3-12 ғасырлардағы Қытай

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1. III . V ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 III ғасырдағы Қытай қоғамының әлеуметтік . экономикалық құрылысы...5
1.2 Қытайдың көшпелі көршілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.3 Феодалдық қатынастардың орнай бастауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.4 Мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
2. VI.XІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.1 VI.XІІ ғасырлардағы Солтүстік Қытайдың ішкі . сыртқы жағдайы және Cун әулетінің билігі кезіндегі аграрлық қатынастың, қала мен қолөнерінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2.2 X.XII ғ. бірінші жартысындағы Қытайдың ауыл шаруашылығы мен капиталистік қатынастардың қалыптаса бастауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
2.3 VI.XII ғасырлардағы Қытай мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
Кіріспе
Тарихнамалық шолу: Қытай ғалымы, тарихшы және филолог Ван Го-Вэй, Ван Цзинь-ан түркі тайпалары туралы ертеде жазылған қытай деректеріне және Орталық Азияда болған қытай саяхатшыларының естеліктеріне ғылыми түсініктемелер жасады. Ол өзінің «Ортағасырлық Қытай» атты мақаласында «Қытайдың көшпелі көршілері жаулап алу арқылы өз жерін кеңейтіп, мәдениетін одан әрі дамтып отырды» делінген.
1585 жылы Мендоса құрастырған Қытай туралы еңбек жарияланды, онда «VII ғасырдың аяғына дейін Қытай сырткы басқыншылық саясат жүргізді, ал VIII ғасырдың бірінші жартысында басып алған жерлеріндегі билігін сақтап қалуға тырысты» деген.
1618 жылы И.Петлиннің Қытайға саяхатының қолжазбаларында «VI ғасырда, үш ғасырға жуық бөлінуден кейінгі Қытайдың қайта бірігуі саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірде феодалдық қатынастардың орнығуындағы маңызды фактор болды» деген.
Зерттеудің өзектілігі. Қытай - Азия құрлығындағы ең ірі мемлекет, сондай ақ, жан саны мен жер көлемі жағынан да бүгінгі өркендеу үстіндегі мәдениеті мен экономикасы тұрғысынан да дүниедегі іргелі елдер қатарынан орын алып отыр.
Қытай халқы жоғарғы рухты үлгі мен және кеңес елінің қарулы тәжірибиесімен өз елінде тәуелсіздік пен демакратиялық құрылыс орнату үшін жасаған күресі үлкен халықаралық маңызға ие. Бұл жұмыстың өзектілігі Ортағасырлық Қытай тарихына, мәдениетіне, шаруашылығы мен ішкі және сыртқы саясатына анықтама бере отырып, өзекті мәселелерді қарастыру болып табылады. Қытайдағы көркем әдебиет, сурет өнері, философия, дін аяларында еңбек еткен ұлы қытайлықтардың есімдері қазіргі күнге дейін сақталып келе жатыр. Әсіресе, философия саласын алсақ, ежелгі Қытай Жер шарында алғаш қалыптасқан философия ошақтарының біріне жатады.
Ұсынылған курстық жұмыстың мақсаты – Ортағасырлық Қытай туралы, оның саяси дамуы және мәдениетін зерттеп, толық мәлімет беру
Курстық жұмыстың мақсатынан туындаған міндеттер:
 III ғасырдағы Қытай қоғамының әлеуметтік – экономикалық құрылысын;
 Қытайдың көшпелі көршілерін;
 VI-XІІ ғасырлардағы Солтүстік Қытайдың ішкі – сыртқы жағдайын;
 Cун әулетінің билігі кезіндегі аграрлық қатынастың, қала мен қолөнерінің дамуын;
Қолданылған әдебиеттердің тізімі
1. Орта ғасырдағы Азия және Африка тарихы, Алматы 2009
2. Н.Сейдім. «Қазақстан мен Қытай Халық Республикасы арасында мемлекеттік
3. К.Ш.Хафизова. «Китайская дипломатия в Центральной Азии». Алматы, «Жеті
4. Қ.Тоқаев. «Даудың үлкені - жер дауы. Қытаймен шекара туралы
5. Бергер Я., Михеев В. Китай: социальные вызовы развитию// Общество и экономика. – 2005. - №1
6. БИКИ. №121, 23 октября 2004 г
7. БИКИ, №39, 7 апреля 2005 г.
8. Вельяминов Г.М. Международное экономическое право и процесс. Академический курс: Учебник. М.: Волтерс Клувер, 2004.
9. Гатина Г.Ф., Мерзликин В.А., Щукина Н.Н. Мировая экономика. М.: ИНФРА-М; Пермь: Перм. гос. техн. ун-т, 2001.
10. Чжунго цзинцзи неибао, 2004. 10 февраля
11. «Қазақстан Республикасымен Қытай Халық Республикасының арасындағы біріккен декларация»/Егемен Қазақстан
12. Ян Хиншун,Материалдық ойы Ежелгі қытайдың, М., 1984.-181 б.
13. История китайской философии.М., 1989.-552
14. Древне китайская философия.Эпоха Хань .М., 1990
15. История Китая с древнейших времен до наших дней. – М.: Наука, 1974.
16. История Китая. Учебник. – М., 1998. – 199 – 242 бб.
17. История Востока. Т.2. Восток в средние века. – М: “Восточная литература” РАН, 1995. – 67 – 83, 157 – 173 бб.
18. Малявин В.В. Китай в XVI-XVII вв. Традиция и культура. М., 1995.
19. Жақыпов А.Н. Қытай Халық республикасы: оқулық –Алматы: 2005. 278бет
20. Востоковедение. М., 1998, № 3. Очерки истории Китая. Под ред. Шан Юэ. М., 1959
21. Алдабек Н.Ә. Қытай тарихы: оқулық. –Алматы: 2007. 300бет
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ......................................................................................3
1. III - V ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ................................................5
1.1 III ғасырдағы Қытай қоғамының әлеуметтік - экономикалық ... ... ... ... Феодалдық қатынастардың орнай бастауы....................................12
1.4 Мәдениеті.........................................................................................................16
2. VI-XІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ.............................................18
2.1 VI-XІІ ғасырлардағы Солтүстік Қытайдың ішкі - ... ... және Cун ... ... ... аграрлық қатынастың, қала мен қолөнерінің дамуы......................................................................................................................18
2.2 X-XII ғ. бірінші жартысындағы Қытайдың ауыл ... мен ... ... ... ... VI-XII ... ... мәдениеті...........................................25
Қорытынды...............................................................................28
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.......................................................30
Кіріспе
Тарихнамалық шолу: Қытай ғалымы, тарихшы және филолог Ван Го-Вэй, Ван Цзинь-ан түркі тайпалары туралы ... ... ... деректеріне және Орталық Азияда болған қытай саяхатшыларының естеліктеріне ғылыми түсініктемелер жасады. Ол өзінің атты мақаласында делінген.
1585 жылы ... ... ... ... еңбек жарияланды, онда деген.
1618 жылы И.Петлиннің Қытайға саяхатының қолжазбаларында ... ... ... - Азия құрлығындағы ең ірі мемлекет, сондай ақ, жан саны мен жер көлемі ... да ... ... ... мәдениеті мен экономикасы тұрғысынан да дүниедегі іргелі елдер қатарынан орын алып отыр.
Қытай халқы ... ... үлгі мен және ... елінің қарулы тәжірибиесімен өз елінде тәуелсіздік пен демакратиялық құрылыс орнату үшін ... ... ... ... ... ие. Бұл ... өзектілігі Ортағасырлық Қытай тарихына, мәдениетіне, шаруашылығы мен ішкі және ... ... ... бере отырып, өзекті мәселелерді қарастыру болып табылады. Қытайдағы көркем әдебиет, сурет өнері, философия, дін аяларында еңбек еткен ұлы қытайлықтардың есімдері ... ... ... ... келе ... Әсіресе, философия саласын алсақ, ежелгі Қытай Жер шарында алғаш қалыптасқан философия ошақтарының ... ... ... ... ... ... - ... Қытай туралы, оның саяси дамуы және мәдениетін зерттеп, толық мәлімет беру
Курстық жұмыстың мақсатынан туындаған міндеттер:
* III ... ... ... ... - экономикалық құрылысын;
* Қытайдың көшпелі көршілерін;
* VI-XІІ ... ... ... ішкі - ... ... Cун әулетінің билігі кезіндегі аграрлық қатынастың, қала мен қолөнерінің дамуын;
* X-XII ғ. бірінші жартысындағы Қытайдың ауыл шаруашылығы мен капиталистік қатынастардың ... ... ... ... ... ... жұмыстың құрылымы: кіріспе, үш бөлім, қорытынды және қолданылған әдебиеттер тізімі.
I БӨЛІМ. IІІ -- XI ғасырлардағы Қытай
+ III ... ... ... әлеуметтік-экономикалық құрылысы.
Б.з.д. 206 -- б.з. 220 жылдары Қытайда Хань әулеті ... ... Бұл ... құл ... ... ... ... қатынастар туа бастады. Ол қатынастардың орнауы ұзақ уақытқа ... ... өту ... біздің заманымыздың ІІ-ғасырында Хань империясын үлкен дағдарысқа ұшыратты:
* экономика құлдырады;
* үкімет әлсіреді;
* сыртқы саясатта сәтсіздіктер бірінен ... бірі ... келе ... ... ... ... әлеуметтік кұрылым ыдырады [1, 78б].
II ғасырдың аяғына карай император іс жүзінде биліктен айырылды. Жергілікті ел тұтқалары мен ... ... ... ... өз ... ... бір-бірімен үздіксіз соғысып жатты.
Үш патшалық кезіне қарай ... ... ... ... де ... ... орын ...
Ұзаққа созылған ішкі соғыстардың барысында империялық шенеуніктік әкімшіліктің орнына провинциялык бекзаттардан ... ... және ... ... ... жағдайға ие болды.
Өз позицияларын сақтап калған облыстар мен округтердің басшылары да өз әскерлерін жасактап алып, ... ... ... ... ... сіңіріп кетіп отырды.
Вэйдің (кейінірек басқа патшалықтар) орталык өкіметі бұл жағдайды шенеуніктерді мемлекеттік ... ... жаңа ... ... ... тырысты. Ол жүйе "деревнялық категориялар" деп аталды.
Арнайы бөлінген уәкілдер жергілікті ... ... ... ... "категориялар" бойынша бағалауға тиіс болды.
Бірақ бұл жүйе ... ... да, ... ... өз ... ... ... айналып кетті.
Үш патшалыктың ішкі тұрақсыздығы олардың арасындағы өзара соғыстармен онан әрі шиеленісе түсті.
Ақырында Вэй ... ... жете ... 263 ж. ол Шу. ал 280 ж. -- У ... ... өзіне қосып алды. Ел бір патшалыққа бірігіп, Цзинь империясы деп аталды. Оның ... Сыма Янь ... ... ... де ... және жекелеген ақсүйектерге арқа сүйеді. Өз билігінің тірегін нығайту мақсатымен Сыма Янь 20-ға жуык ... өз ... ... ... ... тез ... алып, Сыма Янь өлген соң (290) өзара ... ... Ол ... ... ... ... деп аталды. Небәрі 10 жылдансоң елдегі тұрактылық пен ... ... ...
Талас-тартыстар мен төңкерістер 306 жылға дейін созылып, елді саяси-экономикалық дағдарысқа ұшыратты.
Бұл қалжырау елді IV ғасырдың басында Қытайдың ... және ... ... ... кірген көшпенді және жартылай көшпенділер тайпаларының оңай олжасына айналдырды.
IV ғасырдың басында Қытайға ... ... ... ... 5 ... өкілдері деп аталған жоғары басшы сайлайтын.
Шаньюйлер ... ... ... ... ... ... ұлдары қытай императорларының сарайында тәрбиеленетін.
Қытайдағы өкімет билігі әлсірей бастаған соң 308 ж. ... Лю Юань ... ... Хань ... деп ...
311 ж. ... Лоянды, 316 ж. -- Чанъаньды алды. Цзинь императоры ... ... Енді ғұн ... ... арасында ала ауыздық туып, жікке бөліну басталды.
Шаньюй Лю Юаньнның бір ұрпағы Қытайдың солтүстік-батысында Үлкен Чжао мемлекетін ... Ши Лэ ... ... басшысы Лоянның шығысында Кіші Чжао мемлекетін құрды.
Ғұндардың бұл екі ... ... ... 324 ж. Кіші Чжаоның жеңісімен аякталды.
Ғұндар шапқыншылығы нәтижесінде Қытайдың солтүстігінде Цзинь билігі жойылды. Ол ... ... ... және ... ... ғана ...
Янцызы өзенінің оңтүстігіне қоныс аударуға мәжбүр болған Цзинь әулетінің өкілдері Шығыс Цзинь (317 -- 420) деп аталған мемлекет құрып, билік ... ... ... бастап елдің саяси тарихы екі жарым ғасыр бойы солтүстік және оңтүстік болып бөлінуі жағдайында өтті. [2, 64 б].
+ Қытайдың көшпелі ... ... 60 - ... ... ... көшпелі сяньбиліктер басып кірді. Олардың ішіндегі күштілері муюн мен тоба ... ...
367 ж. ... солтүстік-шығыс Қытайда өз билігін орнатты. Ол 534 жылға дейін өмір ... ... деп ... ... ... ... ... Ганьсу, Шэньси, Нинся провинцияларын басып алды. Олар Цинь деп ... ... ...
383 ж. ... өзенінде олардың әскері Оңтүстік Қытай әскерімен соғысып, жеңіліп қалды.
Сөйтіп, солтүстікті кайтарып алу мүмкіндігі жүзеге аспай қалды. 420 ж. ... ... ... ... 160 жыл ішінде оңтүстікте 4 әулет бірінен соң бірі билік кұрды.
ІІІ-ғасырдың 60 -- 80 жылдарындағы Қытайды біріктіру үшін ... ... ... ... көп қырылып кетті. 100 жыл ішінде қытай халқының саны 50 -- 56 ... 16 ... ... ... ... ... мен деп ... жалдамалы қорғаушыларына байлар шағын жер үлестерін бөліп берді. Ірі жер иелері өз иеліктерінде деп аталган үй-жайы жоқ кедейлер мен ... ... ... ... [3, 85 ... ж. Сыма Янь жер ... ... жүйені езгерту жөнінде жарлық шығарды. Ол жарлық бойынша жер -- мемлекет меншігі болып саналды. Бірақ ол жерлерді ... ... ... ... ... үшін ... ... беріп отыратын болды.
16 мен 60 жастын арасындағы еңбекке жарамды еркектер мен әйелдер деп ... ... ... ... ... Олар көлемі 70 мудан тұратын толық үлес алды.
Үлесі үшін салық төледі және жылына 20 күн қазына пайдасына ... ... ... ... етті.
Әр еңбекке жарамды адамға өзінің толык үлесінен баска деп ... 50 му ... жері ... Ол ... түскен өнім қазынаға өткізілетін.
Вэй патшалыгының Сыма Лан деген шенеунігі жер реформасының жобасын ... ... ... бос ... жерлерді императордың (мемлекеттің) меншігі деп жариялады, ол жерлерді үлестерге бөліп, мемлекетке тәуелді шаруалармен қоныстандыруды ... ... жоба ... ... ... ол үшін ... ... алғы шарттар -- орталықтандырылған күшті өкімет билігі ... жоқ ... ... ... ... ... де феодалдык қатынастар қалыптаса бастады. [4, 19 ... -- 485 ... ... ... ... пайдалану тәртібі бекітілді. Жер мемлекет меншігі деп жарияланды.
Император ол меншіктің ең жоғарғы иесі деп көрсетілді. Қазынаның жері шаруаларға үлес ... ... ... Ол үлес ... өндірістік (бау-бақшалық) және үй-жайлық участоктерден тұрды.
Егістік үлес 15 пен 70 жас аралығындағы жұмысқа жарамды шаруаларға уақытша ... ... Ол үлес ... бір ... ... ... ... болды;
* Сатуға;
* сатып алуға;
* жалға беруге тыйым салынды.
Үлес иесі ... ... ... қайтыс болса, өкімет ол үлесті басқа біреуге беретін. ... үлес -- ... ... ... ... ... қарай берілді.
Өндірістік (бау-бақшалық) үлес әкеден балаға мұра ретінде қала берді. Тек ол үлесті өңдеп отыратын жан басы ... ғана ... ... ... ... ... ... (өндірістік) үлесті сату, сатып алу заңға сәйкес жүргізілді; рұксат -- жер аздык, ... ... етіп ... ... Үй-жайлық участок өмір бақилық берілетін.
Солтүстік Вэйдің аграрлық заңы мен практикасында сақталған жерді пайдалану тәртібі деп ... ... ... жер ... көлемі 120 мудан аспауга тиіс болды. 485 жылгы низамда (декрет): , -- ... ... үш ... ...
* ... жерден егінмен, өндірістік (бау-бақшалық) жерден -- матамен немесе жіппен өтеу және еңбекпен өтеу ... Сыма ... ... ... -- ... ... түрі ... өтеу емес, оброк, яғни азық-түлік салығы болды.
* Мұрагерлікпен өтейтін салық шаруалардың белсенділігін арттырып, мол өнім алуға ... ... ... ... деп ... ... топ ... [5, 96 б].
581 ж. осы топтың көрнекті өкілі, солтүстік ... ... ... Ян Цзянь тақты басып алып, Суй әулетінің (581 -- 618) ... ...
589 ж. Ян ... ... және ... ... өзіне бағындырды. Ол Вэнди деген атпен император деп жарияланып, 581 -- 604 жж. билік ... ... ... Ян Гуан (605 -- 617) ... құрған кезде Қытай Корея мен Вьетнамдық Вансуан мемлекетіне қарсы басқыншылық соғыстар (611 -- 614) жүргізді.
Соғыс ауыртпалығы карапайым салық төлеуші ... ... Олар өз ... ... ... ... Көтерілістің негізгі ошақтары Шаньдун, Хэбей, Хэнань болды.
Суй әулетінің билігі ұзак болмады. 618 ж. ... тегі ... ... ... Ли Юань ... ... Қытай әкімі империядагы билікті басып алып, жаңа Тан әулетінің ... ... Бұл ... ... 907 жылға дейін созылды.
Ли Юаньның баласы Ли ... ... ... ... белгілі) билік құрған (626 -- 649) кезде, яғни 628 ж. ел ... ж. ... ... ... ... ... Сұлтан Селим тұтқынға түсті. Қағанаттың біраз жері Тан ... ... ...
634 жылы жаңа ... ... ... Чанъаньға елшілік жіберді. Бірақ соның артынша тоғандықтар үшін екі елдің арасында соғыс басталып кетті.
Тибет әскері бірнеше рет ... ... ... ... 647 ж. ... VII ... ... тибеттіктер Ұлы Жібек Жолына шабуыл жасап тұрды.
Қытай әскері жеңіліп қалып отырды.
882 жылгы келісім бойынша Қытай ... ... ... ... ж. үйғыр әскері Шэньсиге шабуыл жасады. Қытай әскері оған тойтарыс берді.
VII ғасырдың екінші ширегінде орталык билікті өз ... ... ... ... әскери-саяси топтардың қарсылығына тап болды. Ол топтардың ішіндегі күштісі еді.
Оның мүшелері жаңадан байып келе ... ... ... ... ... ... ...
Екі топтың теке-тіресі Ли Ши-минді тектік тізімді қайта қарауға мәжбүр етті.
Жоғары лауазымды қызметке тағайындалу үшін ... ... ... ... өту тәртібі енгізілді.
Енді шыкқан тегіне қарай емес, білімі мен қабілетіне, іскерлігіне қарай қызметке қабылдау ережесі бекітілді. Шенеуніктер 9 категорияға бөлінді. Әр ... өз ... сай жер ... иемденді [6, 83 б].
Орталықтандырылған өкімет 6 министрліктен тұрды. Жергілікті жерлерді губернаторлар басқарды.
Облыстар округтерге, округтер-ауылдарға бөлінді. Ауылдың өзі 5 ... ... ... ... бөлінді. 5 аула бір лиді құрады.
Империяның экономикасының негізін жақсы дамыған ауыл шаруашылығы қалады. Ол елдің көптеген аудандарында жасанды суару жүйесі ... ... ...
605 -- 617 ... ... ... ... VI ғасырда салына бастаған Хуанхэ мен Янцзы өзендерінің аралығындағы Ұлы ... ... ... ягни ... ... ... ... дейінгі аралықта. Ұзындығы 1782 км.) 1000 шақырымдық желісі қазылды. Ирригациялык жүйе кеңейе ... ... ... ... мен ... ... жетілдіру -- өнімді арттырды.
Қытайлықтар өте жоғары сапалы темір ... ол ... ... еңбек құралы тек ауыл шаруашылығының ғана емес, сондай-ақ қолөнерінің, құрылыс ісінің, кеме жасаудың, сән бұйымдары мен ... ... ... ... зор үлес қосты.
VII -- VIII ғасырларда Қытай, әсіресе Араб халифатымен, Индиямен, Сиаммен және Вьетнаммен қызу ... ... ... жолы ... Қытай Орта, Солтүстік, Батыс Азия елдерімен де сауда қатынасын орнатты.
657 ж. Су Дин-фан басқарған Қытай әскері Батыс Түрік ... ... Бұл ... ... ... одақтасты.
Батыс кағанаттың қайта өрлеуі көпке созылмады. Ол 679 ж. ... ... ... ... ... ... ... Қытай әскерінен толық жеңілді.
Осы жеңістен кейін қытайлықтар:
* Ташкентті (Шаш) Ши-Го;
* Таразды -- ... ... ... -- ... ... -- Тяо-Лин;
* Жоңғар кақпасын -- Хин-Лас деп атай ... ... ... ... 751 ж. ... куып шықты. [7, 93 б].
1.3 Феодалдық қатынастардың орнай бастауы.
Феодалдық топтардың өзара қырқысуларының шиеленісуі нәтижесінде Ли Чжи (650 -- 683) ... ... ... ... ... билікті оның әйелі У Цзя -- Тянь басып алды да, 684 ... 705 ... ... ... құрды.
Ли Чжиді қолдайтын биліктен қуды; 690 ж. өзін деп жариялады. Тан әулетін Чжоу әулеті деп ...
705 ж. ... Ли Сянь ... соң ... Тан деген аты қайта калпына келтірілді.
Сюаньцзун император (713 -- 756) ... кезі -- Тан ... ... кезі ...
754 ... ... санағы елде 9 млн. 610 мың отбасы бар екендігін көрсетті. Еңбекке жарамды, салық төлеуге міндетті ... саны 52 млн. 880 мың ... ж. Ішкі ... ... ... ... мен ... басқарып отырған Ань Лушань Сюаньцзунге қарсы көтеріліске шыкты. Ол көп ... ... екі ... -- Лоян мен ... ... ...
Сюаньцзун Сычуаньға қашты. Ань Лушань өзін император деп жариялады.
Бірақ Тан әулеті құламай, аман қалды. Оны көтерілісшілер арасындағы алаауыздық ... ... ... ... ... оның билігін мойындағысы келмегендер бірлесіп күреске шықты. Оларға көмекке негізінен ұйғырлардан құрылған жалдамалы әскер ... ... [8, 52 ... ж. Ань ... өлтірілді. Енді бүлік Ши Сы-миннің басшылығымен онан әрі жалғасты.
763 жылы көтеріліс ... ... ... таққа кайта отырды. Бірақ империя мен оның өкіметі әлсірей бастады.
763 ж. тибеттіктер империяның астанасы Чанъаньды ... -- IX ... ... ... ... ... ... 840 ж. ұйғырларды Енесай қырғыздары талқандаған соң ғана бұл қауіп жойылды.
Дегенмен Шығыс Түркістанның солтүстігінде ұйғыр иеліктері сақталып қалды. Оның ... ... ...
Ұйғырлар Қытайдың ішіндегі феодалдык өзара қырқысуларға бұрыннан араласып келе жатқан болатын.
Империяның әлсіздігін біліп отырған ұйғырлар оның ... ... ... өтіп ...
Олар өздерін империя ішінде басқыншылар сияқты ұстайтын. Олар ... - ... да ... дөрекі ұстап, халықтың үрейін ұшыратын.
Ұйғырлар Қытайдан Орта Азияға баратын керуен жолын өз бакылауында ұстады. 843 -- 847 жж. ... ... ... олардың қаупінен біржолата кұтылды.
Қытайға ұйғырлар қаупінен де зор қауіп оның солтүстік-шығысындағы көршісі кидандерден төнді.
Кидандердің ... ... ... Монголия мен Маньчжурияның біраз бөлігін мекендейтін. Кидандар IX ... ... ...
916 ж. ... Елюй ... ... ... Аноки (Амбиган) өзін император деп жариялады. 937 жылдан бастап Елюй әулетінің аты да мемлекеттің аты ... Ляо деп ... (926 ж. ... мен Ляоның кейінгі басшылары Солтүстік Қытайдын саяси өміріне араласып отырды. Билік үшін күресуші Қытай ... ... ... ... отырды. Ақысына жібек мата, жер берді. Осылай казіргі Хэйбэй меп Шаньси провинцияларынын аумағындағы 16 округ Пекин, Датун, т.б. қалаларымен ... қол ... ... кетті. Пекин -- Ляо империясының астанасына айналды. [9, 72 б].
Қытай халқы Кидандарка бағына коймады, керісінше оларға карсы ... ... ... ... ... Чай Жун кидандарға қарсы жорық бастады. Ляо мемлекетіне қарсы соғыс елге зор ауыртпалық әкелді.
Чай Жун қайтыс болғаннан кейін 960 ж. ұлан ... ... Чжао ... император деп жариялады. Ол қидандарға қарсы жорықты тоқтатты. Кайфыннын феодалдары, әскер, қала халқы өзара қырқысуларды тоқтатуды, елдің бірігуін қалап, жаңа ел ... ... ... ... 30- жылдары Тан империясының 6 кодекстен тұратын заңдары құрастырылып, 763 ж. ... ... ... ... Енді ... ... мөлшеріне, байлығына қарай салынатын болды.
780 ж. бірінші министр Ян Яньның ұсынысы бойынша бұрынғы үлестік шаруалар атқаратын жою ... заң ... Ол заң ірі жер ... қарсы бағытталды.
Мемлекеттік аппарат жерді қайта бөлуден, шаруаларды жер үлесімен қамтамасыз етуден бас тартып, шаруалар мен жерді ... ... ... ... бір көрсеткіш бойынша ғана - мүліктің мөлшеріне, жердің көлеміне қарай салынатын ... ... ... жасы мен жұмыска жарамдылығы есепке алынбады. Барлық халық (аулалар) жер иеліктерінің мөлшеріне карай 9 категорияға бөлінді. [10, 69 ... Янь ... деп ... бұл заң ... ... ... ... жасырынып жүргендерді салық төлеушілер қатарына қосып, айрықша есепке алды.
Салык төлеушілер қатары қала тұрғындарының, яғни саудагерлер мен ... ... ... өсе ... ... екі ... белгіленді: жазда және күзде. Салык ақшамен де төлене алатын болды. Мұндай тәртіп мен помещиктердің ... ... ауыр ... болды.
Ян Янь реформасы жерді сату-сатып алу еркіндігін бекітті. Бұл ... ... ... кұлдырауын, жерге жеке меншіктіктің орнау жеңісін мойындау болды. Бұл реформадан кейін елде жүз жылдай уақытқа тыныштық орнады.
Сөйтіп, VIII ғасырдың 80-ші -- IX ... ... Тан ... ... ... ... жылдары болды. Империяның халқының саны 60 миллионға жетті.
IX ғасырдың соңғы ширегіне карай ел ішінде өкіметке қарсы наразылық қайта өсе ... Ол ... ... көтеріліске әкеліп соқты.
874 ж. Қытайдың солтүстік шығысында ... ... ... Оны ... тұз ... айналысатын ұсак саудагер Ван Сянь Чжи басқарды. Көтерілісшілер Шаньдун провинциясының біраз қалаларын басып алды. Шаруалардың жеке ... көп ... ... ... ... ж. ... бір ... көтерілісшілер армиясының қолбасшысы Ван Сянь-чжи қаза тапты. Енді басшылық оның орынбасары Хуан Чаоның қолына ... ... ... ... соң ... ... ... қатаң жазалап отырды. [11, 137 б].
Байлардың, шенеуніктердің жерлерін тартып алып, мал-мүлкімен қоса кедейлерге үлестіріп берді.
Шаруалар армиясы елді солтүстіктен ... ... ... ... тіке ... ... ... қаласы Гуанчжоуды (Кантон) алды. Көтерілісшілер өздерінің күшін толықтырып алып, солтүстіктегі ... -- ... ... ... ... ... ... қатарында бұл кезде 500 мың адам бар еді. Көтерілісшілер қалаға таянып қалған ... ... ... де, өзі де астанадан қашып кетті. 881 ж. 10-қаңтарда астананы ... ... ... Хуан ... ... деп жариялады.
Хуан Чао ауыр салықты жойды, кедейлер мен көтеріліске ... ... ... ... ... басу үшін ... солтүстіктегі көшпенділерді көмекке шақырды. [12, 95 б].
Хуан Чаоның әскері 883 ж. ... ... ... ... 884 ж. Хуан Чао қаза тапты да, көтеріліс негізінен басылды. Онан әрі көтеріліске Хуан ... ... Хуан Хао ... ...
Бұл көтеріліс 901 ж. толығымен басылып, елде тыныштық орнай бастады. Көтеріліс кезінде көптеген феодалдар мен шенеуніктер қырылды, олардың ... бір ... ... ... өтті.
Көтеріліс Тан әулетінін билігін әлсіретті. Көтерілістен кейін бұл әулеттің билігі бүкіл Қытайды бірдей қамтымады. 907 ж. Тан ... ... ... Сол жылы Чжу Вэнь ... ... ... соңғы Тан императорын құлатты. Осы жылдан бастап тарихқа деген атпен енген кезең бастал-ды. Ол 960 ... ... ... ... ... солтүстік Қытайдың шаруашылығы қалпына келтіріліп, халқының саны өсті, қаражат жағдайы жақсарып, әскери күші ... 954 ... ... ... Чжоу әулеті елді өз кол астына біріктіруге ... ... -- ... ... ерте ... ... ... өту кезі болды.
960 ж. Қытай Сун әулетінің (960 -- 1279) қол астына біріге бастады. Ол әулеттің негізін Чжоу ... ... ... Чжао Куан инь (927 -- 976) ... Жаңа әулеттің астанасы алғаш Бянь (казіргі Кайфын), кейін -- Шығыстағы Ханчжоу қаласы болды.
993 -- 997 ... жаңа ... ... Ван ... Ли ... және Чжан Юя басқарған көтерілістер болды. [13, 49б].
1.4 IІІ -- XI ... ... ... орта ... ... мәдениеті өз заманының ең озық мәдениеті болды.
XI ғасырда Қытайда 2 мыңнан астам қала болды. VIII ғасырдың басында ... , атты ... ... Ол XX ... ... ... шығып тұрды.
Қытайлықтар математиканы, астрономияны, жағырапия мен тарихты жақсы окып, үйренді.
Олар IX -- X ғасырларда компас пен оқ-дәріні ойлап тапты. ... ... ... ... ... ... ... Қытайдың жылнамалары өте көп болды.
Тек Сун империясынан ... 500 ... ... ... ... жүз мыңдаған қолжазбалары бар көптеген үлкен кітапханалар болған.
Орасан зор елді басқару үшін үкіметке сауатты адамдар керек ... ... ... ... ... ... ... шығу үшін қиын емтихандар тапсыратын.
Егіншілік, металл корыту, фарфор жасау, тағы ... ... ... ... ... ... ... көптеген өсімдіктерден дәрі жасау тәсілін білді. Олар қиын операциялар жасады.
Қытай медицинасының ірі табысы -- ... ... ... ... ... өз елінің тарихын мұқият зерттеді. Бұл туралы Қытай мәтелінде: делінді.
VIII -- IX ... ... ... ... ... деп ... Оның ... өкілдері Ли Бо /702 -- 762/, Ду Фу /712 770/, Бо ІДзюй-и /772 -- 846/ болды [14, 78б].
Императорлар мен ірі ... ... ... ... ... мен ... ...
Пагода деген көп қабатты мұнара түрінде ағаштан, тастан, қоладан және темірден ... ... ... ... ... ... ... кар-ииздері оны жеп-жеңіл, көкке қарай қанатын қомдағандай етіп көрсетеді. Көптеген үйлер түрлі әшекейлі оюлармен өрнектелді.
Суретшілер арнаулы мектептерде ... ... ... ... ... ашылды. Бейнелеушілер картиналарды ұзын жібекке немесе бүктемелі ... ... ... ... салды.
Қытайлықтар пейзажды деп атады. Бұлар табиғатты аңыз дүииесі, қуаныш пен жарқындық дүниесі деп көрсетеді.
Суретшілер ... ... тек қара ... ... ... Онда ... ... гүл мен жапырактар, аң мен кұстар бейнеленді.
Мұндай ... ... деп ... Астанада таңдаулы суретшілер картиналарының көрмелері ұйымдастырылды.
Сөйтіп ерте орта ғасырларда Қытай халқы ғылымда, техника мен өнерде үлкен табыстарга жетті. [15, ... VI-IX ... ... VI-XІІ ... ... Қытайдың ішкі - сыртқы жағдайы және Cун әулетінің билігі кезіндегі аграрлық қатынастың, қала мен қолөнерінің дамуы.
IX ... ... ... ... мен ... биліктің әлсіреуі нәтижесінде X ғасырдың басында Қытайда саяси бытыраңқылық орын алды.
907 ж. Тан ... ... ... соң бұл ... ... күшейе түсті.
960 жылға дейін бес әулет бірін-бірі ауыстырды. ... ... ... ... ... ... (тек 923 -- 936 жж. Лоян қаласы болды).
907 -- 960 жж. аралығы ... деп ... ... ... ... солтүстігіне ғана тарады. Бұрынғы империяның аумағында бұл кезде 8 дербес ... өмір ... ... ... орын алып ... кезде оның солтүстік-шығысында Маньчжурияның біраз бөлігін мекендеген көшпенді кидандердің тайпалық одағы күшейе түсті.
907 ж. кидандар ... ... ...
916 ж. ... көсемі Абаоцзи (Амбагянь) империяның құрылғанын жариялады.
926 ж. кидандар Бохай патшалығын басып алды.
947 ж. ... ... Ляо деп ... ... ... 1125 жылға дейін өмір сүрді.
937 жыл-дан бастап ол мемлекеттің ... ... ... астана) қаласы (қазіргі Пекин) болды.
Кидандар билігі Шаньси мен Хэбей провинцияларының солтүстігімен шектелді.
1. Мемлекеттер аумағы;
2. ... ... ...
3. ... ... ... қарсы жорықтары;
4. Юэ Фэйдің чжурчжендерге (Изинь) қарсы жорықтары;
5. 1211 -- 1234 жж. монғолдар ...
6. 1235 -- 1280 жж. ... ...
7. Ұлы ... қабырғасы;
8. Ұлы канал.
Қытайдың кидандар билігі орнамаған бөлігі 960 жылға қарай Сун ... (1279 ... ... ... құрған) қол астына бірігіп, шаруашылығын қалпына келтіре бастады [16, 84 б].
Сун әулетінің ... Чжоу ... ... ... Чжоу ... (927 -- 976) ...
Жаңа әулеттің астанасы алғаш Бянь (қазіргі Кайфын), кейін -- Шығыстағы Ханчжоу қаласы ... -- 997 жж. Ван ... ... жэне Чжан Юя ... ... ... ж. Қытай кидандардан жеңіліп, біраз жерінен айырылды. Қытай кидандарга жыл сайын салық төлеп тұруға мәжбүр болды.
1040 -- 1044 жж. Сун ... ... Ся ... ... (бұл ... Қытайдың солтүстік-батысында 982 -- 1227 жж. өмір ... ... ... ... деп ... ... ... (казіргі Синин) каласы болды.
Өкімет билігі Тоба эулетінің қолында болған. Соғыс бітім ... ... ... ... ... ... Ся ... өкіметі Сун сарайына вассал деп танылды.
Бірақ Қытай тангуттықтарға жыл сайын жібек мата, күміс, шай отыруға тиіс болды.
1069 -- 1072, 1096 -- 1099 жж. екі ел ... ... онан әрі ... ж. ... ... ... ... Қытай онымен одақтасып, Ляо империясынан солтүстіктегі 16 округтерін қайтарып алуға кірісті.
1123 жылға қарай Қытай ол округтердің ... ... алды да, ... ... ... ... ... енді чжурчжендерге төлеуге тиіс болды.
1125 ж. Ляо империясы құлады. Енді чжурчжендер шапқыншылығы Қытайга карай бұрылды.
1127 жылдың басында олар Сун ... ... ... ... ... ... ... әкетілді.
Бірақ императордың бір інісі -- Чжао Гоу Кайфыннан тыс жерде жүріп, аман ... еді. Ол ... ... ... ... деп ...
Ол басқарған мемлекет енді Оңтүстік Сун империясы деп аталды. Империяның астанасы Линьань (Ханчжоу) қаласы ... 15 жыл бойы ... ... ... ... да жаулап алуға, ал Оңтүстік Сун -- чжурчженжер басып алған солтүстік аудандарды қайтарып алуға тырысты.
1134 -- 1140 жж. Юэ Фэй ... ... ... ... жеңістерге де жетті. Бірақ сарайда канцлер Цинь Гуй басқарған топ ... ... ... топ ... ... соғысудың қажеті жоқ, оны жеңу мүмкін емес деп санады. Сондықтан ол топ ... ... ... ... әскер басшылары астанаға шақырып алынды. Юэ Фэй өлтірілді. [17, 49б].
2.2 X-XII ғ. бірінші жартысындағы ... ауыл ... мен ... ... қалыптаса бастауы.
X ғасырдың басында Қытай экономикасы мен мәдениеті гүлдену кезеңін бастан кешірді. Бірақ осы ... ... елде ... ... ... орын ... Бүл ... құрылыстың ыдырай бастауының белгісі еді.
Бұрын игерілмеген жердің есебінен егістік көлемі ұлғая түсті. ... ... ... ... қала ... ... шаруалардың еңбекқорлығы мен шеберлігінің есебінен еңбек өнімділігі арта түсті.
Еңбек құрал-жабдықтарының қарапайымдылығы жердің құнарлығын ... ... ... түсімін арттыруға жағдай жасады.
Қытай шаруалары дәнді дақылдар, бұршак, шай егіп, ... май және ... ... ... ... ... де кең ... жая бастады. Тауар -- ақша ... ... ... X -- XII ... ... жер ... айырылып, тез кедейлене түсті. Олар өз жерлерін түгел немесе жартылай, ашық немесе жасырын сатуға ... ... ... ... себебі өсімқорларға қарызданып қалу немесе салықты уақтылы төлей алмау еді.
Шаруалардың қарыздануынын өсе түсуіне әкімдердің парақорлығы мен ... ... да ... ... ... жаңа помещиктер, өсімқорлар мен көпестер, ауыл әкімдері ие бола бастады. [18, 83 б].
Феодалдар, ... ... ... ... ... ... болған жерлердің бәрін басып алып жатты. Бұл жолда олар императорларға жарлықтар да шығартты, күш қолданды, алдап ... ... бос ... жерлерді ғана емес, әлсіз жеке меншік иелерінің жерін де, мемлекеттің ... де өз ... ... ... жылы ... ... ... мемлекеттік жерді өз поместьелеріне айналдыра бастады.
XI ғасырдың аяғына карай астаналық облыс ... ... 1180 мың му ... бес поместье пайда болды.
XII ғасырдың басына қарай императорлар поместьелерінің саны 300-ге жетті. 1289 жылғы есеп ... ... ... ... 332 ... жер иеліктерінің көлемі 3300 мың муға жетті.
Помещиктерден алған жерлері үшін шаруалар азық-түлікпен де, ақшамен де, өз еңбектерімен де есептесіп ... ... ... ... ... ... екі рет салық төлеп түрды.
Ол салыкты ақшамен, азық-түлікпен, өнеркәсіп өнімімен де, мерзімді еңбекпен де өтеді. XI ... ... ... ... ... енді ... ... салығы ақшалай салықпен ауыстырылды.
Мемлекеттік салықтың құрамы деревняға тауар ақша қатынасының ене ... ... ... араласа бастағанын көрсетеді.
Қазынаға төленетін ақшалай салық күміспен есептелетін. Шаруалардың мұндай күміс теңгесі болмағандықтан мыс және темір теңгемен есептесетін.
Теңгенің бір ... оның ... ... ... қазына қызметкері шаруаларды алдау аркылы көп пайда табатын.
Мемлекет меншігіндегі жерді иеленуші шаруа феодал жеріндегі шаруадан салықты артық төледі. Көп ... жеке ... ... ... бірақ ол жер әлі мемлекет қарамағында деп есептелсе, ... әрі ... әрі ... ... төлеп тұрды.
Шаруа шаруашылығының кедейлігі оны табиғи апатқа қарсы күресте дәрменсіз ... ... егін ... ... ... жиі болып тұрды.
Адамдар өсімдіктердің тамырын, ағаштардың қабығын жеген кездері болып тұратын дейді тарихшылар. Бір ... ... ... ... ... да зиянын тигізетін.
Мұндай қиыншылықтар X -- XI ғасырларда шаруалар көтерілістерін жиілетті. Бұл көтерілістер, ... мен ... ... ... феодалдық қатынастардың ыдырай бастауының белгісі еді.
Қолөнерінің ауыл шаруашылығынан бөлініп шығуы оның енді ... ... ... әкелді.
Үлкенді-кішілі қалалар Қытайдың барлык провинцияларында жеткілікті болды. Мысалы, XI ғасырда ... 90 ірі, 130 ... қала ... ... 37 ірі, 190 ... Шаньсиде 174 қала болды.
Жеке шаруалар үйіндегі өнеркәсіппен, цехтық қолөнерімен және қазыналық өнеркәсіппен қатар орталық және оңтүстік-шығыс Қытайда ... ... ... ... ... ... жіп иіретін үлкен де күрделі станоктар ойлап тапты, қорыту пештерін жетілдірді, зеңбіректер мен ... ... ... ... ... ... ... Үлкен де мықты кемелер жасады, олардың мачталарын өте шыдамды ... ... ... ... мен ... ... тас ... салынып, Ұлы Қытай қабырғасын нығайту жүргізілді.
Тоқымашы суретшілер сурет мата-кестерді ойлап тапты. ... ... ... ... ... ... әдемі төсек-орындар жасауды меңгерді. Қант қайнататын, шәй өңдейтін, тәтті тағамдарын жасайтын шеберханалар ашылды.
Тастан, ағаштан, сүйектен ... ... ... онан әрі ... Қала ... дамуына мануфактуралардың ашылуы ықпал етті.
Мануфактуралар негізінен ішкі рынокты камтамасыз етті: біраз өнімін сыртқа да шығарып тұрды.
Мануфактураларда таңдамалы шеберлер мен ... ... ... ең ... тауарлар өндіріп, өндіріс тәсілдерін жетілдіре берді.
Еңбектің аумақтык бөлінуіне байланысты жеке ... ... мен ... ... белгілі бір түріне ғана мамандана бастады. Мысалы: Ханьчжоу мен Сучжоу жібек маталар шығарып тұрса, солтүстіктегі калалар жүн ... ... ... ... тушь ... ... ... мен қағаз жасау орталығы болды. Шаньси - пышақ, ал Фуцзянь-лак шығару орталықтары болды.
Жекеменшік мануфактураларға қарсы үлкен ... ... ... ... ... ... ... қару-жарақ және жібек тоқу өндірісінде болды.
Сауда да өз дамуында айтарлықтай табысқа ... ... ... мен түйе керуендері тауарларды ауыл-ауылға таратып сатты.
Елдің түкпір-түкпірінен шығарылған тауарларды қабылдайтын 33 ресми ірі жәрмеңкелік пункт болды. ... ... ... ... сияқты қалаларда қандай тауар іздесең де табатынсың. Нанкинде бүкіл бір флот ... ... ... ... ... ... сауданы Қытай Жоңғария, Қашқария, Сібір, Жапониямен жасады. Бұл ... ... ... ... да ат ... отырғанымен, негізінен көпестер өз қаражаттары арқылы жүргізді.
XV ғасырдың ... ... 62 ... ... ... ... Оған ... тауарлары, алтын тиеліп, 27800 жауынгер отырғызылды.
Бұл флотилия Чжэн ... ... ... ... жүзіп отырып, Суматра мен Ява порттарына жетті. Ол флотилия екі жылдан соң көп ... және ... ... ... ... ... жылы Чжэн Хэ тағы да ... жаққа аттанды. Цейлонның патшасы мен басқа да басшылары тұтқындалып, Қытайға ... ... 1257 ... дейін салық төлеп тұрды.
Чжэн Хэ оңтүстік теңізі елдеріне: Малаккаға, Бенгалияға, Персид ... мен ... ... Шығыс Африкаға жеті әскери жорық жасады.
Жиырмаға жуық патшалық өзінің Қытайға тәуелділігін мойындады. Олар өз ... мен ... ... ... үшін ... ... ... Қытай колониялары пайда бола бастады.
2.3 VI-XII ғасырлардағы Қытай мәдениеті
VI ғасырдан бастап қытайлықтар биік столдар мен орындықтарды кеңінен ...
763 ... ... ... ... аквариум жасалып, онда өсіріле бастады.
VІ-Х ғасырларда қала өмірі ауыл ... ... ... өзгерістерге ұшырады.
Қалада монша, дәріхана, прокат пункттері, айырбас ... ... мен ... ішетін орындар, көңіл көтеретін мекемелер, ойынханалар мен жезөкшелер үйлері, ... ... ... ... ... ... қоқыстарды қала сыртына шығару, су құбырларының жүйесі, т.б. жаңалықтар өмірге келді.
VI ғасырдың аяғында Нанкинде бейнелеу өнерінің академиясы ... ... беру ... да едәуір табыстарға қол жетті.
VII ғасырдың 20- ... ... 100 ... ... ... ба-сып шығарылды. Облыстық жэне уездік училищелер саны өсті, мемлекеттік мектептермен қатар жеке меншік мектептер көптеп ... ... ... мен ... ... мен ... іс, ... жэне шешендік өнері окытылатын арнаулы учи-лищелер ашылды. Пекин мен Нанкинде деп аталған жоғары дәрежелі ... ... 775 ж. ... да ... ... ... ... мектептер ашу туралы жарлық шықты.
VI ғасырдын аяғында оқ-дәрі жасалды. VII ғасырдың басында теңізде жүзуге кажетті құрал -- ... ... XI ... деген тарихи шығарма жазылды.
VI -- XII ғасырларда қытай оқымыстылары өз заманы ... ... ... ... алды, олардың негізінде көптеген тарихи еңбектер жазылды.
XI ғасырдың өзінде-ақ кітап басу және кітап саудасы кең өріс алды. Бұл ... мен ... ... ... ... ... тарих оқымыстылар мен мемлекет қайраткерлерін қанағаттандырмады. Олар тарихтың жаңа ... ... ... ... ... жазуға кірісті.
сиякты әрбір оқиға басынан аяғына дейін толық баяндалатын тарихи еңбектердің жаңа түрлері, экономикалык жэне географиялык сипаттамалар жарық көре ...
XI ... ... ... ... бірі Ло Гуань чжунның деген романы болды. Бұл ... көне ... ... ... ... мен ... оқиғаларды, әскер басшылары мен патшалардың мінез-құлықтарын, іс әрекеттерін ... ... ... () ... көлемді энциклопедиялык еңбек жарық көрді. Ол 11095 томнан тұрды.
XI ғасырдың басында тарихи жылнаманың () ... жаңа түрі ... ... ... ... ... қуылған соң мәдениет жаңа бағытпен дамып, жетіле бастады.
Өнеркәсіптің дамуы, мануфактураның құрылуы, техникалық жетістіктер, сондай-ақ алыс елдерге жүзу ... ... ... және ішкі сауданың нығаюы -- осының бәрі Қытай жұртшылығының ... ... ... ... пен өнердің дамуына ықпал етті.
Сонымен қатар Қытайда ескі білім беру жүйесі, ... ... ... ... ... мен ... ... құрып қала берді.
XV ғасырдың басында Қытай ғұламалары бұрынғы атам заманнан бері жинақталған білім жүйесін ... ... ... алып ... ...
Ол астрономия, медицина, математика, биология, тарих, философия, дін, ауылшаруашылығы жөніндегі шығармалардан құрылды.
Император Юнлэ тұсында жасалғандықтан деп ...
XI және XII ... ... ... ... ... оның ... ауылшаруашылық энциклопедиясы жасалды.
Медицина саласында біраз табыстарға қол жетті. Әсіресе Ли Шичженьнің фармакология ... ... ... ... ... танымал болды. [19, 143б].
Ли Шичжень бұрыннан белгілі өсімдіктермен олардың шипалы қасиеті жөніндегі толып жатқан мәліметтерді жинап, ... ... ... ... ... дамуына зор үлес қосты. Чжан Чжунцзин деген окымысты сүзек емдеу жөнінде зерттеу жазды.
Географиялық мәліметтер мен ... ... ... ... ... ... Тарихшылар тарихи шығармаларды онан әрі жалғастырып, байыта түсті.
Жаңа типті тарихи материалдар -- ... ... ... ... ... халықтары мен тайпаларына арналған тарихи шығармалар көбейді. ... ... ... ғылым мен идеологияны сынау кездесе бастады. Ол сын қарама-қарсы тұрғыдан жасалды.
Көрнекті ортағасырлык философ Ван Янмин /1172 -- 1228/ ... ... ... өмір ... ... ... оның туғандағы ақыл-ойының мөлшеріне байланысты болады деп, конфуциандық шындыққа күмән келтірді. ... ... ... ... ... Оның ... ресми идеологияның Ли Чжи /1127 -- 1202/ сияқты батыл сыншылары бар еді. Оны ... ... үшін ... ... қудалауға салды.
Чжусиандық конфуцишілдікті, идеалистер мен мистиктерді материалистер өткір сынға алды. Олардың өкілі Хуан ... /1210 -- 1296/ ... ... ... ... ... негізінде материалдық субстанция жатады деп санады.
Көрнекті философ-материалистердің бірі Ван Чуаньшань /1219 -- 1292/ ... Ол ... ... дене мен қозғалыстың бірлігі туралы теорияны жасады, ол табиғат қозғалыста ... деп ... Ван ... Хуан ... және ... ... патриоттар және антифеодалдық козғалыстың белсенді мүшелері болды. Олар басты мәселені-жерді шаруаларға беру арқылы ... ... ... озық ойлы ... бірі -- әрі ... әрі ... әрі социолог Гу Яньу /1213 -- 1282/ болды. Кейін ол өз өмірін манчжур ... ... ... [20, ... ғасырда көркем әдебиетте орын алған жаңа жанрлар онан әрі дами түсті. Тан Сяньцзудың пьесасы, "Цзинь Пин Мэй" ... ... ... ... ... ... коғамдағы келеңсіз көріністерге қарсы наразылык білдірді.
Осы кезде алыстағы оңтүстік елдеріне саяхат, таулар мен шөл ... ... ... ... драмалар мен романдар жазылды.
XI ғасырда будда монахы Сюаньның VII ғасырда Орта Азия мен Индияға ... ... ... ... ... ... ... атақты романы жазылды.
Бейнелеу өнері де онан әрі ... дами ... ... әдеби шығармалар оның желісіне сай суреттермен безендіріліп отырды.
Фарфор өңдеу, одан әсем әшекей бұйымдар жасау да күннен-күнге жетіле берді. Оған ... XI ... ... жасалған және мүсіндері [21, 51б].
Қорытынды
Үш патшалық ... бұл ... ... ... ғасырдың", "жаппай жауығудың, көре алмаушылықтың" бастамасы деп бағалады. Хань ... ... ... ... ... Бұрынғы империяның аумағында бір-біріне қарама-қарсы тұрған үш патшалық: батыста Дуньхуаннан бастап (солтүстік Қытайдың көп бөлігін) ... ... және ... ... мен ... ... ... дейінгі жерді алып жатқан Вэй (220 -- 265) патшалығы; Сычуаньды, ... мен ... ... ... ... мен Гуйчжоудың көп бөлігін, Гуансидың батысын қамтыған Шу (221 -- 263) патшалығы; империяның оңтүстік-шығыс аудандарын біріктірген У (222 -- 280) ... ... ... ... ... ... империяның үлгісімен мемлекет құруға тырысты. Бірак олардың бұл ... ... ... Патшалықтардағы билік әскери диктатура түрінде жүзеге асырылды.
Қытай жазуы морфема - ... жазу ... Көне ... ... ... бір буынмен, яғни бір ғана иероглифпен жазылса, кейін көп ... - ... ... ... саны ... бір ... сөздер көп буынды сөздердің түбір морфемаларына айналған.
Медицина тарихы Қытайда 3000 жылға созылады. Медицинадағы ең көне ... - ... ... дамуында үлкен рөл атқарды. Тұңғыш кітабы Қытайда жазылды. ... ... ... ... ... ... Сун ... деректерінде кездеседі.
X ғасырдың аяғына -- XI ғасырдың басына қарай байқалған экономикалык өрлеу XI ғасырдың ... ... ... ... Дегенмен XII ғасырдың басына қарай ауыл шаруашылыгы бұрын соңды болып көрмеген ... ... ... ірі жер ... өсе ... ... Олар ұсак шаруашылықтарды өз иеліктеріне косып алу арқылы өсіп ... ... алу -- ... ... ... алу жолдары-мен жүргізілді. 1 му жер (шамамен 4,6 а) сапасына карай 900 -- 2700 ... ... ... ... мен шенеуніктердің иеліктері 3 мыңнан 6 мың цинге дейін жетті.
XI ғасырдың 60- ... ірі жэне ... жер ... қолында барлық егістік жердің шамамен 2/3 бөлігі шоғырланды. Өкімет ... ... жеке ... ... кетуіне қарсы шара қолданбады.
XV ғасырдың басында Қытай экономикасы мен мәдениеті гүлдену кезеңін бастан кешірді. Бірақ осы ... ... елде ... ... ... орын ... Бүл феодалдык қүрылыстың ыдырай бастауының белгісі еді.
Бұрын игерілмеген жердің есебінен егістік көлемі ұлғая түсті. Еңбек қүрал-жабдықтары қарапайым күйінде қала берді. ... ... ... мен шеберлігінін есебінен еңбек өнімділігі арта түсті. Еңбек құрал-жабдықтарының қара-майымдылығы жердің күнарлығын сақтауға, соның арқасында түсімін арттыруға жағдай жасады. Қытай ... ... ... ... шай ... ... май жэне бағалы ағаштар өсірді. Макта егістігі де кең канат жая бастады. Тауар -- акша ... ... ... XV -- XVII ғасырларда шаруалар жер иеліктерінен айырылып, тез кедейлене ... Олар өз ... ... ... жартылай, ашық немесе жасырын сатуға мэжбүр болды. Мүның басты ... ... ... калу ... салықты уақтылы төлей алмау еді.
Шаруалардың қарыздануынын өсе түсуіне экімдердің ... мен ... ... да ... ... ... жаңа помещиктер, өсімқорлар мен көпестер, ауыл экімдері ие бола бастады. ... ... ... ... үйінің мүшелері мүмкін болған жерлердің бэрін басып алып жатты. Бүл ... олар ... ... да ... күш ... ... арбады. Тек бос жаткан жерлерді ғана емес, элсіз жеке ... ... ... де, ... ... де өз ... ... бастады.
Қолданылған әдебиеттердің тізімі
* Орта ғасырдағы Азия және Африка тарихы, Алматы 2009
* Н.Сейдім.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
III – X ғасырлардағы Қытай37 бет
Ерте орта ғасырлардағы Түрік Қағанаттарына қатысты Қытай деректеріндегі мәліметтер60 бет
Орта ғасыр кезіндегі Корея мен Қытай қарым-қатынастары34 бет
Тараз – ежелгi ислам мәдениетi орталығы17 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақстанның ғылымы және ғылыми мекемелері14 бет
Қытай империясының көне астанасы Чаньаннан шыққан алғашқы көпестердің жолдары15 бет
Қытай мәдениеті12 бет
XIX ғасырдағы Ұлыбританияның Қытайды отарлауы23 бет
ХХ ғасырдың 40-90 жылдарындағы АҚШ-Қытай қарым – қатынастары57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь