыда, ... ... ... ... ...... мен ... белгілі жүйеде көрсету
арқылы жүзеге асады. Кітаптың түрлі тараулар мен бөлімдерге бөлінетініндей,
экспозицияның да ... ... ... ... ... ... ғасырларға, жылдарға) хронологиялық ретін сақтау ... ... ... ... ... музей экспонаты, музей ісі. ... ... ... ... - ... ... қорлық
(фондық), мәдени-білім беру қызыметі екені мәлім.
Осылардың бәрінің негізі - музей экспонаттарына келіп тіреледі. Музей
өзінің әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... ... асырады. Мысалы: кез-келген бір затты жасауда да, қолдануда
да, оның функционалдық мәні ... Ал, ... ... ... ... ... ... тарихилығын тереңдетеді. Әрбір экспонаттың
қоғамдық мәнін, музейлік құндылығын көрсетеді. XVII – ғасырда орыс ... ... ... экспонаттарына “шынайы, ақиқат дерек беретін, ұзақ ... ... ... музей экспонатының сипаттамасында оның сиректігі аталды.
XIX ғасырда ... ... ... ... ... саланың
зерттеу көзі” деп қарастырды. Әсіресе өнертану саласындағы, тарихи ... ... ... ... музей экспонаты өте маңызды орынға ие болды.
Осыдан барып “коллекциялық экспонат” ұғымы ... ... ... ... ... ол ... түпнұсқа экспонат, яғни
білімдердің алғашқы жүйесі. Әрине, оны ... ... ... ... ... тұрғыдан бағалаған жөн.
Музей экспонаттарының семантикалық (мәндік), ... ... ... ... бар және ... аттрактивтік (көңіл аудару, назарды күшейту), экспрессивтік
(толқыту, ... әсер ... ... ... ... ... ... білу) қасиеті бар.
Музей экспонаттары тек дерек қана емес, мәдени-тарихи ескерткіш
ретінде ... зор, ... мен ... сол ... ... ... (музей экспонаты қазірше музей заты деп айтылып жүр, әзірше
аудармасын термин КОМ ... ... ... ... ... музейге қоюға құндылығы бар,
музей қорына тіркелген, ұзақ сақталуға бейім ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
құндылықтың бөлігі ретінде қарастырылады. Музей экспонаты бүкіл музейдің
қызметін, оның бағыттарын, ... ... ... ... өз ... ... бұйым көрсету арқылы ... ... ... дегеніміз - музей қорындағы белгілі бір ... ... ... ... өмірден алынған, ұзақ мерзім сақталатын,
музейлік құны бар, ұлттық байлықты ... ... ... ... қолданылатын зат. Ол, экспозиция құруға қолданылатын экспонат.
Экспонат (лат. exponatus) – қойылып көрсетілетін, көруге, көзбен
шолуға ... зат. ...... ... ... құраушы,
зкспозицияның қарапайым құрамалық бірлігі болатын, көру үшін ... ... ... онда ... экспонаттың музейлік құндылығымен
бағаланады.
Музей құндылығы дегеніміз – музейде пайдаланудағы заттың маңыздылығы.
Музей құндылығы – оның ... ... ... және мемориалдық
бағалылығымен анықталады.
Мысалы: Қазақстанның Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ханы ... Бөкейұлының жұбайы Фатима
ханымның киімдері тұр.
Бұл киімдер туралы музей архивіндегі құжатта былай деп ...... ... соңғы ханы Жәңгір Бөкейұлының жұбайы ханша
Фатиманың ақ парша көйлегі мен ... ... ... ... ... Гүлсім Шейх-Әли өткізген. Ол сыртқы істер комиссиясының тілмәші
А.И. Тевкелевтің қызы. Бұл киімдерді А.И Тевкелевтің ... ... ... оны қызы ... ... ... бұл киімдерді 1923 жылы 20 маусымда
Орынбор музейіне өткізген”.
Айта кететін бір жағдай: 1930 жылы ... хан ... ... ханы)
жіберген бір топ елші Уфа арқылы Перергурге патша әйел Анна ... ... ... ... алу ... ... хат ... болып барған осы А.И Тевкелев.
Жәңгір ханның төрт әйелі болған: Бірінші ... ... - ... ... бидің қызы. Мүсіреп – кіші Арғынның Қараман атасынан ... ... ... ... ... есімі – Фатима Тоташ. Орынбор муфтиі, аса зиялылығымен
аты жайылған Мұхаметжан Құсайыновтың қызы.
Ұлты татар. Фатима орыс, қазақ, ағылшын, ... ... ... ... шебер ойнайтын әйел болған.
Үшінші әйелінің есімі – Айсұлу. Жастай қайтыс ... Руы, ... ... ... белгісіз. Төртінші әйелінің есімі – Зылиха.
Есауыл Қарауылқожа Бабажанұлының ... ... ... ... мол
музей затымен (экспонатымен) жетік зерттеу арқылы көрермендерді таныстыру
музей қызыметкерлерінің басты міндеті.
Музей ... ... және ... ... ... отырып,
мәдени-білім беру қызметінің жүзеге асыруын бейнелейтін экспозициялар мен
көрмелер ұйымдастырады. Музейдің халыққа ... ... ... ... ... ... экспозиция, өзінің мәдени-білім беру ... ... ... ... ... ... және ... арнайы
түсініктер беру арқылы жүзеге асырады.
Музей экспозициялары мен онда жұмыс ... ... ... ... ... көрермендерді, көрсетіліп отырған бұйымдар
жайында жан-жақты хабар ету ... орай ... ... ... ... мен ... мына ... ескеру керек:
- көрермендерді белгілі бір оқиға жайында хабардар етіп және соның
негізінде, оның ішкі дүниесіне әсер бере ... ... ... ... ... ... мамандарының терең ғылыми-зерттеу жұмыстары
нәтижелері негізінде құрылуға тиіс;
- шынайы музейлік бұйымдардың мәнін жан-жақты көрсету және оны
көрермендерге ... ету ... ... ... ... ... тиіс: (схема, карта, фотосуреттер, суреттер,
планшеттер т.б.).
Музей экспозициялары мақсаты мен қажеттігіне қарай ... және ... ... да ... Оның ... ... ... тұрақты, көрмелер
уақытша, 2-3 ай, (одан көп те болуы мүмкін).
Музей көрмесі дегеніміз – ... ... ... ... ... уақытша экспозиция. Көрме – уақытша не музей
затының (экспонатының) құрамы әрдайым ... ... ... ... ... ... ... кез келген басқа ... ... ... бір ... ... мәселелеріне мысалы: маңызды
саяси оқиғаларға, мерей тойларға, (наурыз ... 9 ... ... ... ... ... күндері, желтоқсан оқиғасы, тәуелсіздік күні
т.б.). Бұдан ... да, ... ... ардагерлерімен, зейнеткерлермен,
мүгедектермен кездесу өткізіп, ... ... ... ... Оқушыларға одан алған әсерлерін ... ... ... ... ... ұйымдастыру дегеніміз – музей көрмесін құру мен ... ... ... ... ... үшін ... тобы құрылып, оған
экспозиционерлер мен суретші, т.б. мамандар кіреді, дайындық пен ... ... ... ... мен ... ... жасалады. Тақырыптық,
тақырыптық – экспозициялық жоспар бекітіліп, этикетаждар дайындалады.
Өнеркәсіп пен ауыл ... ... қол ... ... ... ... ұйымдастырылатын көрмелер қажеттігінше бір жерде тұрақты
немесе жылжымалы (сол мекемеге апарып уақытша ... ... және ... жерде көрсету) түрде көрсетуге ... ... ...... және жылжымалы болады.
Жылжымалы көрме дегеніміз – басқа музейлерде, кәсіпорындарда,
мектептерде, ... және т.б. ... ... үшін ... ... музей қызыметімен қамтылған аумақты кеңейтуге мүмкіндік беретін музей
көрмесі, оны бірнеше жерге апарып көрсетуге блады. Тұрақты көрме деп - ... ... ... жерге ауыстырылмайтын көрмені айтамыз.
Мектеп музейлеріндегі экспозициялардың нақты мазмұны оның тақырыптық
бағытына ... ... ... Әр ... ... оның ... ... тән мән-мағынасы мен ерекшеліктері болғанмен, экспозициялар міндеті
кез-келген музейлер үшін жалпыға ортақ талапқа сай ... ... ... ... ... ... ... жоспары талап етіледі.
Экспозицияларды ғылыми жобалағанда мынандай негізгі ... ... ... ... ... ... құрылым;
- кеңейтілген тақырыптық құрылым;
- тақырыптық экспозициялық жоспар;
- сәулеттік – көркемдік шешім жобасы.
1. Ғылыми тұжырымдама ...... ... ... нақты міндеттері мен ерекшеліктерін жүйелі түсінуінің
қортындысы. Музейдің, оның музейлер жүйесіндегі орнының қазіргі жағдайын
жан – ... ... ... ... ... анықтайды.
2. Тақырыптық құрылым – экспозицияның ғылыми тұжырымдамасының құрамдас
бөлігі; тараулар мен экспозиция тақырыптарының ... мен ... ... Кеңейтілген тақырыптық құрылым – экспозицияның ғылыим жобасының
құрамдас бөлігі; экспозицияны тақырыптық жете ... ... ... ... ... сипаттау деңгейін егжей – тегжей жеткізу.
Кеңейтілген тақырыптық ...... ... ... болып
табылады.
4. Тақырыптық экспозициялық жоспар – экспозицияның ғылыми жобасының
құрамдас бөлігі; экспозициялық ... ... ... ... ... ... сәйкес оларды топтастыру құжаты.
5. Сәулеттілік – көркемдік шешім жобасы – экспозицияны ... ... ... ... Бұған жарық беру де жатады.
Енді, “Ыбырай Алтынсарин – ... ... ... ... деген
тақырыпта құрылған экспозицияға талдау жасап көрелік.
Бұл экспозицияны ... ... ... болады:
I. Өмірнама
1. Өмірнама күнжазбалары.
2. Өрен – жарандары.
3. Балалық шағы.
II. Ағартушылық және педагогикалық қызыметі
1. Ы. Алтынсариннің ... ... Ы. ... - қазақ мектептерінің негізін қалаушы.
3. Ы.Алтынсарин – оқулықтардың, оқу жұмыстарының, оқу құралдарының авторы.
4. Ы. Алтынсарин шәкірттері мен ... Ы. ... ... есте қалдыру
1. Ы.Алтынсарин атымен аталатын оқу орындары. (институттар, педучилищелер,
мектептер).
2. Ы. Алтынсаринге арналған ... мен ... ... ... мен еңбегі туралы әдебиеттер.
2. Газет, журнал мақалалары.
3. Диссертациялар.
Осы тақырыпқа экскурсия ұйымдастыру: Экспозициядағы тұрған экспонаттармен
таныстырып шыққаннан ... ... ... ... кеңінен аша түсу
керек. Мысалы: экспозициядағы Ы. Алтынсарин өлеңдерін пайдалану арқылы.
Ы.Алтынсарин өзі үндеп отырған оқу ... тек ... ... ... мән ... Ол үшін ... ... қазғандай ыждаһат,
сабырлылық қажет екенін ескертеді. Сондай сарыла іздеудің нәтижесінде қол
жеткізген оқудың озбас, тозбас өнерге ... ... Ал, ... қарама-
қарсы тұратын надандықты ақын:
Надандықтың белгісі, -
Еш ақылға жарымас,
Жайылып жүрген айуандай
Ақ қараны танымас.
Жөн білмеген наданға
Қыдыр ата ... – деп ... ... жақын ата – ананың еңбегі күнін көлденең тарта сөйлейді.
“Әлпештеген ата-ене,
Қартаятын күн ... ... ... күн ... ... болар бұл оқу.
Қартайғанда мал тайса,
Сүйеу болар бұл ... ... ... тек ... тәлім-тәрбие ғана емес, еңбек,
білім, өнерді игеруге, оны игерген халық туралы.
Өнер білім бар жұрттар,
Тастан сарай ... алыс ... ... ... хабар алғызды.
Аты жоқ құр арбаны
Мың шақырым жерлерге
Күн жарымда барғызды.
Адамды құстай ұшырды
Мал істейтін жұмысты,
От пен суға ... ... ... бұл ... ... ... ... жетістігі, электор жарығы, газ т.б. жетістіктердің оқу-білімнің
арқасында болатынын оқушыларға ... ... Оның ... ... өлеңдері оқушыларға туған өлкесінің табиғатын аялауға, Отанына
деген сүйіспеншілігінің артуына әсер ... ... ... өзен ағар ... ... беріп жарқыраған.
Жел соқса, ыстық түссе бір қалыпта
Аралап таумен тасты арқыраған.
Осындай ... ... ... ... ... ... маңызын және тәрбиелік мәнін ашып көрсету, мәдени-білім беру
қызметінің басты саласы.
Мәдени-білім беру қызметі – ... ... ең ... сала ... ... ... беру қызметінің формасы – экскурсия. ... ... ... ... ... ... ... беру және
оқушылардың бос уақытын тиімді пайдалану ... ... ... ... арқылы музей экспозициясы, оның бөлімдері және қорлары
халыққа таныстырылады.
Музей экскурсиясының мына ... ... тән ... ... ... ... ... ескерткіштерді танып білудің ұжымдық түрі;
- экскурсияны мамандар ақылы ұйымдастыру;
- арнайы маршрут арқылы ұйымдастыру;
- белгілі бір мақсатпен арнайы тақырыптық ... ... ... мен ... ... қойылып отырған ағартушылық
және үгіт – насихат міндеттерін атқарумен қатар жалпы ... ... ... ... ... шебер ұйымдастырылған экспозиция мен көрме оларды насихаттаушы
экскурсоводтың білімділігінің нәтижесінде ғана ... ... ... ... ... ала алады.
“Экскурсовод” – музей экспозициясы, музей тарихын айтып беруші маман.
1. Музейдің негізгі экспозициясында, көрмелерде, ... ... ... ... ... ... ... жеке көрермендерге
экспонаттарды жете таныстырушы музей қызыметкері.
2. Музейдің негізгі бағыты мен бейініне (профиліне) байланысты нысандар
(объектілер) бойынша дайындығы мол ... ... ... ... түрлері болады.
1. Жалпылама экскурсия дегеніміз – ... ... және ... ... ... таныстыру. (қысқаша айтып
беру).
2.Тақырыптық экссурсия ...... ... ... ... ... беріп, әр экспонаттың тарихымен және ... ... бере ... таныстыру (толығырақ, баяндап айтып беру).
Экспозиция материалдарын көруге келушілердің жас ерекшелігін ескерген ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларына 30
минуттан аспауы ... 7 ... ... 1сағ 10 мин, ... ... оқушыларына және
ересек адамдарға 1сағ 45 мин, 2 сағатқа дейін экскурсия ... ... ... кіріспе сөзден басталып, қортынды сөзбен
аяқталады. ... ... ... ... ... Мысалы:
1. Топпен танысу-өзін таныстыру, топтың құрамын анықтау, қызығушылығы
мен талап-қажеттілігі туралы анықтау. (қай тақырып ... ... ... ... ... таныстыру, Экспозициялар мен таныстыру.
3. Ақпарат бөлімі – ... ... ... ... ... оның өткізу тәртібі арқылы анықталады.
Экскурсия жұмыстарын ұйымдастыруда экскурсоводтың жеке ... ... ... мен ... ... көп ... ... негізгі міндеті – музей экспонаттары арқылы экскурсанттарды
бақылау, көру, қортындылау, жалпылау сияқты ... ... ...... ... де жан-жақты дайындығы бар адам
болуы керек. Мысалы: көрермендер шаршап тыңдағысы келмей дел – сал ... ... ... қысқартып, дауыс ырғағын өзгертіп, т.б. тез
аяқтауға тырысу керек.
III тарау
Өлке тану ... ... ... ... дегеніміз – жинақтары нақты әкімшілік – аумақтық
аймақтың тарихы мен табиғатын құжаттайтын кешендік бейіндегі музейлер.
Тарихи өлкетану ... ...... бір ... ... ... ... Зерттеу объектісі ретінде сол елді мекеннің тарихын
әлеуметтік-экалогиялық, ... ... ... ... ... болады.
Республикамызда өлкетану жұмысының бірден – бір орталығы – ... ... ... ... басты міндеті-оқу мен тәрбиені өмірмен
байланыстыру.
Ең алдымен өлкетану жұмысы ... ... ... ... ... беру ... ... пәні арқылы үлкен қоғамдық міндеттерді шешуге болады.
Жергілікті ... ... ... ... ... оқып ... ... бойында ұлтжандылық сезім қалыптасып,
ұлттық сана ... ... ... ... ... ... ... – мемлекеттік,
қоғамдық, мектептік болып бөлінеді.
Мектептегі өлкетану географиялық, тарихи, әдеби, эканомикалық, т.б. деп
саналады.
Тарихи өлкетану – ... ... бір ... бола ... ... ... ... т.б. ғылыми
салалармен тығыз байланыста болады.
Мектептегі өлкетануда негізгі жұмысты мұғалім атқарады. Мұғалім ... ... ... ... мақсатына қарай зерттеу объектісі мен
өлкетанудың негізгі әдістерін ... оған ... ... Мектептегі
тарихи өлкетану жұмыстары оқу барысында және оқудан тыс ... ... мен ... ... бұл екі ... ... ерекшеліктерімен қатар
ұқсастықтары да бар.
Оқу барысында барлық оқушылар өлкетанушылық ... ... ... тыс кезінде өз еркімен келетін оқушылар көбейе түседі. Әр түрлі
әдістерді пайдалану арқылы оқушуларды қызықтыра білу ... ... ... үйірме, кештер, экскурсия, экспедиция, туристік ... ... ... ... әр ... ... көптеп қолданылады.
Жергілікті жердің тарихына байланысты материалдарды көптеп жинау,
зерттеу арқылы ел эканомикасының ... ... даму ... мысалмен,
жергілікті жердің даму ерекшеліктерімен байланыстыра түсіндіру мүмкіншілігі
туады.
Тарихи өлкетануды оқытудың мақсаты: жас өлкетанушыларға ... ... ... ... ... жүргізуге баулу.
Тарихи өлкетанудың дерек көздерінің үш тобы бар-заттық, жазбаша,
ауызша. Тарихи ... ... ... ... ... ... ... тарихи өлкетану жұмысына кіріспес бұрын мұғалім нені
білу керек:
1. Нені ... яғни ... ... ... ауыз әдебиеті, қолөнер т.б.) ескерткіштер дегеніміз не?
деген сұраққа толық жауап бере алуы керек.
2. Қалай ... ... ... ... зерттеудің жолдары,
әдістері қандай? Қалай табу керек? Негізгі белгілері қандай?.
Археологиялық, этнографиялық материалдардан ... ... ... ... ... ... мүмкін. Оларды да терең талдай білу
қажет. Оқушылар мұғалімнің басшылығымен бұл ескерткіштерді тауып, ... ... ... ... қай ... орын алатынын анық білуі
керек.
3. Тарихи – мәдени ескерткіштерді қалай сипаттау керек?
Тарихи ескерткіштер тозады, ескіреді, ... ... ... ... ... ... ... болуы керек.
Қазақстан аумағында сан - алуан ескерткіштер бар. Олар рухани-мәдени
құндылықтар. Ескерткіштер қазақ халқының ұлттық ... ... мен ... ... ... ... қалу әр адамның қасиетті борышы.
Сонымен қатар ескерткіштер жастардың бойындағы ұлтжандылық сезімді, ... бен ... ... ... ... қазіргі және болашақ
ұрпақтардың алдындағы жауапкершілікті арттыра түсіреді.
Отбасы ... ... ... ... жерін сүю, ардақтау арқылы
т.б. қасиеттер әрбір жеткеншек пен азаматта өз жерінің, аулының, ... ... оның ... ... ... мен ... географиясын, жануарлар әлемін жетік білуден бастау алатыны
сөзсіз. Осы тұрғыда, шаруашылық пен ... ... үлес ... ... ... ... ісі ... шаруашылықты жоспарлы түрде игеруіне бағыт-
бағдар бола ... ... ... ... ... шикізат көздері, сумен
қанымдау қайнарларының жай-күйі мен жол ... және ... ... ... ... ... алмайынша жаңа
өнеркәсіптің тиімді істеп кетуі мүмкін емес. Қандайда болмасын кез-келген
кәсіпорын, ферма, шаруашылық ... ... ... ... алқаптарды
және оның топрақ қыртыстары мен ... ... су, ... ... тоғайын, атап айтқанда флорасын, ... ... ... ... ... іске кіріспейтіні белгілі.
Осындай мысалдардан-ақ қолданбалы ... ... ... ... ... зерттеулерге тығыз байланысты болып келеді. Сондықтанда
өлкетану ісі мамандар мен ... ғана ісі ... ... ... та
айналыса алатын жан-жақты білім саласы болып табылады.
Патшалық Ресейдің отаршылдық саясаты қазақтарды қаншама ... ... ... да ... ... Абай ... Ыбрай
Алтынсарин, Мәшһүр – Жүсіп Көпеев сынды ғалым, ағартушылармен ... ... ... ... ... ... ... В.В. Радлов қазақ фольклоры мен
этнографиясы ... аса мол ... ... Г.Н. ... Т.Г. ... В.А. Обручев және Абайдың досы Е.П. ... Орта Азия ... ... ... ... – П.П. Семенов-Тяньшаньский, Н.
М. Пржевальский, 1000 халық ... мен ... ... ... ... А. ... ... халқының этнографиясы мен тарихын, тұрмысын
айшықты бейнелеген Н.Г. Хлудов сияқты т.б. талантты орыс ... да ... мол мұра ... ... ... ... ... өзі кейін
баға жетпес мұраларға айналды.
Осындай жекелеген ғалымдармен қатар қазан ... ... ... ... мен түрлі комиссиялар жемісті жұмыс ... ... ... ... еңбек еткен Семей статистикалық
комитетінің негізінде ... Орыс ... ... Семей
бөлімшесінің 1886 жылдың мүшесі болған ұлы ақын Абай Құнанбаевта бар.
Географиялық қоғам Қазақстанның фольклоры, ... ... ... ... ... мол қызымет атқарды.
Кейін “Қазақстанды зерттеу орталығы” болып өзгертілген Орыс
географиялық ... ... ... ... ... ... мәселелерін зерттеу ісіне үлкен үлес қосты.
Құрамында көптеген өлкетанушылары мен ғалымдары бар ... ... ... ... ... ... ... қамтыған 40 томдық ғылыми еңбек басып шығарды.
Жақсы ұйымдастырылған өлкетану жұмыстары ғылымның ... мен ... көп ... тигізіп келген.
Өлке танушылардың бірі табиғатты зерттеп, ... ... ... және ... өсімдік, жақсы жайылым, су ресурстарын тауып жатса,
бірі түрлі саяси-әлеуметтік оқиғаларға ... ... ... ... және ... ... тіркеу, этнографиялық
экспонаттар жинау, халық ... ... алу ... ... ... ... дәуірінде өлке танушылық ісін басқару мен ұйымдастыру Қазақстан
Министрлер кеңесінің шешімімен Қазақ Ғылым Академиясына ... ... және ... ауылшаруашылық пункттері мен ғылыми мекемелердегі
короспендент-өлкетанушылар арқылы жүргізілді.
1949 жылдың ... ... ... қаласында Республикалық музей
қызыметкерлерінің семинары мен Қазақстан Орталық музейінің ғылыми ... ... ... ... ... ... аудандық өлкетану және
тарихи, мемориалдық музейлердің директорлары, Қазақстан Мемлекеттік Орталық
музейінің қызыметкерлері, ... ... ... және ... оқу
орындарының қызыметкерлері қатысты.
Семинарда музейлерді қайта құру ісіне арналған 14 баяндама тыңдалып,
талқыланды және ... ... ... мәселелерін қайта құру керектігі
айтылды:
1. Қорларды игеру мен ғылыми сипаттама жазу.
2. Музей профиліне сай белгілі ғылыми мәселелерді ... ... ... заман талабына сай қайта жасау және
жетілдіру жұмыстары.
4. Жинақтаушылық және ... ... ... ... ... мен ... зерттеу.
5. Консультациялық-анықтамалық, әдістемелік және баспа қызыметімен
шұғылдану т.б. жұмыстардың өте қарапайым ... келе ... ... ... ... өлкетану музейлерінде жинақтаушылық жұмыстарымен
айналыспайтындығы сынға алынады.
Сонымен қатар, ғылыми-зерттеу ... жоқ ... ... ... ... бар ... ... материалдық және рухани
мәдениеті экспонаттарын ... өзі ... ... ... ... ... бірі ... мәселесін зерттеу ісі”
– деп атап көрсетті, өз баяндамасында сол кездегі ҚМО ... ... ... кандидаты А. Жиреншин.
Қазіргі кезде өлкетану жұмысы негізінен ... ... ... ... дәрежедегі ұлттық, мемлекеттік, облыстық
аудандық және ... ... ... ... ... ... жекелеген музейлері (археология музейі, биология музейі,
геология музейі және ... жеке ... ... ... ... мен мәдениетін әр қырынан танытуда. Жоғарыда
айтылғандай, өлкетану ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Музей – жалпы адамзат баласының өмірінде заттық және рухани мәдениетті
танытуда, зерттеу мен насихаттауда үлкен роль атқарады.
Әсіресе, ұлттық, мәдени, ... ... ... ... ... ... ... оқып-үйренуге оның көмегі зор.
Музей ісі ғылымның, білім беру ісінің маңызды бір саласы.
Осы уақытқа дейін Қазақстандағы музейлер ... ... ... жұмыс
істеп келді. Кеңес дәуірі кезеңінде жалпы тарихи, тарихи ревалюциялық,
әскери-тарихи, этнографиялық, өлкетану музейі болып бөлінді де, олар ... 63% - ін ... ... ... ... бағыттарындағы музейлер басым.
Оларға мемлекет тарапынан көп ... ... онда ... ... ... қор, ... ... үгіт-
насихат бағыттары жұмыс істеп, жас ұрпақты тәрбиелеу ... ... ... ... ... институт ретінде атқаратын әлеуметтік
функцияларын қоғамдық-эканомикалық жағдайға сай жүргізеді.
Арнайы пән ... ... ... және ... ... ... ... оның тарихи тәжрибесін жинақтайды.
Кеңес үкіметі тұсында музейлер ғылыми-зерттеу және мәдени-ағартушылық
қызметін атқарды. ... ... ... ... негізделген, көбінесе
кеңес үкіметінің жетістіктері мен жеңістерін насихаттауға ... ... ... ... ... ... байланысты
көп өзгерді.
Музей арнайы жабдықталған, қоғамдық қажеттіліктерді өтеуге ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ақпарат құжаттарын жинайтын, ... бар ... ... оларға қойылатын талаптар да күшейді.
Музей ісі қоғам дамуымен тығыз байланысты ... Ол ... мен ... ... ... әсер ... музей ісіне байланысты жинақталған тәжірибе мен музей ісінің
мәселелерін көтеретін арнайы әдебиеттерде жарық көрген ... ... ... деп ... ... ... – музейлердің шығуы мен дамуы заңдылықтарын,
олардың әлеуметтік қызыметтерін, оны ... ... әр ... іске ... мен формаларын зерттейтін ғылыми пән. Музей ісінің теориясы ... ... ... тану, музеография мен музей ісінің әдістемесін
қамтиды.
Бұл термин XX ғасырдың ... ... ғана ... ... ... ертерек орнығып қалды.
Ғылымда бұрынғы қолданылған “музеография” деген термин музейге қатысты
барлық шығармаларда қолданылып келеді, ал XX ... ... ... ... сипаттауға ғана пайдаланылады.
Музейтану терминін көбінесе “музей ісіндегі ғылыми ілім” ... ... деп ... Бұл ... ... ... мен ғылым
арасындағы байланысты терең көтере алмайды.
Музейтану XVI ғасырдан бастап өзінің теориялық ... ... ... ... ұзақ мерзімнен соң басқа ... ... өз ... ... ... ... ғана музейтану жалпы ілімдік пән
ретінде негізгі ұғымдарды ... ... ... ... Халықарлық кеңесінде музейтану ғылыми сала ретінде толық
қабылданды. 1977 жылы ... ... ... ... ... ... XI конференцияда музеология комитеті құрылды. Онда іргелі
ғылыми-зерттеу еңбектерді жазуға бағдарламалар ... ... ... ... жасалды және 18 мамыр Халықаралық музей
күні болып бекітілді.
Музейтану – қоғамдық ғылым, ... ... ... процестерін
музей экспонаттары арқылы танымдық білім беріп, эмоциялық әсер қалдыратын
және ... ... ... әлеуметтік заңдылықтардың
формалдық қызыметін музей экспонаты, музей ісі арқылы ... ... пән және ... өлкетану саласымен тығыз байланыста дамиды.
Арнайы пән ретінде музейтану музей ісінің теориялық және ... ... ... ... ісіндегі тарихи тәжірибені
қортындылайды.
Кез келген ғылыми саланың зерттеу нысанасы мен ... пәні ... ... ... – музей, музей ісі, музей экспонаты ... және ... ісі ... ... ... мәдениет, өнертану, социялогия
және басқа ғылыми салаларда зерттеу нысанасы ... ... ... пәні ... ... ... ... анықтайтын
ғылыми жүйе ретінде қарастырылуы қажет.
Музей арқылы жас ұрпаққа рухани-адамгершілік және
патриоттық тәрбие беру.
Музейдің мәдени – ... ... ... ... бір ... ... ... белсенді, эстетикалық талғамы зор, қоғамға
пайдалы адам ... ... ... мен көрмелерді ұйымдастыру арқылы музей әртүрлі
жастағы, әлеуметтік және әртүрлі категориядағы, әр мамандық ... ... ... ... жұмысы – тарих арқылы, тарихи-мәдени ескерткіштерді
насихаттау, сол ... жас ... ... және ... ... ... музей мәдениетіне тарту, тарихын сүю, еліне деген
мақтаныш пен отаншылдық сезімін ояту, тарихи ... ... ... таныстыру деген сөз. Музейдің қоғамдық-
әлеуметтік мәнін жете түсініп, оны тәрбиелік мақсатта толығымен пайдалану
үшін ... ... пәні ... ... ... білім беру мен тәрбиелеу мақсатында ... ... ... ... ғылыми пән, музей жұмысының коммуникациялық формаларын, музей
ісін ұйымдастыруды педагогикалық тұрғыдан қарастырады.
Музейдің педагогикалық зерттеу пәні – ... ... ... ... әдістерін, түрлерін, жұмыс бағыттарын қарастырады.
Педагогикалық жұмыстың ... ... мен ... бірі ... ... ... адам тәрбиелеу. Қай ғасырда болмасын
тәрбие ... ... тыс ... ... музей экспозициясы және
онда қойылған музей экспонаттары жоғары ізгілік пен адамгершілігі бар, жан-
жақты мәдениетті тұлғаның ... ... әсер ... ... ... тәрбиелеуде олардың білім мен ғылымға деген ынта жігерінің
құлшынысын, қызығушылығын, қабілетін дамытуда ... ... ... ... ... өзінің әр даму кезеңіне байланысты, музей ... ... қоя ... оның ... ... және тәрбиелік мүмкіндіктерін
толығымен пайдалануға мүдделі.
Ал, музейдің қоғам дамуына, оның мүшелерінің жан-жақты көз-қарасының
қалыптасуына қосатын ... ... ... тән ... мен ... аша білуіне байланысты.
Музей экспозициясын көрген оқушылар одан ... ... ой ... ... етіп ... ол өз ... аңғаруға,
айналасындағылардың іс-әрекетін түсінуіне, ойлануына, сезінуіне ... Ол үшін ... ... мен ... ... ... білу ... Жас ұрпақты Отан сүйгіштікке, патриоттыққа, рухани-
адамгершілікке тәрбиелеуде мына ... ... ... ашып
көрсетуге болады. Мысалы: “Ұлы Отан соғысының қаҺармандық ... ... ер ... ... ... т.б.
Осы тақырыптарға қысқаша тоқталып өтсек: Биылғы жылы тойланған “Ұлы
Отан соғысының 64 ... ... ... ... ... ... отты
жылдарында басқалармен бірге қаһармандық ерлік көрсеткен ұстаздарымызда
көп болды. Мектеп ... осы ... ... ... соғыс
ардагерлерімен кездесулер ұйымдастырып, олардың әңгімесін тыңдау.
Оқушыларға одан ... ... ... Ұлы Отан ... жылдарында, азаматтық пен патриотизмнің аса
бір алып көрінісі, бүкіл халық болып майданға көмектесуден анық көрінді.
Қазақстан оқушылары ... ... деп жылы ... ... ... Метал сынықтарын, шипалы шөптер, қорғаныс қорына ақшалай ... ... ... ... ... үлкендердің орнына егіс даласындағы
еңбекке араласты. Бидай ору, егін ... шөп ... оны ... ... ... ... ... болды. Ал, оқушы қыздар аналарымен
бірге, соғысқа кеткен азаматтарға ... ... ... ... ... ... ... олар сабақтан қол үзіп, кешкі және сырттан
оқуға мәжбүр болды.
Көрме арқылы көрсету және ... ... ... ... ... “Ереуіл атқа ер салмай”.
Бұл тақырыпта экспозиция ұйымдастырып, тақырыпты екі бөлімнен ... ... ... ... және ақындығы.
Қазақ халқының тәуелсіздік жолындағы тарихы, ... ... ... ... пен ... үшін ... тарихымен сабақтастығында
жатыр. Халқы мен жұртын сүйген асыл ердің ... ... сол ... ... ... көрсете отырып, экскурсия барысында Махамбет
өлеңдеріне талдау жасап, оқушыларға түсіндіру керек. Мысалы:
Ереуіл атқа ер салмай,
Ереуіл найза ... ... жер ... ісі ... ме? – деп ... жыр ... ... ішкі жан
сезімін тебірентпей қоймайтыны анық.
Сол заманда көтеріліске итермелеген, оның ашу-ызасын тудырған жағдайдың
мәнісін оқушыларға ... ... ... беру.
Халық бұқарасының шарықтау шегі шаруалар көтерілісі болды.
1836 – 1838 ... ... ... ... ... ... ... қарсы,
феодалдыққа және отаршылдыққа қарсы бағытталды. Жер үшін ... ... ... себебі болғанмен, көтеріліс жер
үшін күрестің ... асып ... еді. Ал, ... ... ... ... Махамбеттің ақындық шығармалары езілген еңбекшілер өмірі
мен үстемтаптың ... ... ... ... ... ... ... Махамбет өлеңдері 1836-1838 жылдары
Бөкей Ордасында болған шаруалар ... ... ... ... елін, жерін жанындай сүйді, озбырлық саясат жүргізіп
отырған патша отаршылдарын, халық жерін ... ... ... топты
әшкерледі, жек көрді.
Бөкей Ордасы билеушілеріне деген ... ... ... ... ... ... өткір өлеңдерінде қазақ шаруаларына жер
беруді, озбыр ақсүйектерді биліктен ... ... ... алуды арман
етті.
Өздеріңдей хандардың,
Қарны жуан билердің
Атандай даусын ақыртып,
Лауазымын көкке шақыртып
Басын кессем деп едім.
Еділдің бойы ен тоғай.
Ел қондырсам деп ... ... сол ... ... деп ... отты өлеңдері езілген елдің еңсесін көтерді”,- деген
сияқты мәселелерді ашып көрсету керек.
Қазақ ... ... ... ... ... қару-жарақтары мен
қорғаныс киімдері болды. Көшпелі халықтар қаруы саналған бес ... ... ... ... ... ... ... әдістері
болды. Мысалы:
1. Ату қаруы – жақ, жай, садақ, мылтық, ... ... ...... сүңгі, жыда.
3. Кесу қаруы – қылыш, семсер, сапы.
4. Шабу ...... ... Соғу ...... ... ... қаруларды мемлекеттік музейлерден кездестіруге болады. Мысалы:
мемлекеттік музей қорларында сақталған осындай қару-жарақтар ... және ... ... ... сақ, ... ... ... қыпшақ, оғыз т.б. жауынгерлердің қаруларының барлық түрлерін танып
білуге мүмкіндік береді.
Енді қорғаныс киімдер ... ... ...... екі қапталды, арқаны тұтас жауып тұратын қорғаныс
киім Ол асыл ... ...... ... оғы т.б. ... қорғануға арналған
жауынгерлер киімі. Ол ұсақ темір шығыршықтардан ... ... ... ... ... ... далбайы, кейбіреулерінде кеудені,
білекті, тізені, иықты қорғайтын жалпақ темірден ... ... ... ... ... ... аймауыт, ақберен, бадана, кіреуке,
көбе сияқты түрлері болған.
Аймауыт – асыл ... ... ... ... ... жағасы, жеңі,
етегі, көкірек, арқа, білекті ... ... ... болады.
Бадана – сақина торлы темір сауыт. Шығыршықты көздеріне асыл ... ... ... ... “бадана көзді ақ сауыт” – деп атайтыны осыдан. Оның етек жеңі ұзын
да , қысқа да болуы ...... ... ... Кеудесінде, арқасында, иығында, білек
үстінде темірден не көзеден жасалған қорғаныс шарайнасы болады.
Көбе – қазақ батырларының ... ... ... ... оны ... ұқсатып қоладан, мыстан, кейде алтыннан қобылап, қатпарлап тізіп,
жейде тәрізді етіп жасайды.
Садақ оғы көбені бұза ... Ол үшін ... ... қозы ... ... Көбе кебенек сыртынан киетін сауыт дедік.
Енді “кебенек” деген қандай киім екендігін түсіндіре кетейік. ... ... ... ... ... ... ... үшін
киетін сырт киімі.
Оны киізден, ешкінің терісінен тігеді. Кебенекке арналған киізді ... етіп ... ... Боялған жұқа киіздерден, табиғи қара немесе қоңыр
түсті киізден атқа отыруға ыңғайлы етіп, артына ... ... ... ... тік, ... ... жаға ... /күләпәра – мойны мен тұтас
тігілетін бас киім, оны қазір кішкентай балалардың кимінде жиі ... ... ... кезде ата-бабаларымыз қай кезде болмасын, қандай жағдайда
болмасын өздеріне керекті қару-жарақты да, ... де ... ... Оқушыларға осындай түсігігі мен мән-мағынасы ... ... ... жан-жақты түсіндіре отырып, ғылыми талдау жасап, айтып беру
керек.
Енді “Егемен Қазақстан” атты ... ... ... ... ... 1991 жылы ... қол жеткізген соң, Кеңестік саяси
жүйеден демократиялық құндылықтарға сүйенген саяси құрылымға аяқ басты.
Қысқа ... ... ... ... ... ... сақтауда, эканомиканы нығайтуға және ұлттық мәдениетті дамыту
саласында недәуір жетістіктерге жетті”.(мәтін жазып ілу)
Экспозицияда көрсетілетін материалдар:
1. Егемен Қазақстанның алғаш ... 1993 ж 28 ... ... жылы 30 тамызда ҚР-ның жаңа Конституциясы қабылданды.
2. Қазақстан Республикасының халықтары ... ... ... ... ... (1991 ж. 1 желтоқсанда және 2005 ж желтоқсанда қайта
сайланған даталарды көрсету). Қазақстан ... ... ... осы ... ... салтанатты рәсімінде киген киімімен түскен
суреттерді тауып, ... қою ... ... ... ... белдіктің авторы Берік Әлібаев) (Елбасының қайта сайлануы
туралы енгізіп, экспозицияны жаңарту).
3. 1991 жылы 10 ... ... ... ... ... Советтік
Социялистік Республикасы” енді, “Қазақстан Республикасы” деп ... 1991 ж. 10 ... ... ... өз ... ... 1992 ж. 4 маусымда Қазақстан Республикасының туы, елтаңбасы, әнұраны
қабылданды (қазіргі әнұран туралы айту).
6. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... 1993 ж. 12 ... жарлығы шықты. Қазақстан
Республикасының теңгесі айналымға енді.
7. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... метал ақшалары пайда болды (1995-1996 жж т.б.).
8. Әскери Ант. Қазақстан Республикасы гвардиясы 1992 ж 16 наурызда құрылды.
9. Республикалық ... ... ... рәсім кезінде киетін
киімдері. 1996 ж. ... ... ... ... ... ... Республикасының рәміздері. Оқушыларды Отан ... ... ... және ... ... тарихын білуге
осындай тақырыптарда экспозициялар ұйымдастыру мектеп музейлерінің басты
міндеті.
Этнографиялық мектеп музейінің ... ... ...... де ескі грек ... ... Оның ... “этнос” деген сөз – “халық” деп аударылады, ал, екіншісі – “графейн”
деген сөз – ... ... ... деген мағынаны білдіреді.
Кейбір шетелдерде этнографиялық проблематиканы ... ... ... ... үшін ... ... ... де қолданылып жүр
/бұл терминді қазіргі кезде біздің ғалымдар да қолданады/.
“Халық” деген сөз орыс ... де, осы ... өзге ... ... ... ... ие. ... деген сөзде еңбекші бұқара да, ұлттық
топтар да, жалпы адамдар жиынтығы да ... ... ... сөзі ... жүзі ... деген сөз тіркесіндегі
мағынада қолданылған жағдайда ғылымда ... ... ... грек тілінде –
халық/ деген жинақтамалы ұғым пайдаланылады.
Сонымен, бұл ұғымның нақты мағынасы қандай? Ғылымда бұл ... ... ... бар. ... ... ... арасындағы осы кездегі басым
түсінікке орай, этнос /халық/ ... ... еркі ... ...... ... нәтижесінде пайда болған ... ... бір ... Әр ... тән ...... ... тұрақтылығы: әдетте
олар аса көптеген жүз жылдықтар бойы сақталады.
Әр этностың белгілі бір ішкі ... ... ... – ақ оны ... пайда болған басқа барлық этностардан айырып тұратын өзгеше сипаты
болады. Мұның өзінде жеке ... ... ... өзіндік сана –
сезімі: олар өзара идентификациясы да /яғни, бір-біріне жақындығы ... ... ... “біз” және “олар” ... ... ... да ... рөл атқарады. Солай бола тұрса да,
көптеген бұржуазия ғалымдары этностың мәнін тек өзіндік сана – ... ... ... ... сана – ... ... ... этносына кіретін
объективті, шын мәнінде өмірде орын алып отырған белгілер ... ... ... ... мүшелері тұрмыс салтының әр түрлі саласында
көзге түсетін ортақ белгілер мен айырма ерекшеліктер.
Сол салалардың ішіндегі аса маңыздысының бірі – тіл. Тіл ... ... ... ... ... ... құралы ретінде
қызымет етеді, сонымен бірге ол әлгі ... ... ... ... ... немесе солардың басым көпшілігінен бөліп тұрады.
Этностардың өмір ... үшін ... ... ... те ... рөл ... өзі ең ... мәдениеттің күнделікті тұрмыста көрініп тұратын
дәстүрлі, бұқаралық сипаты бар сыңарларына ... ... ... ... дәстүрлі нәрселер-тұрғын үй, шаруашылық керек-жарағы,
ұлттық киім-кешек, азық-түлік т.с.с. Рухани мәдениетте ... - ... ... өнер ... тіл, дін т.б.
Этнос мүшелерінің мәдени бірлігі өз ... сол ... ... ерекшеліктерімен, ең бастысы психиканың жалпы адам
баласына тән қасиеттерінің көріну нышандарымен, стилімен тығыз ... ... ... жағынан бұл ерекшеліктер этникалық
/ұлттық/ сипат дегенді құрайды.
Этнография кез-келген халықтың ... ... мен салт ... ... қазақтың киіз үйі, киіз үйдің жиһаздары, ұлттық киімдер
мен тағамдар, мал бағу, ... ... ... т.б. ... тәлімгерлік түрлері.
Енді этнографиялық мектеп музейінің экспозициясына тақырыптық
зкскурсия жүргіземіз. Этнография музейін құру үшін ... ... ... ... ... ... бөле ... әр бөлімге жеке-жеке тоқталамыз.
Бірінші қазақ халқыны шығу тарихына қысқаша түсінік. Мысалы: жер бетіндегі
көптеген ... төл ... ... шыққандығы белгісіз, немесе екі
ұшты даулы болып келсе, “қазақ” ... ... да ... ... ... дейін болмай жатқаны әмбеге аян.
1562 жылы Лондонда басылған ағылшын саяхатшысы Антонио Дженкинсонның
жоба ... ... ... халқының пайда болуы туралы»
картасы, қазақ халқының алғашқы хандарының билік ету кезеңдерінің даталары
көрсетілген схемалар т.б. ... ... ... ... айта кету ... ... табылған алғашқы қазақ хандарының қол жазбалары да
/XII-XIII ғасырларды қамтиды, көшірмесі/ көрермендер үшін тың ... – қону ... ... ... ... ... басты саласы көшпелі
және жартылай көшпелі мал шаруашылығы болды.
Малдың негізгі түліктері ретінде қой ... түйе ... ... белгілен ендік бағытында көшіп қонды. Көшпелілер жазда қыраттарда,
таудағы жайлауларда жайлады. Қыста өзен ... көл ... мен ... ... ... ... тіпті мыңдаған киллометрге
созылған. Көшіп-қонудың өзі қазақтар үшін үлкен салтанат есептелді. Қазақ
түсінігінде көше ... ... ... ... ... жоқ ... Қазақ
қауымы көшкен күні, еруде кимеитін жақсы киімдерін киеді. ... ... ... – түйеге, атқа, арбаға т.б. әдемі кілем, сырмақ ,
алашаларын ... ... ... көңілді аттанған. Көшер алдында жолға жіп
тартып жағады, немесе ... ... ... ... ... ... сол ... арасынан көш көлігін, мал-жанын, от арасынан өткізіп,
жолын тазарту ырымын жасады /ауру-сырқау, ... ... бәрі ... ... деген оймен/.
Жылқы малын от арасынан өткізбесе де болады, өйткені ол таза мал деп
есептеген. Қоныстанатын жаңа ... ... ... сол ... ... ... ... жылқы малы сезімтал болады. Арам суға мал ... ... ... халық үшін жаңа жердің қолайлы болуы, ең бірінші мал
үшін қажет деп есептеген.
Еру отырған ауылдар ... ... ... ауылды жабыла қарсы алып,
“Қоныс жайлы болсын!”, - деп, олардың жүгін түсірісіп, үйін тігіседі және
ерулік ... ... ... ... шай, ... ... сабалап
қымыз апару, тіпті қой сойып қонақ ету ... ... Бұл ... ... ... ... сый-құрмет және қамқорлық еді. Бұл істер
ағайын арасында “еруге-қару” ретінде алма-кезек болып отырады.
Мұны қазақта “ағайын берекесі” деп ... ... келе ... көш ... ауылдың үстінен өтсе, сол ауылдың әйелдері ... ... ... алып ... ... келе жатқан аналар мен жас балаларды ат үстінен
сусындатып жөнелтетін.
Еру ... ер ... көш ... келе ... ... ... “Көш байсалды болсын!”,- деп тілек айтады. Көршілері бәрі ... ... Іңір түсе ... ... кезде таудың аршасын жағып,
«Алас-алас, пәле-жала қалас»-деп, үйді жасы ... ... ... ... ... болғанан соң да, өздерінің әдет-ғұрып, салт-
дәстүрлерін жалғастырады.
“Үмей” яки ...... ... ерте заманнан келе жатқан
салттардың бірі. Бұл салт бойынша ... ... ... ... ... Қой ... қой қырқу, үй көтеру, жылқы күзеп, тай
таңбалау, соғым сою, егін ору, шөп шабу және ... той ... ас ... ұзату, жүн сабап киіз басу, өрмек құрып, алаша тоқу ... ... ... ... ... ... осы көмекке келіп, қолқабыс істегендерді тамақпен ... ... ... ... істеген жұмысына ақы сұрамайды. Шағын ғана
ауылдың осындай салт-дәстүрі ... ... ... думан тойға ұласып,
жатты.
Көштің де түрлері көп. Мысалы: салтанатты көш, қайғылы көш, ... ... көш т.б. ... ... – қыз ұзату кезінде, ауқатты
адамдар қызының жасауын мал мүлкімен қоса бергенде, көш көліктеріне ... ... ... ... ... байлардың қыздарын/ және тыныштық
замандағы қоныстану көштері жатады. Қайғылы көш-көшіп келе жатқанда, жолда
бір адам қазаға ұшыраған жағдай т.б. ... ... тап ... ...... ... шұбырынды, Алқакөл сұлама заманындағы”
көштер жатады. ... XVI-XVII ... ... ... Қазақ
даласына баса-көктеп кіруі.
Қазақ халқының елін-жерін тастап, бас-сауғалап ... ... ... ... ... заманындағы көшті айтуға болады.
Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.
Қарындастан айрылған қиын екен,
Екі көзге мөлдіреп жас келеді, - деп ... өлең ... ... қазақтың өрімдей ұл қыздарын тұтқынға ... алып ... ... басынан өткізген қазақ халқының қаралы көші болған. Ал,
ауыр азапты көш – деп, ... ... келе ... табиғаттың дүлей күштеріне
тап болып, азап көрген /дауыл, боран, нөсер жаңбыр т.б./ ... ... ... XIX ... аяғы мен XX ... ... ... оның ішінде Жетісу аймақтары өзбек хандарының езгісінде ... ... Хиуа ... ... баса ... ... - ... қаралы көшті басынан өткеруіне әкеліп соқты.
Сол кезде Жамбыл Жабаев атамыз дүниеге ... ... ... ... қар аралас соғып боран,
Ел үрей, көк найзалы жау торыған.
Байғара ... мен ... – деп ... атым ... – деп ... ... ... бояумен кенепке түсірген орыс ... ... ... Ол 1850 ... 25 қарашасында Орлов губерниясында
дүниеге келді. Одессаның сурет салатын мектебі мен Петербургтің ... ... ... ... ... алғашқы сауатын ашқан. 1877 жылы
Қазақстанға келді.
Н.Г. Хлудовты айтып отырған ... оның ... ... тығыз байланысты. Экспедицияларға қатысу, мемлекеттік
қызмет, ... ... ... ... ... ... өмірінің
ерекшелігі мен рухани тірлігін танытып, өз еңбектерінде сол көріністерді
барынша дәл ... ... ... ... ... қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс
тіршілікке байланысты суреттерді жазды. Н.Г. Хлудовтың “Салтанатты көш”,
“Боранды ... т.б. ... ... ... ... көп. ... ... көркем өмірімен, қазақ халқының мәдениетімен
тығыз байланысты.
Сондай-ақ қазақтың эктенсивті мал шаруашылығы өте баяу ... ... ... құбылыстарына түгелдей тәуелді болды.
Әдетте қысқа арнап жем-шөп дайындалмайтын, сондықтан көк мұз ... ... қар ... ... мал тұяғымен тебіндей алмай, жаппай қырылып
“жұт болған” оқиғаны да қазақ халқы бастан кешетін.
Осы жағдайды суретші З. ... ... деп ... ... малдың
жұттан қырылып жатқан бейнесі көрсетіледі. Бұндай қасіретті стихиялы апат
біршама жиі қайталанып, халық ... ... пен ... ... ... жүйкелеткен.
Осындай қазақ халқының өмірімен байланысты суреттерді көбірек ... ... мол ... ... ... Өйткені, біздің ата-бабаларымыз
басынан көптеген қиындықтар кешкен.
Киіз үй.
Бар өмірі дала жағдайымен тікелей байланысты ... ... ... ... киіз ... үй мәдени – тұрмыстық және шаруашылық мақсатқа ... ... ... ... жаздық тұрғын киіз үй, мереке жиынға немесе ... ... ... ... киіз үй, ... ... тігуге арналған
абылайша немесе жолым үй және ... ... ... ... ... киіз
үй.
Ақ үй, ақ орда деп аталатын қонақ үйлер көркем безендірілуі жағынан
ерекше көз тартады. Жас ... ... отау үй де ... ... бай,
сәнді де, салтанатты болып келеді. Ақ орданың басқалардан айырмашылығы оның
көлемінің үлкендігінде. Мұндай ... ең ... 12 ... 18 ... ... 30 қанатқа дейін тігілетін болған.
Киіз үй керегесінің басы 70-80 нен 360 қа ... ... ... ... кең 8 ... 30 қанатқа дейін баратын үйлері «ақ орда», ... деп ... ... мен ... тән ... 6 ... ақ ... үй, қара лашық, жаппа т.б. деп атаған.
Айта кететін бір жағдай, қазіргі көріп жүрген үйлер бірден дәл ... ... ... жоқ. Ол ... ... ... әр ... тұрғын үйдің қарапайым түрлерін жетілдірудің нәтижесі болып
табылады. ... ... өмір ... халық көшпенділік кезінде әуелі
бірнеше сырықтың басын қосып бумай, оны ... ... ... Одан
беріректе сырықтың ұшын әр жерден ... ... ... ... ... ... қарапайым түрі/.
Мұндай күрке бұрынғыға қарағанда әрі кең, әрі ... ... ... ... ... ... төменгі және жоғарғы бөліктерден тұрады.
Уық пен керегенің негізі осылайша қаланды.
Соңғы VII-VIII ғасырлар бойына киіз үйге ... ... ... үшін ең қолайлы баспана болып қалды.
Ол ауа райының қандай ... да ... өте ...... ... ... ауа алмасуы талапқа сай, жел-дауылға көп шайқалмайды,
берік төбесі жадағай емес, күмбез болып келгендіктен жаңбыр өтпейді, жинап,
тігуі ... ... ... ... ... үшін киіз үйді ертедегі
жаугершілік жорықтарда да үнемі қолданып ... Киіз ... ... керегеге, уық, шаңырақ,, сықырлауық деп атайды. Керегенің әр
ағашын желі, ал ... ... ең ...... ... балашық, ең
қысқасын сағанақ деп атайды. Бір керегеде 14 ерісі, 9 ... 9 ... ... ... әр ... ... деп айтады. Қанат саны үй
көлеміне қарай көбейе береді. (6- 8 ден 30 қантқа ... ... ... ... уық ... жері керегенің басы
- деп аталады. Киіз үйдің үлкен, кішілігі осы ... ... ... ... ... технологиясына қарай желкөз, торкөз кереге болып
бөлінеді. Желкөз керегеге 11, 13, 15 ... 80, 90 ... Тор ... 17,19,21 ... 95, 110, 120 басты болып
келеді. Керегенің басына қарай уық саны да азайып, ... ... ... көзі ... ... бір желі ... азат ... Мұндай
кереге жазылғыш келеді. Торкөз керегенің көзі тар жұдырық сыймайтындай
болады.
Уық – кереге басы мен ... ... ... Ол ... ... Уықтың жоғары түзу жағын қары, ... ... ... ... ұшын ... ... ... кереге басына байлайтын жағын тесіп, бау
өткізеді. Оны уық бау немесе балақ бау деп ... ... ... уықтарының
ұзындығы 2 м, 2,5 метр.
Шаңырақ – киіз үйдің еңсесін құрап, тұтастырып тұратын күмбез.
Шаңырақтың шеңбері 3-5 м шамасында. Оны ... ... сом ... ... қоспаларын жылтырауық металмен құрсаулайды. Шаңырақтың
дөңгелек шеңберін ... ... уық ... төрт қырлы көз қаламдықтар теседі. Шаңырақ тоғынның
үстінен түндікті ... тұру үшін және киіз ... ... ...... үшін 45 ... ... айқастыра бекітілген ағаштарды күлдіреуіш
деп атайды. Күлдіреуіш арқылы үйге жарық түседі, түтін шығады.
Сықырлауық - /жарма есік/ ... ... ... киіз үйге кіріп
шығатын есік қызыметін атқарады. Ол ... пен ... ... және жарма беттен тұрады. Қос босаға мен маңдайша ауқымды келетін
үйлесімді ... ... есік ... ... өрнекті, бедері сүйекпен
немесе металмен қапталады.
Киіз үйдің сыртқы әбзелдері күн сәулесін және ... ... ... ... ... ... ... киізден /ақ киіз/ пішіп, ою
өрнектермен безендіреді.
Туырлық – керегенің іргесінен уықтың ортасына ... ... ... үзік ... киіз есік ... ... ... есіктің сырты киіз, ортасы ши, астары жарғақ теріден жасалады.
Шиыршықтап түйіп қоюға ыңғайлы. Киіз үйдің ... ... ... ... бастырып тұру мақсатында бау-басқұрлар қолданылады.
Таңғыш – екі ... ... ... ... ... ... жіңішке
құр.
Бас арқан – керегенің басын сыртынан бастыра орап таңатын қыл арқан.
Шалма – уықтарды ығып кетпеуі үшін шалмап ... құр. Уық ... ... деп те ... бау - ... ... ... құр, шаңыраққа үш жерден байланып,
керегеге асылады, киіз үйге сәндік – ... ... ... ... ...... ... шаңырақты салмамен басып тұру.
Басқұр – киіз ... ішін ... үшін әрі ... кереге басына
үйкелмеуі үшін уық пен керегенің түйіскен жерін сыртынан бастырып ... ... құр. ... бау - ... ... ... әрі әсемдік үшін
түр салынған жалпақ терме.
Үзік бау – үзіктің екі жиегінен ... үш ... ... ... ... ... ... байлайтын жалпақ терме бау.
Бақан – бір ұшы /жоғарғы/ екі аша етіп ... ұзын ... ... ... түзу ... жасалынады. Ол киіз үйді
тіккен кезде шаңырақты көтеріп тұрады. Уық қаламын шаңырақ ... ... ... ұшын ... ... ... байлаған кезде
қолданылады. Кереге мен туырлық арасынан айналдыра ... ... ... ... ... ... киіз үйдің сырт ... ... ... ... боялған қой жүнін орау арқылы тоқылған шиді
шым ши деп айтады.
Ши кейде ... ... ... Киіз ... ішкі ... тәртібіне үлкен көңіл бөлу керек. Киіз үй ішіндегі кеңістік
есеппен ... ... ... ... ... ... ... арналған
құрметті орын.
Осы қақ төрде ағаш сандықтар сүйекпен, былғарымен, күміс шегелермен
т.б. сүйекпен безендірілген ою-өрнектер ... ... ... ... тысталады.
Сандықтың үстіне қыз жасауына дайындалған көрпе, жастықтар жиналады.
Осы төсектің іргесіне кестелі ... ... ... кілем ілінеді.
Есіктен кіргенде оң жақ әйелдер бөлігі болып есептеледі.
Мұнда кестелі шымылдық, төсек орын, сүйекпен өрнектелген ағаш ... ... Ыдыс – аяқ, ... ... ... есікке тақау жерге
қойылады. Сол жақ – ер адамдарға арналады.
Онда ат әбзелдері, ... ... ... ... ... ... ... киімдері, аң терілері және басқа да заттар қойылады.
Мал шаруашылығы.
XVI – XVII ... ... ... шаруашылығының басты саласы
көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы ... ... ... қой, ... түйе ... еті мен сүті тамақ, терісі мен жүні киім, аяқ киім, ыдыс – аяқ,
шаруашылыққа ... ... да ... ... ... ... ... шаруашылығы бұдан кем рөл атқарған жоқ.
Оның да еті тамақ, терісі киім, сүтінен қымыз дайындады. ... ... емге ... дәрі ... қолданылды. Жылқының басқа малдан ерекшелігі –
ауа-райының барлық қолайсыз жағдайына төзімді, күй ... ... ... ... өсіп-өнеді. Жылқымен малын бақты, аңға, жорыққа
шықты.
Көптеген аудандарда түйе өсіру едәуір орын алған. Түйе мен ... ... ... ... Түйе ... шекпен сияқты киім тікті. Түйенің
шұбаты да қымыз сияқты емдік сусын. ... жыл ... ... ендік
бағытында көшіп-қонды.
Көшпелілер жазда қыраттарда, таудағы жайлауларда жайлады. Қыста өзен
көл ... ... ... мен ... арасы көбіне жүздеген, кейде
мыңдаған киллометрге созылған.
Экспозицияда күнделікті шаруашылықта ... ... ... Мысалы: торсықтар мал сүтінен дайындалған, қымыз, айран, шалап
сияқты сусындар құюға және сақтауға арналған.
Ал, кесеқап – ... ... кесе ... ... үшін ... ... өңделіп, түрлі-түсті ою-өрнекпен безендіріліп, бояалып
жасалынады.
Сол сияқты бие сауатын көнек бұл да теріден жасалады. Ал, түйе сауатын
шелек ағаштан ... Күбі - ... ... ... ... ... дәмді
болу үшін осы ыдыстығы қымызды піседі.
Майды да осы ыдысқа пісіп дайындап шығарады. Ағаш ... ыдыс ... ... ... мән ... Солардың бірі – қымыз құюға арналған
ағаштан жасалған тегене мен қымыз ішетін ағаш тостағандар.
Бұл ... іші де, ... да ... ... ... қарала өрнек
салынып, сәнделіп жасалады.
Табиғи шаруашылық
Өрісі биік өнер атаулының қай саласы ... жер ... ... сияқты қазақ халқында да сонау заманнан келе жатқан тамаша
тарихымен және бір ... ғана тән ... ... ... түсті.
Көшпелі халықтың ішінде ағаш шеберлері, яғни ағаш ... да ... ... ... ... ... орындары, яғни шеберханасы да
болған жоқ.
Шеберлер кез-келген көлеңкелі жерді ... ... ... ... сол ... ... жасады. Олар балаларын, немерелерін қастарына
ертіп жүріп, өз өнерлерін оларға да үйретті.
Ағаштан түйін түйген қолөнершілердің асқан ... ... ... Ағаштан бедерлі әшекейлер, ою-өрнектер жасау халық арасында
ертеден келе ... ... ... ... Мысалы: адалбақан – киім ... ... Оған ... адал ... үшін (ит, ... ... ... тиспеуі үшін) дорбаға салып іліп қояды. Адалбақанды түндікті ашу
үшін және киіз үйдің шаңырағын көтеру үшін де ... ...... ... үй жиһаздарын да дайындады. Сандық, абажа, кебеже, жүк аяқ,
төсектің басы ... үй ... ... ... бейімделген, сынбайтын, жеп-жеңіл
әрі ықшамды етіп жасалады. Әр аймақтың шеберлерінің ... ... ... ... ұқсамайды.
Ағаш бұйымдарын көркемдеу үшін шеберлер көбінесе геометриялық және
зооморфтық ою-өрнектерді қолданған. Яғни, мифтік – ... ... ... ... мұра етіп ... мақсатында пайдаланған.
Кебеже – азық-түлік сақтауға арналған ағаштан жасалған жиһаз. Кебеже бетін
оюлап, сүйектермен нәзік өрнектер ... ... ... ...... әр түрлі уақ-түйек бұйымдар сақтау үшін үлкенді – кішілі
қол сандық, әбдіре және жағлан пайдаланылады. ... жұқа ... ... түгелдей қалың былғарымен қаптап жасайды. Тегене, ... ... ... мен шұңғыл астаулардың түрлері де ағаштан ... ... ... ... ... ет ... ... – ақ әр түрлі ағаштардан күнделікті үй шаруасына арналған
шүмекті және ... ... де ... ... ... ... түбі
бөлек салынса, енді бірде ағаш кесіндісінің өзінен түп ... ... түп жағы мен ... ... ... салынады.
Қазақ ұсталары тұтас ағаш кесіндісінен ішін үңгіп келі жасайды. Келі ... ... ... ... ... әрі ... ... ағашын
қолданады.
Ағаштан жасалған қымыз құятын күбілер де төзімділігі жағынан ... Күбі ... да әр ... ... бар. Бірі ... мол ... тұтас қайың кесіндісінің өзегін ұңғып, кеңейту арқылы ... ... ... ... дайындалған бірнеше бөлек жіңішке тақтайшаларды темір
құсаулармен біріктіру ... ... ...... ... ... салт атқа мініп жүру үшін пайдаланатын
әбзел. Ер – тұрман жасау тек халық ішінен шыққан ... ... ... ... ... ... ... біреулері ердің соқа басын
жасайтын болса, екіншілері ағаштан ер ... ... ... ... қоладан үзенгі құйып, темірге күміс, алтын жалатып және сүйекпен
нақыштап, асыл тастардан көздер орнатып, ертоқымды ... ...... жасау мен оны күнделікті өмірде пайдалану қазақ халқының
әлеуметтік-эканомикалық қарым-қатынас мәселелерімен тығыз байланысты. Айыл
– атқа ерді ... ... ... - ... ... екі ... қиылып жасалынады. Ұзындығы
150 – 160 см. ені 8 см. Айылдың бір ... ... тоға ... ... ... /тартпа деп те аталады/. т.б.
Ат дорба – қалың матадан, кенептен, киізден тігілген, жай ... атқа жем беру үшін ... ... аттың басына дәл келуі үшін бау ... ... ...... ... ... тарақ – темір сымнан /кейде ағаштан/ жасалады. Онымен аттың жал –
құйрығын, түгін тарайды. Тақтайшаға арасын жиі етіп тіс ... ... ...... басын қалаған жаққа бұруға, тежеуге арналған шығыршық
темір жүгеннің ең басты бөлігі, жұмыр ... отқа ... ... ... бөлімдері ауыздықты бір-бірімен кішкентай шығыршық ... ... екі ... жақтауды тесіп, сол тесіктен дөңгелек
сулық, ... ... ... ... осы ... ... ... Ауыздық
аттың езуін жыртып кетпеу үшін оның сулыққа таянған жері ... ...... ... ұлға ... қызға арнап “Ашамай” ер жасаған.
Ұл баланы үш, төрт жастан бастап атқа мінуге үйреткен. Ашамай ердің ... ... ... ... қасы мен ... қасы екі айыр биік етіп ... ... ұшында тесігі болады. Баланы ерге ... сол ... ... ат ... ... мықтап ұстатады, аяғын үзеңгі қапқа кигізеді.
Белдік – ... ... ... тігілетін бау. Атты арбаға, шанаға
жеккенде ершікті биіктеп ұстататын тартпа бау.
Бұғалық – арқаннан жасалған арнайы құрал. Оны ... ... ... үшін қыл ... ... ... ұзындығы 12-16 құлаш етіп жасайды.
Бұғалықтың бір ұшын күрмеп тұзақ жасайды, ... ұшын сол ... ... одан жылжымалы үлкен тұзақ ... Оны ... ... ...... не ... ... көлікті бұрып отыруға арналған
әбзел. Оны қайыстан немесе есілген қылдан жасайды.
Делбенің ат ... ... екі ... ағаш ... ... темірден
жасалған бекітпесі болады.
Доға – жылқыны арбаға не шанаға жеккенде қамытты тәртеге жалғастыратын
әбзел. Доғаны қайың тал, ... емен ... ... ... иіп ... үшін ... ағаштың иілеуге тиісті жерін шауып жұқартып алып, морға
салып ... да, тез ... екі жақ ... иіп, ... салып кептіреді.
Доға кеуіп қалыпқа түскенен кейін иілген ... ... ... ... жалғасатын төменгі екі ұшының сыртқы бетін, орнықты болуы үшін
шауып, ойық жасайды.
Ер – салт ... ... өте ... ... ... ... ... үйеңкі ағаштарды пайдаланады. Ердің жасалуына қарай бірнеше
түрлері болады. ... ... ... ер”, “Қаз бас ер”, “Аққу мойын ер”,
“Ашамай» т.б. қазақ ері бес ... ... ... ... қас, ... және екі ... ортасындағы белдік ағаш.
Ноқта – құлынның басына кигізетін әбзел. Ол қой мен ... ... ... ... өріп жасалады.
Жүген – жылқыны жөнге бұру, байлау үшін ... ... ... жүген жасауға да көп көңіл бөлген. Оны былғары мен қайыстан ... үшін ... ... ... ... ... Жүгеннің – қайыс
түйме, былғары, өрме жүген т.б. ... ... ... ... ... ... салып тігеді. Жүген кеңсірік, желдік,
сағалдырық, ауыздық, сулық, тізгін, шылбыр сияқты бөлшектерден құралады.
Құйысқан – ер ... ... ... үшін ... қайыспен астарлап
қайып жасалатын әбзел. Кейде ердің артқы ... ... екі ... ... ... құйысқандарда кездеседі.
Құйысқандарды күміспен өрнектеп әсемдейді. Былғарыдан шашақ жасап,
қымбат тастар ... ... ... ... ... ... осы ... алдыңғы шеті ердің артқы қапталындағы шығыршыққа
байланады. Ал, аттың құйрығының астына келетін артқы ... ұзын ... ... ... ... ... осы иілген жерін таспалап тіледі.
Кісен - /темір тұсау/ - жылқыны матау әбзелі. Шеберлер кісенді аттың
аяғына темірден келістіріп иіп, ... ... ... киіз ... ... қаптап тігіп жасайды.
Кісеннің аттың аяғына салатын жерінің темірі екі ... ... ... жағдайы тоға арқылы жасалады. ... оң ... ... ... ... кішкентай шығыр болады. Сол ... ... ... ... ... Ал, ... ... салынатын
кісеннің бөлшектерінің екі ұшында айқастырып жабылатын кілті болады. ... ... ... ... – ат, ер – ... құрамына кіреді. Оны кейде “ат жүргізгіш”
деп те айтады. Өйткені қамшы негізінен көлікті жүргізу үшін ... ... сабы ... ... жуан және ұзын болып келеді.
Қамшы бүлдіргі сап, алақан және өрімнен тұрады. Оның әрқайсысы әр
заттан жеке – жеке ... ... ... тобылғыдан, ырғайдан, тау ешкімен ақбөкеннің мүйізінен
немесе еліктің ... ... ... ... ... былғарымен қаптап,
бүлдірге тағады. Кейде қамшының сабын тұтастай былғарымен қаптап, күміспен
әшекейлейді. ... ... ... ... ... арналады.
Ерлер қамшысының сабына темірден бауыр салып, қайыспен немесе жезбен
орап сақиналайды. Мұндай қамшыны – ... ... деп ... ... ... ... ... өріледі.
Шідер – жылқыны матау әбзелінің бірі. Оны қайыстан, кейде шынжырдан
жасайды. Шідер – үш ... ... және өре/ ... ... жылқының алдынғы екі аяғы мен артқы бір тілерсегіне салынады.
Құрық – аттарды, жалпы жылқыны /асау жылқыларды/, ... ... Оның ... ... 2 ден 5 ... ... болады.
Ал, ілгегі 1 метр ден 3 метрге дейін болады. Оны қойдың жүніне ... ... өріп ... ... ... ... да жасайды.
Бұл айтылған экспонаттардың бәрі жылқы малына пайдаланылатын әбзелдер.
Ауыл балалары үшін осы ... ... ... ... ... ... ... әр затқа осылайша анықтама бере ... өте ... ... кейінгі жастар ат әбзелдерінің ... ... біле ... ... заттар.
Экспозицияға мал шаруашылығына керекті заттар қойылған.
Мысалы: тағанақ – түйеге жүк артуға пайдаланатын зат. ... ... бір ... ауып ... үшін арқанды тағанақпен мықтап бұрап,
ілмегіне екінші ... іліп ... ... ... ... ... ... 4-6 кейде 8-10 тағанаққа дейін пайдаланылады.
Ол тиелген жүктің аз не көптігіне байланысты.
Мұрындық – екі жасқа толған түенің, ... ... ... ... ... ... тайлақ немесе тайынша жуасып, салт
мінуге, арбаға, шанаға ... т.б. ... ... ... ... ... тобылғыдан жасайды.
Мұрындыққа бұйда байлап, сол ... ... ... ... ... ... ... сиырды, өгізді және қой мен ... ... ... ... ... Бұл ... ... жеуге пайдаланған. Сиырдың сүтінен қаймақ, май, құрт, ... ... сүт ... дайындады. Осындай ... ... ... ... қалай көрсетеміз:
Мысалы: № 1 қаймақ құйатын ағаштан жасалған шелек. № 2 күбі ... ... ... ... ... күн ... ... құйып піскенде
май бөлек, күбінің бетіне шығады. ( Экспонаттарға ... ... ... /1, 2, 3 т.б./ ... ... ... де ... тізім жасаймыз да, сол бойынша тізімге анықтама жазу арқылы
түсіндіреміз. Бұл ... ... ... ... көруге бөгет болмау
үшін, сөренің астынғы шетінде тұруы керек). Аттау – жиналған ... ... үшін ... зат. Бұл заттардың бәрі тері, ағаш сияқты ... ... ... ... Бұндай ыдыстар тағамның дәмін ... ... ... ... ...... құлынның, ботаның тұмсығына енелерін еміп қоймау
үшін кигізетін құрал. Сірге кигізілген төлдерді ... ... ... болады.
Ыңыршақ – ашамайдың бір түрі. Оны өгізге ... ... ... да
үстінен көрпе салып отыра береді.
Қарын – май салатын ыдыс. Қарынға салынған май - дәмді әрі ... ... ... ішіне уыз құйып пісіруге де пайдаланған. Бүйен - ... май ... ... ... – жіп ... ... Қайшы – малдың жүнін ... ...... қағу үшін ... ... көбінесе сабымен бірге алынған қайыңның безінен жасалады.
Тоқпақ неғұрлым салмақты болса, қазық cоғұрлым жерге оңай ... ... ... ... ... ... кептіріледі.Сабы қолға ұстауға
ылайықталынып, жіңішкертіледі. Тоқпақ ... ... ... ... ... ... ... жарылмайды.
Көген – қозы, лақтарды байлауға арналған арқаннан жасалған, төлдердің
мойнына тағылатын ілмектер.
Аңшылық.
Қазақ халқының ежелгі ... бірі – ... ... болды.
Аңшылық ертедегі адамдардың күнкөрісі, жауынгерлік дайындығы, бертін келе
спорттық өнер түріне дайындығы ... ... көп ... ... халқы үшін саятшылық көбіне,
әскери дайындықтың бір түрі болған.
Аңшылық – азық өнімдерімен қатар үй ... ... ... қосымша көзі – жабайы аңдар мен құс аулау, ... ... ... ... ... ... ... саятшылық туралы – қаумалап аң
аулау, көңіл көтеру және ... ... ... ... амалы
болғандығы көрсетіледі. Аңшылар киік, елік, архар, бұғы, ... суда ... ... ... ... ... ... Петахьян/. Қыпшақтар
/қазақтар/ қиядағыны көретін көреген, атқанын құр ... ... ... атып ... ... ... туралы көп жазылған. Садақ
пен жебеден басқа олар аңға құс, ... ... ... ... ... да ... ... мен таз иттерді үйрету арқылы ұстайды. ... және ... ... ... ... ақ ... т.б. ... терісінен ішік, тонға жаға тіпті киімнің ... мен ... ... Бас киімдер мен аяқ киім де ... ... бере ... ... ... туралы оқушыларға әңгімелеп беру
керек). Аңшылықтың кең тараған түрі ... салу ... ... өнердің ерекшелігін басынан кешірген, оның сыры мен сынын жетік
білетін адамдар ғана терең ... ... ... ... Абай ... ... зерттеп, "Абай жолы" эпопеясын жазған академик – жазушы М. О.
Әуезов: “Таз ит ертіп, бүркіт салып, ... аңшы – ... ... ... аң ... ... ... ұнаған, Ешкімге зияны жоқ өзім көрген.
Бір қызық ісім екен сұм жалғанда» - деп, ... өлең ... ... /5, 137 б/ - ... Ұлы ақын ... ... ... шығады
аңға” атты өлеңі аңшылық өнердің өзіндік ерекшелік сыры мен сынын ... ... ... ... ... бере ... поэзияның аса
көрнекті үлгісі екенінде дау жоқ. Ақынның:
Қансонарда бүркітші шығады аңға,
Тастан түлкі табылар аңдығанға.
Жақсы ат пен тату ... бір ... ... киім аңшы ... - ... өлең ... ... серігі,
киімі қандай болуы керектігі туралы осы өлеңде толық айтылады. ... ... ... кезінде керекті құралдары. Аңшының үстінде жеп –
жеңіл сырма шапаны, басында жеңіл ... ... ... ... білте мылтығы.
Қыран құстары - бүркіт, қаршыға. Аңшының бір қолында, шала ... ... ... Бұл тері - ... ... ұстағанда, тырнағы
қолға батпау үшін шала иленеді. Тұғырда ... ... ... ... ... ... ... ағаштан ойылып жасалынады. ... ... ... /оны ... деп те айтады/. Томаға кигізілген бүркіт
аңшының қолында отырғанда айналаға көңіл ... ... ... ... ... үйретіп болған аңшы, құстың томағасын сыпырмай бірнеше
күн бойы өзінің жанында ұстайды, тамақтандырады, су ... ... ... ... Аяқбау мен томағаны өте бір сәндеп, күміс, алтынмен
әшекейлеп ою - өрнек ... ...... /құсбегі – құс үйретуші адам/ құс ұстап отырғанда
қолы талмас үшін ерге сүйеп отыратын аша ауыз ағашы ... Ол ... деп те ... ... ... бір ... бүлдірге тағылады да
ертоқымның алдыңғы өткен шеттікпен байланыстырылады. Кейбір ... 10 ... ... ... Аңшы 2-3 күн бойы аң ... құсы ... ... Балдақ құсты ұстап отыруға көмектеседі.
Аңшының басты құралының бірі – сирақты, ... ... Жем ... ... ... жем ... беру үшін ... қысқа ғана сабы бар, ернеуі жайпақ, сопақша болып келеді. Түтік
немесе ... - ... ішін шаю үшін ... ... немесе ағаштан бір
басын жайпақ ауызды етіп жасайды.
Оқшантай – оқ салатын әмиян. Құты – бүркіттің тамағын ... ... – аң ... ... аяғы ашық ... қақпанға байқаусызда түсіп кетсе, қақпан тез
жабылып қалады. Қақпанға түскен аң сол жерде жүре алмай қалады. Бұл да ... бір ...... ... ... ... Міне бұлар, аңшыға керекті
заттар.
Егіншілік - қазақ халқының басты кәсіптерінің бірі. ... ... ... ... Егіншілік мәдениетінің дәстүрлі
ошақтары Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда, әсіресе Сырдарияда, Арыс, Шу,
Талас өзендері ... ... ... басталатын өзендердің
аңғарларында, сол сияқты Ұлытау төңірегінде Атбасар даласында да егіншілік
кәсібі, едәуір жетістіктерін көрсетті. Зайсан ... ... ... егумен”
шұғылдану ісін 1657 жылы орыс елшісі Федор Байков зерттеген. ... ... ... суармалы болды. Мысалы: Сырдарияға жақын
жатқан өңірлердегі егіс алқаптарының ... ...... ... мен
арықтар жүйесі болған. Археологиялық зерттеулердің көрсетіп бергеніндей XV-
XVII ... ... ... ... су ... ... келетін сумен
суарылған. Алайда Қазақстан аумағының ... ... ... ... ... дамыған еді. ... ... көше ... ... ... ... жатақтар, отырықшылар
болды. Олар малдары біткен кезде көбіне көшпелі және жартылай көшпелі мал
шаруашылығына ... ... ... әдетте қыстаулардың маңында болатын. Малы көп байлар жаз
жайлауға көшкен кезде жер өңдеуді, ... ... ... оны ... ... қалған кедейлерге тапсырып кететін.
Егісте негізінен алғанда тары, бидай, арпа, оңтүстікте ... ... ... өте ... ... ... алған
заттардан тұрады. Тұқымды қолмен себетін. Астықты қырмандарда ат тұяғымен,
кейде астық тоқпақтармен бастырған. Жерді суарғанда ірі қар ... ... не ... қара ... ... арқылы суды шығырмен тартады. Шығырды
айналдырғанда оған байланған құмыралар арқылы егіске су ... ... ол ... болса да, түйенің мыйы айналып, құлап кепеу үшін ... ... ... /осы ... бейнелейтін суреттер өте көп
кездеседі/.
Экспозицияға еңбек құралдары қойылған. Тырнауыш, ... ... ... т.б. Тырнауш – жер өңдеу үшін, не шөп жинау үшін пайдаланатын ... басы ... да ... де жасалады. Оның 10 – 15 ке ... ... ... ... ағаш ... саптайды.
Ағаш тырнауыш төрт қырлап жонылған ағашқа қатты ағаштан ... ... ... Ол ... ... ... – шөп, сабан сияқты мал азығын жинап, көтеру үшін қолданылатын
құрал. Айырдың ағаш және ... ... ... болады. Ағаш айыр екі
не үш ашалы талдың ... мен ... ... ... арқылы жасалады. Аша
бұтақтарды жас кезінде бір бағытта сәл иіп, ... ... ... ... ... ... тал кергішке таңылған қалпын сақтап қалады. Одан соң оның
қабығын аршып, ... ... ... майдалап өңдейді.
Кетпен – егіске су жіберетін арықты тазалау үшін ... ... ... – жер ... үшін ... ... құралы.
Қол орақ – егін, шөп оратын еңбек құралы. Осылайша еңбек құралдарымен
және этнографиялық атаулармен толық таныстырамыз.
Ұлттық ... ... ... ... өмірдің тынымсыз тіршілігіне, ауа
райының – үскірік аяз, аптап ыстық, ұйтқыған жел ... ... ... ... Олар ... да ... ... да
сәнді болып келген.
Дәстүрлі ұлттық киімдер іштік, сырттық, сулық, ... ... ... - ... киетін және жас ерекшеліктеріне арналған
түрлері, ерлер, әйелдер, балалар ... ... ... ... киіске арналған киімдер қарапайым, ыңғайлы етіп тігілсе, сән-
салтанат, жиын-тойларға арналған түрлері одан ... ... ... ... ... ... ... ақық, шыны ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
даласына Ұлы Жібек жолы керуендері арқылы әкелінген пүліш, ... ... ... ... жібек, атылас, барша т.б. маталрдан тігілген сәнді
киімдер қазақ қыз-келіншектерінің сәніне сән, ... ... ... киер киім деп - ... ... ... ... той –
думандарға, жиындарға барғанда, жат елге сапарға шыққанда киетін ... ... ... салтында ер жігіттер егеске түскенде соғысқа
аттанарда киімдердің ең жақсы, ... ... ... ... ... ... т.б.
Қазақтың тігінші шеберлерінің қолданбалы ... ... ... ... басталған. Киім тігуге төрт түлік малдың, көшпенділердің күнкөріс
көзі болған саятшылықтан түскен олжа ... ... ... ... ... күпі, кеудеше, тон, шекпен, шидем шекпен, қаптал
шапан, кебенек,т.б.
Киімдер мәутіден, жүн және жібек ... ... аң ... ... Ерте ... ... ақбөкеннің, жолбарыстың, жанаттың,
бұлғынның, түлкінің, қоянның, қасқырдың, сусардың, ақ тышқанның терілерінен
тігілген ... ... ... бағаланған.
Бұл аңдардың терілерінен астар салып, тондар тігеді. Астарына құнды аң
терілерін салып тігетін тонды – ішік деп ... аң ... ... ... ішік, жанат ішік, қасқыр ішік, түлкі
ішік, күзен ішік т.т. деп аталады. Ішіктердің сыртын ... ... ... атылас, торғын сияқты қымбат маталармен тыстап тігеді. Ішіктер
кейде оқалы, шет-шеті әр түрлі терімен ... ... ... ... ... ... жүн ... сырылған, суықта киетін сырттық – күпі,
кебенек, түйе ... ... ... ... ... тоқып дайындап, шекпен
(тайлақ жүнінен тоқылса шидем шекпен), тігеді.
Шекпен өте мықты, ол су тиген сайын ширығып төзімділігі арта ... ... ... дақы ... ... тай, құлын, лақтың терісінен
жүнін сыртына қаратып тігіледі.
Қазақтың ерте заманан келе жатқан ... ... бірі – ... тігу ... қарай сырмалы шапан, қатпал шапан және тік ... ... ... ... т.б. ... ... шапан – қалың матадан арасына жүн салып, сыңар астарлап немесе
қос астарлап тігілетін ... ...... жүн ... ... жылы ... шапан – құлынның терісінен, (жүн жағын ішіне қаратып) өрнектеліп
тігілетін сәнді шапан. Күнделікті ... үй ... ... ... мен ... ... тіккен.
Күпі – матамен тысталып, ішіне түйенің, қойдың жабағы жүнін салып
тігілетін сырт киім. Күпі жылы әрі ... ... оны ... ... де, ... да кие ... ... жағасын кестелеп, жеңдерін құндыз терімен көмкеріп
ерекше сәндеп тігеді.
Көйлектер мен костюмдаер.
Көйлек – ұлттық киімдер ішінде қазақтың қыз-келіншектеріне ерекше ... ... ... ...... ұшына бірнеше қатар етіп, ... ... ... тік ... ... тілікше нәзік шашақпен сәнделіп
тігілетін көйлек. Күнікей көйлек – етек-жеңі өте кең, ұзын алынып, ... ... ... т.б. Жасы ... ... ... ... жағынан да, сән үлгі жағынан да қарапайым болып тігіледі.
Ер адамдар жейделері де жас ... ... ... ...... сыртынан киілетін киім. Камзолды барқыт, ... ... ... ... тігеді. Бойжеткен қыздар мен жас ... ... өте ... етіп ... екі ... ... ... жалатқан
қозалар, әдемі түймелер, ... ... ... ... ... Дәстүрлі ұлттық бас киім үлгілері қазақ хандығы ... ... ... бала ... ... бас киміне қарап оның қай текке
жататынын айыратын болған. ... ... мен ... екі шеті ... ... айыр ... ... оның бір шеті байлық, екінші шеті билік
деген мағынаны білдірген. Олар қымбат матадан төбесі төрт ... ... ... тігіледі.
Айыр қалпақтың ақ киізден сәндеп тігілген жеңіл, әрі ... ... ал ... ... ... бар. ... – ер ... өте
ертеден келе жатқан дәстүрлі бас киімдерінің ... ... ... алты ... төрт ... тұрады. Тігілу тәсіліне және қолданылған
тері түріне қарай бөріктердің ... ... ... ... ... бөрік т.б.
түрлері бар. Тымақ – ер адамдардың қыстық бас ... ... Ол ... және ... ... ... ... қасқыр, қарсақ, сусар, т.б.
аңдардың терісінен тігіледі.
Артқы жағы желкеге суық жібермеу үшін ... етіп ... ... ... ... бас ... бір ... Оны жауын-шашында, қарлы боранда киеді.
Күләпараны сырт ... ... ... ... ...... де әйелдер
де киетін жеңіл бас киім. Тақияның кестелеп, әшекейлеп, ... ... ... ... Кішкене қыздар киетін тақияның басына үкі тағады. Үкі халық
түсінігінде жын-шайтанды үркітктін киелі құс деп есептелген. ... ... үшін ... үкі ... – бойжеткеннің ұзату тойында киетін бас киімі. ... ... ... ... әдемі бас киім. Ол тақияға өте ұқсас, бірақ ... ... ... Салпыншақты сәндеп, шашақтап немесе ұсақ моншақтар
тағып әшекейлейді.
Бөрік - қазақтың дәстүрлі бас ... ... ... ... ... ... ерлер де, әйелдер де киеді. Әйелдер бөрігі пішін
жағынан ер ... ... ... ол тек ... ... ... терісімен жиектелген қыздардың бөркі кәмшат бөрік, алтын
жіппен кестеленгені алтын бөрік, маржанмен әшекейленгені қалмаржан бөрік
т.т. деп ... - ... бас ... ... ... түрі, ақ түсті матадан
тігіледі. Жаулықты кимешектің сыртынан тартады және тарту тәсіліне қарай
күндік жаулық, қарқара жаулық ... ... ... ... ... ... қарай салады және оның төбесі биік
әйелдер келбетіне ерекше ... ... ... Ал ... ... күннен
көлеңкелеу үшін маңдайына түсіре салады.
Ұлттық аяқ киімдер. Көшпелі қазақ халқы ... ... ... ... кең тараған. Аяқ киім тігуге қажетті көн, былғары, ... ... төз ... ... ... ... аяқ киім ... өзі
табады. Тек ағаш шеге жасайтын кепкен ... ... ұсақ ... ... қалып түрлерін етікшінің өзі жасап, үнемі өзімен
бірге ала жүрген.
Аяқ киім түрлеріне арнап қалып шабудың бір ... – түзу ... ... бір ... екі ... ... ... беретіндігінде. Қазақ
халқы көбінесе түзу табан аяқкиім киетін.
Бар өмірі ат үстінде, көлік үстінде өтетін қазақ ... түзу ... ... үзеңгіге аяқты салуға және мал өрістен қайтқанда, малын ... ... кие ... ... үшін ...... келе жатқан ұлттық аяқ киімдердің бірі. Саптаманың
ішінен ұзындығы тізеден асып шығып тұратын жүн ... ... ... ... ... орайды немесе мәсі киеді.
Бұлардан басқа қайқы тұмсық, көк сауыр, күмістелген таптаурын ... киім ... де бар. ... етік – сән үшін ... биік өкше ... жас ... сал-серілер жиын-тойларда киген. Шоңқайманы былғарыдан,
таза құрымнан тігеді.
Қазақтар алғаш рет оң және сол аяққа арналған қалыптарды етіктің ... ... ... Мәсі – жәйлі табан, жұмсақ аяқ киім ... ... ... ... ... ... ... мәсіні шаң-тозаң, ылғалдан қорғайды. Қазақтың ұлттық киімдері ... ... ... ... ... ... сарқылмас қазынасы,
қазіргі сән өнері шеберлерін тамсандырар құпия сырларға толы бай сандығы
десек те ...... ... киіз т.б. ... ... әр ... жіптермен
зермен суреттер мен ою-өрнектер салып тігілетін қол өнердің бір түрі.
Кесте инемен, бізбен және кесте тігетін машинамен ... ... ... інжу, маржан т.б. асыл тастар тағу ... ... ... ... ... ... ... топ-топтап әр жеріне
тігеді. Бүкіл материалды бастыра тігу үшін шалыс ... ... ... ... ... кескінді бейнелейтін кесте жіп ... ирек ... әр ... ... ... ... ізді ... Сонымен бірге матаның кесте түсер тұстарының жібін ... ... ... материал бетін алдын-ала ойып алып та тігіледі.
Кесте тігу өнері – қазақ халқына өте ертеден таныс. Байырғы сақ, ғұн,
үйсін ... ... ... ... ... түктеп тігу тәсілдері
кездеседі. Қазақ ... үй ... ... киім ... ... ... перделер, шымылтықтар) киім -кешектер. (көйлек, тақия,
камзол) аяқ киімдерін (мәсі, кебіс, жеңіл ... қол ... мен ер ... т.б. безендіру үшін кестені көп пайдаланған. Кесте түрлері ... өмір ... сай ... жаңа түр – ... ие болуда.
Кестенің түрлері. Кесте санап тігілетін (жіпті санап отырып кестелеу)
және ... ... ... ... ... ... тігу) кестелеу деп
бөлінеді. Жай тігістер. Сабақты кесте. Кестенің бұл ... тігу ... ... ... ... тіккен кезде ине кері шаншылады.
Әр бір жаңа тігіс осылай түседі. Жіпті бекітіп, инені матаның кесте ... ... соң оған 2 – 4 ... іліп алу керек. Жіпті шығарып алған
соң инені қайта ... оған ... ... ... жіп ... сонша жіп
іліп алады. Тігістердің біркелкі болуын қадағалау және инені екінші,
үшінші, одан ... ... ... ... ... ... керек.
Біз кесте. Кестенің бұл түрімен кейбір контурлы ою-өрнектер ... ... ... Тігу ... ... ол ... ... ілмектер
шынжыр секілді бір-біріне тіркесе тігіледі. Шынжырлардың формасы мен көлемі
әр түрлі болып келеді.
Барқыт тігісі. Кестенің бұл түрімен балалардың киімдерін ... ... жағы ... ... де, ... ... екі ... тігіс түседі.
Кестенің бұл түрімен кестелегенде жіптерді ... ... ... ... ... ... болса, онда материалдың екі шетін қатар екі сызықты
белгілеп алады. Қалың маталарда 2 ... сыру ... Бұл ... басқа түрлерімен кішілеу гүлді және жапырақ сияқты ... ... ... ... Екі ... ...... шым кесте ол кестенің бір қарапайым
түрі. Кішкентай және ... ... ... ... ... эмблемаларды тігуге қолданылады.
Баумен кестелеу – киімді кестелеу үшін, немесе шымылдық, терезе перде
төсек ... т.б. ... ... ... (жүн, ... жіп ... жүн) ... баумен немесе дайын баулармен тігеді. Бауды
ілгекпен де /крючок/ тоқуға болады.
Баудың ... мен түрі ... ... ... ... екендігіне
байланысты.
Кілем – үй жиһазы. Әсемдік үшін және бөлме жылылығын сақтау үшін
қабырғаға, жерге төсеніш ... ... ... ... ... шаң ... тез ... ылғал құрғақшылыққа төзімді, аса бағалы үй мүлкі.
Кілем тоқылу ерекшелігіне қарай (түкті, тақыр), материалына (жүн, ... ... ... (қоз ... бес ... ою - ... ... аталады.
Түкті кілем бірнеше қабаттан тұрады, мұндай кілемнің негізгі арқауы
жекелеген жіптерден және бірнеше тығыз ... ... ... ұшын ... ... ... жасалатын қалың түк мұндай
түйінділерді көрсетпей жауып тұрады.
Түктің ұзындығы 3 ... 18 ... ... ... Ол ... ... ... бірге, барқыт тәрізді жұмсақ қылып
көрсетеді. Тақыр кілем (палас, терме, алаша, т.б.) бір өріс ... ... екі ... ... етіп ... қырқылмаған, кейде түгінің жартысы қырқылып, жартысы қырқылмаған
аралас кілемдер де ... ... ... ... емес ... ... желімді кілемдер), түскиіз, ою-өрнек салынған тері кестелі ... де ... ... ... ... ... және машинамен тоқылған болып
екіге бөлінеді. Кілемнің алғашқы түрлері ... тауы ... ... жататын Пазырық, Нойын – Улинск қорғанынан табылған.
Қазақ кілемінің арғы ... ... сақ, ... ғұн ... ... ... шеберлер қызыл, қара, сары, күлгін, аспан ... ... ... өз ... әдет-ғұрып, салт-салт жора, тіршілігі
мен кәсібін табиғат көріністерімен астастыра бейнелейді.
Қазақтың түкті кілемдерінің орталық бөлігі 4-5 ромбыдан және ... ... ... тік ... ... сатылы немесе сегіз қырлы
айшықтардан тұрады. Бұл қазақ кілемдерін өрнектеудің өзіндік ерекшелігі
болып ... Бұл ... ірі ... мен әсем ... бар ... салынады.
Кілем үстіне алты қырлы айшықтар, ілмектер немесе омыртқа өрнектер
шашырай орналастырылады. ... мен ... ... ... ... ... ... кілемдер кереге көз өрнектермен ... ... ... әр ... ... тұрады. Ол белдеулер
қатарласа орналасқан үш бұрыштармен, әсем мүйіздермен, кішкене ромбылармен
немесе кейбір өрнектердің қайталанып жасалған ... ...... сырылып, оюлап жасалатын төсеніш.
Сырмақ жасаудың атадан балаға ... ... ... келе ... ... бар. ... – сыру деген сөзден шыққан. Сыру, сырып тігу, ... ... сыра ... ... ... ... ... мағынасында
айтылған. Сырмақ түрлі – түсті киізден ойып, өрнек салып та, сондай – ақ,
шымқай ақ ... ... ... қызыл, сары, жасыл, көк т.б. маталардан ою
бастырып та сырылады.
Сырмақ жасау үшін алдымен ою-өрнек ... ... ... ... қолынан шыққан сырмақтардың бояулары бір-бірімен үйлесімді,
оюлары жатық, әсіресе ақ пен қара ... ... ... ... ... ... ерекше көз тартады. Сырмақтардың жасалуына, ою-өрнегіне және
көлеміне қарай ... түрі ... ... көш ...... ... ... түйеге, атқа немесе арбаға сән үшін жабатын сырмақ.
Төр сырмақ төрге төселінеді. Қазақ халқы табиғатынан қонақжай ... ... ... ... ... сәнді сырмақтардың бірін
төсейді. Орталы сырмақ – ол ... етіп ... ... Оның ... ... ... ... сырмақ – қалың етіп сырылған, киіз ... сыз ... үшін ... ... ... Төсеніш сырмақ – көбінесе
ақ пен қара қойдың боялмаған табиғи жүнінен жасалған ең ... ... ... ... ... ... әрі төзімді, мықты сырмақ. Бітпес сырмақ ... - ... өте ... күрделі, әрі сәнді. Оны кілем орнына тұсқа құрады
және ол өте бағалы бұйым, оны дайындау үшін кем ... үш ... одан ... ... ... ... Қыз жасауына дайындайтын бітпесті қыз бес ... ... ... ... ... өзі ... бітіп болмайтын қиын
жұмыс ұғымын білдіреді. Осындай нәзік, өте ... ... ... ою -
өрнектерді сырмақ бетіне нақыштап сырып шығудың өзі шебердің аса ... ... ... ... күш – жігерін қажет етеді. Тұс
сырмақ – ол да тұсқа құратын сырмақ.
Сәнді, күрделі сырмақтардың бірі. Осындай ... ... ... ... ... ... өтеді.
Таңдап алынған қойдың жүнін жуып дайындап, оны бояудың өзі ... Бұл іске ... ... ... тәжірибесі бар адамдар ғана қатысады.
Жүн боялып жатқан жерге бөгде адам кіруге болмайды.
Ондай адам кірсе, немесе көріп қойса бояу ... іріп ... ... бар. ... ... қолөнерінде кездесетін ою -өрнектер төрт топқа
бөлінеді.
Бірінші топ – жан-жануарлар дүниесін бейнелейтін оюлар.
Екінші топ – өсімдіктер дүниесін бейнелейтін оюлар.
Үшінші топ – ... ... топ – ... ... ... ... жеке-жеке тоқталар болсақ, әр өрнектің дәстүрлі мән-мағынасы
мен орналастыру әдісінің де өзіндік ерекшеліктері бар.
Мысалы: бірінші топқа жататын ою-өрнектерді ... ... ... ... ... Олардың ішінде әсіресе мүйіз ... ... ... ... ... ... қос ... сыңар мүйіз,
тармақ мүйіз, қырық мүйіз, кілт мүйіз, арқар мүйіз, марал мүйіз. ... ... киіз ... ... түйе табан, омыртқа, құс қанат, жарқанат,
қара тұяқ мүсіндері де ... ... ... әр ... өзінің эстетикалық талғам-танымына сай
текемет, сырмақ бетіне, кейде олардың тұсына немесе ... ... ... жататын ою-өрнектер қоршаған ортаны, өсімдіктер дүниесін,
әр шебердің өзінің туып-өскен ... ... ... ... ... даласының көріністерін бейнелейді.
Үшінші топқа жататын ... ... ... ... ... ... ... Олар қосымша безендіру ... үш ... ... ... және тағы ... ... фигурала
түрінде пайдаланылады.
Төртінші топқа жататын ою-өрнектер аспан ... ... ... мен күн ... ... Ою-өрнектердің түр-түсін, оның бояуын
таңдауда да өзіндік символдық мағына болған.
Мысалы: ақ түс – ақиқаттың, қуаныш пен шаттықтың, сары түс – ... ... мен ... көк түс – ... ... тыныштық пен
бейбіт өмірдің, қызыл түс – ... ... ... түс – ... ... қара түс – ... береке – байлықтың (жерге дән ... ... ... ... деген ұғымды түсіндіреді) белгісі.
Зергерлік өнер - көшпелі халықтың салт-дәстүрімен бірге жалғасып келе
жатқан ... ... ... ... ... өнер ... ... ерекше орын алады. Бұл өнердің түп тамыры мыңдаған жылдар сонау
әріде жатыр. Зер «зар» парсы ... ... ... ... ... мыс, ... ... т.б.асыл және түсті металдарға бай ...... ... ... ... – ақ қолға алынғандығын
айғақтайды.
Археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде табылған ... ... ... ... ... ... биік болғандығын байқатады.
Қазақтың зергерлік өнерінің ... ... ... ... Көрші халықтар мәдениетінің өз – ара ықпалы арқылы қалыптасқан үй
мүліктері ... ... ... қолөнердің басқа түрлеріне қарағанда,
зергерлік өнердің жасалу ерекшелігі өзгеше. Мысалы: ертедегі әйелдерге
арналған ... ... тек ... үшін ғана ... ... емдік
қасиеті, әдет-ғұрып, салт-дәстүр, наным-сенім, аңыздарға байланысты,
парасатты тәлім-тәрбие мен адамдар ... ... ... ретінде де қолданыстағы үлкен мән-мағынасы болған.
Бертін келе олардың от басындағы астарлы ... ... ... ою-өрнегіндегі діни негізінен ... ... ... ... ... тарай бастады.
Мысалы: тұмар (тувар) түрік тілінде туған ел, туған жер сияқты ... ... ... ... ... ... осы бір ... затты
өзіме күш – қуат береді, пәле – жаладан, көз ... ... ... ... ... ... қалады деп түсінген.
Бізге келіп жеткен дәстүрлі, әр-түрлі тұмарлар бір ... ... бір ... ... ... ... ... болып
табылады. Қазақ әшекейінің қай түрін алсақ та оның семантикалық мән –
мағынасын ... ... онда ... ... әр ... ... тұтас жүйесін еркін таратып қарауға болады.
Зергерлік әшекейлердің түрі, көркемдігі, жекелеген ... ... мен ою - ... де, ... бір ... білдіреді.
Тіпті материалдың, тастың, күмістің яғни, ... ... өзі де ... ... ... Әшекейлерге қондырылған асыл тастарды халық әдетте
«тас» немесе «көз» деп атайды.
Халық ұғымында көз ... ... «көз ... алдын – ала
сақтайтын киелілік қасиеті бар» деген ұғым үстем болған.
Асыл тастардың емдік және ... ... сөз ... ... ... ... минерологиялық трактаттар біздің заманымызға дейін келіп
жеткен. Оған дәлел ... ... мың жыл ... ... ...... ақық тас жүректің толқуын басып, дұшпаныңа сұсты ... ... ... ақық ... жаңа ... айды ... бақытқа кенелесің» деп
жазылған. Сондай – ақ, «інжу көз ... шел ... көз ... ал, маржан дуа мен азғындаушылыққа салынудан сақтайды. Құлпырма
тас көз тиюден қорғайды, әрі ісіңді дұрыс ... ... ... дүр
(янтарь) тамақ ұрасы мен жемсау ісігін басады», - делінген. ... ... ... де ... бір ... бар. ... дәнекерленіп жасалып, аты айтып тұрғандай жыланның басы
бейнеленген шашағы мол ... ... де ... сыр ... жаңа ... жас ... тағады. Мол шашақ келген жерінің
ұрпағын көбейту, өсіп - өну, береке – байлық ... ... ... бас ... дұшпаныңа сұсты болып көріну үшін, яғни тіл – көзден
сақтау мағынасын білдіреді. Әшекейлердің көп ... ... бірі ... бір – бірімен шашақтала дәнекерленген конус пішінді қозалардан
тұратын, құлаққа тағатын сыңғырлаған қоңырау үнін ... ... және Орта ... ... халықтары сияқты қазақтарда үзбелі
салпыншақтардың сылдыры жын-шайтанды үркітіп отырады деген түсінік болған.
Наным-сенім ырымы сипатындағы ... бірі – ... ... ұшы, ... сылдырмақтары бар әшекей салпыншақтар.
Бұл әшекейлердің қорғаушылық қасиетіне сенген ата-бабаларымыз байырғы
сақ жауынгерлерінің садақтың жебесін тауып алып, ... ... ... оны ... ... жақсылық пен сәттілік әкеледі деп ... ... өсу ... ... мен үш ... ... ... да кездеседі. Сондай-ақ ою-өрнек, қошқармүйіз, рулық таңбалар
кескіні де ... кең ... ... Қазақ қолөнерінің барлық түрінде
кездесетін қошқармүйіз ... ... ... ... ... ...... әкелу ырымын білдіреді.
Кез-келген қолөнерде көп кездесетін аспан әлемін ... ... ... ... өрнектелген әшекейлер де жақсы ырым-
сенімге негізделген. ... айды ... ... ... (ай ... ... Қазақтар жаңа туған айды көрсе «жаңа айда жарылқа, ескі
айда есірке» деп тілек айтады.
Ал, жаңа ... ... ... шығарғанда «баланың күні айдай жарық
болсын» деп, ай бейнелі өрнектер салынған ... ... ... суға ... әшекейлерді түтыну арқылы қазақ халқы жас ... ... ... ... ... ... аспаптары
Қазақтың кең даласын, жасыл жайлау төсін тербеген самал ... бар ... ... ... ... ... ... шырқата салған әнмен, күмбірлеген күй арқылы халыққа
жеткізетін музыка аспаптары. Ол қай ... ... да, ... ... ... ... ерекшелігімен теңіз маржанын теріп таратқандай ... ... ... Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Тәттімбет
Қазанғапұлы, ... ... Дина ... ... ... ... екі шекті домбыра арқылы сол дәуірдің қоғамдық ... ... ... мұңы мен ... ... ... эпикалық
күйлерімен жеткізе білді. Олар дала төсін күйге ... ... ... ... ... ... әуенге тыңдаушысын еріксіз ... ... ... ... қалдырған күй мұрасы атадан – балаға тарап,
біздің дәуірімізге дейін жетті.
Домбыра қазақ халқының кең тараған ішекті, көп пернелі ... ... ... ... өмірінде маңызды орын алатын, өзіндік музкалық сипаты бар
аспап. ... ... ... шеберінде жыр, толғау, термелерді
сүйемелдеуге, қолданылған. Домбыра кейін аспаптық шығарма – күй ... ... ... кезде домбыра жеке әнді сүйемелдеуге, күй тартуға, халықтық-
фольклорлық музыкада, классик, ... ... ... кең ... ... болып табылады.
Қазақ даласының әр өңірінде кездесетін ... ... ... ... мен ... ән, жыр, күй мектебі мен ... ... ... ... ... ісімерлігіне
байланысты әр түрлі пішінде дамытылып, өзгертіліп ... ... Ән ... ... домбыраның пернелері 8-9, әрі кеткенде 14-15 ке жетсе, күй
домбырасына 20 дан астам ... ... ... ... ... да ... ... квинта) өзгеріледі. Домбыраның жасалуы көп ... ... ... етпейтін, жеп-жеңіл музыкалық аспап. Қазіргі кезде домбыра
жасау өнері, қолөнердің ... бір ... ... ... ... кең
тарады.
Қобыз, қылқобыз – қазақ халқының және көптеген ... ... үні, ... бай қос ... ... аспап.
Қобыз туралы мәліметтер орта ғасырлардағы жазба ескерткіштерде көп
кездеседі.
Қобыз жыңғыл, үйеңкі секілді мықты ағаштан ойып ... ... ... ... басы, екі құлағы, иілген мойны, ... ... ... шанағы, аттың қылынан жасалған қос ішегі болады. Дыбыс
ішек пен ысқыштың (қияқтың) үйкелісінен шығады. Қазіргі кезде ... ... ... ... бола бастады.
Қобыз көненің көзі. Оны ертеде бақсылар да ойнаған. Бақсылардың қобыз
аспабында орындайтын арнайы сарыны, мақамы ... ... ... ... ... қасиетті құрал, киелі аспап» деп түсінген.
Шертер – үш шекті шертіп ойнайтын ... ... ... ... Оны ... көбінесе малшылар, бақташылар көп қолданған.
Ұран – үріп ойнайтын музыкалық аспап. Оны бұрын жауынгерлер ... ... ... ... ... осы ... – ұрып ... музыкалық аспап. Ерте кезде дабыл қаққанда
пайдаланған. Даңғара ағаш шеңберінің бір беті ғана ... ... ... әр ... етіп ... – сілкіп ойнайтын аспап. Оған темірден жасалған әр-түрлі
сылдырмақтар тағады. Ерте ... бұл ... ... көп ... бақсылар «асай-мүсей» деп атаған. Әр-түрлі жорамалға байланысты
байланысты ... ... үкі ... – бұл да көне музыкалық аспап. Оның ортасында сүйір тілше
болады. Ерте ... ... жіп ... сол ... серпіп тарту арқылы
тілше тербеліске келтіріледі, осылай дыбыс шығарады.
Қамыс сырнай – қамыстан жасалған, үрлеп ойнайтын аспап. Қамыс ... ... ... соны үрлеу арқылы дыбыс шығарады. Бұл аспаптың дыбыс
шығаратын алты ... ... ...... ... ... ... аспаптардың ескі түрі
мүйізден жасалады. Қазіргі кезде бұл аспаптардың жаңаша өңделген ... бола ... ... ... ... ... шырқата шырқалған
әндерде, қосыла шерткен күйлерде замана үні, кешелі -бүгінгі ұрпақ даусы
дабыл қағады. Өйткені ән де, күй де ... ... ... ... ... ... өнер сүйгіштік кескін –
келбетін аңғарғандай боламыз. Қазақтың музыка аспаптары біздің жаңа музыка
өнерімізге зор әсерін тигізді, оның жаңа ... ... ... кең ... ... ... материалдарын сабақта және сабақтан тыс
уақыттарда пайдалану
Оқу-тәрбие жұмыстарын жандандыра түсудің бірден-бір тәсілдері музей
материалдарын сабақта және ... тыс ... ... болып
табылады. Музей іскерлігінің нәтижесіне ... ... ... әр-
түрлі жұмыс формалары мен олардың ... ... ... ... ... ... ету музей қызыметінің маңызды саласы болып табылады.
Тарих, география, әдебиет, қазақ тілі пәні ... ... ... отырып, жүргізу, ол арқылы тәлім-тәрбие беру, мұғалімдер үшін
қолайлы тәсілдердің бірі. (фото көрме ұйымдастыу, немесе сабаққа алып ... ... ... заттарымен таныстырып, әңгімелеп беру).
Музей заттарының ішінде, әсіресе этнографиялық тақырыптардағы кез-
келген экспонаттың жастар үшін тәрбиелік маңызы зор. ... ... ... ... ... ... ... туған мән-
мағынасы бар және бір ғана емес, бірнеше қолданысқа пайдалануға болады.
Ағаш жастық – жер ... ... ... ... ... үшін ... сыз ... үшін пайдаланған. Ол құс жастықтың астына қоюға ыңғайлы
және оны дымқылданудан ... Ағаш ... ... оны ... ... ... ... жүк жинауға да пайдаланған. Ал, сандықты үй
мүлкіне керекті ұсақ-түйек, киім-кешек салуға пайдаланса, көші-қон ... ... жүк ... ... ... Көшпелілердің бір емес, қос сандықты
қатар пайдалануы – түйеге ... ... екі ... ... ... ... жасалған бұйымдардың сапасы мен тиімділігін айтпағанда, оның
көш-қонға ыңғайлы, жеп-жеңіл, төзімді жақтары да көп. Тіпті ... ... ... ... да ... ... ... түрлерін біздің халық астына от жақпай-ақ ... ... ... Ағаш ... қыздырылған тасты салып, сүт
пісіруді асығыс сәттерде пайдаланған.
Қазақ халқының ырым-жоралығында жас ... бір ... ... ... ... тәсілмен дайындап, ауырған балаға ішкізетін
сүтті “тас қорқыт” деп атайды. Бұл емдеу ... бірі ... ... осындай ағаш тегенеге салып, қақпағын жауып қойса, тамақ сол ыстық
қалпында сақталады. Ыдыстардың ішінде ... ... ... жаслған
торсықтардың түрлерін де айтуға болады.
Олар шимайторсық, ... ... ... ... бұлардың ішінде бір ғана мүйізторсық туралы айтсақ.
Сәнді торсықтардың бірі ... ... ... ... екі иіні қошқар мүйіз секілді иіліп жасалынады, сондықтан оны
“мүйізторсық” дейді. Мүйізторсықты аңшылар, малшылар, ... ... ... ... ... ... ат ... салып, немесе қанжығаға
байлап алып жүреді. Муйіз торсықтың екі ... ... ... ... ... Ол ... қозғалтсаңда, жусаң да төгілмейді.
Бұл торсыққа биенің сүтін құйып қойса болды, қымызды өзі – ақ ... ... ... халқы көбінесе қымыз ... ыдыс ... ... бірі ... ... ... Оның ... салт-дәстүрімізде қалыңдықтың ұзатылғанда киетін ақ ... ... ... ... ... айта ... көйлек - ақ түс-пәктіктің, ақиқаттың, қуаныш пен ... ... ... ... ... ... қалыңдықтың “қасиетті сәукелесі” бас киімдердің ерекше ... ... ... – тәж, ... бау және ... бау.
Сәукеленің төбесіндегі “тәж” деп аталатын жартылай дөңгелек ... ... ... ... ... “шекелік” деп аталады. Ол
“барған жерінің ұрпағын көбейтсін, өсіп-өнсін” деген игі тілекпен жасалған.
Сәукеле ... ... ... ... ... ... күмістен
өрнектейді.
Күміс тазалықтың, ал жылан дұшпанына сұсты болып көрінуге әсерін
тигізеді деген мағынада ... ... ... ... ... ... сақтау мағынасын білдіреді.
Сәукеленің төбесіндегі кішкентай тақия ... ... ... ... ретінде жасалады. Ал, самайдан төмен түсіп тұратын құлақ
бауларға құрбылармен қоштасу белгісі ретінде жасалатын әшекейлер ... ... ... болып, бара жатқан қыз бала, өз ... ... ... ... жүріп кетуі керек.
Сәукеленің артқы бойына, яғни желкелігіне тағылған ... ... ... ... ... ... ... іретінде тағылады.
Халық ұғымында, үйлену салт-дәстүрімізде ... ... бас ... ... ... ... белгісі болып табылады. Сәукеленің
төбесіне тағылған үкісі, “Өмір ағашы бәйтеректі”, ал ... өзі ... ... бейнелейді. Ерте кезде қалыңдықтың мінез-құлқын да осы
сәукелеге тағылған әшекейге қарап білетін болған.
Оған су ... ақ ... ... ... ... тағылса ашық қыздың,
бағалы ауыр тастар тағылса ... ... ... ... екенін
білген.
Тектілікке аса мән берген халқымыз қалыңдықтың ... ... оның ... ... та ... Ақтамберді бабамыздың толғауында.
Елден елді аралап,
Тектіден – текті саралап,
Нұсқасын байқа, шамалап, десе,
Абай атамыз:
Көріп алсаң көріктіні,
Таңдап алсаң тектіні.
Сонда көңіл толмайма? – ... үшін жар ... ең ... ... ... ... Ел ... “Тегіне қарап қызын ал, соғуына қарап қару ас”
немесе “Көріп алған ... ... ... текті артық” деген мәтел
сөздер осындайдан айтылса керек.
Қыз баланың тектілігі, пәктілігі, ... ... ... ... ісі, ... ... басқаға үлгі боларлықтай тәрбиелі болуы басты
сыйпат болған. ... ... ... құны да ... қарап
есептелінген. Ертеректе кіші ... ... ... ... ... ... ... құнын төле” дейді.
Сонда құдасы 500 жылқыға бағалаған екен. Тәрбиелік мәнімен бағаланатын
әшекейлердің бірі – қыздардың шашына тағатын шолпылар.
Жас қыздарға ... ... ... ... ... ... ... шолпыңның даусы қатты естілсе, сені әдепсіз қыз екен деп ... ... ... ... де ... отырған.
Міне, осындай тәрбиелік мәні зор этнографиялық музей заттарын көріп
қана қоймай, оның ... ... ... ... жас-ұрпақ
бойына сіңіріп, дұрыс тәрбие бере отырып насихаттау мектеп музейлерінің
жұмысы.
VII ... ... ... қоры ...... ... бейнелейтін көне
ескерткіштер мен өнер туындылары, басқа да музейлік құны бар бұйымдар және
соларды көрсетуге ... ... ... ... ... Қорлар –
музей жиынтығы құрамындағы музейлік ... мен ... ... ... ... деп айтуға да болады.
Музей міндеттерінен туындайтын ... ... ... ... бұйым, экспозиция мен көрмелерге қойылатын талаптарға, олардың
ұйымдастырылу ... ... шолу ... жөн. ... ғылыми құжаттық
және қорғау міндеттері табиғатпен қоғам дамуын бейнелейтін белгілі бір
ескерткіштерді ... ... ... ... жүзеге
асады.Міндеттерін орындау барысында жинастырылған көне ескерткіштер мен
өнер туындылары, ... ... құны бар ... ... ... құрамындағы жиналған экспонаттар қоры ғана музейлерге өткен өмірді
қазіргі кезеңмен және болашақпен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Кез-келген музей қоры ... ... ... ... ... ғылымы мен мәдениетінің даму айнасы бола отырып, мынандай
жағдайларды ескеруі қажет:
- ... қоры ең ... ... түрі мен оның ... міндетіне сай
болуы керек;
- музей қоры мүмкіндігінше қоғам ... ... ... ... ... ... ... оның түрлеріне байланысты жүйелі, әрі мақсатты
түрде толығып отыруға тиіс;
- музей қоры өзінің ғылыми зерттеулері, жинақтаушылық міндеттері
нәтижесінде жабдықталып ... ... ... мен ... ... ... және оларды
түрлі зкспозициялар арқылы көрермендерге шебер ұсына білу музей ... әрі ... ... ... етеді.
Осыған орай, музей қорындағы бұйымдар өзінің мазмұны мен мәніне
байланысты шебер қолданылғанда ғана ... ... ... ... артады.
Музей қорының есебін және оны сақтауды, қор ... ... ... сақтаушысы” жүргізеді, ол нұсқау талаптарына сай
қордың есебін ... және ... ... ... ... міндетті. Қор
сақтаушы - музейдің нақты қорының (коллекциясының) жалпы күйі ... ... ... ... қор ... ... ... жинақталған қорлар негізгі және қосалқы ғылыми қорлардан құралады.
1. Музей қорының құрамы
Қорлардың құрамы – тап осы музей жиынтығын ... ... ... мен
материалдар жиынтығы. Негізгі қор музейге жинақталған неғұрлым бағалы
бұйымдар болып табылады. Оған ... ... ... заттары;
- ғылыми және тұрмыстық құрал жабдықтар;
- Еңбек туындылары, өнімдер үлгілері;
- Рәміздер (ту, елтаңба, әнұран);
- тұрмыстық ... мен ... ... ... құжаттық немесе өмірнамалық маңызы бар фотосуреттер,
- қолжазба ... ... ... ... оқулықтар, оқу
құралдары;
- қолжазбалардың түп нұсқалары және баспадан шыққан құжаттар;
- халық ... ... ... еткен даңқты ... ... ... ... істейтін барлық сипаттағы музейлерде қымбат
немесе ... ... ... ... мен ... ... ... (олар тек мемлекеттік музейлерде сақталады).
Суық қару және қолдануға жарамайтын ату құралдары ішкі ... ... ғана ... ... ... ... ... муляждар, макеттер,
карталар, диараммалар, схемалар, сол ... ... ... ... ... ... да ... мен жасандылар, зерттеуге немесе
көрсетуге алынған музейлік материалдар.
Қорда сақталып тұрған заттар «қор заттары» деп аталады. ... ... ... ... ... ол ... ... (музей экспонаты) деп
аталады.
2. Музей қорының есебі
Барлық музейлердегі қорлар қатаң түрде құжатты ... ... ... ... ... ... (мысалы зерттеу туралы шыққан
мақалалар). Есепке алу мынандай кезеңдермен жүргізіледі:
- ... ... ... ... тек ... ... экспонат туралы музей қорының есеп кітабына сипаттама ... ... ... қайдан табылғаны, кімнен алынғандығы, қай ... ... ... т.б. ... жазылады);
- Мемлекеттік мекемелерден және жеке адамдардан музейге қабылданған
барлық экспонаттарға үш дана акт жасалынады.
Оның бір ... ... ... ... ... ... адамда, ал, үшіншісі қор меңгерушісінде сақталуы керек. ... ... ... ... шыққан тегін (яғни қайдан табылғанын
т.б. мағұлматты толық жазу керек, ... ... ... кеш ... ... ... ... маңызы бар. Ұдайы сақталатын заттарды қабылдау
актілері іс қағаздары папкаларына тізіп, ретімен нөмірлейді және ... ... ... Актілерді тіркейтін кітаптар – қабылдау
актілері мен беру актілерін ... алу ... Жазу рет – ... ... ... Жоғалған, ұрланған немесе жаратуға
келмей, бүлініп ... қор ... ... ... шығару (істен шығару)
актісі жасалынады. Оған арнаулы комиссия құрылады.
Қор есебінің кітабында мынандай графалар болады:
|№ ... ... ... ... |Заттың аты, |Заттың саны |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | |акт № ... ... | |
| | ... ... т.,т. | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... | | | | ... бойынша барлығы________________ зат
Қолдар______________________________
Өткізген:____________________________ Қабылдаған:_________________________
1.Сатып алу комиссиясының қорытындысы:
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
________________________________________
___________________________________________________________________
2.Қор ... алу ... ... _______________ ___________________________________
____________________________________ ____________________________________
____________________________________
____________________________________
____________________________________
200 ж. ___________________ ... ... қолы ... ... ... ... жасаған________________________________________________________
Ғылыми паспорт №______________ ТК ... ... ... ... ... ... ... негативтің № және сақталатын орны
Орындау техникасы_________________________________________________
____________________________________________________________________________
__________________________________________________________
Көлемі_____________________________________________________________
Сақталуы және жаңғыртылуы ______________________________________
(жаңғыртылған ... ... мен ... ... жері мен ... ... ... белгілерді суреттеу және жаңғырту______________________________
(фабрикалық маркілер, белгілер, таңба, жазулар, мөртаңбалар және т.б.)
____________________________________________________________________________
__________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
_______________________________
Фото,сурет ... ... мен ... ... ... ... музейлік мәні________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
_______________________________
Деректер,жарияланымдар,библиография_________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
______________________
Ескерту ___________________________________________________________
Құрастырған (аты-жөні, қызметі) ... ... ... күн ... ... ... қор заттарын сақтау, күту, тазалау жұмыстары
Музей қорларында сақталынатын заттардың ... ... ... ... өзгерістерге ұшырайды, немесе табиғи ескіреді. Бұл
өзгерістер негізінен ауа мен жарықтың ... ... ... ... ... ... ... кеміргіштер мен
микроорганизмдердің де әсерінен бұзылуы ... Бұл ... ... ... ... байланыста. Температураның белгілі бір деңгейі
және ылғалдылық дәрежесі экспонаттардың ... ... ... ... бәсеңдетуі мүмкін. Ауаның жоғары дәрежедегі ылғалдығы, ... ... ... ... заттар болса, зиянды химиялық
қоспалардың пайда болуына әкеп ... ... ... ... деңгейдегі
ауа ылғалдылығы мен жарықтың түсуі бір мезгілде болса, тез бұзылып,
ескіреді. ... ... ... ... үшін ... ... ... ережесі болады.
Ол температуралық ылғалдылық режимі, ауадағы зиянды заттардан қорғау,
биологиялық және механикалық бұзылудан, нұсқаннан қорғау, апаттың алдын-ала
сақтандыру шаралары, ... (аяқ ... ... ... ... алдын-ала дайындық шаралары жасалынады.
Тарихи музейлердің қорларына енетін заттар әр түрлі. Сондықтан оларды
дұрыс сақтай отырып, әрбір ... ... ... да ... ... ... ... қорды сақтау жүйесі шешеді
Режим мен (тәртіп, ереже) сақтау жүйесіне негізделген қор жұмысының
бағыттарын ... ... ... деп ... жұмыстың мақсаты – қордағы заттардың қасиеттерінің сақталуын
қамтамасыз ету және оларды ... ... ... ... ету. ... қорларын сақтау жұмысы ондағы заттардың бүкіл
сақталу кезеңдерінде ... қор ... ... экспозиция (қойылу, тізілу тәртібі)
әртүрлі жағдайларда орын ауыстыру кездерінде сақталу ... ... ... Әр ... қор ... ... ... қор сақтайтын орын өзінің
арнайы бағытына қарай ... ... ... ... ... ішкі ... құжаттар,
нұсқаулар қабылданады.
6. Температуралық-ылғалдылық тәртіп
Температура мен ауа ылғалдылығы ... ... ... өте қатты
әсерін тигізеді. Бұл әсердің сипаты мен күші заттың жасалған материалынан,
оның құрамынан, қандай ортада ... ... ... ... ... қабылданғанға дейінгі) сақталуына байланысты.
Органикалық ылғал тартқыш (гигроскопиялық) ... ... ... мата) экспонаттар өте жоғары немесе өте төмен ылғалдылықтан қатты
зардап шегеді. Төмен ылғалдылықта бұл ... ... ... болады,
сығымдалып, беріктігі, төзімдігі азайып, зат деформацияға ұшырайды.
Өте жоғары ылғалдылықта бұл заттар ісініп, талшық жіптердің байланысы,
жабысуы бұзылады, ... ... ... заттың тез құрып кетуіне
әсер етеді. Мысалы: сурет салуға (майлы бояумен) ... ... ... бояу қабаты түсіп қалуы мүмкін.
Төмен және жоғары ылғалдылық темір мен эмальдан жасалған заттарға да
өте зиян. Темірлерді тат ... ... ... болады.
Кейбір материалдар ауаның t – сына өте сезімтал. Мысалы: қалайыны +18*
С – ден төмен t – да ұстауға болмайды, олай ... ол ... ... ... ... ... сұр ... пайда болады, тіпті тесілуі де мүмкін.
Температураның кенеттен өзгеруі экспонаттарға қатты әсер ... ... ... бөлмеге немесе, басқа жерге ауыстырғанда
(акклиматизация), экспонат сол ортаға үйренгенше, ... ... t ... бөлмелерде ұсталуы тиіс. Әсіресе, археологиялық экспонаттарға өте көп
өзгерісті басынан кешуге тура келеді. Темір заттарында ... ... Егер ... қазылып алынған затты төменгі ылғалдылықта сақтаса,
коррозия процесін тоқтатуға ... шыны ... да ... ... ... ... олар да топырақ суының ықпалына шалдыққан.
Археологииялық ағаш экспонаты, керісінше, жоғары ылғалдылықта сақтауды
қажет етеді. Әрбір экспонатқа ... ... ... мамандар
анықтайды.
Температуралық ылғалдылық режиміне байланысты қалыптасқан бірегей
көзқарас жоқ. Көптеген ... ... ... ... темір заттары
үшін +18+20* С, 50 % - ға дейінгі ... ... ... керамика
заттары үшін +12+20* С және 55–65 % ылғалдылықта, тастар ... ... + 15+18* С және 50–55% ... ағаш зат +15+18* С және ... ... ... 50 – 55% ылғалдылықта, қара суреттер +12*С,
40–50% ылғалдылықта, түрлі – түсті суреттер +5* С, 40-50% ... үшін +15+18* С, 55- 65% ... ... мүйіз, тасбақа заттары
үшін +1+15* С, 50-60% ... ... ... ... ... ауа ... және суықта қалып қойғанда ... ... ... Керамика, фаянс заттары да осындай.
Темпаратура өзгерістері ылғалдылықты да өзгертеді. Сол ... ... ... сақтауға мынандай температура қажет:
- орташа +18+-1С, орташа ылғалдылығы ... ... ... үшін музейде ауа кондиционері болуы шарт.
Егер музейде кондиционер жоқ ... жылу ... ... ... т.б. ... мен ... ... ұстап отыруға
тырысу керек. Қорлардағы бұйымдарға маусымдық өзгерістер де, экспозициядағы
экспонаттарға музейге ... саны да әсер ... ... ... күшейту қажет. Суық күндері музейдегі
бөлмелерді жиі желдету зианды, аязды ауа жылы бөлмеде сулы буға ... ... ... ... ауа ... ... тура тимеген жөн және
де сыртқы температура мен ішкі температура көрсеткіші жақын болған дұрыс.
Ыстық күндері желдетудің қажеті ... ... ... т.б. ... ... далаға жайып, кептіріп
алған жөн. Температуралық-ылғалдылық режим ... ... ... ... ... ... ... тексеріледі
және прибор көрсеткіштері сөткесіне бір рет, уақытта тексеріліп, жазылып
отырады.
7. Экспонаттарды ауадағы зиянды заттардан ... ... ... ... ... ... да әсер
етеді. Оған газдалған заттар – ... газ, ... ... ... ... ... қосындысынан жасалған ащы иісті түссіз газ), хлор, минералдық
шаң, қаракүйе жатады.
Музей ауасының ... ... ... ... ... ... ... маңайының, бөлмелерінің таза болуы қажет.
Музей маңайында ірі өндіріс, өнеркәсіп мекемелерінің болмағаны дұрыс.
Өнеркәсіп өндірісінің нәтижесінде күкіртті ... іріп – ... ... ауасына зиян болады. Суық, құрғақ ауа райы жағдайында газ ... ... ... ... бұл газ ... газ, ... соң ... құрайды. Ол мата, тері, қағаз, өнер туныдылары, мрамор, қорғасын,
құмтас, мыс, алибастр, інжу т.б. ... ... ... ... ... ... ... жеңіл өнеркәсіптері арқылы
ауада пайда болады, хлор ауада ... ... соң тұз ... Хлор да жоғарыда аталған заттарға өте қауіпті.
Шаң, қаракүйе, күйе заттарда газ бен ... ... ... ... ... ... қағазға сіңіп, механикалық
нұсқан келтіреді, ... ... ... ... ... зиянкестер үшін қолайлы. Ауаның тазалығы мен ластануы
ауадан анализ алу арқылы жүзеге асырылады.
Ауаның ластануынан сақтанудың бір жолы – ... ... ... саңылаусыз бекіту), әрине, кондиционерсіз болмайды және сүзгіш
заттар орнату да артық ... ... ... ... ... отыру керек. Экспонаттардың өзін
тазалау өте ұқыптылықты қажет етеді. Экспонаттарды сақтауда әртүрлі қорғау
жолдары, бұйымдарды, ... ... ... т.б. ... ... ... ... түсу тәртібі
Музейдегі жарық беру тәртібін сақтау: экспонаттардың ұзақ ... әсер ... Бұл ... ... заттарға жарық толықтай, жартылай,
берілуі, мүлде жарықсыз сақталынатын да экспонаттар болады.
Ол экспонат қай ... ... ... ... ... ... ... таратуы, ал қысқа толқындар ультракүлгін
сәулелер тудырады. Ұзақ ... ... жылы ... ... және ... ... көз ... Ултракүлгін
сәулелердің әсері экспонаттардың сыртқы пішінінің ... ... ... ... заттардың ультракүлгін сәулесі мен түсетін
жарық әсерінен пайда ... Ол ... ... ... түссізденуінен білінеді. Табиғи жарық ультракүлгін сәулелеріне
бай. Ал, жасанды жарық ішінде люминесценттік лампалар қауіпті. ... ... ... үш ... бөлінеді:
1. Жоғары төзімділіктегі – темір тастар, гипс, керамика, түссіз шыны.
2. Орта ...... ... аң ... ағаш, майлы бояулы өнер
туындылары.
3. Төмен төзімділіктегі – фотосуреттер, акварель, ... мата ... ... ... түр – ... де байланысты – зат күңгірт,
қара, қоңыр реңде болған сайын оның жарық сіңіру ... арта ... арта ... ... ... зиян.
Жоғары төзімділіктегі заттарға жарық (күн көзі) тура түспесе болғаны.
Ал орташа ... ... ... ... әртүрлі. Ағаш бұйымдары –
жаңғақ, қызыл ағаш, ... ... ... ... тез ... сондықтан
оларды (олардан жасалған заттарды) жауып қойып, сақтау керек.
Ал майлы суреттерді, ... ... ... ... үшін ... ... ... жарықсыз майлы бояу күлгінденеді, сүйек сарғаяды. Ақ
аң терісін ұзақ ... ... ... ... Жарық түсу зиян келтіретін
заттар жарықтан қорғайтын шынылармен қапталып, түрлі құралдар қолдану
арқылы ... ... ... істегенде 50-75 лк (люкс) болу керек.
(Люкс - жарық түсіру өлшемі).
10. Музейдегі ... ... ... ... ... ... де бұзылады. Олар зең
түскен саңырауқұлақ, шыбын-шіркей, құрт-құмырсқа, кеміргіштер. Сондықтан
музейде зианкестердің пайда болуына жол ... ... ... ... ... – режимдік ережелері ... ... ... музейге тамақ сақталатын қоймалар жақын
орналасса өте қауіпті.
Ауру жұқтырған заттарды дизинфекциядан өткізбей, ... ... Ал ... ... ауру ... ... болса, оны музей
изоляторына сақтап, дизинфекциялайды. ... зең ... ... сияқты/ бүлінуі ауа арқылы немесе ауру жұққан
заттар арқылы таралады. Егер ауа ... 70%- дан ... ... ... +20+25* С ... бұл ауру ... ... саңырауқұлақ (плесневые грибки), барлық органикалық текті
материалдар және кейбір органикалық ... ... ... ... ... Бұл ... ауру ... ықпал ететін нәрсе – шаң – тозаң. ... ауру ... ... ететін нәрсе – шаң-тозаң.
Музей заттарына кеселін тигізетін ... ... ... ... ... есіктен немесе музей экспонаттарымен ілесе кіреді,
әсіресе жүн, тері, сүйек заттарына зиян. ... ... ... ... күндері қағу-кептіру, қоймаларда нафталин, камфора, лаванда ... ... ... ... салу ... қорғайды.
Бұл заттарды үнемі алмастырып тұру керек. Өйткені, олар оған ... ... ... ... ... қағаздар салып қою арқылы да
қорғауға болады.
Үй ... да өте ... ... ... ... дақтары басқа
шыбын-шіркейлерге қорек болады.
Экспонаттарды бір ... ... ... ... ... сақ ... қол таза құрғақ болуы керек, бұл заттардың механикалық бұзылысынан
қорғайды. Қордағы заттарды, бір-бірінен бөлек қою ... ... ... аң ... бір ... ... ішінара шағын топтарға бөлінеді, және ол заттар көлеміне қарай
жәшіктерге салынып, мақта матамен ... Жүн, ... ... мақта,
синтетикалық жіппен жасалған бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... ұстаған жөн.
Барлық жинақталған материалдар музей қорына түскеннен кейін, музей
қорының есебіне кіреді. Осы ... ... ... және ... ... ету ... ... қорындағы заттар білім басқармасы куәландырған
заттар кітабында есептеледі /тарих, мәдениет, ... ... және ... қорлар.
Мектеп музейінің қорын сақтау, ұйымдастыру жауапкершілігі мектеп
директорына жүктеледі. Ерекше ғылыми-тарихи және ... мәні бар ... ... /оның ішінде ордендер мен медальдар/ және мектеп музейі
сақтай алмайтын бұйымдар музей қорына кіргізілмейді.
Көрмеге қойылмайды. Ал, егер ... ... өз ... тоқтатқан
жағдайда, білім беру және мәдениет орындарының бұйрығы бойынша мемлекеттік
және қоғамдық музейлерге қорды ... ... ... ... ... ... ... сәйкестендіріліп
жасалады.
ҚОСЫМША А
Қазақстан Республикасының ұлттық музей қоры туралы ережесі
(Қаулы 10 наурыз 1995 жылы бекітілген № 238)
1.Жалпы ережелер
ЕРЕЖЕ – музейдің ... ... ... оны ... ... ... құрамды бөлімдерінің, әкімшілігі мен жетекші
мамандарының тәртібін ... ... ... актісі.
Қазақстан Республикасының Ұлттық музей қоры Қазақстан Республикасының
аумағындағы ведомстволық ... ... ... ... нысанаға қарамастан, кәсіпорындардың, мекемелер ... ... ... ... ... құрылған музейлерде
сақталатын тарихи, ғылыми, көркем музейлік немесе өзге де мәдени құндылығы
бар, ... және ... ... ... пен ... ескерткіштерінің
жиынтығын, табиғи тарихтың коллекциялары мен жекелеген құнды, сирек
кездесетін және ... ... ... ... музей қоры ғылым мен
мәдениетті дамыту, ұлтжандылық, адамгершілік, эстетикалық тәрбие ... ... ... және мәдениет ескеркіштерін барынша толық
табу, ... ... ... алу, ... сақталуын қамтамасыз
ету зерделеу және пайдалану үшін, содай-ақ Қазақстан халықтарының рухани
қажетсінуін ... үшін ... ... қоры ... ... тарихи-мәдени мұрасының
ажырамас бөлігі болып табылады және ... ... ... ... ... ... болады.
Ұлттық музей қоры қоғам мен мемлекеттің қажетін қанағаттандыруға және
шынайы тарих туралы ... ... ... пен ... ... құқықтары мен заңды мүдделерін жүзеге асыруға
қызымет етеді.
Ұлттық музей қорының қазыналарын сақтап еселей түсу-бүкілхалықтық ... ... ... мен ... ... ұйымдар мен
қоғамдық бірлестіктердің және барлық лауазымды адамдардың ... ... ... азаматының борышы.
Айта кететін бір жағдай кейінгі ... ... мұра ... музей қазыналарын көбейтуге атсалысып жүрген азаматтарымыз
аз емес. Мысалы: археолог, пофесор, З.С Самашев ... ... ... ... ... ... ... қыштан
жасалған ыдыстар, теңгелер, сүйектен, ... ... ... ... ... ... бұйымдары (Атырау обл, Махамбет ауданы, Сарайшық
селосы, ҰҒА. экспедициясы).
Шығыс-Қазақстан облысы. Катонқарағай ауданы ... ... ... ... ... 1997 – 1999 жж. Сондай-ақ, 2004
жылы Батыс Қазақстан өңірінен професор, Ә.Т Төлеубаев бастаған ... ... ... ... табуы т.б. жұмыстарды мақтанышпен айтуға
болады.
II. Ұлттық музей қорының құрамы
Ұлттық музей ... ... ... Республикасының аумағынан
заңсыз әкетілген Қазақстан халықтары мен басқа елдердің және ... ... ... ... ... ... мемлекеттің
және табиғи тарихтың дамуын бейнелейтін ... ... ... ... ... тарихи және мәдениет ескерткіштері болып табылады:
- тарихқа ... ... оның ... ... өміріндегі тарихи
оқиғалармен, қоғам және мемлекет ... ... мен ... тарихымен,
сондай – ақ ғылымның, мәдениет пен өнердің көрнекті ... ... ... археологиялық қазба материалдары мен олардың сынықтары;
- алып өнердің архитектуралық көркемдік, тарихи ескерткіштерінің
құрамдас бөліктері мен ... ... ... ... негізде тұтас қолмен және кез-келген
материалдардан жасалған ... мен ... ... мен ... халықтық көркем кәсіптік туындыларының гравюралары;
- жекелей немесе жиынтықты түрде ерекше мүддені бейнелейтін (тарихи,
көркемдік, ғылыми және басқа) ескі ... мен ... ... ... ... мен өзге де құжаттар;
- архивтер, фотосурет, бейне және киноархифтері.
- бірегей музка аспаптары;
- теңгелер ... ... ... (печаттар) мен басқада
жиынтықты ... ... және ... ... ... ... бейнелейтін флоралар мен фауналардың,
минералогиялардың, ... мен ... ... ... мен
үлгілері.
Музейлерде сақтаулы жатқан тарих пен ... ... ... ... бір ... Қазақстан Республикасының Ұлттық архиф қорының
құрамына енеді, олардың мемлекеттік есепке алынуы мен сақталуын қамтамасыз
ету тәртібі ... ... ... ... қоры туралы Заңымен
белгіленеді.
III. Ұлттық музей қорын ұйымдастыру
Ұлттық музей ... ... ... ... ... ... Мәдениет министрлігі жүйесіндегі
мемлекеттік музейлер мен музей – қорықтары;
- мемлекеттік көрмелер, галереялар мен ... ... ... ... пен ... ... ... музейлер;
- меншік нысанынаға қарамастан, кәсіпорындардың, ... ... ... ... – ақ ... ... ... музейлер
болып табылады.
Ұлттық музей қорының құрамына енетін және қоғамдық негізде құрылған
музейлердегі жылжымалы тарих және ... ... ... ... пайдалануын бақылап отыру мақсатында тиісті бейіндегі мемлекеттік
музейлерде есепке алынады.
Музейлердің қызметі тоқтатылған жағдайда, олардағы жылжымалы ... ... ... ... тәртіп бойынша тиісті бейіндегі және
жүйедегі мемлекеттік музейлердің қорларына беріледі.
Ұлттық ... ... ... ... ... алу, ... ғылыми жағынан зерделеу және пайдалану тәртібі ... ... ... ... ... міндетті болып
табылатын Қазақстан Республикасы Мәдениет министірлігінің ережелерімен және
нұсқауларымен белгіленеді.
Ұлттық музей қорының құрамына ... ... мен ... заттарды
бір музейден екінші музейге, ... ... беру тек ... бойынша ғана және ... ... ... ... ... ... ... асырылады.
V. Ұлттық музей қорын пайдалану
Тарих және мәдениет ескертеіштерін пайдалану музейлер мен көрмелер
жүйесі арқылы ... ... өз ... ... ... ... қорының жылжымалы тарих және
мәдениет ескерткіштерін жинақтап, есепке алады, сондай – ақ ... ... мен ... ... ... ... ... музей қорындағы ескерткіштер бойынша
каталогтар, еңбек жинақтарын және әртүрлі басылымдар әзірлеуді, ... мен ... ... асырады.
Ұлттық музей қорының ескерткіштерін ғылыми-зерттеу, экспозиция –
көрме, мәдени – ... және ... іс ... пайдалану олардың сақталуын
қамтамасыз ететін директордың жазбаша рұқсатымен ғана жүзеге ... ... қоры ... ... ... және ... ескерткіштерін
Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге әкету Қазақстан Республикасының
Мәдениет министірлігі ... ... ... ... жағдайда ғана рұқсат
етіледі.
Тарих және мәдениет бүлінген, ... ... ...... ... сондай – ақ жекелеген объектілер тарихи – ... деп ... ... ... ... жағдайда оларды Ұлттық музей
қорының құрамынан шығару тәртібі Қазақстан ... ... ... және ... ... ... Қазақстан
Республикасы Мәдениет министірлігінің нұсқауларымен реттеледі.
ҚОСЫМША Ә
Қазақстан Республикасы білім беру мекемелерінде ... ... ... 1999 ж №213 бұйрығы бойынша бекітілген)
I.Жалпы ережелер:
1.1. ... беру ... ... ... музейлер ғылыми-зерттеу,
мәдени-білім беру мекемелері болып ... Ол ... ... ... қызықты болатын материалдар мен мәдени, рухани, бағалы ... ... ... көркем дүниелер негізінде жастарды, оқушыларды
тәрбиелеуде кең ... ... ... ... ... беру ... ... істейтін музейлер мынандай топтарға
бөлінеді:
- Республикалық тарихи білім музейі;
- Облыстық, қалалық, аудандық ... беру ... мен ... ... ... ... жанындағы музейлер;
- Педагогикалық училищелищелер мен педагогикалық жоғарғы оқу орны
жанындағы музейлер;
- Мектеп музйелері (олардың ... ... ... туралы Ережеге”
сай жүргізіледі).
1.3. Білім беру мекемелері музейлері қызымкткерлерінің негізгі міндеттері:
Республика тарихының бөлінбейтін ... ... ... ... ... Қазақстанда тұратын халықтардың және мәдени ескерткіштерді
жинақтап, сақтау осы бағыттағы ... ... және ... ... ... және ... дамуды жаңғыртуға, ықпал жасау. Осы мақсатта:
- республиканың білім беру тарихын зерттеу, ғылыми зерттеу және жинау
жұмыстарын жүргізу;
- қорды реттейді, ... және ... ... ... мен ... ... музей экспозициясы туралы экскурсия жүргізу, студенттер мен мектеп
оқушыларына дәріс ... ... ... ... және ... ... ... Жұмыстың мазмұны мен түрілері
2.1. Білім беру музейінің өзіне сәйкес мамандығына қарай келесі
жұмыстарды жүргізеді:
- жоспарлы түрде тарихи және ... ... ... ... ... қорды жинақтайды, зерттейді және олардың негізінде ғылыми дайындалған
экспозициялар мен көрме ұйымдастырады;
- экскурсия дәрістер мен ... ... ... ... ... беру ... арасында тәрбие және ... ... ... ... беру ... ... жататындар жинақталып түгелденген және
кітапқа тіркелген музей заттары; музей жұмысын икемді жүргізуге қажетті
құнды ... ... ... ... қамтамасыз ететін және ... ... үй мен ... Білім беру тарихын зерттеу мақсатында музей мұрағатта (архивте),
кітапханада, басқа музей қорындағы ... ... ... мәні ... ... және ... Музей қорын толықтыра отырып жүзеге асыру;
- сатып алу ... ... ... ... ... білім беру музейлік мәні бар заттарды сатып алу жолдары
арқылы;
- білім беру ... мен ... ... ақысыз берген заттар
есебінен.
5. Барлық музей заттарының түпкі нұсқасы, білім беру ... ... ... да, ... ... Ұлттық музей қорының ережесі
негізінде Республиканың Ұлттық музей ... кіре ... ... ... басқа музей қосымша ғылыми қор құрылады.
6. Білім музей қорын сақтау қамтамасыз етіледі. Осы мақсатта ... ... ... ... ... сәйкес қордың есебін алу;
- қазіргі ережені сақтай отырып, қорды сақтау;
- оларды кең ... үшін ... ... ... мен ... ... қай қорда қандай зат тұрғанын/, қор материалдары ... ... ... ... мен ... жасау.
7. Білім музейі қорының негізінде тұжырымдамалар мен ... ... ... ... және ... ... дайындайды, көрме
ұйымдастырады.
8. Музей көрмесі мен заттар негізінде тақырыптық және жалпы ... ... ... ... салт – ... ... ағартушылық
және білім беретін жұмыстар жүргізу, музей жанынан үйірмелер, қызықты
клубтар, театрлар ұйымдастыру.
9. Білім музейі өзінің жұмысын баянды ету ... ... ... ... буклеттер, жарнама, плакаттар және т.б. даярлау,
мерзімді баспа беттері мен теледидар, радиода сөз ... ... ... ... ... ... ... келесі құжаттарды
жүргізеді:
- жоспар және есеп беру жұмысы;
- мәжіліс хаттамасы;
- ... ... ... ... мен тақырыптық музей экспанаттарына түсінік жоспарлары;
- әдістемелік даярламалар;
- экскурсия мен дәрістер қысқаша мазмұны;
- музейге келушілерді ... ... мен ... ... жазатын
кітап.
11. Мектеп музейімен басқада мүдделі мекемелерге музей жұмыстарының
мәселелері бойынша ... ... ... ... ... ... әдістемелік жұмыс дегеніміз – музей жұмысында жаңа дәстүр ... ... жете ... ... баяндау мен іске асыруға
байланысты музей ... ... ... ... ... ... мен ... – танымдық
жұмысы, сол сияқты музей ... ... ... ... мен музей
жинақтарын насихаттау мәселелерін қамтиды.
III. Музей жұмысын құқықтық – ұйымдастыру
түрлері мен қаржыландыру
3. Білім музейлері қандай мекеменің жанынан ... сол ... ол жеке ... құрылымдық бөлімі болып құрылады.
4. Білім мұзейінің құрылтайшысы музейді тиісті үймен, қаржы қорымен
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... басшылықты құрылтайшы мекеменің басшылары және музей кеңесі
жүзеге ... ... ... ... ішкі тәртіп
ережесіне сәйкес белгіленеді.
6. Өз жұмысында музей қызметкерлері ... ... ... ... ... ... - ... мұраларды қорғау және
пайдалану ... ... ... ... ... ... ережені” басшылыққа алады.
7. Музей өз жұмысын басшылар бекіткен болашақ және күнделікті жоспарға
сәйкес жүзеге асырады.
8. Қаржыландыру көздері болатындар:
- ... ... ... ... ... ... түскен
қаржылар;
- буклет, кітапша, плакат т.б. сатудан түскен табыстар;
- кәсіпорындардың қоғамдық және заң мекемелерінің, жеке ... ... ... ... ... ... директор немесе меңгеруші басқарады, ол ... ... ... оның ... ... ... ... немесе меңгерушісін құрылтайшы мекеме тағайындайды
және ... ...... ... ғылыми – ұйымдастырушылық,
шаруашылық және қаржылық қызметіне жеке басқару негізінде жауап ... ... ... ... туралы Ереже негізінде жүргізіледі.
10. Музей жанынан кеңесші ретінде Кеңес ... ол ... ... ... ... ... ... және т.б.
жұмыстарға қатысады.
2.11. Құрылтайшы- мекеме, білім беру орындары ... ... ... үшін ... ... өндірістік, қаражат жұмыстарына бақылауды жүзеге
асырады.
2.12. Қазақстан Республикасының қазіргі заңына сәйкес музейді ... ... ... тәртіпке байланысты құрылтайшы мекеменің және жоғарыда
тұрған мекемелердің шешімі бойынша жүргізілуі мүмкін.
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... тақырыпқа бекітілген, жинақтап ... ... ... ... ... ... ... дәуірдің мәдени,
тарихи және табиғи ескерткіштерін жинақтаушы, сақтаушы, насихаттаушы;
1.2. Мектеп музейі көпшілік ... ... ... ... мұғалімдердің басшылығымен мектепте, лицейде, гимназияда, мектеп-
интернатта, балалар үйінде, мектептен тыс мекемелерде құрылады.
1.3. Мектеп музейлерінің негізгі міндеттері болатындар;
- тарихты ... ... ... ... ... Қазақстанда тұратын
халықтардың салт-дәстүрі мен мәдениетін және ... ... пен ... ... ... музей экспонаттарын
жинап, сақтау;
- мектептегі оқу-тәрбие жұмысын жетілдіруге қатысу;
- Қазақстан Республикасының музей қорын жасауға, оны жемісті пайдалануға
қатысып, сақталуын ... ... ... ... ... мәдени және табиғи ескерткіштерін қорғау және
насихаттау;
- жастарды, оқушыларды патриотизмге және ... ... ... ... ... ... және ... дамытуды жаңғыртуға, ықпал жасау;
- оқушылар мен халық арасында мәдени-білім беру жұмыстарын жүргізу;
1.4. Мектеп музейі ... ... ... ... ... ... болып есептеледі де, Қазақстан Республикасының Ұлттық музей ... және ... ... ... музей қорының ережесі»
негізінде есептеуге, сақтауға жатады.
Жұмыстың мазмұны мен ... ... ... өз жұмысында кәзіргі кездегі Қазақстан Республикасындағы
білім беру мекемелерінде жұмыс істейтін музейлер туралы «Ережені» және ... ... ... ... ... ... келесі жұмыстарды жүргізеді:
- музейдің жұмыс тақырыбына ... ... және ... зерттейді;
- музей қорын үнемі іздену ... ... ... саяхатта,
экспедицияда, т.б./ үнемі толықтыру;
- музей заттарын сақтауды қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... ... және тұрақты, жылжымалы көрмелер
- ұйымдастыру;
- халық және оқушылар арасында экскурсиялық дәрістерді жүргізу;
- музей қорын ... ... ... ... ... басқару және ұйымдастыру
3.1. Мектеп музейін жасауда оқушылардың шығармашыл іздену, зерттеу және
жинақтау жұмыстарының нәтижесі келесі мәселелер бойынша ... ... ... ... алу жұмыстарын, жүйелі ізденістерді
жүзеге асыру қабілеті арқылы;
- басқарушы педагог пен педагогикалық ұжымның бұл жұмысқа белсенді
қатысуы арқылы;
- заттар ... ... ... және ... заттар жинағының
музейде белгілі бағытты жасауға мүмкіндік беру;
- заттарды жаңа ... ... ... ... ... ... ... және орналастыру.
ҚОСЫМША В
“Мәдениет туралы” Қазақстан Республикасының заңы
1. Музейлер - музей ... мен ... ... сақтау,
зерделеу және көпшілікке ұсыну үшін құрылған, мәдени, білім беру мен ... ... ... асыруға және материалдық рухани мәдениет
ескерткіштерін зерделеуді, есепке ... ... және ... ... ... ... ... басшылыққа алады.
2. Қазақстан Республикасының аумағында тарихи, ғылыми, мәдени және
көркемдік ерекше мәні бар тарихи – ... және ... ... ... ... жылжымайтын тарихи – мәдени құндылықтар ансамбльдері ... ... ... ... ... белгілеген
тәртіппен айқындалады.
3. Музей экспонаттары мен музей коллекциялары музей қорының ... және ... ... ... ... ... болып
табылады.Мемлекеттік музейлердің музей экспонаттарын жеке меншікке беруге
тыйым салынады.
4. Мемлекеттік музей – қорықтар ... ... ... қатысы жоқ
және заңды тұлғалардың ... ... ... тауарларды
(жұмыстарды, қызыметтерді) өзгертуге құқылы.
Мұндай тауарларды (жұмыстарды, қызыметтерді) өзгертуден ... ... ...... иелігінде қалуға тиіс.
Мемлекеттік музей – қорықтардың негізгі қызыметіне қатысы ... ... ... өткізуден қаражаттың түсуі мен
пайдалануы тәртібін ... ... ... айқындайды.
5. Музейдің сақтау қорындағы ... ... мен ... ... ... мен ... және ... ісі
саласындағы басқа да қатынастар уәкілетті орган белгіленген тәртіппен
реттеледі.
6. Тарихи – мәдени ... ... ... ету ... ... ... ... тарихи-мәдени құндылықтардың
сақталуын, есепке алынуын, жинақталуын және қалпына келтірілуін ... ... ... ... ... Республикасының Үкіметі
белгілеген тәртіппен субсидиялар бөлінеді. ... ... ... ... ... ... 2004 – 2006 ... арналған
мемлекеттік бағдарламасы
(Қазақстан Республикасы Президентінің
2003 жылы 13 қаңтардағы № 1277 ... ... ... ... ... – қолда бар мәдени
мұра мен игіліктерді сақтап, жаңғыртуға, тиімді пайдалануға байланысты
жоспарлы іс ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасы ұлттың
рухани ағартушылық және мәдени-интеллектуалдық деңгейін ... ... ... ... салт-дәстүрімен жалпы адамзаттық құндылықтар мен
идеалар рухында тәрбиелеуге бағытталған.
Өйткені, қоғамның рухани тірегі санатындағы тарихи-мәдени мұралардың
халықтың өз ... ... ... мен ... ... ролі аса ... мәдени мұрасы - өз ... ... ... барлық
халықтардың мәдени игіліктерінің жиынтығы.
Олар – тарих пен археологияның, архитектураның 25 ... ... ... ... ... ... ... тарихи мәдени дәстүрді жаңғырту мен дамытуға, соның ішінде
мәдени мұраларды зерттеу, ... ... мен ... ... негізгі ұстанымдары мен бағыттарын белгілейді.
Сондай-ақ Бағдарлама тарих, этнография, фольклор, ежелгі ... ... ... ... және сериялы басылым ретінде шығару,
тарихи және мәдени ескерткіштерді ... ... ... және ... сол арқылы көпғасырлық ... ... ... ... Сан ... салт-дәстүрімізді жаңғыртып, дамытуға,
мәдени мұраларымызды көздің қарашығындай ... ... ... ... ... ... ғана негіз бола алады.
1. Мәдени мұра саласындағы проблеманың қазіргі жай – күйін талдау
Қазақстанның ... ... ... жай – күйі сан ... ... мен одан әрі ... ... шаралар кешенін қолдан
келгенше қамтамасыз етілумен, тарих пен мәдениеттің жаңа ескерткіштерінің
ашылуымен, кесенелерді, ескі ... ... ... ... келтіру жөнінлегі жұмыстардың жандануымен, олардың негізінде ... ... ... ... ... ... ... тарих, археология, сәулет және мүсін
өнерінің жылжымайтын ескерткіштері 25 ... ... 11 мың ... ... 8 ... ... – музейі, 215 мұрағат бар деп есептеледі.
Тарих және ... ... ... музейлердің, Қазақстан
тарихындағы есте қалатын оқиғаларға арналған мемориалдардың тармақталған
желісі жасалды.
Қазақстанның тарихы мен ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи кесенесі 2003 ... ... – ның ... ... мұра тізіміне енгізілді.
Астана қаласының мәдени ... ... ... ... республика астанасында соңғы жылдары Қазақ музыкалық комедия
театры, музейді, ... және ... ... ... Президенттік
мәдени орталығы ашылды.
Ұлттық кітапхананың құрлысы аяқталды. Концерт залы мен ... ...... ... ... және ... ... “Мәдениет
туралы”, “Ұлттық мұрағат қоры және ... ...... ... қабылданып, күшіне енді.
Сонымен қатар, мәдени мұраны қорғау мен дамыту саласында қалыптасқан
ахуал осы бағыттағы қызыметті одан әрі ... мен ... ... ... шараларды қолдануды талап етеді. Қазақстанның ұлттық
тарихы үшін орасан зор мәні бар көптеген тарихи, археологиялық және ... ... ... ... ... – Оңтүстік Қазақстандағы Арыстанбаб ... ... Асан – Ата және ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының Тұрбат ауылындағы тарихи-
сәулет ескерткіштері, “Әзірет Сұлтан”, ...... ... ... ... және ... ескерткіштері, Маңғыстау қорығы
және “Ордабасы” ... т.б. ... ... пен мәдениеттің қайталанбас
ескерткіштері бар.
Өткен ғасырдың 90 – ... ... ... тілі ... ... ... ... және басқа саладағы әлемдік ғылыми ой сананың
негізі қаланған еңбектерді, сондай-ақ ... ... ... ... іс
жүзінде тоқтап қалды.
Осымен байланысты өскелең ұрпақты қазақстандық, отансүйгіштік рухында
тәрбиелеу және тарихи, мәдени мұраны ... ... ... ... ... халқының сан ғасырлық рухани тәжірибесін ... ... ... ... ... ... ... дестелерді
шығарудың мәселелері ерекше өзекті болып отыр.
Осы Бағдарламаның аясында жоғарыда белгіленген мәселелерді кешенді
түрде шешу ... ... ... мұрасын зерделеу, сақтау және кеңінен
таныстыру жүйесін одан әрі ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері
Бағдарламаның мақсаты елдің рухани және білім беру саласын ... ... ... және ... ... қамтамасыз ету.
Алға қойған мақсатқа қол жеткізу мынандай ... шешу ... ... елдің маңызды тарихи-мәдени және ... ... ... мәдени мұраны, соның ішінде қазіргі таңдағы ұлттық мәдениетті, ауыз
әдебиетін, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды зерделеудің тұтастай жүйесін
жасау;
- ұлттық әдебиет пен ... сан ... ... ... ... ғылыми толық дестелерді шығару;
- әлемдік ғылыми ой-сананың, мәдениет пен ... ... ... ... білім берудің мемлекеттік
тілдегі толыққанды қорын жасау.
ҚОСЫМША Д
Қазақстан ... ... ... ... құрылған 2004-2006
жылдарға арналған “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасын іске асыру
жөніндегі ... ... ... ... 2004 жылғы 2 ақпандағы
мәжілісінің № 2 хаттамасымен БЕКІТІЛГЕН)
I. Жалпы ережелер
1. 2004-2006 жылдарға ... ... ... ... ... іске
асыру жөніндегі қоғамдық кеңес ... ... ... 2003 ... 30 желтоқсандағы № 1 өкімімен құрылған кеңесші
орган болып табылады.
2. Қоғамдық кеңес мемлекеттік ... мен ... ... ... 2004 ... 13 қаңтардағы № 1277 Жарлығымен бекітілген 2004-
2006 жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... және оған ... қолдау көрсету мақсатында
құрылды.
3. Өз қызметінде Қоғамдық кеңес Қазақстан Республикасы Конститутциясын,
Қазақстан ... ... және осы ... ... ... ... ... “Мәдени мұра” мемлекеттік басқармасын іске асыру
Тұжырымдамасына сәйкес және ... ... ... пен ... орталық және жергілікті басқару органдары мен мәдени
мекемелер, басқа да мемлекеттік ... ... ... қарым-
қатынас жасай отырып жұмысын жұргізеді.
1. Қоғамдық кеңестің ... ... мен ... кеңестің негізгі міндеті 2004-2006 жылдарға ... ... ... ... тиімді іске асыруда:
- әдістемелік, үйлестірушілік және ұйымдастыру жұмыстарын жүргізу;
- ұсынылған жобаларды бекіту және олардың нәтижелерін бағалау;
- бағдарламаның ... ... ... және ... ... ... Қоғамдық кеңестің құқықтары
Қоғамдық кеңес:
- мемлекет басшысының, Үкіметтің қарауына белгіленген тәртіпте-құжаттар
жобасын ұсынуға;
- міндеттері мен функцияларын орындау үшін ... ... ... ... мемлекеттік органдар мен ұйымдардан қажетті ақпаратты алуға;
Бағдарламаның негізгі бағыттары және оны жүзеге асыру іс-шаралары бойынша
жұмыстар жүргізу үшін ғалымдар мен мамандарды ... ... ... кеңес жұмысын ұйымдастыру
Қоғамдық кеңес құрамына ғылым және ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару органдарының және мәдени
мекемелердің өкілдері кіреді.
Қоғамдық ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Қоғамдық кеңестің жұмысын оның төрағасы басқарады. ... ... ... ... органдарда өкілдік етеді және кезекті мәжілістің өткізілу
уақытын, орнын және күн тәртібін ... ... ... ... ... және ... қарай
өткізіледі. Қоғамдық кеңес мүшелері талқыланатын мәселелер бойынша тиісті
материалдарды қабылданатын шешім жобасымен ... ... ... ... бір ай ... ұсынады.
Қоғамдық кеңес мәжілісіне оның мүшелерінің жартысынан көбі ... ол ... ... ... ... шешімдері көпшілік дауыспен қабылданады және
хаттамамен рәсімделеді. Қабылданған ... ... ... ... ... ... ... ақпараттық, материалдық-техникалық
жағынан Қазақстан Республикасының Мәдениет министірлігі қамтамасыз етеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Музей – жалпы адамзат баласының өмірінде заттық және рухани мәдениетті
танытуда, ... мен ... ... роль ... ... ... ... еңбек жетістіктерін, әдет-ғұрып,
салт-дәстүрлердің ерекшеліктерін жетік білуге музей орасан зор ... ... ісі – ... ... беру ісінің, әсіресе, мектеп
оқушыларына мәдени-білім мен тәрбие беруде маңызды салалардың бірі.
Отбасы ... ... ... ... жерін сүю, ардақтау
қатарлы қасиеттер әрбір жеткіншек пен азаматта өз жерінің, аулының, ... ... оның ... ... ... мен шаруашылық
ескерткіштерін, географиясын, жануарлар әлемін жетік білумен бастау алатыны
сөзсіз. Кеңес үкіметі ... ... ... және ... ... ... қана ... жұмысы кезінде идеологияға негізделген, көбінесе кеңес
үкіметінің жетістіктері мен жеңістерін ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алуына
байланысты көп өзгерді. Музей – ... ... ... қажеттіктерді
сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін, ... ... ... ... ... бар ... ... оларға қойылатын
талаптар да күшейді.
Музей ісі - қоғам дамуымен тығыз байланысты сала. Ол ... ... ... қалыптасуына тікелей әсер етеді. Музей заты, музей
ісінің, қызметінің ... ... ... ... ... ... беру екендігін біліп, олармен толық танысып, мағұлымат
алдық.
Олай болса, музей өзінің ... ... ... ... жинау,
сақтау, үйрену, зерттеу, және ... ... ... ... ... ... ... маңызы рөл атқармақ. Оның ішінде мектеп ... ... ... ... ... азаматтық, ұлтжандылық
тәрбие беру құралы. Қазақстан егемендігін алып, тәуелсіз даму жолына түскен
уақытта мектеп музейлерінің атқарар ісі келелі.
Оқушылар ... ... нені ... нені үйренуге, қандай іс
дағдыларын игеруге тиіс екенін осы әдістемелік құралда толық көрсетілді.
Мектеп музейілері ... ... ... бар ... ... ... барысында оқушылардың туған өлкесін танып білуі
мен белсенділігін арттыратын, танымдық қабілетін дамытатын қосымша білім
берудің бір ... ... ... ... ... жұмысын жандандыру біздің қасиетті борышымыз.
Әдебиеттер тізімі
1. Кайназарова А.Б. Музейное дело в Казахстане. (1831-1925) ... ... А., ... ҚРОМА. 4 қор, 1 тізбе. 2815 іс. 17 парақ.
3. Жиренчин А.М. Из истории казахской книги. А., ... ... ... ... ... М., ... ... С.Т Қазақстан мұражай ісінің ... ... ... ... ... ғ. к. д. А., ... Зайырова М.Г. Школьный музей. А., 1982.
7. Александров Ю.Н. ... ... и ... ... ... ... М., ... Раимханова К. Тарихи өлкетану. А., 2004.
9. Ыбраи Н. Музейлік терминдер. А., ... ... А.Ғ. ... ... ... ... / т. ... дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. А., 1988.
11. ҚРОМА. 81-қор, 1.тізбе, 826-іс, 5-парақ.
12. Қатран Д. Отандық музей ісінің кейбір мәселелері ... ... ... дамуының басым бағдарлары. /ҚР. Тәуелсіздігінің ... орай ... ... ... ... ... Қалиев С., Аюбаев Қ.А., Ы. Алтынсаринның ... ... А., ... ... М. “Ереуіл атқа ер салмай”. А., 2002.
15. Инструкция по учету и ... ... ... ... в
государственных музеях СССР. М., 1984.
16. Музееведение. Проблемы использования и сохранности музейных ценностей.
Сб. науч. ... НИИ ... №136. ... и науч ред. Лашкевич
Л.В. М., ... ... С. ... ... ... ... мен ... А.
1998.
18. Инструкция по учету и хранению ... ... ... ... ... ... М., 1968.
19. Школьный музей: Теория и практика. М., 1983.
20. Музей школа: Пособие для учителя. М., 1985.
21. Музей и современнось. М., ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... МӘСЕЛЕЛЕРІ

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Болат Сарыбаев4 бет
Жамбыл Жабаевтың әдеби-мемориалдық музейінің тарихы мен қызметі59 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет
Орындаушылар және олардың репертуары5 бет
Отырар өңірінде жүрген археологиялық экспедициялар74 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақстан музейлеріндегі Әбілхан Қастеев шығармашылығының көрінісі69 бет
Қазақстан Республикасы мемлекеттік Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы13 бет
Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Археология институты музейінің алтын бұйымдар жинағы69 бет
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Орталық Музейінің фалеристика материалдар жинағы52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь