Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).

Жоспар
КІРІСПЕ
БӨЛІМ 1. АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ.МӘТЕЛДЕРІНІҢ АУДАРЫЛУ ЖОЛДАРЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
жолдары
1.1 Қазақ тіліндегі мақал.мәтелдердің пайда болу,қалыптасу
1.2 Мақал . мәтелдердің қазақ тілінде зерттелуі
1.3 Мақал . мәтелдердің ағылшын тілінде зерттелуі
1.4 Фразеологизмдерді, мақал.мәтелдерді аудару жолдары
БӨЛІМ 2. АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ . МӘТЕЛДЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ, МАҒЫНАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ, ҰҚСАСТЫҚТАРЫ
2.1 Ағылшын және қазақ мақал . мәтелдерінің құрылымдық,
мағыналық ерекшеліктері және оларды топтастыру
2.2 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал . мәтелдердің құрылымдық
және мағыналылық ерекшеліктері мен ұқсастықтары
БӨЛІМ 3. АҒЫЛШЫН . ҚАЗАҚ МАҚАЛ . МӘТЕЛДЕРІНІҢ ҰҚСАСТЫҚТАРЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Еңбекке баулу тақырыбындағы ағылшын.қазақ мақал.мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу
3.2Ағылшын тілі сабағында мақал.мәтелдерді қолдану тиімділігі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ҚОСЫМША А
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Көркем сөз өнерінде халықтың тарихы, саяси өмірі, салт-санасы, тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы, рухани және материалдық қазынасы, сан саладағы мәдениеті жан-жақты көрініс тапқан. Әр ұлттың философиясы оның мақал- мәтелдерінде десек, қателесе қоймаспыз. Сондықтан біздің тақырыбымыз терең ойды аядай қалыпқа сыйғызған халық даналығын, шешендігі мен асқан шеберлігін танытатын да осы ұлттық сипатқа ие тұрақты орамдар жайында болмақ. Әрбір халықтың тарихи даму кезеңдеріндегі сан алуан өзгерістер тілдің лексикалық-грамматикалық жүйесіне ықпал етіп, өзіндік із қалдырып отырғаны сөзсіз, алайда жұмыс барысында мақал-мәтелдер тұлғалық және мағыналық біртұтастығын сақтап қалған бірден-бір тілдік бірліктер ретінде белгілі екендігіне куә болдық. Аталмыш тілдік бірліктер арқылы ата-бабамыз жас ұрпақты елін,жерін сүюге, ерінбей еңбек етуге, білім алуға, адал, кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық, өсек-өтірік, мақтаншақтық тәрізді қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей білген.
Шет тілін үйренуші ол тілдің сөздік қорын игеріп,грамматика ережелерін меңгеріп,мәтіндерді дұрыс аудара алу қабілетіне жетіп қана қоймай,сол тілді тудырған халықтың мәдениетін өз халқының мәдениетінен кем білмеуге тырысу қажет.Мәдениет деген ұғымға халықтың өнер-білімі ғана емес,ғасырлар бойы қалыптасқан өмір сүру стилі,ойлау ерекшелігі, ұлттық салт- дәстүрі,тұрмысы,өмірге деген көзқарасы да кіреді. Мақал-мәтелдер – осы ұғымдарды айқын көрсететіні анық. Ұлттық-мәдениеттік семантика ағылшын халқының мақал-мәтелдеріне де тән.Ағылшын мақал-мәтелдері мың жылдан астам тарихы бар халықтың өсіп-өнуінің нәтижесі.Оларды тек көркем сөз құралы демей,ағылшын қоғамынан хабардар ететін білім қайнары деп те қараған жөн.Дипломдық жұмысымыздың тақырыбы: Ағылшын қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу. Осы тақырыпты зерттеуді қолға алған кезде біздің алға қойған мақсатымыз ағылшын тіліндегі мақал- мәтелдерді қазақ тіліне аударудың мүмкіншіліктерін, жолдарын және ерекшеліктерін қарастыру болды.Олардың ішінде нақты еңбекке баулу тақырыбындағы мақал-мәтелдерді салыстыра зерттеу, олардың баламаларын табуға тырысу.
Мақал-мәтелдер — сөздік құрамның халық өміріндегі әрқилы кезеңдерді, қарым-қатынас пен қоғамдық құбылыстарды бейнелей сипаттайтын, көңілдегі ойды шебер де ұғымды жеткізетін, қысқа да нұсқа тұжырым жасайтын, мән-мазмұнға бай бөлігі. Мақал-мәтелдердің қазақ және ағылшын тілдерінде зерттелуіне тоқталмас бұрын отандық және әлемдік тіл мамандары арасында пікірталас туғызған, олардың қай салаға қатыстылығы жөнінде айтылған тұжырымдарды атай кеткен жөн. Мысалға айтатын болсақ, фразеология саласының қалыптасуына, дамуына өзіндік үлес қосқан В.В. Виноградов, Н.М. Шанский, В.Н. Телия, М. Чернышева, М.М. Копыленко, А.В. Кунин, И.В. Арнольд, І.Кеңесбаев, Ә.Т. Қайдар, Б. Манасбаев т.б. сынды ғалымдар мақал-мәтелдерді фразеология саласының еншісіне тиесілі деген ғылыми негіздемелер
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Аргингазина Ш.Б. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің лексика – семантикалық сипаты// Алматы – 2004
2. Құрманғали Ашанұлы «Қазақ әдебиеті», 14-20 наурыз 2003, 3
3. Адамбаев Б.A. Ағылшын және қазақ мақал – мәтелдерінің құрылымдық және мағыналық ұқсастықтары //Алматы-1996, 17 б.
4. Современный русский язык.(Под ред. Д. Э. Розенталя)- М.:Высшая школа, 1979.-С. 56)
5. Иностранные языки в школе//2005
6. Жүсіпова Р.Б. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі мақал – мәтелдердің синонимдік мәні// Қаз ҰУ Хабаршысы – Филология сериясы // N 3- 2003
7. Мақал – мәтелдерде ағылшын сабағына қолдану// Иностранные языки в школе, 2005, 3
8. А.В. Кунин Мақал – мәтелдердің құрылымдық-мағыналық ерекшеліктеріндегі "коммуникативтік фразеологиялық бірліктер//М., 1981-77
9. Айтбаев Ә.Ө. «Аудармадағы фразеологиялық құбылыс» - Алматы: Ғылым, 1975. -14 б.
10. Кеңесбаев I. - Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер.- Алматы: Ғылым, 1987. - Б.22
11. Современный русский язык.(Под ред. Д. Э. Розенталя)- М.:Высшая школа, 1979.-С. 52)
12. Айтбаев Ә.Ө. «Аудармадағы фразеологиялық құбылыс» - Алматы: Ғылым, 1975. -14 б.
13. Сәрсенбаев Мақал – мәтелдердің аударылуы//Алматы-1998-177
14. Пермяков Г.Л. Пословицы и поговорки народов Востока. Москва: Наука, 1979. -671 с.
15. Сәтенова С. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және поэтикалық табиғаты: Докт.дисс. Алматы, 1997. -260 б.
16. Иманбаева К. Мақал-мәтелдерді қолдану//Ағылшын тілі мектепте, 2006, № 3
17.Ахманова О.С., Гюббент И.В. Вертикальный контекст как филологическая проблема // Вопросы языкознания. М., 1977. N3. — С.49.
18.Ө.Тұрманжанов. Қазақтың мақал-мәтелдері, Алматы «Раритет», 2004 жыл.
19. Smith W. С, Сowie А.Р., Маскіn Rаnd Мс.Саіg І.К., Тауlог А., Whiting В.J., Seidi J., Мс Моrdiе W., Ridout R. Аnd Witting С, Аррегsоn G. L., А.В. Куниннің сөздіктері және көркем шығармалары қолданылды.
20, Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің синонимдігі// АГУ им. Казахстанская филология: проблемы и перспективы. – Алматы – 2002
21. Ағылшын – қазақ тілдеріндегі кейбір ұқсастықтар туралы // Қазақстан
мектебі – 2001, N 3
22. Ағылшын – қазақ тілдеріндегі сөздіктер, 2001
23. Словарь употребительских английских пословиц//Москва-1985
24. Жабықбаев М.Қ. Мақал – мәтелдерді ағылшын сабағында пайдалану//Қазақстан мектептеріндегі шетел тілдері// № 3, 2005
25. Копыленко М.М., Попова З.Д. Очерки по общей фразеологии. Воронеж: Изд-во Воронежского университета,1989. -192 с.
26. Бейсенов Қ. Қазақ топырағыңда қалыптасқан ғақлиятты ой кешу үрдістері. Алматы: Ғылым, 1994. -168 б.
27. Морозова Л.А. Художественные формы пословиц // Вопросы жанров русского фольклора. Москва: Изд-во Московского университа,1972. -с.3-16.
28. Ақбердиева Б. Лексика-фразеологиялық жүйедегі мифтік-танымдық құрылымдар: Канд. дисс. Алматы, 2001. -114 б.
29. Мұқанов М. Ақыл-ой өресі. Алматы: Қазақстан, 1980. - 172 б. 21. б.
30. Ерназарова 3. Сөйлеу тілі синтаксисінін прагмалингвистикалық аспектісі. Алматы, 2001. - 194 б.
31. Сәдуақасов Ж. Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер. Алматты: Білім, 1996. - 202 б.
32. Қазақ тіліндегі жай сөйлем түріңде келген мақал-мәтелдердің кұрьгльімдық ерекшеліктері // Н.Сауранбаев және қазақ тіл білімі.Алматы,2000, 76-81 б.
33. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің варианттылығы // Тіл деңгейлері және олардың өзара қатынасы (ғылыми мақалалар жинағы). Алматы,2000, 72-79 б.
34.Мақал-мәтелдердің көркем шығарма тілінде берілуі // Мәдениетаралық коммуникация және аударманың көкейтесті мәселелері. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы: Абылай хан атыңдағы ҚМХҚ ӘТУ,2001 419-421 б.
35. Фразеология және мақал-мәтелдер // Қазақ тілі мен әдебиеті. N8,200, 50-52 б.
36. Қазақ мақал-мәтелдерінің жасалуыңдағы этнолингвистикалық уәждері//Түркітану мәселелері: бүгіні мен болашағы. Халықаралық гылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы: Қаз. мем. қыздар педагогика институты, 2001, 236-239 б.
37. Қазақ макал-мәтелдерінің логика-семиотикалық және прагматикалық сипаты // Тілтаным-Языкознание. N1,2001,66-71 б.
38. Ағылшын-қазак мақадцарының салыстырмалы сараптамасы // Мир языка. Н. М. Құрманбаевтың 75-жылдық мерейтойы қүрметіне үйымдастырылған "Мышление-Язык-Лингводидактика" атты ғылыми конференция материалдары. Алматы, 171-174 бб.
39. Ағылшын-қазақ мақалдарының этнолингвистикалық ерекшеліктері // Мир языка. "Аударманың көкейкесті мәселелері" атты халықаралық ғылыми конференция материалдары. Алматы, 2001. 208-210 бб.
40. Қазақ мақал-мәтелдерінің зтнолингвистикалық сипаты// Мир Языка. Казақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығы мен Абьшай хан атыңдағы Кязақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің 60-жылдығына арналған "Лингвистиканың көкейкесті мәселелері және шет тілдерін оқытудың әдістемелері" атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. Алматы, 2001. 187-190 бб.
41. Кісі есімдері мен мекен атауларына қатысты макал-мәтелдердің
қүрметіне арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материаддары. Алматы, 2002. 112-115 бб.
42. Гендерлік қатынасқа байланысты мақал-мәтелдердегі этнолингвистикалық мотивтер // Тіл тағлымы. Алматы, 2003. 215-21866.
43. Табиғат кұбылыстарына байланысты ағылшын және қазақ мақал-мәтелдері // Поиск-Ізденіс. Серия
гуманитарная. Алматы, 2003. 189-191 бб.
44. Қазақ макал-мәтелдерінің этнолингвистикалық сипаты //Вестник КазНУ им. Аль. Фараби. Серия филологическая. Алматы, 2003. 207-210 бб.
45. I.V.Arnold, «The English Word», Мәскеу «Высшая школа», 1986 жыл.
46. Ә.Қайдар, Қазақ тілінің өзекті меселелері, Алматы, «Ана тілі», 1998 жыл, Беттері 25-26,221-227.
47. А. Нысаналин. Қазақтың мақал-мәтелдері, Алматы «ҚАЗақпарат», 2004 жыл.
48. Ә.Есентемірова, Тілашар, Алматы «Қазақ энциклопедиясы», 1992 жыл, Беттері 147-149.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Көркем сөз өнерінде халықтың тарихы, ... ... ... ... ... және ... сан саладағы мәдениеті жан-жақты ... ... Әр ... оның мақал- мәтелдерінде десек, қателесе қоймаспыз. ... ... ... ойды ... қалыпқа сыйғызған халық даналығын,
шешендігі мен ... ... ... да осы ... ... ие тұрақты
орамдар жайында болмақ. Әрбір халықтың тарихи даму ... сан ... ... лексикалық-грамматикалық жүйесіне ықпал етіп, өзіндік із
қалдырып отырғаны ... ... ... барысында мақал-мәтелдер тұлғалық
және мағыналық біртұтастығын сақтап ... ... ... ... белгілі екендігіне куә болдық. Аталмыш тілдік бірліктер арқылы ата-
бабамыз жас ұрпақты елін,жерін сүюге, ерінбей еңбек ... ... ... ... ... ... ... өсек-өтірік, мақтаншақтық тәрізді
қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей білген.
Шет тілін ... ол ... ... ... ... ... дұрыс аудара алу қабілетіне жетіп қана қоймай,сол тілді
тудырған халықтың мәдениетін өз халқының мәдениетінен кем ... ... ... ... халықтың өнер-білімі ғана емес,ғасырлар бойы
қалыптасқан өмір сүру ... ... ... ... ... көзқарасы да кіреді. Мақал-мәтелдер – осы
ұғымдарды айқын ... ... ... ... ағылшын
халқының мақал-мәтелдеріне де ... ... мың ... тарихы бар халықтың өсіп-өнуінің нәтижесі.Оларды тек көркем сөз
құралы ... ... ... ... ... қайнары деп те қараған
жөн.Дипломдық жұмысымыздың тақырыбы: ... ... ... ... зерттеу. Осы тақырыпты зерттеуді қолға алған кезде
біздің алға ... ... ... тіліндегі мақал- мәтелдерді ... ... ... ... және ... ... ... нақты еңбекке баулу тақырыбындағы мақал-мәтелдерді
салыстыра зерттеу, олардың баламаларын табуға тырысу.
Мақал-мәтелдер — сөздік құрамның ... ... ... ... қарым-
қатынас пен қоғамдық құбылыстарды бейнелей сипаттайтын, ... ... де ... ... ... да ... ... жасайтын, мән-мазмұнға
бай бөлігі. Мақал-мәтелдердің қазақ және ... ... ... ... ... және әлемдік тіл мамандары арасында пікірталас
туғызған, олардың қай ... ... ... айтылған тұжырымдарды атай
кеткен жөн. Мысалға айтатын болсақ, фразеология саласының қалыптасуына,
дамуына өзіндік үлес ... В.В. ... Н.М. ... В.Н. ... ... М.М. ... А.В. Кунин, И.В. Арнольд, І.Кеңесбаев, ... Б. ... т.б. ... ... ... ... ... тиесілі деген ғылыми негіздемелер ұсынады.Жоғарыда
аталған тұжырымға ... ... ... ... ... - Н.Н. ... ... В.П. Жухов, М. Нагиев, М.А. Филипповская, А.Н. ... ... ... саласынан тыс қарайтын ғалымдардың көпшілігі
оларды ауыз әдебиетінің зерттеу нысаны қатарына ... ... ... ... бір ... ... ... табиғатының кейбір қырларын айқындауда зор еңбек сіңірген
ғалым Г.Л. Пермяков аталмыш тұрақты ... ... ... ... ... ... ... да зерттелуі қажеттігін ескертеді.
Осы келтірілген ой-пікірлерге және өзіндік зерттеу нәтижелеріне ... ... ... ... ... ... мағына
тұтастығы, қолдануға даярлығы тәрізді сипаттары оларды фразеологазмдер
қатарына қосып, осы салада зерттеуге толық ... ... ... ... ... ... танытатын бай
мұраларымыздың бірі -мақал-мәтелдерді (бұдан ... ... ... ... ... танып-білуге, олардың мән-маңызын бағалауға бағытталған
терең зерттеулердің ... ... ... ... ... дүниесін
танытатын ММ-дердің тілдік табиғатын тану үшін кешенді, жүйелі түрде жаңа
бағыттағы зерттеу ... ... ... ... ... ... ... — тілдік құбылыстардың сырын тану жолында күрделі
де кешенді үрдісті дамытумен тығыз байланысты.
Қазақстан Республикасының егеменді ел ... ... ... ... және ... тілінің ұлттық мәртебе алуына байланысты,
Республиканың, мемлекеттің тілі ... оның ... ... ... қолданылу ықтималдығын жоққа шығаруға болмайды.
Өзара қарым-қатынастың нығаюы, тіларалық байланыстардың, ... - ... ... ... осыған орай, классикалық, көркем әдеби
шығармалардың, саяси ақпараттардың, халықаралық зор ... ... ... тіл ... ... ... тікелей қазақ тіліне
аударылуы таяу болашақта өрістей түседі. Ал шет тілін үйретуде және аударма
жұмысында аса бір ... ... ... ...... ... басшысы Н.Назарбаевтың “Үш тұғырлы ... ... әр бір ... ... ... ... тиіс.Осы жоба барысында туыс емес ... ... ... ... ... ... ... және типологиялық құрылымы жағынан әр түрлі
қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... тілдік табиғатын, өзге тұрақты тұлғалармен сәйкес
жақтарын, өзгешеліктерін анықтау және ... ... ... қоса ... ... тақырыбы бойынша ағылшын ... ... ... түрде зерттеу, олардың баламаларын табу.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты — қазақ-
ағылшын мақал-мәтелдерін ... ... ... ... мазмұн
межесіндегі ұқсастықтары мен ұлттық сипатын ашу болып ... ... ... құрамындағы ортақ тұстары мен
ерекшеліктерін және ... ... ... ... ... ... табиғатын зерттеу негізінде олардың
құрылымында ұлттық болмыс ... ... ... зерттеу -
жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады. Осы мақсаттың мүддесінен шығу үшін
жұмыста мынадай нақты ... шешу ... ... ... мен ... ... айқындау;
- мақал мен мәтелдің ұқсастықтары мен өзара айырмашылықтарын көрсету;
- ММ-дер мен нақыл сөздердің арақатысын бақылау;
- ... ... ... ... көрсету;
- ММ-дердің практикалық қызметіне байланысты ММ-дердің мәтіндік мағынасын,
варианттылығын талдау;
Зерттеу жұмысының дереккөздері ретінде қазақ ... ... ... Ә. ... ... әр ... ... мақал-мәтелдер жинақтары, ағылшын тілінен Smith W. C, Cowie A.P.,
Mackin Rand Mc.Caig I.K., Taylor A., Whiting B.J., Seidl J,, Me Mordie ... R. and Witting C, ... L., Linda and Roger Flavell, A.B. ... ... мен көркем әдеби
шығармалар алынды. Сондай-ақ, тақырыпқа қатысты қазақ, ... ... ... ... ... ... ... Олардың
ішінде фольклорға, тарихқа, этнографияға, этнолингвистикаға қатысты зерттеу
жұмыстары мен ішінара ел аузынан жазылып алынған деректер бар.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы мен ... ... ... ... ... топтарына жататын қазақ-ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдер
салыстырмалы негізде алғаш рет ... ... ... ... ... топтары айқындалды. Туыс емес екі тіл ... ... ... ... зерттелді.
Мақал-мәтелдердің құрамы мен құрылымы, мағынасы және ... ... ... ... мен ұқсастықтары көрсетілді; тіл-тілдің
көркем бейнелер жүйесінде орын ... ... және ... ... ... ... және материалдық мәдениеті әр басқа екі
ұлт танымдарындағы ортақ және ерекше ұйымға ұйытқы ... ... ... ... ... ... барлығы 200-ден астам ... ... ... ... ... баулу тақырыбы бойынша.Дипломдық
жұмысының барысында туыс емес екі ... ... ... бар ... ... ... ... біз
білім атты теңізге тамшыдай болса да өз үлесімізді ... ... ... жазу ... ... ... және ... мақал-мәтелдердің құрылымдық және мағыналық ерекшеліктері мен
ұқсастықтары" атты ... ... ... ... ... ... және ғылым министрлігі және Қарағанды "Болашақ"
университеті ұйымдастырған "Жастар және ... ... ... ... ғылыми-практикалық конференцияға қатысып үздік ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелері» атты
халықаралық ғылыми-практикалық конференциясында мақаламыз ... ... ... ... ... ... ... үш бөлімнен,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімі және ... 1. ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... тіліндегі мақал-мәтелдердің пайда болу,қалыптасу жолдары
Мақал-мәтелдер(қысқаша-ММ)-әрбір халықтың көне де ... ... ... адам баласының тым ертедегі саналы қоғам құраған
балаң кезінен алып,ғасырлар бойы еленіп-екшеліп,сұрыпталып,толассыз толығып
келе жатқан жанды құбылыс,халық ... ... ... ... ... келе ... ... қазынасы.
Қазақ тіліндегі ММ қатысты материалдарға шолу жасау барысында оларды
зерттеу,жинақтау,сұрыптау,жүйелеу ... екі ... ... ... ХІХ ... ... бөлігі.Кеңес дәуірінің
1948 жылына дейінгі уақытта ММ-ді тек халық аузынан жинап,жеке басылым
ретінде шығару ... ... ... ал екінші кезеңде-оларды тілдік
тұрғыдан зерттеумен сипатталды.
Мақал-мәтелдердің пайда болып, қалыптасуы үлкен екі ... ... ... Оның ... және ... – ішкі ... да, екіншісі
– сыртқы фактор. Мақал-мәтелдердің ішкі факторға байланысты пайда болып,
қалыптасуын ... ... ... ... болып қалытасуының ұзақ тарихи
процесіне, рухани ... мен ... ... ... күн ... ... өзіндік дүние танымы мен болмыстағы
құндылықтарды бағалай ... ... деп ... ... ... ... ... бір табиғи ортада, географиялық аумақта (уақытша, не
тұрақты) бірге жасап, біте қайнасып кеткен ... ... ... ... ... ... ... деп қараған жөн. Көрші
отырған халықтардың өзара жан дүниесімен де, салт-дәстүрімен де араласуын
қазақ атам «Ақыл ... ырыс ... деп ... ... керек.Мақал-
мәтелдердің ішкі факторларға байланысты пайда болуы мен қалыптасуының ең
алғашқы ... мен ... әр ... ... ең ... біріншіден,
саналы қауымның өзі өмір сүрген табиғи ортаны, табиғат құбылыстарын танып-
білуіне, екіншіден, тіршілік көзі – ... ... ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынастардың қыр-сырын
терең ұғынуға байланысты болса керек.
Мақал-мәтел жанрының дүниеге келуінің ... бір ... ... ... ... мен даму заңдылықтарын танып-білуден, тірлік-
тіршілік көздерін ... ... ... сан ... ... қыр-сырын терең ұғынудан туындаған ой-тұжырымын, ... көп ... ұзақ ... ... ... қорытып, қысқа да
нұсқа түрінде айтып жеткізу мақсатына байланысты. Қазақтың «Тоқсан ауыз
сөздің ... ... бар» деп ... де, ... осыдан туындаған мақал.
Үлкендердің жас ұрпаққа айтатын өнеге-өсиеті, ғибрат сөздері, ... ұзақ ... да, ... ... ... ... да, бәрі бірдей толық
есте сақталып, жадында жатталмауы мүмкін. Сондықтан да, ертедегі данышпан
бабаларымыз жастарға, ... ... ... ... ... қорыта келе, елдің есінде қалатындай етіп қысқа да ... бір ауыз ... ... ... тырысқан.
Бұл әдет қазақ қауымында тым ертеде-ақ салт-дәстүрге айналып, ... ... ... өнерін қалыптастырған. Басқа халықтарға қарағанда
ММ-дің қазақ қауымында ділмар шешендер мен дана би, ... ... ... ұйытқысы болып, кең етек жаюы да осыдан болса керек. Қазақ
қауымында ... ... мен оның ...... ... ... ... бай қазына болып қалыптасуының тағы бір объективті
себебі – ана тіліміздің мол рухани байлықты бойына ... ... ... ... табиғатына байланысты.
Міне, осы факторлардың негізінде қалыптасып, дамыған, бүгінде жалпы саны 15
мыңға жеткен қазақ мақал-мәтелдері көненің көзі, ... сөзі ... ... ... бірге жасап, атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа ауысып, елдің
жадында сақталып келе жатқан асыл мұра болып ... Олар – ... ... ... ... ескірмейтін асыл қазына және замана
талабына сай жаңғырып, жаңаланып отыратын жанды да ... ...... ... ... өмір-тіршілігі мен
бүгінгі болмысын болашағымен жалғастыратын «алтын арқау»; олар – ... ... ... ... ... ... жадында,
тілінде, ділінде сақталуының бірден-бір кепілі. Бұл қазына-байлықтан
айрылған этникалық қауым – ... ... ... ... ... сөз, ... болашағы да жоқ.
Мақал-мәтелдер қорының толассыз толығып отыратын өміршең де жанды
құбылыс, ... ... ... екендігін дәлелдейтін бір мысал келтірейік.
Мәселен, ел аузында «Тозға түспегеннің бәрі тарих емес» ... ... бар. ... қауымында әлі қағаз пайда бола қоймаған, ел өз ойын, тарихын таңба-
белгілерін тасқа ... ... ... ... ... батырып, матаға
кестелеп, қайың қабығы – тозға ойып жазған есте жоқ ескі кездерді елестетіп
отыр. ... ... ... хат қана ұзақ ... ... ... яғни ... түспей, ауызша айтыған әңгіменің бәрі тарих емес»
дегенді аңғартып тұр. Мақал өз ... ... ... ... да,
оның ауыс мағынасы бүгінгі ұрпаққа да түсінікті: «хатқа түспегеннің бәрі
шынайы ... ... жаңа ... ... ... жаңа ... қатынастың, яғни шағын
кәсіпшілердің шығуына байланысты, кеше ғана (2003 ... ... ... ... ... – елге ... деген, авторы да белгілі [2] жап-жаңа
мақалды алатын ... ол ... ... ... елбасының қолдауымен
елімізде кең дами бастаған шағын кәсіпшілердің іс-әрекетін ... ... ... мақал-мәтелдер де даналық қорына енуі ықтимал.
Міне, осылай пайда болып, ... ... ... ... ... ... ұйытқысына айналған қазақ мақал-мәтелдерінің
құрамдық-құрылымдық, мазмұн-мағыналық табиғаты да күрделі, ... ... кең, ... ... сан ... ... қамтитын тақырыптық-материалдық,
логикалық-семантикалық топтары да көп. ... – о ... ... ... ... одан ... ... ауыс
мағыналарға ие болатын күрделі құбылыс.
Бұл тарауда ММ-дердің пайда болуы мен қалыптасуына қатысты ... ... ... ... ... бетіне түсірген ғалым-
Ш.Уәлиханов.Ш.Уәлиханов пен Н.Н.Березин архивтерінде ХІХ ... ... ел ... ... ... екі ... аса ММ ... қатар
осы салада зор еңбек еткен Ы.Алтынсарин,Ә.Диваев,В.Радлов,Щ.Ибрагимов сынды
ғалымдарды атап өту қажет.
Мақал-мәтелдердің шығу төркіні, тілде ... ... ... келер
болсақ, оның күрделілігі де, түпдеректі қалтқысыз жабудың қиындығы ... ... ... ... ... ... сөз ... келтіру барысында елеулі еңбек сіңірген ... ... ... аузы ... жеке ... ... шыққанымен, біреуден
біреуге, ұрпақтан-ұрпаққа ауыса жүріп өңделген, ... ... елге ... ... ... деп ... ... тіпті ережеге - заңға айналған"
деген ой тұжырымымен толық келісуге болады [3, 4]. Тарихи ... ... ... танымал ғалымдардың пайымдаулары да жоғарыда
айтылған пікірмен өзектес. Себебі, кез-келген сөз ... ... ... ... таныла бермесі хақ. Өз дәуірінің озық ойлы ... ... ... ... ойы, ... ... сөзі ғана кеңінен
таралып, танымал болуы мүмкін. Халықтың дана билері мен ... ... ... ... ... ел ... мақал-мәтел ретінде қолданысқа
енген сөздерінен бірер мысал келтірейік. ... ... ала ... ... ... түгел болса, төбедегі келеді.
Даналығымен, шешендігімен, қара қылды қақ жарған әділдігімен ... ... ... Төле би ... де ұрпақтан ұрпаққа мирас болып,
халық арасында мақал-мәтел ретінде кең қолданыс тапқаны байқалды:
Жаңбыр жаумаса, жер жетім,
Басшысы ... -ел ... ... ... ... жиі ... жүрген "Көпті
қорлаған көмусіз қалады" тіркесінің Әйтеке бидің, ал "Бұлақ көрсең көзін
аш" Бәйдібек бидің ... ... ... тілдік бірліктер деген деректер бар,
мұндай мысалдарды әрі қарай тізбектеп, қатарын көбейте беруге болады.
Зерттеу барысында ... аңыз ... ... аңыз ... мақал-мәтелдердің де аз еместігі байқалды. Мысалы: Түйе ... ... құр ... ... ... да Қорқыттың көрі; Аяз би әліңді
біл, құмырсқа ... біл ... ... ойы ... тілі ... ... ... кесек туындыларымен
ерекшеленетін дарынды ақылы жазушылардың, дара ... ... ... ... да жалпы халықтық қорға еніп, тұрақты қолданысқа,
мақал-мәтелдік сипатқа ие болуы мүмкін. Мысалы: Еңбек етсең ерінбей, тояды
қарның ... Азға ... ... көптен құр қаларсың (Ыбырай);
Берекені көктен тілеме, өткен сиректен тиіс ... ... ... ... айтары жоқ (Ғ.Мұстафин) т.б. Қорыта айтқанда, қазақ
тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... беретін оқиға, аңыз, әңгіме, ертегілердің және
көрнекті ақын-жазушылар ... ... ... ...... ... ... зерттелуі
Қазақ ММ-нің табиғаты жайында айтпас бұрын жалпы ММ-ге қатысты еңбектерді
қысқаша шолып өту артық емес деп ... ... ... ... ... ... пәнді паремиология деп атайды.Көп жағдайда
бұл сала әдебиет құзырында қарастырылады.Бұл нысанды зерттеуші екінші ... тіл ... ... ... тіркестерге жатады.Басқа
мамандардың(философия,педагогика,этнография т.б.) бұл ... ... ... ... де бұл ... ... ... зерттеулер мен ізденістер басым.Қай салада болмасын,ММ-дер
жеке тіл,не тіл ... және ... ... ... саланың өз
мүддесіне сәйкес заңдылықтары мен ... ... ... тұрғыдан қарастырылуда.Г.Л.Пермяковтың еңбектерінде жалпы ... ММ – ... ... ... ... жіктелу заңдылықтарын, т.б.
ерекшеліктерін салыстыра-салғастыра ... ... ... үлес ... деп айта ... өкінішке орай,жеке тілдердің ММ-
деріне бағытталған ... ... бұл ... оның ... ... ... кең
түрде жалғасын таба алмады. Жеке ... ... ... зерттеулер өте көп және олар әр деңгейде әр түрлі мақсатқа,
көпшілігі ММ-дер жинағын, не сөздігін ... бұл ... ... ... ... қазақ тіліндегі ММ-дердің жинақ ретінде жариялануы да, ... ... ... ... ... да, ... де бұл ... аз деп
айтуға болмайды. Оларды мақсат-мазмұнына қарай іштей бірнеше топқа бөліп
қарастыру ләзім. Солардың біріне өз ... ... ... ... ... бері тұрақты зерттеп, зерделеп келе жатқандардың бірі – әдебиетші
ғалымдар болса, екіншілеріне ... ... ... қазақ мақал-мәтелдерінің топтастырылып, жинақ ... атап ... ... ... ... ... ... халық арасынан толық болмаса да жинап, әр ... ... XIX ... көріне бастады. Осы дәстүр жалғасып,қазақ
ММ-дері 1923 жылы Мәскеу қаласында “Мың бір мақал” ... ... ... ... ... ... ... Ә.Диваев), Алматыда
1935 жылы “Қазақ мақалы мен мәтелдері ” деген ... ... ... бастайды.
Мақал-мәтелдердің толықтырылып шығарылған жинақтардың күні бүгінге дейін 10
шақты ... ... ... ... ... ... ... ... ... т.б. ... ... ... толықтырылып, толассыз жарияланып
келеді.Ең соңғы,2003 жылы жарияланған “Қазақтың мақал-мәтелдері”(Алматы,
2003, 312 бет.жалпы саны-4440 ММ) ... ... ... ... ... ... ортақ қазынасы болғандықтан, оны
кім шығармасын, қалайша сұрыптап, ... ... ... ... ... ... қайталанады. Сондықтан да, күні бүгінге дейін жарияланып,
жарық көріп келе ... ... ... ... ... көпшілігі
батсауын сонау Ы. Алтынсариннен алып, В. В. Катаринский жалғастырған, одан
соң ... рет ... Ө. ... ... ... ... ... негіз болып саналады.
Дегенмен, бұл салада қанша жинақ жарық көрсе де, ММ-дердің ... саны ... ... ... Ал, шын ... ... жинақтаған материалдарымызға
қарағанда қазақ ... ... ... ... ... саны 15 ... асады. Демек, бұдан шығатын қорытынды –
қазақ мақал-мәтелдері жалпы халық тілінің қойнау-қолтықтарынан, ел жадында
жүрген ... ... ... ... ... ... шығарып, үлес қосушылардан түгел жинақталып, жүйеленіп болған
жоқ деген сөз.
Мақал-мәтелдерінің түсіндірме ... ... ... ... күні ... дейін болған емес (ол туралы толығырақ кейін
айтылады).
Қазақ мақал-мәтелдерін ауыз әдебиетінің ... ... ... ... шешендік сөзге, көркем сөз өнеріне қатысты ... мен ... ... ... ... мамандар екенін жоғарыда
ескерттік. Осы орайда қазақ мақал-мәтелдері туралы пікір айтпаған ... ... Ал, ... ... ... сөз ... олардың
өзіндік ерекшеліктерін айқындауға атсалысқан әдебиетші ғалымдардың
қатарында М. ... Қ. ... М. ... Ғ. ... С. ... Адамбаев, М. Әлімбаев, Н. Төреқұлов, Т. ... З. ... ... С. ... С. ... Б. ... т.б. атауға болады
(еңбектері пайдаланған әдебиеттерден қаралсын).
Мақал-мәтелдердің ... ... ... ... бір ... ... жатқызуға болады. Бұлардың зерттеу ... ... ... ... ... ... ... құрамдық-құрылымдық,
мағыналық даму заңдылығы, қолданыс ерекшеліктері жатады.
Осы орайда қазақ мақалдарын зерттеген тілші ғалымдардың ... айта ... емес ... ... ... әдебиеттерде көрсетілген).
Мысалы: Р. Сәрсенбаев, Ә. Қайдар, Ө. Айтбаев, М. Мұқанов, З. ... ... Ғ. ... А. ... С. ... Дина Б., ... Б. ... зерттеулерде, әсіресе қазақ мақал-мәтелдеріне байланысты ... ... ... та ... ... аз сөз ... жоқ. Мақал-мәтелдердің әдеби табиғаты мен тілдік ерекшеліктеріне
арналған нақтылы зерттеулерде, көбінесе, олардың жалпы ... ... ... мен іштей жіктелу принциптері, қолданыс тәсілдері мен
стильдік мәнері, шығу төркіні мен ... ... ... ... мен қара сөз, өлең сөз үлгілері, ауыспалы, ... мен ... ... ... т.б.
қарастырылады.
Сонымен қатар жалпы паремиологияның, соның бір саласы ... ... әлі де ... ... таба ... жатқан проблемалары да аз
емес. Солардың қатарына теориялық жағынан, мәселен, ММ-дердің қолданысы мен
қалыптасу ... тән ... ... ... ... ... ... мотивтері мен логика-семантикалық жіктеу
принциптері, ММ-дердің фразеологизмнен өрбуі, қос тағандылық пен ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерінің түсіндірме
сөздігін жасау тәжірибесі жатады.
Зерттеу жұмысымызда ретіне қарай біз осы мәселелердің біразына ... Осы (II) ... ... тарапынан көбірек сөз болатын
мақал-мәтелдердің жалпы сипаты, мақалдар мен мәтелдердің ... ... және ... ... ... ... қарастырылады.
1.3 Мақал – мәтелдердің ағылшын тілінде зерттелуі
Ағылшын тіліндегі ... ... ... ... ... көне ғасырда
қалыптасып, осы бүгінге дейін дәстүрлі түрде жалғасып келе жатыр. Тарихи
деректерге сүйенетін ... ете көне ... ... ... "Book of Proverbs in the Old ... атты топтамасын V ғасырда
жарық көрген екен. Кейінгі жинақтар халық ... ... осы іске ... зор ... ... ... ... Дезидериус Эрасмус есімімен
тығыз байланысты. Оның 1500 жылы "Collectanea" (818 MM), 1508 ... ... (3260 MM) ... ... жарияланған жинақтары 1515-1536
жылдары аралығында толықтырылып қайта басылып шықты.
Келесі өшпес тарихи із қалдырған зерттеушілердің бірі Джон Хеуд ... ... ... "A Dialogue ... the Number in Effect of ... Proverbs in the English Tongue" атты ... 1546 ... кейінгілерін
1550, 1555, 1560 жылдары жарыққа ... ... ... ... аралығында бірқатар мақал-мәтелдер жинақтары, атап айтқанда, 1612
жылы ағылшын ... ... Thomas Draxe ... ... or, a ... of Ancient Adagies, and ... 1639 жылы ... Дж. Клардың (John Clarke) "Paroemiologia Anglo-
Latina", 1640 жылы Дж. Хербергтің "Outlandish Proverbs", 1659 жылы ... ... 1670, 1678 ... Дж. ... 'English ... ... ... көрді. Келесі ғасырларда бұрынғы ескі жинақтар
толықтырылып, қайта бастырылып отырды. Зерттеу ... ... ... тілі мақал-мәтелдерін жинаққа енгізу үрдісімен шектелгенін
байқаймыз.
Ағылшын тілі мақал-мәтелдерін ғылыми тұрғыдан арнайы, жан-жақты қарастырған
зерттеу жұмыстарының бар ... ... ... Швыдкояның ғылыми
зерттеуінде мақалдар мен афоризмдер ... ... ... бір топқа
біріктіріліп, олардың синонимдік қатары берілген. С.И. Вяльцеваның ағылшын
мақал-мәтелдерін стильдік, ал ... ... ... ... зерттеуге бағытталған. Ағылшын тілінің тұрақты
тіркестерін зерттеу жұмыстары ғалым А.В. Кунин ... ... ... "Курс английского языка", "Курс фразеологии современного английского
языка" тәрізді көлемді ... ... және ... словарь" сөздігі т.б. еңбектері арқылы ағылшын тілі
табиғатының кейбір ... ... ... ... ... тіл ... үлес ... және салғастырмалы негіздегі ізденістерге бағыт-бағдар
берді. Мақал-мәтелдердің басқа ... ... ... ... ... ... мән-мазмұнының терендігін айқын
көрсететін тұстардың бірі — аударма ... ... ... ... ие ... есепке алмағанда, әдетте, мақал-мәтелдер
бір тілден екінші тілге тікелей ... Бір ... ... ... ... мағынасы мен тіркес құрамындағы сыңарлары ... ... ... ... ... ... контекстік мағынасы
сәйкес эквиваленті қолданылуы мүмкін. Әсіресе, ілеспе аудармада ... ... ... Осы ... негізделген, практикалық мәні ... бірі — ... Н. ... Н. Байтөлеевалардың
құрастыруымен жарық көрген "Английские пословицы и поговорки и ... в ... и ... ... атты ... Бұл ... ... он мағыналық топқа бөлініп, олардың орыс және казақ тілдеріндегі
баламалары берілген. Алайда, ағылшын ММ-дерінің қазақ ... ... ... ... аударылған тұстары да баршылық.Сондықтан бұл тақырыптағы
зерттеулердің өзектілігі даусыз.
Ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдердің үлкен ... ... ... ... қалыптасқан. Халық арасына кең таралып, көп зерттелгендіктен,
інжілдік тізбектердің ауқымды тобы ... ... ... тиянақтылығы,
мағына тұтастығы секілді ... ... ... даяр тілдік
бірлікке айналғаны белгілі.Зерттеу барысында олардың ... бір ... ... ... ... еш ... қолданылатындығы
белгілі болды. Мысалы: Үоu саnnоt sегvе Gоt and mаmmоn ... : Сен ... мен ... ... ... ете ... А soft
answer turneth away wrath (с.с.а.: Жұмсақ ... ... ... ... ... інжілге барып саятын мақал-мәтелдердің сәл өзгеріске
ұшыраған түрлері де кездесетіні ... ... ... ... айтылған қысқа, әрі нұсқа,
айшықты сөздерінің де ағылшын тілінің сөздік қорын ... ... ... ... Тһе customer is always right( ... ... : ... тұтынушынікі дұрыс) тіркесінің Еуропадағы ең ... ... бірі ... ... ... Г.Селфриджге
тиесілілігі жөнінде мәліметтер бар. Себебі, оның барлық ... ... іs аlways ... яғни ... ... ... ... қатаң
қағидаболған. Көпшіліктің көңілінен шыкқан осы сөз кейіннен халық арасында
жиі ... ... ... Ағылшын тілінде бұл тәрізді
қолдануға даяр, ... ... ... мол қоры кездеседі.
Сонымен, ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдердің ауқымды бөлігі қасиетті кітап
інжілден, ал келесі бір ... ... ... сынды керкемсөз
шеберлерінің, халыққа ... ... ... ... ... сөздерінен бастау алғандығы белгілі болды.
Қазақ және ағылшын паремиологизмдерінің түп деректеріне қатысты негізгі
айырма ... ... ... ... тобы жеке ... ... дана ... т.б.) байланысты қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша
таралған. Ал ағылшын тіліндегі ММ-дерінің негізгі көзі діни ағым, қасиетті
кітаптан ... ... ... болып табылады және сондай-ақ Шекспир
сынды ұлы тұлғалардың айшықты, ... сөз ... ... орын ... ... ... аталмыш тіркестің қазіргі заман ағымына сай келіп
тұрғанымен, ... көзі ... ... және оның ... қолданысын
біздің жыл санауымыз бойынша 320 жылдардағы Теопрастус ... ... іs а timе оf ... (с.с.а.: Әр нәрсенің өз уақыты бар).
Қазақша баламасы: Сабапты ине сәтімен.
Бұл ағылшын мақалы қасиетті кітап Інжілдің " То ... ... іs ... апd а tіmе tо ... ... under tһе ... (с.с.а.: Аспан
астында әр нәрсенің, әр ... өз ... бар) ... ... өнегелерінен
ықтималдық, тұрақты қалыпқа енген [6].
Кеңінен қарасақ, мақал-мәтелдер адам ... бар ... ... салалардың барлығын дерлік қамтитындығына көзіміз жетеді.
Солардың қомақты бір бөлігі — еңбек ... ... ... ... негізі, қоғамның, өмірдің қайнар көзі болғандығында болса
керек. Көненің көзі іспеттес тұрақты ... тобы ... ... ... ... ... ... оларды еңбек сүйгіштікке, адал
еңбек етуге ... ... ішер ... ... ... ... - қазақ ұлтының сүтімен кіріп, сүйегіне сіңген ұлы ... ... әрі ... ... ... ... қазақ жайласа,
жер шарын тегін аралап шығар едім",- деп қазақ халқының қонақжайлылығына
риза болған ... ... ... болу үшін оның ... ... діндес, тендес
болуы шарт емес, қонақасыны "бөлінбеген еншім" деп тануының өзі ... ... ... ... ... ... ... Алайда, А
соnstant guest іs nеvеr welkome. Бір күнгі қонақ - күт, Екі күнгі қонақ ... ... ... жиі ... қонақтың қадірін жоғалтатындығын,
оған өзі қалағандай құрмет көрсетілмейтінін бейнелі түрде жеткізеді. Екі ел
мақал-мәтелдерін талдап-тарату барысында алыс ... ... ... ... ... ... ... деген ой-тұжырымы,
көзқарастары мен өмірлік ұстанымдарының ... ... ... ... ... сыры ... өзінде, адамзаттың көріп-біліп, көңілге
түйген ойында, өмірден алған тәжірибесінде ... ... және ... ... ... ... ... де
кездеседі.
Мысалы, " Таке саrе оf the ... апd the роunds will tаке сarе ... ... ... ... ұстасаң, фунт өз-өзін үнемдейді). Теңге
тиыннан өсер, Жылқы құлыннан ... ... бір ... тілі ... алтын қорынан ауа-райына, аспан
денелеріне, табиғат ... ... ... жиі ... ... ... ... жиі қолданылатын "Маппеrs таке the тап",
(с.с.а.: Адамды адам ететін оның әдептілігі) ... ... ... ... ... ... орта ғасырда орын алған қағида, дәстүрлерге, заман
талабына байланысты ... ХІV ... ... ... ... ... ... ережелеріне баса назар
бөлініп,сөзсіз орындалуы талап етілді. ... ... ... ... шығарыла бастаған. ... өте келе ... ... ... ... ... ... тауып отыр.
"Жалғыз қаздың үні шықпас, Жалғыз қыздың мұңы шықпас" деген мақал. қазақтың
әдет-ғұрпына, өмір салтына байланысты тілде қалыптасқан деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... ... балаларын
атастырып, күйеу жігіт қайтыс болса, әмеңгерлікпен туған бауырының, болмаса
жас ерекшелігіне карамай туыстарының ... ... ... мәселелер ата
дәстүрі бойынша шешімін табатын. Балғын жас қаздардың ... ... ... қарт ... тұрмысқа шығуға мәжбүр болуының негізгі себептері, қыз
әкесінің сіңірі шыққан ... не ... ... ... ... мұражай деректері дәлелдейді. Жоғарыда келтірілген мақалдың
шығуына мұның шаға ... ... ... ... ... ... себеп болған тәрізді.
Діни мифологиялық наным-сенімге байланысты ММ-дердің этнолингвистикалық
уәжі. ... және ... ... ... ... ... жиі ... Мысалы, ағылшын тіліндегі "Gоd һеlрs tһоsе who ... ... ... өзі ... ... да ... шығу ... біздің жыл санауымызға дейінгі 570 жылы жазылған
"Геракл және күймеші" атты ... ... аңыз ... ... ... жалпы мазмұнына келер болсақ, күймесі батпақка
батып тұрып калған күймеші оны ... ... ... ... де ... ... ... Адамның бұл қылығына катты ашуланған
Геракл: "күйменің доңғалағының артына ... ... итер де, ... ... дейді және алдағы уақытта еш әрекет қылмастан өзін ... ... ... Осы ой ... XVIII ғ. ... әдебиеттерде әр түрлі
жолдармен берілген. ... ... ... ... "Аn ... (1580) ... "Gоd helps thоsе іn ... аnаіге, which aге іndustrious"
(с.с.а.: ... ... ... ... десе, Дж. Херберт (G.
Herbert) "Jасиlа Рtudеntum" деген шығармасында "Неlр tһemsеlf, аnd Gоt will
һеlр you" ... ... өзің ... ... ... да ... ... деп,
сәл түрлендіре қолданыста болған.Қазіргі уақытта тұрақты қолданысқа ие "Got
һеlр thоsе, wһо һеlр ... ... ... рет 1736 жылы Б.Франклиннің (В.
Ғгаnкlіп) "Роог ... ... атта ... ... шықты.
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі наным-сенімге, оның ішінде, жаратқан ие,
алла тағалаға ... ... ... ... отырып, олардың
семантикалық жағынан өзара сәйкес келетіндігі анықталды. ММ-дер арқылы
берілетін ойдың ... ... ... келу ... ... тілдер
өкілдерінің өмір сабағының, ғасырлар бойғы тіршілікте көзі жетіп, көкейіне
түйген ... ... ... ... ... фразеологиясына қатысты кешенді зерттеулерімен, дәйекті
тұжырым, пайымдауларымен танымал А.В. Кунин де жоғарыда аталған ғалымдардың
көзқарасын ... ... ... ... ... құрылымдық-
мағыналық ерекшеліктерін негізге ала отырып, оларды "коммуникативтік
фразеологиялық бірліктер" деп ... жеке ... ... Сондай-ақ,
автор құрамындағы сыңарлары тура мағыналы болып келетін ... ... "all is well that ends well" ... : ... ... ... бәрі
жақсы), "Арреаrances аге dесерtіvе" (с.с.а : келбет — алдамшы), Better late
than nеvег" (с.с а.: ештен кеш ... ... ... ... "фразеологиялық емес тұрақты құрылымдар" аясында қарастырды.
Жоғарыда аталған тұжырымға қарсы пікірді ұстанушы белгілі зерттеушілер ... ... А.М. ... В.П. ... М. Нагиев, М.А. Филипповская, А.Н.
Кожин т.б. ММ фразеология саласынан тыс ... ... ... ауыз ... ... нысаны қатарына жатқызған.Ал осы бағыттағы
көлемді зерттеулерімен танымал ... Н.Н. ... ... ... ... болмайды, олар мазмұны жағынан да, сөйлемде
атқаратын қызметі ... да ... ... ... ... ... пікір ұсынған болатын.
Мақал-мәтелдерді топтастырып, сұрыптап, белгілі бір жүйеге ... ... ... кейбір қырларын айқындауда зор еңбек
сіңірген ғалым Г.Л. Пермяков аталмыш тұрақты тұлғалардың ... ... да, ... ... ... да зерттелуі қажеттігін
ескертеді.
Осы келтірілген ой-пікірлерге және ... ... ... ... мақал-мәтелдердің тұлға тұрақтылығы, тіркес ... ... ... ... тәрізді сипаттары оларды фразеологазмдер
қатарына қосып, осы салада зерттеуге ... ... ... ... – ауыз халық шығармашылығының кең таралған жанрының
бірі.Мақал-мәтелдердің пайда ... ... ... ... да,
мәтелдер де көне заманда пайда болған, содан бері тарихының бүкіл бойында
халыққа ілеседі. Мақал-мәтелдердің ... және еске ... ... ... да ... аударылады. Сондай құралдардың бірі –
айқын немесе ассонансты ұйқас:
Little strokes tell great oaks
A stitch in time saves ... ... ... ... ең жиі пайдаланылатын тәсіл
болып табылады, мысалы:
More haste, less speed
Easy come, easy go
Like father, like ... еске ... ... ... ... ең көп емес ... көпсөзді, олардың көпшілігі бес сөзден тұрады:
Boys will be boys.
Dead men tell no ... late than ... makes ... ... ... ... ... қабылданған көзқарас құрылған
жоқ. Кейде мақал-мәтелдер астында өмірдің әртүрлі құбылыстарын ... ... ... ... ие ... мерген бейнелі нақыл сөздер
түсіндірілді. Мақалдар аяқталған пікірді белгілейді.
Мәтелдер ақыл қорытындысының бітімсіздігімен айырылатын қысқа бейнелі нақыл
сөздерді ... ... ... түсіндірме сөздіктерінде де, көптеген арнайы баптарда
да, зерттеулерде де кездесуі мүмкін.
Фразеология бойынша бөлек жұмыстарда мақалдың ... ... ... жалпы пікірді түсіндіреді, мәтел – пікірді жиілік мінезінде. Осы
лингвистердің пікірі бойынша тек қана ... ... және де ... ... ... ие бола алады.
Мәтел сондай құрылыстың тұрақты сөйлемі болып саналады, мақал сияқты, бірақ
дидактикалық мазмұнынан айырылған.
Көбінесе мәтелдер ретінде мынандай сөйлемшелер келтіріледі:
When pigs can fly. When two ... ... hell freezes over. The Dutch have ... ... ... ... жолдары
Фразеологизмдерді зерттеушілердің қай-қайсысы болсын оларды басқа тілге
жеткізудің филология ғылымында үлкен мәселе ... ... ... шолу ... Ә.Ө. ... ... ... еңбегінде қарастырылған, яғни қай ... ... ... та, ... сол ... тән ... ... тарихи
қалыптасуы болатындықтан, келесі тілге соның өңін өзгертпей, ұлттык бояуын,
эмоциялық-экспрессивтік сипатын сақтап ... ... ... қажет ететіні белгілі. Сол себепті фразеологиялық бірліктердің
аударылуын сөз етпес ... ... ... оның ... ... алу ... болады.
Фразеологизмдердің бейнелік қасиеті, экспрессивті-эмоционалдық бояуы,
құрастырушы сыңарларының бірлігі ... ... ... ... оларды контекст аясында қарастырған жөн. Ал аудармада контекстің
қызметі өлшеусіз екені өзінен өзі ... ... ... ... ... ... жеке автордың стилін анықтаудағы рөлі айрықша.
Көркем шығармада болсын, саяси, публицистикалық ... ... жиі ... ... ... ... ұтымдылығын,
ұшқырлығын арттырып отырады. ... бұл ... ... ... ... ... ... түрленіп, белгілі бір стильдік қолданысқа
сай ... ... ... ... өзіндік ерекшелігін түгендемесек те,
ұзын-ырғасын санамалап шығуға болады:
1. Фразеологиялық бірліктер ... бір ... ... бірлікке ұқсап
тұрады, номинативтік, көпмағыналық, ауыспалы мағынаға ие бола алады;
2. Фразеологиялық бірліктер контекстен тыс ... ... ... ... тұрады. Мысалы: контекст болмаса «бұл кісінің көзі ашылды»
деген сөйлемдегі «көзі ашылды» фразеологиялық ... ... ... ... ... ... фразеологиялық бірліктердің тууында тарихи себеп, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жеткізу елеулі қиындық тудырады. Бұл тұрғыдан фразеологизмдер ұлттық
реалия сөздерге ... ... ... ... ... ... ... тұтас
мағынасына тікелей қатысты болмауы мүмкін. Бұл аудармашыға қиындық туғызуы
мүмкін;
5. Фразеологизмдер ... ... әр ... ... ... ... тіл ... әр түрғыдан едәуір дәрежеде
зерттеледі. ... оны ... ... ... ... ... ... бола қойған жоқ.
Мәселен, оның құрамына күрделі создер де, метафоралық қолданыстар да тіпті
қос сөздер де ... ... ... жиі ... ... лингвистикада соңғы кездерде тұтас шығатын
мағынаға компоненттерінің ... ... ... ... ... түрде жіктеліп тұр. Көпшілік жүгінетін В. ... ... ... ... тұтастық, фразеологиялық
бірлік, фразеологиялық тізбек ... ... М.Н. ... ... ... ... қосады. Қазақ фразеологизмдерінің бірегей
зерттеушісі ғалым I. Кеңесбаев бұл бірліктерді ... екі ... ... (идиом сипатындағы ... ... ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдерден елеулі айырмасы болатынын ... ... ... ... сөз тіркесіне жатқызады. [10]
Айта кететін жайт, кейінгі кезде қазақ тіл білімінде де ... ... ... - ... ... ... этнолингвистикалық жолмен
фразеологиялық бірліктерді зерттеу аударма теориясы үшін де мол ... ... ... еді. ... бұл ... ... ... деңгейге
жетті деп айту қиын.
Сонымен жоғарыда көрсетілген классификациялардың ... ... ... ... - ... және ... ... болады. Мәселен, тұтастықтар мен бірліктер құрастырушы сыңарлары
өзінің номинативті ... ... ... ... ... ... ... алғанда жеке сөзге пара-пар болып тұрады. Мысалы: қас пен
көздің арасында - жылдам ... ... қас пен көз ... ... тұрған
жоқ), сол сияқты: жүрек жұтқан - батыл, бос белбеу - былжыр, түйе ... ... - ... пускать пыль в глаза - обманывать, намылить шею
- поругать, во всю Ивановскую - ... ... лясы ... - ... пустяки
т.с.с. Бұндай орамдардың сыңарларының тіркесуі нормадан өзгеше болуы,
құрамында ... ... ... ... ... мүмкін. Ескерте кету
керек, орыс тіл білімінде зерттеушілер мақал-мәтелдерді фразеологиялық
бірлікке де ... ... ... ... ... фразеологиялық тізбектер
(Кеңесбаевша, тіркестер) мең сөйлемшелер сыңарлары ... ... ... да, тек қана ... тіркесу және ... ... ... ... ... Бұл ... ... қайсы бірі номинативтік қызмет атқарса, қайсы бірі ... ... жеті қоян ... ... ... скалить зубы, құлаң кою,
насупить брови т.с.с.) ... ... ... (ум не от ... от головы; у хорошей головы сто рук; сырын білмейтін аттың сыртынан
жүрме; ... ... ... т.б.). Осы ... ... тұрақты сөз
тіркестерін аударуды екі топқа бөлуге болады: идиомдар мен фразеологиялық
тіркестер (соңғысына ... бір ... ... де ... ... фразеологизмдерге ұқсастығы - оның сөйлемде
дайын күйде қолданылуы. Әрине, бұл жіктердің аударылуын ... ... ... ... ... ... структуралық-
семантикалық сипаты ерекше ескерілетіндіктен, бұлардың ауыспалы мағынада
жұмсалатындары өзгеше тәсіл ... ... ... ... ... талап етуі ықтимал.
Аудармашы үшін маңызды нәрсе фразеологиялық орамдардың ... ... соны ... ... ... ... ... сыңарлардың
айқындық я көмескілік, ерекше маңызға ие болады.
Аударма зерттеушісі Ө. Айтбаев:«... ... екі ... ... ... аудармасын соған орай тексеру қажет. Біріншіден, мағынасы жағынан
жеке сөздер мен сөз тіркесіне бара-бар фразеологизмдер. Бұларға ... ... ... құрамы бір тұтас, тиянақты ... ... ... Яғни ... және ... түрлері.
Бұлай бөліп қарауда мән бар. ... ... ... бұл екі ... ... ... ... бөлек
қарауды талап етеді» - дейді.[12]
Сол сияқты Р. ... ... ... ... ... ... әр түрлі екенін ескере отырып аударуда стильдік қызметін
сақтау мақсатымен фразеологизмдерді екі топқа ... ... ... ... ... ... ... тізбектер мен макал-мәтелдердің ... Р. - ... ... ... бұл ... ... ... отырған
еңбекте біз де осы жолды ұстанбақпыз. Өйткені идиом дайын, одан өзгелері -
сөз құраудың нәтижесі. ... осы ... біз ... ... ... ... бөліп қарағанды жөн санаймыз: ... ... 2. ... ... ... мен мақал-мәтелдерді
(фразеологиялық сөйлемшелерді) аудару.
F. Мүсірепов үлгісін келтіріп отырған ... ... ... ... ... ... тапса, қарды да жаудыруға» болатыны.
Осындай қалька тәсілімен аударуға ... бір ... «ит ... керуен
көшеді» - «Собака лает, караван движется». Бұған мысал ретінде «Собака на
сене» деген идиомнан ... ... ... «Шөп ... ит» болып
аударылғанын да келтіруге болады. Алайда бұл - идиомдардың аударылуындағы
өнімді тәсіл деп айта алмаймыз. Олай ... ... ... бір ... қайтсемде аударам деп орынсыз талпынулардан шыққан жансақтықтар
да аударма тәжірибесінде баршылық. Мәселен, белгілі лингвист Қ. Жұбанов ... ... ... ... «қой ... ... жұмыртқалау», «тайға
таңба басқандай» деген фразеологизмдерін «заставить жаворонка ... яйца ... ... как то, на жеребенка положили тавро» деп ... ... ... ... ... аудармаға бірталай мысал
келтіре беруге болады. «Вот где собака зарыта» - ... ... жері ... ... ... в ... ... - «Таяқты басқа жаққа майыстырып
жіберу»; «Держать нос по ... - ... ... ... ... ... ... екені өзінен-өзі белгілі болып отыр.
Тіл-тілдегі идиомдардың бәрі де құрастырушы ... ... ... тыс ... ... ... жеке лексема тәріздес номинативтік
мағынаға ие бірліктер екені белгілі. Оның ... ... ... ... ... тағы бар. ... әуел баста шыққанда компоненттердің жеке-
жеке ауыспалы мағынада ... ... ... ... ... ... ... реалий сөздердің жиі кездесетінін байқауға
болады. Осы тұргыдан келгенде, идиомдарды басқа тілге дәлме-дәл ... азая ... ... қоса бір ... ... ... тілге тұрақты
соз тіркесі етіп аударудың мүмкіндігі ... ... ... ... кез ... ... ... ұқсас
тіршілік пен құбылыстар нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... Өйткені ұлт-ұлттың ойлауы,
елестетуінде ұқсастық болуы - заңды нэрсе. Осы ... ... ... ... аудару, тіпті, мүмкін емес. ... ... ... да ... әдіс - ... фразеологизмдермен алмастыру.
Мысалы: ағама жездем сай - два сапога ... из ... ... на ... Малтасын езу - чесать языком, төбесі көкке жеткендей болу - (быть)
на седьмом небе, кежегесі кейін тарту — душа не ... ... себе ...... ... ... на ... небо - төбесі көкке жету, ац
түйенін карны жарылу - пир ... ... Бұл ... тағы ... ... - тағы да ... ... тіркестер мен мақал-мәтелдерді (фразеологиялық
сойлемшелерді) ... Қай ... ... ... ... ... ... жолмен жасалатыны белгілі. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... жағынан ерекшеленеді. Фразеологизмдерді кең де тереңдей
зерттеген І.Кеңесбаевтың пікірінше, «Фразеологиялық түйдек (идиом.- ... ... ... ... ... ... ... бағзы уақыт
бірінің орынына бірі жүріп, ауысып отырады. Бұл ... кей ... ... ... ... өзі ... Осы тұрғыдан қарағанда, бұларды
аударуда идиомдарга ... ... ... ... ұстауға да тура
келеді. Өйткені фразеологизмдердің бұл түрлерінде де ... бояу ... ... оны дәлме-дәл аудару көздеген мақсатқа жеткізе бермейді.
Мысалы: ... не ... ... көрмес - пілді де көрмес деп
аударғаннан гөрі көрмес - түйені де ... деп ... ... ... Сол сияқты палец об палец не ударить деген тіркесті сөзбе-сөз саусағын
саусағына соқпау ... гөрі ... екі ... ... ... ... ... сындырмау дегеннің, делать из мухи слона деген тіркесті шыбынды
пілдей ету ... гөрі ... ... түймедейді түйедей ету дегеннің
бейнелік мәні күшті болады.
Метафоралық тұрақты тізбектердің құрамына енген сөздер белгілі бір дәрежеде
өзінің тура ... ... ... ... ... ... ... дайын
балама іздеу түпнұсқаның стильдік реңін, контекстік мәнін ... ... Осы ... ... ... ... тура ... Мысалы: Беречь,
как зеницу оқа - көздің қараіиыгындай сақтау; Утопающий хватается за
соломинку - Суға ... тал ... ... себе ... - ... тістеп
қалу; Көзге шыпан сүйелдей - Как бельмо на ... ... ыза болу - ... ... Ит біле ме - Пес его знает т.с.с.
Мақал-мәтел, қанатты сөздерді (крылатые вырежения) ... ... ... тура ... ... де ... бір ... тұрақты сөз тіркесіне
жатады, ғалымдардың бұларды фразеологиялық сөйлемшелерге жатқызуы да тегін
емес. Мақал-мәтелдер мен ... ... ... ... ... ... құбылыстарды атауға болады:
1. мақал-мәтелдер де, фразеологизмдер де сөйлеуде ... ... ... өзгерістерге ұшырауы да мүмкін) қолданылады;
2. екі біаліктің де ... ... ... бұл ... ... ... ... ауыстырып жұмсауға болмайды;
3. кейбір фразеологизмдер сияқты макал-мәтелдер де құрастырушы сыңарларының
лексикалық ... ... ... ... ... ... де ұлттық колорит болады;
5.мақал-мәтелдерде де, әсіресе, тұрақты сөз ... де ... мән ... қатар бүлардың арасында елеулі айыр-машылықтар да бар:
1. оның бастысы - ... ... ... ... ... қызметке ие болса, тұрақты сөз тіркестері, негізінен,
бейнелеуіштік-номинативтік қызметке ие болып тұрады;
2. ... ... ... өсиеттік маңыз болса,
фразеологизмдерде бейнелеуіштік қана мән болады;
3. мақал-мәтелдер ауыз ... ... бір ... ... есептеледі, яғни
бұларда көркем әдебиеттің сипаты баршылық, ал фразеологизмдер, негізінен,
таза тілдік құбылыстардың ... ... ... ... ... болмас,
Халел Досмұхаммедұлы тұрақты сөз тіркестерін де ауыз әдебиетінің бір түрі
деп есептеген);
4. мақал-мәтелдер ... жеке ... ... ... ... мұны байқау қиын.
Сонда, мақал-мәтелдерді басқа тілге жеткізуде ... ... - ... ... мағына болатындығы, ұлттық колорит, реалиялық ... ... ... ... түрі ... оның сол қасиетін -
ұйқасы мсн ырғағын, дыбыс үйлесімдерін ... ... ... ... ... ... ... да, бұл мәселеде қарама-қайшылықтан гөрі пікір тоқайласуы басым.
Сондықтан олардың әрқайсына тоқталып, талдау жасауды артық ... ... ... сол ... қолданып жүрген халықтың мінез-
машығы, әдет-ғұрыбы, салт-санасы, тұрмыс-жайы, ... ... ... ... ... беріп
отырады. Бұл жағынан, аударма мәселесіне ... ... ... ... кетіп отырады. Осы себеппен келгенде, мақал-
мәтелдерді аударуда идиомдарды қолданылатын тәсілдерді де ескеруге тура
келеді.
Мақал-мәтел ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдің басқа ұлтық екенін ескеріп оларды дәл аударуға да
тура келетін кез кеп.
Аударма жүзесінде мұндай жағдайда - екі ... де ... ... ... - түпнұсқаға адал болу мақсатымен жэне олардың басқа
халықтікі екенін ... үшін ... ... алу ... ... арқылы жеткізу
де қолданылып жүр. Әрине, бұл жерде ... ... ... ... контекстік мәні тыс қалмауга ... ... ... поздно, чем никогда" дегеніне қазақша "Игіліктің ... ... ... бола түрса да, оны Ештен кеш жақсы деп аударып, бұл аударма
мақал осы күні қазақ тіліне сіңіп ... ... ... ... ... бочку меда" дегенді осы мақсатпен Бір қасық қара май бір ... ... деп ... жен ... ... бар ... Р. ... талдауларына жүгінсек, мақал-мәтелдерді аударудың төменде
көрсетілгендей жолдары бар. Енді соларға жеке-жеке ... ... Өзге ... мақал мен мәтелдің образды астарын жоғалтпай,
лексикалық құрамын, стильдік оңін, құрылымын сақтап аудару, ягни ... жаңа ... я ... ... ... ... ұлттық,
тарихи фактілер, географиялық атауларды сақтау кездеседі. Мәселен, ... ... ... деген тәржіма -" Москва не один день строился" деген
мақалдың калькасы, егер ... ... ... ... ... екенін аударма оқырманы байқамаған болар еді ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы түпнұсқасы Рим
не один день строился ... Сол ... ... аспас асу” дегенді “Даже
хану Абылаю не ... деп ... ... ... ... Осы ... ... мақал-мәтелдерге біраз мысал
Кто правду говорит, того люди не любят
Кто на быке едет, того собаки не любят
Өгізге мінгенге ит ... ... да жүрт ... ... ... овцы ... да ... да аман;
Утро вечера мудренее - Кешкі ақылдан таңғы мақұл жақсы;
Хорошая жена - каменная стена,
А худая - на голову ... беда ... әйел - тac ... әйел - сордан;
Берерменге бесеу көп,
Аларманга алтау аз. -
Пять - много кажется ... ... ... ... шіріген сөз шығады. - Изо рта гнилого и гнилое слово т.с.с.
макалдар мен мәтелдер аудармалары жетіп ... ... ... тілде мағынасы сай келетін жуықтастығы
болса да, тупнүсқалык қасиетін сақтау үшін ... ... ... ... за гуж: — не говори, что дюж дегеннің Қолымен істегенді мойынмен
көтер деген баламасы бола ... оны Ауыр ... ... ... ... болады. Сондай-ақ Делу время, ... час ... ... ... іс ... — Іс - ... ... — сағатында; Семь раз отмерь
- один раз отрежь (Кеңесіп ... тон ... ... ... бір ... ... т.е.с.
Екінші тәсіл бойынша аударуда мазмн, қорытынды түйін сәйкес келгенмен,
компоненттердің ... ... ... ... ... ... ... эрине, формалық өзгерістердің болуы ... ... ... мақалдардың жаттығы көзге көрініп тұрады, уқсастықтан да ... ... бьют не за то, что он сер, а за то, что он овцу съел ... ... үшін ... ... үшін ... звон, да не знает, где он
Әлдеқайдан жаңғырып, білмей қалды аңырып;
Екі түйе қасысса, ... ... ... ... вдруг сшибутся два верблюда, мухе между ними будет худо; ... ... да, ... ... ... ... да ... өледі.-
Камень упал на сову,
Сова мертва,
Сова упала на камень,
Мертва сова т.с.с ... ... ... Бұл ... ... ... жеп ... түсіп қалса, екіншісінде
«аңырып» деген сөз қосылып тұр, ... ... сөзі ... ... ... тур, ... мысалда «ур» етістігі «упал (түсіп кету)» етістігімен
алмастырылып тұр. Әрине, бұл тәсілде мақал мен ... ... ... ... ... ... Бір ... тілінде келесі бір халықтың тіліндегі мақал-
мәтелдерге ... ... ... ... ... ... болып келетін жарыспалы түрде екі тілде қолданылып жүрген мақал-
мәтелдер де болады. Әрине, бұл типтік, қайталанып ... ... ... Екі халықтың мақалдарында өзгеше бояу бейнелеу тәсілі болуы - заңды
нәрсе. Бұндайда мақал-мәтелдердің стильдік реңкін, контекстегі рөлін ... өзге ... ... ... ... ... ... байқағандай, бұларды аударуда да ... ... ... да, ... да ... ... ... плакать
навзрыд - ойбай салу; ақ жүрек - душа ... ... верх — ... ... ақ ... - добрый малый; қысыр әңгіме -язык поточить т.б.
Аударылуға мысалдар: принять ... - ант ... ... ... имя -
жацеы атын жогалту; аты шыккан адам - человек с громким именем; бір ... - ... богу ... т.c.c.
БӨЛІМ 2. АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ – МӘТЕЛДЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ, ... ... ... және ... ...... ... мағыналық
ерекшеліктері және оларды топтастыру
Мақал-мәтелдерді топтастырудың негізгі қағидалары. Тіл білімінде ММ-дерді
топтастырудың бірнеше қағидасы бар, енді ... ... ... ... ... ... ... Аты айтып тұрғандай,
топтастырудың бұл түрінде мақал құрамындағы ... ... ... ... алынады. И.С. Гварджаладзенің, Г.Л. Айшерсонның, B.C. ... ... ... ... ... түзілген, Тілдік
бірліктерді осы ... ... ... оның қарапайымдылығымен,
қолдануға қолайлығымен, ал кемшілігін басқы әріп ... ... ... басқа топқа саралануымен түсіндіруге болады.
2. Ұйытқы сөз ... ... ... топтастыру. Зерттеу
барысында белгілі паремиологтар А.Жигулиев, М.В. Буковская және бірқатар
шетел ғалымдарының осы ... зор мән ... ... ... ... ұйытқы сөзге сүйене отырып, оңай тауып алуға болатындығын аталмыш
әдістің ерекшелігі деп танимыз. Ал ... тұсы ... ... ... ... мағыналас мақалдар бөлек, ал, керісінше, лексемалары бір,
мазмұны бөлек түрлері бір топқа енеді. Мысалы,
"Жуас түйе ... ... ... сеніп жылдан құр қалыпты",
"Түйе көп болса, жүк сыймас" ... ... ... алшақтыққа
қарамастан, болғандықтан, бір тақырыптық топқа ... ... ... ... аталмыш әдіс бойынша құрастырылған MM ... ... ... ... ... MM ... ... кезеңіне,
таралу аймағына орай жіктелген. "Пословицы, поговорки, загадки в рукописных
сборниках ХІІІ-ХХ веков" және "Ақылдың ... ... маңы және ... ... пен ... бөктеріндегі ежелден тұратын қазақтардың
мақалдары" атты жинақтар монографиялық топтастырудың айқын үлгісі.
4. Генетикалық тұрғыдан ... ... шығу ... ... ... ... ... негізге алынады. М.Брагинскийдің жетекшілігімен
жарық көрген "Шығыс халықтарының мақал-мәтелдері" ... осы ... ... ... ... ... Бұл ... бойынша мақал-мәтелдер
мән-мағынасына қарай топтастырылады. Зерттеу барысында көп жағдайда қазақ
мақал-мәтелдерінің осы ... ... ... бұл қағидасы мағыналас мақал-мәтелдерді бір топтан оңай тауып
алуға болатындығымен ... ... ... бұл жолы ... ... ... ... мақал-мәтелдер ауыспалы мәнге ие
болғандықтан, көп тақырыпты болып келеді де, оларды бір топ ... ... ... ... көп ... ... тобын
айқындау да едәуір қиындық туғызады. Үшіншіден, мақал-мәтелдерді тақырыптық
топқа саралау, топ ... ... ... ... ... айқындау,
мақалдардың топ-топқа меншіктігін анықтау тәрізді мәселелерді шешу
зерттеуші ... ... ... ... ... ... қарамастан, мақал-мәтелдерді тақырыптық тұрғыдан топтастырған
жөн деп ойлаймыз. Себебі, ізденуші немесе тілді үйренуші өзінің ... орай ... ... ... ... оңай тауып алады, әрі
қолдануға да өте ыңғайлы, Мақал-мәтелдер табиғатын арнайы зерттеп ... ... да ... ... мәні зор ... ... ... Мақал-мәтелдерді зерттеуге зор үлес қосқан ... ... ... ... ... ... ... тұстарын
ескере отырып, мақал-мәтелдерді жүйелеудің жаңа бір ... ... ... ... ... тақырыптық жұптармен (инвариантные
тематические пары) топтастыру. Бұл принцип бойынша, мақал-мәтелдер тобы
"жақсы - ... ... ... ... т.б. ... тақырыптар бойынша
жіктеледі. Мысалы: "Жақсыға айтсаң ұғар, Жаманға айтсаң ... ... ... ... ... тілдік орам "Жақсы-жаман"
тобына енеді.
7. Академик Ә. Қайдар көп жылдан бергі ізденуі нәтижесінде ... ... ... қолданылып жүрген топтастыру принциптерін ескере
отырып, қазақ тілінің өз ерекшеліктеріне сәйкес, "Табиғат-Адам-Қоғам" деген
идеографиялық классификацияны ұсынған еді. Бұл ... ... ... төрт тараудан (жануарлар, өсімдіктер дүниесі, аспан әлемі, ... ... ... ішкі ... мен ... ... т.б.) он бір
тараудан, "Қоғам" бөлімі (қоғамдық қарым-қатынас, шаруашылық, кәсіп т.б.)
жиырмадан астам тараудан ... ... ... ... ... және ... мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық ерекшеліктерін ашуға
қолайлы.
Дүние жүзіндегі ғылымдармен, оның ішінде, тіл білімі ... ... ...... әдістемелік тұрғыдан әлі де ... ... ... ... ... ... күңгірт жағы басымдау
тусетін ғылыми бағыттардың бірі. Зерттеу нысаны ортақ, яғни "тіл ... ... ... ... ... ... болып табылатын,
зерттеудегі әдіс-тәсілдері, теориялық қағидалары мен негіздері көп ... ... ... ... мен ... ... ... әлі де болса айқын ... ... гөрі ... ... өзі осы ... айғағы іспеттес.
Этнолингвистиканың пәні, зерттеу ... ... ... ... және ... ... ... келгені белгілі. Олар
тарапынан берілген сипаттамалар кейде бір-бірімен ... ... ... кей ... ... қолданыс аясын тарылтып, екіұшты
пікір қалыптастыратындығын да жоққа шығаруға болмайды. Енді ... ... ... ... ... ... ... that part of anthropological linguistics concerned with
the study of the interrelation between a language and the cultural ... those who speak ... ... — тіл мен сол ... ... халықтың мәдениеті
арасындағы арақатынасты зерттейтін антропологиялық тіл білімінің саласы.
Этнолингвистика — гректің ethnos (халық,тайпа) және ... ... ... ... оның ... ... ... зерделейтін
әрі лингвистикалық, этномәдени және этнопсихологиялық факторлардың ... ... ... қызметі мен дамуына тигізетін әсерін зерттейтін тіл
білімінің саласы. Кең мағынада ...... және ... ... ... ... зерттейтін күрделі ғылыми арна.
Қазақ этнолингвистикасын дербес пән ретінде қалыптастырып, бағыт-бағдарын
айқындау, одан әрі ... ... ... Ә.Қайдардың есімімен тығыз
байланысты. Оның қазақ тіл біліміндегі жас әрі жаңа сала ... айта ... мен ... ... " Бұл ... ... кереметтігі де, бүгінгі
тандағы ғылыми-практикалық маңызы да — оның ... ... ... ... жақын, тіпті бірінсіз бірін толық түсінуге ... ... Ол ...... және оның ... ... ... — этнос,
этноссыз — тіл өмір сүре алмайды. Этнос пен оның ... ... ... деген сөз оның сол балаң кезеңінен есейгенге дейінгі
болмысы мен өмір ... ... ... мен ... ... ... ана
тілінде сақгалған фактілер мен деректер негізінде зерттеп білу және оларды
бүгінгі таңның ... ... ... ... — дейді. Тілдік бірліктерде
көрініс тапқан материалдық және рухани мәдениет мәселелері, сондай-ақ, М.М.
Копыленко, ... ... ... ... С.Сәтенова,
С.Смағұлова, Ғабитханұлы т.б. қарастырылған.
Этнолингвистика саласының қазақ және ағылшын тіл білімінде ... ... шолу ... ... ... ... отандық тіл
білімінде кеңірек ауқымда қарастырылып, ұлттық материалдық және ... ... ... ... басы ... айқындалды.
Этнолингвистикалық уәжі халықтың тұрмыс-тіршілігі, менталитеті, әдет-ғұрпы,
салт-дәстүрімен тығыз байланысты тұрақты тіркестердің тұп-төркінін айқындау
- әр басқа ұлттар мен ... ... ... мол ... ... ... ... септігін тигізері сөзсіз.
Ағылшын тілінде халық арасында жиі қолданылатын "Manners maketh ... make the man''' (c.c.a.: ... адам ... оның ... ... ... мәні зор ... орам, орта ғасырда орын алған қағида,
дәстүрлерге, заман талабына байланысты қалыптасқан. Әсіресе, ХІУ ғасырда
Англияда мәдениеттіліктің негізгі ... ... ... ... ... ... ... орындалуы талап етілді. Әдептілік,
ізеттілік ережелерін қамтитын ... ... ... ... ... ... осы ... бірқатары жалпыхалықтық мақал-мәтелге айналып,
кеңінен қолданыс тапты. Мысалы, Good manners maketh a man ... адам ... оның ... ; Уou sit by a worthier man ... art one, Suffer him first to touch the meat (c.c.a.: Erep өзіңнен
салауаттырақ адаммен ... ... одан үлгі ал, яғни ... қарап ас
іш) т.б.
"Жалғыз қаздың үні шықпас, Жалғыз қыздың мұңы шықпас" деген мақал қазақтың
әдет-ғұрпына, өмір салтына ... ... ... деп ... ... ... болып нығайтқысы келген ... ... ... ... қайтыс болса, әмеңгерлікпен туған бауырының, болмаса
жас ерекшелігіне қарамай туыстарының ... ... ... ... ... ... шешімін табатын. Балғын жас қыздардың тіпті әкесінен ... қарт ... ... ... ... ... ... себептері, қыз
әкесінің сіңірі шыққан ... не ... ... ... көптеген мұражай деректері дәлелдейді. Жоғарыда ... ... ... шаға ... ... ... ... арулардың
қайғы-қасіреті себеп болған тәрізді.
Үй-жайға, отбасына қатысты ММ-дердің этнолингвистикалық уәжі.
Қай халық болмасын, адамзат үшін ... ... орны ... ... осы тақырып аясына жататын ММ-дердің екі тілде де ... ... ... ... "My house is my ... Өз үйім - ... ... қазақ халқы "Өз үйім-өлең төсегім" деп,
оған бейнелі түрде ерекше сипат береді.
Тарихи ... ... ... ... баспаналары қорғаныс үшін аса
мықты ... және ... ... салына бастауы 1066 жылғы
нормандар басқыншылығымен байланысты. ... ... ... ... ... ұйқы ... бауыздап кетпеуі үшін мықты
баспана керек" ... ... ... ... үй ... ... мұнаралар
тұрғыза бастаған. Бұларды балшықтан жасалған биік қабырғалармен қоршап
немесе айналдыра ор ... ... өзге ... тән ... қалыптың,
дәстүрдің жергілікті халықтарға сыналап енуі, үйдің ассоциативті ... ... " My house is my castle " ... ... ... қалыптасуына негіз болған деп ойлаймыз.
Ал, "өз үйім - өлең ... ... ... ... ... ... ... берілген анықтама бойынша аталмыш тілдік единица
түркі тілдеріне монғол тілінен енген кірме сөз, ... ... ... ... ... ... шамалы, жұмсақ шөп" деген ... ... ... бұл ... орам "Біреудің байлыққа толы кең сарайында
қысылып, қымтырылып отырғаннан гөрі өзіннің ... ... ... ... не жетсін" деген ұғымда қолданылады. Жалпы ... ... ... арқылы берілетін негізгі ой біреу, яғни адамның үйіне деген
ыстық сезімі мен үйдің адам өмірінде алатын орны. Бірақ осы ой ... ... ... сол ... әдет-ғұрпына, салт-санасына, дүниетанымына
байланысты пайымдаулар арқылы берілген.
Гендерлік қатынасқа байланысты ... ... ... ... ... орны ... себебі ол шағын мемлекет
іспетті. Осы шағын мемлекетте әйелге артылар жүк те, ... ... ... ... ... ер адам — ... үйдің қожайыны,
алайда, үй ішінің бүкіл тауқыметі, ... бала ... ... ... ... ... т.б. барлығы әйел адамнық құзыретінде.
Ағылшын және ... ... ... ... әйелдердің жеке басына
қатысты мақал-мәтелдерден әйелдердің қоғамдағы, ... ... ... ... ... Солардың бірнешеуіне тоқтала кетейік: A
good wife makes a good husband (c.c.a.: Жақсы әйел ... ... ... ... тәрбиелік мәні зор тіркеске мағынапас келетін бірқатар ... ... әйел ... еркекті би етеді.
Салыстыра қарастырғанда, халықтар менталитетіндегі ортақ көзқарас, өзара
сәйкес ұғым-түсінік, біркелкі ... ... әйел ... ... төрдегі басын көрге сүйрейді,
Жақсы әйел жаман еркектің көрдегі басын төрге сүйрейді.
Жоғарыдағы "алған әйелің жақсы болса, елге ... ... ... ... ... ... айтылар ой төр мен көрді ... ... ... ... ... санасында "төр" — тек қазақ үшін ең
қастерлі, сыйлы орын.
Зерттеу барысында ағылшын және қазақ қоғамдастығында әйелдер дәрежесін ... сәл ... ... ... пайымдаудың орын
алғандығын білдіретін ММ-дердің жиі кездесетіндігі ... ... ... The death of wives and the life of sheep make her ... (c.ca.: ... ... мен қойдың өмірі ер адамды бай етеді); Women
have no souls (c.c.a.: әйелдердің жаны жоқ), ... ... ... ... жоқ, ... ... ... жоқ", "Әйелдің ишшы ұзын, ақылы қысқа" мақал-
мәтелдері белгілі бір ... ... әйел адам ... ... Көне заманнан қалыптасқан қазақтың ата дәстүріндей Англияда да
орта ғасырларда балаларының үйлену, тұрмыс құру ... ... ... ... ... ... жердің қызына үйлену, ұлына тұрмысқа шығу
арқылы материалдық жағдайын түзеп, ... ... ... ... ... ... "The death of wives and the life of
sheeps makes her husband rich" ... өз ... ... ... ... ... болып табылады, яғни көне дәстүрдің тілдегі
көрінісі іспеттес.
Сондай-ақ, 1918 жылдан ... жасы ... ... ... кейбіріне
сайлауда дауыс беруге құқыіқ берілді және ағылшын ... ... үй ... айналысты немесе жұмысшы, қатардағы қызметкер
болды. Жоғары лауазымды қызметкер ... ... ... ... оның биік ... ... ... өрескел болып танылуы "Women
in state affaire are like monkeys in glass shops" (c.c.a.: Үкімет басындағы
әйелдер айна ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Байырғы ағылшын қоғамдастығында қалыптасқан ... ... ... ... әйел ерін өзінің қожайыны ретінде кабылдауы тиісті. Бұған
бой ұсынбаған әйел соққыға жығылатын. 1891 ... ... ... ... бас ... ... " ... ұруларына, егер қаласа бөлмеге
құлыптап қоюларына заңды құқықтары ... "A woman, a spaniel, and ... The more you beat them the better they be" (c.c.a.: ... ... ... және ... ... ұрған сайын жақсарады), "A woman,
an asse, and a walnut-tree, Bring the more fruit, the more beaten they ... Әйел мен ... және ... ... ұрған сайын жемісті молырақ
береді) тәрізді тұрақты тіркестер жоғарыда айтылған келеңсіз ... ... ... ... ... дәлел болып табылады. Қазақ
арасында да мұндай жәбірлеулердің ... әлі ... ... ... те ... және оның әдеттегі от басында болып тұратын елеусіз оқиға
ретінде танылатыны ... ... ... ... тұп ... ... ... тілдік
орамдар екі тілде де молынан ұшырасады. Олар — ... бір ... ... ... тілдік белгісі болып табылады. Дүниенің
тілдік көрінісі адам-тіл-мәдениет-өркениет жиынтығын зерделеу ... ... ... ... ... лингвистикалық уәжі. Бұл
тақырыптық топтағы бейнелі орамдар уақыттың көз ... ... ... ... ... ... алтын мезетті пайдалы іске арнауды
уағыздайды. Мысалы, "Time is money" (c.c.a.: ...... ...
білгенге қазына, білмегенге — быламық", "Ерте тұрған әйелдің бір ісі артық,
ерте тұрған еркектің ырысы артық". Туыс емес екі ... ... ... ... ... ... ... мол қазынаға кенелесің деген ұғымды
білдіреді. Ағылшын зерттеушілері аталмыш тіркестің казіргі заман ... ... ... ... көзі екендігін ескертеді және оның алғашқы
қолданысын біздің жыл санауымыз бойынша 320 ... ... ... ... is a time for ... (c.c.a.: Әр ... өз уақыты бар).
Қазақша баламасы: Сабақты ине сәтімен. Бұл ... ... ... ... " To everything there is a season, and a time to every ... the heaven", (c.c.a.: ... ... әр ... өр ... ... бар) ... өсиет, өнегелерінен ықшамдалып, тұрақты қалыпқа енген.
Салыстыра алғанда, уақыт мағыналық өрісіне енетін мақал-мәтелдердің аздау
кездесетіндігі ... ... ... ... ... басы — тіл",
орны мен орайын тауып қолданса, сөзден, яғни тілден ... ... ... ... деп білген халық ұрпағын ойланып, дұрыс ... ... ... ... ... қатысты мақал-мәтелдердің екі тілде де ... ... ... words cost nothing and are worth ... сөйлесең, Жылан інінен шығады.
Қатты-қатты сөйлесең, Пышақ қынынан шығады; Екі тілге ... ... ойы бір, яғни адам ... ... ... ... ... Ағылшын
мақалында тек жылы сөздің мәні айтылса, қазақ мақалдары ... ... ... ... қоса ... Бір ауыз қатты сөзді қолға ірген тікенге
теңей келіп, сол бір ауыз ... ... ... ... шығатынын, үлкен дау
туатынын ескертеді.
Осы жерде айта ... ... ... мен ... ... айтылатын
ойдың кейде орайлас келмей, қарама-қайшы түсетін тұстары да ... ... ... "Stiks and stones may break my bones, but ... never hurt me" (c.c a. Таяқ пен ... ... ... сындыруы
мүмкін, бірақ сөз мені жаралай алмайды) десе, ... ... ... ... сөз сүйектен өтеді",— деген пікірді қалыптастырады.
Еңбекке қатысты ... ... ... Зерделей
қарасақ, мақал-мәтелдер адам баласының бар ... ... ... ... ... ... ... Солардың қомақты
бір бөлігі — еңбек жайлы мақал-мәтелдер. Мұның сыры еңбектің тіршіліктің
негізі, қоғамның, өмірдің ... көзі ... ... ... ... іспеттес тұрақты тіркестер тобы келер ұрпақсыз еңбек етпегеннің ішіп-
жемейтінін түсіндіре келіп, оларды еңбек ... адал ... ... жалқаулық, бойкүйездік, жатып ішер арамтамақтықтан бойды ... ... ... мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық уәжі. Қонақжайлық -
қазақ ұлтының сүтімен еніп, сүйегіне ... ұлы ... ... ... ... ... әрі ... А.Янушкеевич "Дүние жүзін қазақ
жайласа, жер ... ... ... ... ... деп ... ... риза көңілмен бағалаған екен. Қонаққа конақ болу үшін оның
таныс болуы, міндес, тендес болуы шарт емес, қонақасыны ... ... ... өзі ... ... ... ... халық жорасының бірден-
бір көрсеткіші. Алайда, A constant guest is never welcome. Бір күнгі қонақ
— күт, Екі ... ... жұт ... ... тұлғалар жиі келген келген
қонақтың қадірін жоғалтатынын, оған өзі ... ... ... ... ... Екі ел мақал-мәтелдерін талдап-тарату ... ... ... ... тілі-діні әр басқа халықтардың
айтайын деген ... ... мен ... ... ... ... жататындығы анықталды. Мұның сыры өмірдің өзінде, адамзаттың
көріп-біліп, көңілге түйген ... ... ... тәжірибесінде жатса
керек.
Ақша, қаражатқа байланысты мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық уәжі. Қазақ
және ... ... ... жайлы мақал-мәтелдер де кездеседі.
Мысалы, " Take care of pence and the pounds will take care of ... ... ... ... фунт өз-өзін үнемдейді). Теңге тиыннан
өсер, Жылқы құлыннан өсер; Береке бір ... фунт ... ... ... ... ... ... өсетінін
ескертеді. Әр елде ақша өлшемі ретінде қабылданған ұлттық валютаның атауы
әр түрлі болатыны белгілі. Теңге, тиын - ... ... ақша ... VI-VIII ... ру-ұлыс нышандары айшықталған теңгелердің
қолданыста болғаны, Отырар, Тараз қалаларында теңгелер шығарған ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі мақал - мәтелдердің құрылымдық
және мағыналылық ерекшеліктері мен ұқсастықтары
Паремиология мақал-мәтелдер мен әр алуан қанатты-нақыл ... ... ... ... ... тіл білімінің дербес те жаңа салаларының
бірі. Көркем сөз тәсілдерінің ішіндегі ... мен ... ... мақал-мәтеддер тіл атаулының баршасына тән, өзіндік ерекшелігімен
көзге түсетін универсалдық құбылыс. Қазақ тіл білімінде ... ... ... қызметін атап көрсетеді: оның біріншісі қоғам мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ретіндегі коммуникативтік
қызметі де, екіншісі-өмір шындығын, барлық болмысты өзінде бейнелеп көрсету
қызметі. ... ... тән ... тілдің осы екінші
қызметіне байланысты, өйткені олар белгілі бір ... ... ... ... мен ... болмысының куәгері іспеттес, оның дүниетанымы мен,
даналығын бойында сақтап, атадан балаға, үрпақтан-үрпақа үзілмей ... ... асыл ... рухани қазына болып табылады.
Мақал-мәтелдердің ең бойында поэзияға тән жинақылық, үнділік, саздылық,
үйқас ырғақтылық байқалады. Онда басы ... бір сөз ... ... ... екшелген, сұрыпталған, жымдаса біріккен, ішкі ... ... сай ... тапқан болып келеді. В.Виноградов мақал-мәтелдердің
түрақты сөз тіркестерімен бірге зерттелуі қажет ... ... ... ... түрақты сөз тіркестеріндегідей дәстүрлі, сазды және
дайын күйінде қолданылады.
Тілімізде ... ... ... ММ-дер кездеседі: Сырты бүтін, іші
түтін (оқ); Қараңғы үйде қабан күркірейді (диірмен) т.б. Бұл ... ... ... "қол ... фразеологиялық тіркес мәтел ретінде
де қолданысқа енгені анықталады.[16]
Қазақ тілінде мақал-мәтелдердің бәрі негізінен жай сөйлем түріндегі ... ... ... яғни олар түлғасы жағынан ұзақ ... ... ... бір ... ... ... ... біртұтастыққа
ие болған жай сөйлем типтері. ... ... ... және ағылшын
тілдеріндегі мақал-мәтелдердің өзара ұқсастықтары жиі кездеседі
1. Бұйрық райлы ... hay while the sun ... ... ... sleeping dogs lie ... жыланның қүйрығын баспа.
Cut your coat according to your cloth –
Көрпеңе ... ... the bear before you sell his skin ... ... ұзынан дәметпе.
First think, then speak –
Ойнасаң да ... ... ... ... бұйрық рай, яғни тыйым салу;
Never say die - Салық сұра ... count your chickens before they are hatced ... ... ... ... ... cross a bridge before you cote it- Байыбына бармай бал ашпа.
Don't hallo until you are out the wood ... ... ... ... look a gift horse in the mouth- ... ... ... білген
сыпайы.
Don't trouble until trouble troubles you - Жатқан ... ... ... ... ... ... түрінде:
When cat is away, the mice will play- ... ... ... ... ... it were not for hope, the heart will break- ... ... ... жай ... ... are not friends that speak us fair - Жалған дос көзіңе мақтар, сырт
айналып сойылын сатар.
All are not hunters that blow the horn - ... ... бэрі аңшы ... are not thieves that dogs bark at - Ит ... бәрі ұры ... халық сөзді барынша үнемдеп қолданады. Тіпті кейде сөз
тастап кетіп отырады. Мысалы: "No sweet with out some sweat" ... ... та ... та, ал ... ... ... "Шығады"
сөзі қалып қойған.
Мақал-мәтел құрылыс жағынан сырттай ұқсас ... ... ... ... ойды шешуінде өзіндік ерекшелігі байқалады.
Мақалдарда бір-біріне сай қарама-қайшы ұғымдар мен нәрселерді салыстырып,
шендестіру арқылы ой-пікірді айқындау тәсілі ... ... ... is useful to lock the stable ... ... ... кейін кіреді,|
|door, when the steed is stolen" |ырысы кеткеннің, иті үры |
| ... соң ... ... before pleasure |Еңбек түбі-бейнет, |
| ... ... ... or West, home is best ... жердей жер болмас, |
| ... ... ел ... ... boast, small roast ... ... жоқ. ... sweet with out some sweat ... жер ... |
| ... су ... ... тұлғасына тән дәстүрлі тұрақтылық (оны паремиология «клише» деп
атайды.
Қаншама берік және тіл үшін ... ... ... ... да, ... ... ол ... тарихи дамуына байланысты, көрші тілдердің ... ... ішкі даму ... ... ... ... сөз
зерерлеріне сөз саптау шеберлеріне байланысты ертүрлі өзгерістерге түсіп
отырады. Бірақ бұл ... ... ... ... тіркеске негіз дәнекер болып тұрған ... ... ... ... ... осылайша әртүрлі өзгерістерге, түлғалық модификацияларға
үшырауы салдарынан пайда болған, тіл ... ... рет ... ... ... деп ... ... авторлық тек өз еркіне, асыл тасты ер ... ... ... ... ... ... ... өрнегін,
образы мен бейнелеушілік әсерін, эмоция-экспрессивтік қуатын бойында ... ... ... ... ... ... ... компоненттеріне инверсия жасау
арқылы, бірде оларды түсіріп, иллипсис түрінде айту арқылы, ... ... ... ... ... ... шебер қиыстыру арқылы, т.б.
жолдармен жасала береді.
1. ... ... ... ... ... ... ... болса да ажалды өлер, Қырық жыл қырғын болса да ажалсыз адам ... ... ... ... ... 37-бет)
«A living dog is better than a dead lion» (From the Bible)
"Haslit was unable to ... the writer till he was ... ... a dead ass better than a living lion".
Мақал-мәтелдердің жеке элементтері ғана ... ... ... бір-ақ тұтам, Есеней оңай түсінді... Қазақ айласының
құйрығы ... ... ... Ш.Ж, 5-том, 400-бет)
"The last straw breaks the camel's back" "He can't stand to the last straw"
(Martin Eden, p ... ... ... ... ... қой түстен кейін маңырайды.
- Уай, жарандар! Бұл түстен кейін маңырайтын ақсақ қой дейсіңдер ... Абай жолы ... ... is not gold that ... will be an age not, perhaps, of gold but at least of glitter ... English ... біз белгілі бір халықтың этнос болмысын, оның рухани-
заттық мәдениетін, ... ... ... наным-сенімін,
т.б. туралы бай информация табамыз.
Қазақ мақал-мәтелдері мал ... ... ... ... ... ... болса, ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдерінің
көп бөлігі ... ... ... rotten apple ... алма ... |Бір ... бір қарын |
|its nature ... ... |
| | ... ... were good till |Адамның ... ... еті ... was founded ... ... ... ... |
| ... ... ... әлем |
| | ... ... ... ... ... ... шығып, кең қолданысқа көз
болса бірте-бірте қанатты сөзден ... ... ... ... ... қазақ тілінен өз баламаларын тауып жатады: Brevity
is the soul ofwit- Аз сөз-алтын.
Rieh gifts are poor when givers prove unkind ... ... ... ... ... бата артық, қайыры жоқ ... ... жат ... little learing is ... оқу ... |Жол ... ... | ... ... err is human | |Жөн ... ... shall deeide | ... ... doetors disagree | ... тұяқ Жоқ. |
| | ... ... ... |
| | ... ... сөздерде де дәл аударылады.
Тілі бар халық, халық,
Тілі жоқ ... ... ... ... ой,
Қанағат, рақым ойлап қой,
Бес асыл іс, білсеңіз. ... ... ... ... ауыз ... көп кездесетін кейіпкерлер мақал-мәтелдерден де өз
орындарын тапқан.
|Ағылшын ... ... |
|A good Jack makes a ... ер ... ... |Жақсы әйел жігітке |
|Jill |де ... ... бақ, |
| | ... жер, ... |
| | ... ... таң. |
| | ... әйел теңі жоқ |
| | ... түбі жоқ ... off all trades and |Әр істің басын шалу |Аузымен астау шапқан, |
|master of none | ... ... жара |
| | ... ... халық болмасын, билік пен байлыққы сүйенген абырой-атақты ... ... ... бұл қаһарлы Цезарьдың атымен байланыстырылса,
қазақ әдебиетінде бай-болыстарды мысалға келіп еді.
|Ceaserfs wife ... ... ... ... ... ... да, бай|
|above suspicion |жоғары ... ... ... ... тәлім-тәрбиеге байланысты мақал-мәтелдері сол ... ... ... can not change ... өз дақтарын |Сүтпен сіңген мінез, |
|his spots ... ... ... ... не Қара |
| | ... қанша жусаң да |
| | ... ... hungry wolf ... ... ас ... ... халқы отбасы тербиесіне, ұрпақ тәбиесіне, ата-ана қүрметіне, қыз бала
тәрбиесіне өте ерекше көңіл бөлген. Сондықтан да ... кей ... ... ... father, like son |Ұлы ... ... қарап ұл өсер, |
| | ... ... қыз |
| | ... ... ... ... ... ... ... ... тыю,
Қала берді, есіктегі күңнен тыю, Ұлыңды басқа үйден тойғызба, Қызыңды басқа
үйге қонғызба ... 3. ... - ... ... - МӘТЕЛДЕРІНІҢ ҰҚСАСТЫҚТАРЫ МЕН
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Еңбекке баулу тақырыбындағы ағылшын-қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы
түрде зерттеу
«Еңбек - ер ... ... ... ... ... жаңа ... ... кез-келген саласында еңбек
тәрбиесі қашан да шешуші рөл ... ... ... ... ... да ... зерттеу үстінде.Жеке адамның
белсенділігі,оны айқындау жолдары, творчествалық қабілеттілікті ... ... ... ... адамдардың назарын
аудартуда.Жалпы ерік және ... ... ... ... да,әдебиет тарихы мен педагиканы зерттеушілер де арнайы
зерттеулер жүргізіп,құнды пікірлер ұсынған балатын.
Ұлы ... ... ... оның ... ... тәрбиесінің
теориясы ғылымға негізделу қажет деді,Ол ағарту-оқу мен тәрбие ... ... ілім ... өзі ... ал еңбекке баулу сол
өнерден туындайды.Оның еңбек ... бұл ... күні ... дейін
жалғастырып келе жатқан ғалымдар баршылық. Ал ұлы ... Ибн ... ... ... ... ... қарап,сол
тұрғыда еңбек туралы былай тұжырым жасайды: «Егер қоғамдағы жұмысқа ... адам ... ... ... ... тіпті жұмысқа жарамсыз
адамдарды түгелдей асырап ... ... тек ... ... ... ... етеді».Ұлы ақын Науаидың пайымдауынша еңбек-қоғамдық
дамудың жемісі.Ол қоғам өміріндегі,адам өміріндегі өзгерістерге байланысты
дамиды.Еңбекке ... ... ... үлкен көрегендік
жасайды.Кеңестік ... ... ... тәрбиелеуді зерттеуге едәуір
жұмыстар жүргізілгенімен,кеңес ... ... ... және психологиялық өзгерістер мектеп оқушыларының
психикалық ерекшеліктерін қайтадан зерттеуді талап ... ... ... ... тарауын Еңбекке баулу тақырыбындағы ағылшын-
қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу деп атауға негіз болды.
Осы тақыпты ... ... ... 160 аса ағылшын мақал-мәтелдері
салыстырмалы ... ... ... табылды. Бірақ кейбір
ағылшын мақал мәтелдерінің қазақша баламалары табылмады. Мысалға келтіретін
болсақ ағылшын тіліндегі «All work and no play makes Jack a dull ... ... «If each sweep before his own door, we should have a ... мақалдарының қазақша аудармасы жоқ.Ал кейбір ... ... ... «Bread earned by hard work is ... ... ... ... мағыналары ұқсас келеді.
Жұмыс барысындатуыс емес екі ... ... ... ... ... ... ортақ және өзгеше тұстарын көрсетуге тырыстық.Олар
төмендегідей:
-Қос тілддің еңбек тақырыбына арналған ММ-нің ортақ мазмұны ... ... ғана ... ... ... ... ... аздың өнбегі аз»,«Маңдайы терлемегеннің, ... ... не ... сол ілігер». Ал ағылшын тілінде
бұл мақалдардың баламалары:«No sweet without sweat», ... to be ... pains», «He that would eat the fruit must climb the tree», «He ... search for pearls must dive for ... ... еңбек тақырыбындағы ММ-де еңбек кұралдары жиі
қолданылады.Мысалы: «What is the workman without his ... A ... doesn't quarrel with his tools». ... ... ... ММ: ... басында,Кісені кереге басында»,«Орақшының жаманы орақ таңдайды».
-Еңбек процесінің систематикасы жайында да ММ жиі ... ... ... by feather a goose is plucked »,«If at first you ... try, try, try ... тіліндегі ұқсас ММ:« Тамшы тама берсе
тас жарады» ,« Әлің барда ... ... ... ... ... жақсы нәтиже беретіндігі жайында ММ екі тілде де
кездеседі,ағылшын ... «The end crowns the work», « A good ... ... the battle », «A good ... makes a good ... ана ... ... қолданылады: «Жылай-жылай арық ... ... Жан ... ... бітпес,Талап қылмай мұратқа жетпес».
-Екі тілдің ММ-де де еңбек ету барысында жалқаулықтың ... ... ... ... ... Жалқаулық адамды түтіп жейді»,« Жалқаудың
қасына барсаң,сылтаудың астына қаларсың»,ал ағылшын тілінде: « By ... we learn to do ill»,« An idle brain is the devil' s ... ММ жиі ... ... мысалдар туыс емес екі ... ... ММ ... және ... ... ... ... бұл мәселелер алғаш рет ... деп ... ... да өзектілігі осында.
3.2Ағылшын тілі сабағында мақал-мәтелдерді қолдану тиімділігі
«Күллі технология мен компьютердің тілі болып отырған ағылшын ... ... ... ... тілі пәнін оқытудағы коммуникативтік және танымдық бағыт бойынша
міндеттер мен ... ... Бұл ... ... асырылуы
оқушылардың лингвистикалық дүниетанымының қалыптасуына және ... ... ... Осыған сәйкес оқушылардың тілдің-эстетикалық
талғамдарын қалыптастыру үшін ағылшын тілінде әндер, ... ... ... білу өз ... береді.Халық
ауыз әдебиетінің інжу-маржанына жататын мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... талаптарына сай іскерліктерді
қолдана білуге үйретеді.Сонымен қатар шығармашылық қабілеттерін дамытады.
5-11 сынып аралығындағы ... ... ... ... ... ... Білім, Спорт, Өнер сияқты тақырыптарға сәйкес мақал-мәтелдерді
топтап жинақтау өте тиімді. Күнделікті сабақта тақырыпқа ... ... ... ... бала бойына білім мен тәрбие үйлесе берері анық.
Мысалы: «Having pen – friends» ... ... "The best mirror is ... friend","A good friend is my nearest relation","A hedge between ... green" және "Love is blind; ... closes its eyes" ... үйретуге болады.Ал «What you should do to keep fit» деген
сабақта (7сынып). “A good rest is half the ... man too busy to ... of his health is like a mechanic too busy to take care of ... stitch in time saves ... healthy man is a ... ... ... ... ... ... де
жолдарын үнемі жаңартып отыру ... ... ... ... ... Мысалы: " We donit the value of tooth until it
aches" - Отыз тістің қадірін қақсағанда білерсің.
2-тәсіл ... бір ... ... ... ... сол сөзді таптыру.
Мысалы:
Health is great_________ (riches).
Мақалдағы сөздердің орнын алмастыру. ... helps, that, God, ... them – God helps them that help ... бір ... беріп, мақалдың мәнін де түсіндіру тиімді ... ... ... ... бір мақал-мәтел немесе нақыл сөздерді аудармасымен
үйретіп отырса әрі ... ... ... әрі оның ... ізгілік нұрын
құямыз. Мысалы: Жаңбырменен жер көгерер, еңбекпенен ер көгерер __ Rain
makes flowers blossom, wolk makes a boy grow ... ... тау, ... ... бала ... ... Father is a mountain, mother is
a spring – well at the ... ... and son is a reed that grows ... spring – well. Тату ... тамағы тәтті.  Every meal is a tasty in ... ... наны ...... сәні жоқ. A table without
bread is poor. Жері байдың – елі бай. If the land is rich, people are ... ... ... түрі ... ... мазмұны бойынша жұмыс.
Мақалды сөйлеу әрекетінде қолдану.
Үстеу кезеңінде тақтаға ... ... Оны ... мұғалім оқиды.
Сонан соң оқушылар қайталайды. Түсіндіру кезінде алдымен кейбір ... ... ... болады. Мақалдың мағынасын ашу кейде
қиындық туғызуы мүмкін. Бұл мұғаліммен сөйлесуге ... ... ... ... ... ... ... құрамында жиі кездесетін «ырыс,
несібе, құт» сөздерінің мағынасын ұлттық сипатта түсіндіру қажет. Өйткені,
бұл сөздердің аудармасы мағынасын дәл ашып бере ... дана ... ... бірге жасап, біте қайнасып, жаңғырып,
жаңарып отыратын ... Оның ... де ... ... ... білім берудегі үздік, нәтижелі жол екендігінде.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... байланысты екені сөзсіз. Әсіресе, мақал-
мәтелдер оқушылардың лидерлік қабілеттерін жетілдіріп, өз ... ... ... ... әсер ... ... ... материалдарға қызықтырумен қатар ағылшын ... ... ... ... үшін де ... Мұның өзі мақал-мәтелдер
бастауыш ... ... ... ... оның ... ... еңбекқорлығын жетілдіруде, ... жеке ... ... ... рөл ... ... ... меңгеру барысында оқушылар өздерін еркін сезінеді, ... ... ... оңай ... Бұл ... жеке
тұлғалық қабілеттерін жетілдіруіне, сабақтың тартымды өтуіне, ... ... ... ... ... Сондықтан оқыту барысында мақал-
мәтелдерді қолдану –ағылшын тілі пәндерін сапалы оқытудың, ... ... ... және ... мақал-мәтелдерінің аударылу жолдарының мәселелері" деп
аталған тарауында мақал мен мәтелге ... ... ... ... ... ... ... қатар,зерттеу нысаны болып отырған
тұрақты тұлғалардың коммуникативтік, кумулятивтік қызметіне, әлеуметтік
мәні мен қайнар ... ... ... ... және ... ... мақал-мәтелдерді зерттеуге арналған ғылыми еңбектерге жалпылама
шолу жасалып, аталмыш тілдік бірліктерді топтастыру ұстанымдары ... ... ... ... және ағылшын тіл білімінде зерттелуі де
осы тарауда баяндалды.
Мақал-мәтелдер —халықтың нақыл ... бір ойды ... етіп ... ... тілдік бірліктер болып табылады.
Мақал көп жағдайда үлгі, өнеге, өсиет айтуға құрылады. Ал мәтел ... ... ... ... ... ... түрінде келіп, көңілдегі ойды
емеурін арқылы жеткізеді және нақты тұжырым, қорытынды пікір жасалмайды;
- ... тіл ... ... мен ... ... ... ... тіркес ретінде қарастырылады;
- мақал-мәтелдер өзге тұрақты сөз орамдарына (қанатты сөз, нақыл сөз т.б.)
қарағанда, тұлға жағынан ... ... ... ... ... болады;
- мақал-мәтелдердің тұлғасының тұрақтылығы мен тілде ... ... ... ... ... оларды фразеологизмдер қатарына
қосып, осы салада ... ... ... береді;
- этнолингвистика мен лингвомәдениеттанудың жалпы тіл білімінде ... ... ... ... мақал-мәтелдердің тілдік сипатын сараптап қана
қою жеткіліксіз, олардың ұлттық ерекшеліктерін, ... ...... ... өзекті мәселелердің бірі;
- бірқатар қазақ және ағылшын макал-мәтелдерінің құрамы мен құрылымы және
мағынасы тұрғысынан өзара ... ... ... ... теңбе-тең балама түрлері де кездеседі;
- ағылшын мақалдары көбіне бір ... ғана ... ... ... ... екі, не ... тармақты болып келеді. ... ... ... ойдың басқа бір жағдай, не құбылыспен салыстырыла
жеткізуін тілдік ерекшеліктер санатына жатқызуға ... ... ... мақал-мәтелдерінің күндерегі қазақ қоғамында қалыптасқан
билер институтымен, яғни Майқы, Төле, ... ... ... Ыбырай,
Жамбыл т.б. шығармаларындағы мазмұнды сөз ... ... ... ... ... және діни мазмұндағы
шармалармен, ... ... ... тіліндегі мақал-мәтелдердің құрамында елді-мекендердің, атаулары
мен кісі есімдері жиі ... ... ... ... тобы жеке ... (би,шешен, ақылғөй, дана
қариялар т.б.) байланысты ... ... ... ... Ал ... ... негізгі бұлағы діни ағым, қасиетті кітаптан
тараған ұлағатты сөздер ... ... және ... Шекспир сынды ұлы
тұлғалардың айшықты, мәнді сөз үлгілері ерекше орын алады.
- туыс емес тілдердегі бірқатар мақал-мәтелдердің ... ... ... қазақ және ағылшын халықтарының өмір тәжірибесінің, көзі ... ... ... ұқсастығымен, астастығымен байланысты;
- тіл-тілдегі макал-мәтелдер әрбір халықтың тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы
мен ... ... ... ақпарат көзі, яғни дүниненің тілдік
бейнесі болып табылады;
- әртектес ... ... ... ... зерттеу жұмыстары
жалпы тіл білімін теориялық тұрғыдан тұжырымдармен толықтыра түседі және
кейбір практикалық ... ... ... ... ... ағылшын тілі сабағында белгілі бір тақырыпты түсіндіру ... ... ... арқылы оқушының тек білімін ғана ұштауға емес,сонымен
қатар тәрбиесіне де оңтайлы әсер етуге мүмкіншілік туады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... Ш.Б. ... және ... ... ... ... – семантикалық сипаты// Алматы – 2004
2. Құрманғали Ашанұлы «Қазақ әдебиеті», 14-20 наурыз 2003, 3
3. Адамбаев Б.A. ... және ... ...... ... ... ... //Алматы-1996, 17 б.
4. Современный русский язык.(Под ред. Д. Э. ... ... ... 56)
5. Иностранные языки в школе//2005
6. Жүсіпова Р.Б. ... және ... ... ...... мәні// Қаз ҰУ Хабаршысы – Филология сериясы // N 3- 2003
7. Мақал – мәтелдерде ... ... ... ... ... в ... 3
8. А.В. ... Мақал – мәтелдердің құрылымдық-мағыналық ерекшеліктеріндегі
"коммуникативтік фразеологиялық бірліктер//М., 1981-77
9. Айтбаев Ә.Ө. ... ... ... - ... Ғылым,
1975. -14 б.
10. Кеңесбаев I. - ... тіл ... ... ... ... ... - Б.22
11. Современный русский язык.(Под ред. Д. Э. Розенталя)- ... ... ... ... Ә.Ө. ... фразеологиялық құбылыс» - Алматы: Ғылым,
1975. -14 ... ... ... – мәтелдердің аударылуы//Алматы-1998-177
14. Пермяков Г.Л. Пословицы и поговорки народов Востока. Москва: ... -671 ... ... С. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және
поэтикалық табиғаты: Докт.дисс. Алматы, 1997. -260 ... ... К. ... қолдану//Ағылшын тілі мектепте, 2006, № 3
17.Ахманова О.С., Гюббент И.В. Вертикальный контекст как ... // ... ... М., 1977. N3. — ... ... ... Алматы «Раритет», 2004 жыл.
19. Smith W. С, Сowie А.Р., Маскіn Rаnd Мс.Саіg І.К., ... А., ... Seidi J., Мс ... W., Ridout R. Аnd Witting С, Аррегsоn G. L., ... ... және ... ... ... ... және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің
синонимдігі// АГУ им. Казахстанская филология: ... и ... ... – 2002
21. Ағылшын – қазақ тілдеріндегі кейбір ұқсастықтар туралы // ... – 2001, N ... ...... ... ... 2001
23. Словарь употребительских английских пословиц//Москва-1985
24. Жабықбаев М.Қ. ...... ... ... мектептеріндегі шетел тілдері// № 3, 2005
25. Копыленко М.М., Попова З.Д. Очерки по общей фразеологии. ... ... ... ... -192 ... Бейсенов Қ. Қазақ топырағыңда қалыптасқан ғақлиятты ой кешу ... ... 1994. -168 ... ... Л.А. ... ... пословиц // Вопросы жанров русского
фольклора. Москва: Изд-во Московского университа,1972. -с.3-16.
28. Ақбердиева Б. ... ... ... ... ... ... 2001. -114 ... Мұқанов М. Ақыл-ой өресі. Алматы: Қазақстан, 1980. - 172 б. 21. б.
30. ... 3. ... тілі ... ... ... 2001. - 194 б.
31. Сәдуақасов Ж. Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер. Алматты: Білім,
1996. - 202 б.
32. ... ... жай ... ... ... мақал-мәтелдердің
кұрьгльімдық ерекшеліктері // ... және ... ... 76-81 ... ... тіліндегі мақал-мәтелдердің варианттылығы // Тіл деңгейлері және
олардың өзара ... ... ... ... Алматы,2000, 72-79 б.
34.Мақал-мәтелдердің көркем шығарма тілінде берілуі // Мәдениетаралық
коммуникация және ... ... ... Халықаралық ғылыми-
практикалық конференция материалдары. ... ... хан ... ... 419-421 б.
35. Фразеология және мақал-мәтелдер // Қазақ тілі мен әдебиеті. N8,200, 50-
52 б.
36. ... ... ... ... ... бүгіні мен болашағы. Халықаралық гылыми-
практикалық конференция материалдары. Алматы: Қаз. мем. қыздар педагогика
институты, 2001, 236-239 ... ... ... ... және ... ... ... N1,2001,66-71 б.
38. Ағылшын-қазак мақадцарының салыстырмалы сараптамасы // Мир языка. Н. ... ... ... ... ... ... атты ... конференция материалдары. Алматы, 171-174 бб.
39. Ағылшын-қазақ мақалдарының этнолингвистикалық ерекшеліктері // ... ... ... ... атты ... ... материалдары. Алматы, 2001. 208-210 бб.
40. Қазақ мақал-мәтелдерінің зтнолингвистикалық сипаты// Мир ... ... 10 ... мен ... хан ... ... халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің 60-
жылдығына ... ... ... мәселелері және шет тілдерін
оқытудың әдістемелері" атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция
материалдары. Алматы, 2001. 187-190 ... Кісі ... мен ... ... қатысты макал-мәтелдердің
қүрметіне арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материаддары.
Алматы, 2002. 112-115 бб.
42. Гендерлік қатынасқа ... ... ... // Тіл ... Алматы, 2003. 215-21866.
43. Табиғат кұбылыстарына байланысты ағылшын және қазақ мақал-мәтелдері //
Поиск-Ізденіс. Серия
гуманитарная. Алматы, 2003. 189-191 ... ... ... ... ... //Вестник КазНУ им.
Аль. Фараби. Серия филологическая. Алматы, 2003. 207-210 ... ... «The English Word», ... ... ... 1986 жыл.
46. Ә.Қайдар, Қазақ тілінің өзекті меселелері, Алматы, «Ана тілі», 1998
жыл, Беттері ... А. ... ... ... ... «ҚАЗақпарат», 2004 жыл.
48. Ә.Есентемірова, Тілашар, ... ... ... 1992 ... 147-149.
ҚОСЫМША А
Еңбекке баулу тақырыбы бойынша ағылшын-қазақ мақал-мәтелдер ... bad workman quarrels with his |Әр бір ... өз ... бар. ... | |
|A field is sowed not with words, ... терлемегеннің,қазаны |
|with seeds. ... |
|A pot won’t boil until a cook won’t ... егін ... ... ... ... |
| ... ерлікке жеткізер,ерлік елдікке|
|A short way to fame – is labour |жеткізер ... dinner comes the ... |Қыс ... ... жаз ... |
| ... ... in good time |Әр ... әр ... ... ... |
| ... әр түрлі сарыны бар |
|A ... man will never sit ... ... ... Кедейлік |
|idle. ... ... ... ... |
| |жоқ |
|A job fears the worker, while an ... ... fears the job. | ... work and no play makes Jack a ... ... ... boy | |
|A piece of pepper obtained with ... ... нан ... ... is sweeter than honey. | |
|A put off job is buried with snow. ... ... бітпес |
|Be slow to promise and quick to ... ... ... ... |
|perform ... жоқ ... moderate in eating, but not in ... аздың өнбегі аз ... | ... earned by hard work is sweet |Ашы ... ... нан ... baking bread, you must knead ... ... адамға кедейлік жоқ |
|it. | ... before ... |Iске ... ... ... |
| ... жұмыс ,содан соң тыныс |
| | ... are males, and words are ... ... ... | ... is the matter of success ... мен ... де жеңбек |
|Early rising woman does more work, ... ... ... ... |
|early rising dzhigit gets more |артық,ерте ... ... бір ісі ... ... ... as you have baked ... не ... сол |
| ... ... words butter no parsnips ... ... ауыз ... |
|Finish a job – first get rest first.|Ерте тұрған ... бір ісі ... ... deserve and then desire ... ет те ... ... күл де |
| ... ... acts are better than ... ... ... ... бірі |
| |шық ... ... is half the battle ... басы ... ... ... |
| ... ... loves bacon well that licks the ... ... нан ... ... door | |
| ... ... ... бір ... ... who loses one day in summer will ... мың дән болады ... hungry for ten days in winter.| ... folk have the least leisure ... ертеңі бітпес |
|Idle folk lack no excuses ... ... ... |
| ... ... ... is the mother of all evil ... ... ... ... |
|Idleness rusts the mind ... ... ... ... ... ... ... at first you do not succeed, ... жүре ... ... and try again | ... each sweep before his own door, | ... should have a clean city | |
| |Сен істі ... саған бас иеді |
|If a person wishes – even a goat | ... give milk. | ... there is a neck the yoke will be |Екі ... бір ... ... | ... two heads are consent and two ... көтерген жүк жеңіл ... of hands work – the house will| ... ... | |
| | ... you want to get rid of poverty - ... ... десең – еңбек ет, |
|work; ... ... ...... ет |
|If you want to be rich – work | ... you want fame – respect labour. ... атын ... ... ... you work – you eat meat, if ... ... күтпеген,кешке жүнін |
|– you gulp down sorrow ... ... you want fish – get into the |Мал ... ... |
|water. | ... gotten, ill spent ... ... мал-есепсіз кеткен |
|Ill gotten grains never prosper |мал ... sown in spring, isn’t ... не ... сол ... autumn. ... ... ... for a rainy day ... ... ... ... мал жина ... is the father of wealth, land|Байлықтың атасы –еңбек,анасы- жер ... the mother | |
| ... ... ... with your friend is joy; | ... with an enemy is grief. | ... feeds a man – idleness ... ... ... ... ... ... and ... are twins. ... ... жығар |
| ... ... ... ... strokes fell great cars ... ... – емерсің ... strokes fell great oaks. ... тама ... тас ... ... hands make light work ... ... жүк жеңіл |
|Many hands make light work ... түбі ... ... fry a fish till it’s caught ... етігіңді мақтама, |
| ... ... ... ... grass grows on his heel ... ер көгерер ... sweet without some sweat ... ... ... тояды қарның |
| ... ... touch of nature make the whole ... ... қара құлы ... kin ... Шалқайғанға шалқай, |
| ... ұлы ... |
| | ... who grows a forest never |Бір тал ... он тал ек ... it. | ... who ... work, he cannot ... ... ... жоқ ... rest. | ... labour feeds man. ... ... жанға тыныс |
|Patience and hard work bring ... ... ... ... is ta plaster for all sores|Төзім мен еңбек,бәрін де жеңбек |
|Pinning your hopes on God only ... баға ... ... таба ... get nothing. ... ... and doing are two things |Сөз бен ... ... айшылық жер |
|Sown in time will sprout in time. |Күн шыққан суарған суды Күн |
| ... ... соң ... суды |
| |Жер ... ... end crowns the work. ... түбі – қуаныш. ... owner of the land is the one ... ... жер жыртқандікі |
|sows it. | ... roll up your sleeves does not |Жан ... ... ... ... to milk a cow. ... қылмай мұратқа жетпес |
|To work together is more cheer, to |Жұмыла ... жүк ... ... together is tastier. | ... walk about ... better than ... ... ... күн ... ... sit idle. ... ... түн ... ... race got by running ... ... ... жетпес |
| ... ... is no life without unity ... ... болмас |
| ... ... ... ... ... is no rest without labour. ... ... was obtained with hard labour ... арық ... су|
|will be tastier later. |ішерсің ... ... a will, ... a way |Ынта болса адамда, Қиын іс жоқ |
| ... ... was done while sowing would be ... ... ... ... қалмайды |
|found while threshing. | |
| ... пен ... ... ... time and patience the leaf of | ... mulberry becomes satin | ... loves a job will be a master. |Сен істі сүйсең,іс саған бас иеді |
| | ... has two jobs in sight at a |Екі ... ... ... суға кетер|
|moment will carry out none. | ... labor -there is no ... ... ... болмас |
|abundance | ... can not eat your cake and have |Екі ... ... ... теңізге |
|it ... ... can not flay the same ox twiсe |Бір ... екі тер ... |
| | ... without ... is a runaway ... ... ауыздығымен |
|horse ... ат ... |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
Visual Basic ортасында функцияларды зерттеу тақырыбын оқыту әдістемесі42 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь