Жоғары дәрежелі нерв қызметі туралы жалпы түсінік

Жоғары дәрежелі нерв қызметі туралы жалпы түсінік. Жоғары жүйке әрекетіне ми сыңарлары мен оның қыртысының қызметі жатады. Жоғары жүйке әрекеті адам организмінің сыртқы ортамен карым-қатынасының тиімді қалыптасуын зерттейді. Жоғары дәрежедегі қызметтер: ес, сана, ойлау, коңіл-күйі, үйқы, түс көру, гипноз т. с. с. ми сыңарлары мен олардың қыртысының негізгі қызметі болып есептеледі.
Мұғалімдер жоғары жүйке әрекетін жете түсіну арқылы балалардың мінез-құлықтарын біліп, оқыту, үйрету, тәрбиелеу жұмыстарын жөнге келтіріп, жан-жақты білімді, дұрыс дамыған жастарды тәрбиелей алады.
Жоғары жүйке әрекеті туралы ілімнің негізі болып шартты және шарттсыз рефлекстер болып табылады. И. П. Павлов барлық рефлекстерді екі топқа шартты және шартсыз рефлекстер деп болгені айтылған. Шартсыз рефлекстер алғашқы кезде организмнің тірлігін сақтау үшін қажет. Балалардың шартсыз рефлекстерін туысыменен тексеру арқылы олардың жүйке жүйесінің дамуын анықтайды. Шартсыз рефлекстер туа пайда болып, өздерінің орындалуы үшін ешқандай қосымша жағдайларды қажет етпейді: тітіркендіргіш әсер етісімен шартсыз жауап пайда болады. Олар тұқым қуалайды, сондықтан организмнің әр түріне тән оздерінің шартсыз рефлекстері болады. Бұл рефлекстердің рефлекторлы доғасы жүйке жүйесінің томенгі дәрежедегі жұлын, сопақша ми секілді бөлімдері аркылы қалыптасады да, ми сыңарларының қыртыстары қатыспай-ақ іске аса береді. Шартсыз рефлекстер негізінен ұрықтық кезенде де, бала туганнан кейін де қалыптаса береді. Айталық, қорғаныс рефлекстері туғаннан-ақ болады, ал жыныс рефлекстері жыныстық жетілу мерзімінде пайда болады. Олардың рефлекторлы доғасы өзгермейді.
Шартты рефлекстер тұқым қуаламайды, тек өмір тәжірибесінің негізінде, сыртқы ортамен байланыстың арқасында пайда болып отырады. Әркімнің өзінің тұрмыс жағдайына қарай әртүрлі шартты рефлекстері болады. Олардың рефлекторлы доғасы ми сыңарларының қыртысында қалыптасады. Сондықтан ми сыңарларының қыртысы болмаса, шартты рефлекстердің кейбіреуі пайда болғанымен, олардың тіршілікке маңызы онша емес.
Шартты рефлекстер организмді сыртқы ортаның өзгермелі жағдайларына бейімдейді. Балалардың шартты рефлекстерін бақылау арқылы олардың миының даму дәрежесін, ақыл-ойының дамуын бақылауға болады. Барлық балаларда шамамен бір мезгілде пайда болатын шартты рефлекстерді (тұрақты шартты рефлекстерді) бақылай отырып, бала дәрігерлері оның жоғары жүйке әрекетінің дамуын біледі.
Барлық шартты рефлекстердің қалыптасуы үшін сыртқы ортаның қосымша белгілі бір жағдайларын тудыру керек:
- әсер етуші шартты және шартсыз тітіркендіргіштердің болуы;
- шартты тітіркендіргіштердің әсері шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен сәл бұрынырақ басталып (15-20 сек), олар біраз уақыт бірге әсер етуі тиіс;
- тітіркендіргіштердің тұракты ретпен әсер етуі; аталган жағдайлардың ұзақ уақыт көп қайталануы; шартты тітіркендіргіштің шартсыз тітіркендіргіштен өлсіздеу болуы;
- жүйке жүйесінің маңызды болімі — ми қыртысының қызмет қабілетінің дұрыс қалыпта болуы.
Шартты рефлексті тудыру тәжірибесінде сыртқы ортаның белгілі бір жағдайын шартты тітіркендіргіш ретінде пайдалана береді. Ал шартсыз тітіркендіргіш организм үшін маңызды әсер болуы керек. Ол шартты тітіркеңдіргіштің әсерін бекітетін болғандықтан кобінесе тамақты немесе ауру сезімін тудыратын әсер ді пайдаланады.
Балаларда шартты рефлекстерді тудыру үшін 3 жасқа дейін шартты әсер ретінде баланың ұнататын тамағын немесе ойыншықты қолданады. Мысалы, баланы жүргізіп үйреткенде шақырушы кісі кәмпитті (егер бұрын кәмпит жеп жүрген бала болса) немесе жаңа ойыншықты көрсетіп шақырады да бала тәй-тәй басып келсе, кәмпитті/ ойыншықты бере қояды. Кейіннен кәмпитті алуға ұмтылған бала аяғын тезірек басуға мәжбүр болады (кәмпит үстаған адам бала алға басқан сайын шегініп, ара қашықтығын ұзартады), сөйтіп баланың жүруін тездетеді.
        
        Жоғары дәрежелі нерв қызметі туралы жалпы түсінік. Жоғары жүйке әрекетіне
ми сыңарлары мен оның қыртысының қызметі ... ... ... әрекеті адам
организмінің сыртқы ортамен карым-қатынасының тиімді қалыптасуын зерттейді.
Жоғары дәрежедегі ... ес, ... ... ... ... түс ... т. с. с. ми сыңарлары мен олардың қыртысының негізгі қызметі болып
есептеледі.
Мұғалімдер жоғары ... ... жете ... ... ... мінез-
құлықтарын біліп, оқыту, үйрету, тәрбиелеу жұмыстарын жөнге ... ... ... ... ... ... ... алады.
Жоғары жүйке әрекеті туралы ілімнің негізі болып шартты және шарттсыз
рефлекстер ... ... И. П. ... ... рефлекстерді екі топқа
шартты және шартсыз рефлекстер деп болгені айтылған. ... ... ... ... ... ... үшін қажет. Балалардың шартсыз
рефлекстерін туысыменен тексеру арқылы олардың жүйке жүйесінің дамуын
анықтайды. Шартсыз рефлекстер туа пайда болып, өздерінің ... ... ... ... қажет етпейді: тітіркендіргіш әсер етісімен
шартсыз жауап пайда болады. Олар тұқым қуалайды, сондықтан организмнің әр
түріне тән оздерінің шартсыз рефлекстері болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сопақша ми
секілді бөлімдері аркылы қалыптасады да, ми сыңарларының қыртыстары
қатыспай-ақ іске аса ... ... ... ... ... ... бала ... кейін де қалыптаса береді. Айталық, қорғаныс рефлекстері
туғаннан-ақ болады, ал ... ... ... ... ... ... Олардың рефлекторлы доғасы өзгермейді.
Шартты рефлекстер тұқым қуаламайды, тек өмір тәжірибесінің негізінде,
сыртқы ортамен байланыстың арқасында ... ... ... Әркімнің өзінің
тұрмыс жағдайына қарай әртүрлі шартты рефлекстері болады. ... ... ми ... ... ... ... ми
сыңарларының қыртысы болмаса, шартты рефлекстердің кейбіреуі пайда
болғанымен, олардың тіршілікке ... онша ... ... ... сыртқы ортаның өзгермелі жағдайларына
бейімдейді. Балалардың шартты рефлекстерін бақылау ... ... ... дәрежесін, ақыл-ойының дамуын бақылауға болады. Барлық балаларда
шамамен бір ... ... ... ... ... ... ... бақылай отырып, бала дәрігерлері оның жоғары жүйке әрекетінің
дамуын біледі.
Барлық ... ... ... үшін сыртқы ортаның қосымша белгілі
бір жағдайларын тудыру керек:
- әсер етуші шартты және шартсыз тітіркендіргіштердің болуы;
- шартты тітіркендіргіштердің әсері ... ... ... ... ... (15-20 сек), олар ... ... бірге әсер етуі тиіс;
- тітіркендіргіштердің тұракты ретпен әсер етуі; аталган жағдайлардың ұзақ
уақыт көп қайталануы; шартты тітіркендіргіштің ... ... ... ... ... ... ... — ми қыртысының қызмет қабілетінің дұрыс
қалыпта болуы.
Шартты рефлексті тудыру тәжірибесінде сыртқы ортаның белгілі бір жағдайын
шартты тітіркендіргіш ... ... ... Ал шартсыз тітіркендіргіш
организм үшін маңызды әсер болуы керек. Ол шартты тітіркеңдіргіштің әсерін
бекітетін болғандықтан кобінесе тамақты немесе ауру ... ... ... пайдаланады.
Балаларда шартты рефлекстерді тудыру үшін 3 жасқа ... ... ... баланың ұнататын тамағын немесе ойыншықты қолданады. Мысалы, ... ... ... кісі кәмпитті (егер бұрын кәмпит жеп жүрген
бала болса) немесе жаңа ... ... ... да бала тәй-тәй басып
келсе, кәмпитті/ ойыншықты бере қояды. Кейіннен кәмпитті алуға ұмтылған
бала аяғын тезірек басуға ... ... ... ... адам бала ... ... ... ара қашықтығын ұзартады), сөйтіп баланың жүруін
тездетеді.
Бала өсе келе оның екінші сигнал жүйесі дамыған сайын, шартты
тітіркендіргіш ... ... ... ... Сөз ... шартты
рефлексті тудыру үшін 3 жасқа дейінгі балаларда ... үш ... ... ... ... ... бала тез, уақытында сөйлеп үйренеді:
1. Үйретіліп отырған сөздің магынасына байланысты бейненің болуы және
алғаш кезде оның тұрақты болуы. Мысалы, «әке» ... ... ... үшін «әке»
деп айтып отырып, әкесін көрсету керек.
2. Сөзді айтушының болу керек және алғаш кезде ол да тұрақты бір ... ... ... ... Сөзді айтушы болмаса, бала сөйлеп үйренбейді.
Мысалы, сақау адамдардың баласы сөйлеу қабілеті бола ... ... ... Бала сөздің мағынасына байланысты затты дұрыс тұруы керек, яғни баланың
денесі кеңістікте дұрыс орын алуы ... ... ... және жас ... Мидағы қозу мен тежелу
бір-бірімен байланысты өтеді. Табиғатта организмнің қызметін тудыратын
мидағы нерв клеткаларының ... ... ... тоқтату қажеттілігі
жиі кездеседі. Мұнд айда мидағы тежелудің маңызы алға шығады. Қалыпты
жағдайда мидағы қозу мен тежелу дәл қажетті ... ... ... ... не ... ... ... 2 түрлі болады: сыртқы немесе шартсыз
және ішкі немесе шартты тежелу.
1-сурет. Шартты рефлекстердің пайда ... ... ... — ми ... көру орталығы, 2 — ми қыртысындағы ас қорыту орталығы,
3 — ... ... ... ... орталығы, 4 — сілекей безі, 5 — ... ы р т қ ы ... туа ... ... Ол шартты рефлекторлы түрде пайда
болған кезде сыртқы ортаның күшті немесе үзақ әсер ететін басқа бір
тітіркендіргішіне байланысты байқалады. ... ... ми ... ... қозу ... ... болып, индукциялы түрде бұрынғы шартты жауапты
тудырған козу ошағын тежейді де ол жауап тоқтап қалады. ... ... түрі — ш е к т е н т ы с ... ... ... ... Бұл организмді
сыртқы ортаның үзақ әсерінен қорғайды.
Ш а р т т ы ... і ш к і ... ... болған шартты рефлекстің
жағдайлары езгергенде туады, яғни шартты тітіркендіргішті шартсыз
тітіркендіргішпен бекітпегенде біртіндеп шартты жауап жойыла бастайды да,
біраздан соң ... ... ... ... ... ішкі және ... ... пайда
болу ерекшеліктерін жақсы білген жөн. Сыртқы тежелу 3-4 жаста жеңіл пайда
болады. Сондықтан баланың ойын жағымды ... ... ... ... ... ... тұрған балаға қызық ойыншықты көрсете қойса, ол
жылауын тоқтатады. Яғни ... ... ... ... өте ... ... ... арасында ішкі тежелудің маңызы арта түседі. Бұл кезде баланы
ұстамдылыққа, шыдамдылыққа үйрету үшін оның ішкі ... ... ... ... бұл ... ... балаларды өлеуметтік
жағдайларға жақсы бейімдеуге, тәртіпке үйретуге болады. Баланы тек қана
өзінің тілегінің жетегінде болмай, басқалардың жағдайымен санасатындай етіп
тәрбиелеген жөн.
Шартты ... ... ... мен ... жас ерекшеліктері. Жаңа
туған сәбидің біраз ғана шартсыз рефлекстері болады. Олардың көбі ... ... ... ... алғашқы апталық өмірінен бастап оның
шартты рефлекстері пайда бола бастайды. Ғалымдардың ... ... ... ... ... рефлекстері қалыптасады: ең алдымен
тамақтану негізінде баланың денесінің кеңістікте дұрыс орын алу шартты
рефлекстері байқалады. Баланың бұл рефлекстері ... тері ... (лат. ...... ... + рецептор) мен
вестибулярлық қүрылымдарын тітіркендіруге байланысты пайда болады. Алғашқы
шартты рефлекстер өте баяу туады, олардың ... ... ... жайылады.
Баланың дамуында бағдарлау рефлекстерінің маңызы зор. Соның негізінде
балада ... орта ... ... ... ... ... 3-4 айда ... рефлекстері қалыптасып, әрі қарай жасы өскен сайын жеңілденеді.
3-5 жас арасында шартты оң рефлекстердің бекуі қиындау, себебі ... ... ... ... және ... ... тежелуі жақсы
болады. Қорғаныс тежелу ми қыртысында тез жойылады да, шартты оң
рефлекстердің ... ... ... ... Мектепке дейінгі жастағы
балалардың комплекстік шартты рефлекстерінің пайда болуы қиындай түседі:
негізінен олар ... ... жеке ... ғана туады. Сыртқы
ортаның әсер леріне байланысты пайда болған ... ... ... тез ... ... тежелуі байқалады. Бұл мектепке дейінгі
жастағы балалардың қозуы мен тежелуінің әлсіз екенін көрсетеді.
5-7 жас ... қозу мен ... ... ... ... бұл кезде,
әсіресе 6 жаста, ішкі тежелуі жақсарады, ми қыртысының жұмысы артады. Бала
16-20 минуттей бір нәрсеге зейінін тоқтата ... ... ... маңызы
төмендейді. Сондықтан 15-20 минуттей баланы оқытуға мүмкіндік пайда болады.
Бастауыш ... ... ... ... тууы жеңілденеді, ішкі
тежелудің маңызы артады, сөзге байланысты ... ... ... ... ... бола ... Бұл ... нервтік байланыстар анағүрлым
берік болады, баяу тежеледі. Сөзге байланысты ... ... ... ... ... ... ... рефлекстеріне ұқсас келеді. Шартты
оң рефлекстердің пайда болуы жеңілденеді. Баланың орталық жүйке ... мен ... ... ми ... қозуының маңызы артады.
Жоғары жүйке әрекетінің топтары. Шартты рефлекстердің пайда болуы әр
адамның жоғары жүйке әрекетінің және жеке басының ... ... ... Әр адамның жүйке жүйесінің тұқым қуалаған жеке
қасиеттері мен өмірден ... ... ... ортадан алған мағлұматын,
мінез-құлықтарын жоғары жүйке әрекетінің т о п т а р ы деп ... П. ... ... ... ... ... ми қыртысындағы қозу мен
тежелудің негізгі 3 қасиетіне байланысты 4 топқа боледі. Ол ... ... ... ... ... және алмасуы.
Қозу мен тежелудің к ү ш і деп ми қыртысындағы олардың өту дәрежесін
айтады. Негізінен ... ол ми ... нерв ... қызмет
қабілеті. Кейбір адамдардың миындағы нейрондарының жұмыс қабілеті жоғары
болып, кейбіреулерде темен және нашар болады. Соған байланысты қозу ... ... И. П. ... к ү ш т і және ә л с і з деп ... бөлген.
Қозу мен тежелудің ми қыртысындағы т е ң д і г і деп олардың бір-біріне
қатынасы мен даму дәрежесін айтады. Кей ... олар ... ... ал ... не ... не тежелуі басымырақ болады. Сондықтан қозу мен
тежелудің тендігін т е ң және тең емес деп ... ... Егер ... ... — қозғыш, тежелуі басымырақ болса — тежелгіш болуы мүмкін.
Қозу мен тежелудің а л м а с у ы деп ... ... ... ... ... тежелуге және, керісінше, тежелудің қозуға ауысу жылдамдығын
айтады. Олардың алмасуы ж ы л д а м (ш и р а қ) ... б а я у (и н е р т ... ... ... мен ... ми ... осы қасиеттеріне қарай И. П. Павлов
жануарларда жоғары жүйке эрекетінің 4 түрлі топтарын атаған:
1. Күшті үстамсыз, қозуы ... ... ... ... ... мен ... тең, ... ширақ топ.
3. Күшті, қозуы мен тежелуі тең, алмасуы баяу топ.
4. Әлсіз топ. Ми қыртысының нерв ... ... ... ... ... дамыған, тежелуі басым.
И. П. Павлов өзінің ашқан жоғары жүйке ... ... ... грек ... ... ... 4 ... сәйкес деп
есептеген. Гиппократ денедегі 4 түрлі сүйықтардың өзара қатынасына
байланысты адамның мінез темпераментін 4 топқа бөлген. Олар холерик (грек.
холе — сары от), ... ... ... ... ...... және ... (мелайне холе — қара өт). Күшті, ұстамсыз топ
Гиппократтың холерик темпераментіне, күшті тең жылдам — сангвиник, күшті
тең баяу -: ... ... ... топ — ... темпераментіне
сәйкес.
Аталған 4 топтың аралас түрлері жиі кездеседі. Әсіресе, осіп дами келе,
баланың жасы үлғайған сайын ержеткенде аралас топтар кобірек орын алады.
Сигналдарды және ... ... ... мүшелер жүйесін 1-ші сигнал
жүйесі деп, ал сол сигналдардың сөзбен белгісін «сигналдың сигналы» деп
атады. ... және ... ... ... ... сөз
сигналдарына, сөйлеуге байланысты жай сигналдарды сөзбен белгілеу және оны
қабылдау ... ... оны ... ... ... деп ... және екінші сигнал жүйелері бір-бірімен тығыз байланысты. Адам
баласында барлық түсініктер, керіністер, құбылыстар мен ... сөз ... Бұл 1-ші ... ... ... 2-ші ... ... білдіреді. Баланың өміріндегі оқыту мен үйретудің және оның
өзінің творчествалық әрекеттері 2-ші ... ... ... ... Ол ... ең ... дәрежесіне табиғат пен қоғамды тану арқылы
жетеді. Бала ... ... ... абстрактылы жалпылама ойлау дәрежесіне
өтеді.
Адамдағы жоғары нерв әрекетінің арнайы топтары. 2-ші сигнал жүйесінің
дамуына байланысты тек қана адамға тән, ... ... ... түрінде
болмайтын жоғары жүйке әрекетінің топтық ерекшеліктерін ескере отырып, И.
П. Павлов адамның жоғары жүйке әрекетінің ... ... ... ... керкем суретті және аралас (орташа) топтар.
Адамның жекеленген топтар жүйесінің негізі етіп, И. П. Павлов екі
сигналдық жүйенің күш қатынасын ... ... ... ... ... ... екі сигнал жүйесі арасындағы мәліметтің берілу
тәртібіне байланысты адамның топтарын төртке болуге болады:
Тіл. Бала тілінің дамуы. Бала тілінің дамуы дыбыс ... ... ... ... және ... ... сәйкес қалыптасады.
Тілдің дамуы үшін, басқа адамдармен болатын қарым-қатынастың маңызы зор.
Жаңа туған бала дыбыс аппараттарының шартсыз қимыл рефлекстеріне байланысты
мағынасыз үн ... ... 2-ші ... ... ... ... ересек адамға
еліктеп кейбір дауысты дыбыстарды қайталай бастайды, 3-ші айға жеткенде гу-
гулейді, былдырақтап сөйлегісі ... ... мен ... оның ... ... сөйлеуге дайындайды.
5-6 айдан кейін еліктеу арқылы жеке ... сөз ... ... 6-7 айда ... ... қайталауға тырысады. Бірақ Бұл
кезде, әсіресе жарты жарқа дейін, балаларда 1-ші сигнал жүйесі ғана
дамығандықтан создің мағынасы жеке дыбыс ретінде қабылданады, бала ... ... ... айта ... Ал ... жастан аса создің
мағынасын түсіну қабілеті дами бастайды.
1,5 жаста сөз бен заттардың арасында байланыс ... ... ... ... Баланың ми қыртысында дыбыс орталығы мен сөйлеу
орталығының ... ... ... пайда бола бастайды. Кейіннен ол
күшейіп, сөздерді құрастыру, 2-3 сөздің басын құрау қабілеттері пайда
болады. Дені сау, жақсы дамып келе жатқан ... бір ... 6-10, ... 250-300, үш ... 1500, төрт ... 4000, ... ... 4-5 мыңдай
сөз қоры жиналады. Баланың тәрбиесіне, жоғары жүйке әрекетінің тобына, қозу
мен тежелудің қасиеттеріне байланысты балалардың сөз қорының мөлшері
әртүрлі.
Баланың тілінің дамуына 3 пен 4 ... ... ... ерекше. Бұл кезде
тіл байлығын көбейтуге, сөздің мағынасын дұрыс түсіндіруге көбірек ... жөн. ... ... ... ... тіл байлығын дамытуда түрлі
ойыншықтардың, әңгімелердің, балалармен қыдырып жүрген кезде сыртқы ортамен
танысуының маңызы үлкен.
7 ... ... ... ... ... иақтылы әсерге байланысты
сөздері жақсы сақталады. Бұл кездегі баланың санасы нақтылы
тітіркендіргіштің әсерінен дамиды.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... тіл маңызды орын
алады. Баланы жауап беруге үйретуден бастап, оның «ішінен» сөйлеу қабілеті
дамиды. Ішкі ойын дәл ... ... ... жеке ... ... ... дамуына байланысты. Мұнд а баланы дұрыс сөйлетіп, ойын дәл айтуға
үйретуде мүғалімнің, тәрбиешінің, ... ... ... ... ... ... жаттап айтуды ғана машықтамай, оның ойлау қабілетін,
дарынын дамыту керек. Жастардың ойы ішкі тіл ... ... ... ... ... онда ... тілі дұрыс жаттығып,
жақсы дамиды.
Баланың жасы ұлғая келе абстрактылы ойлау жақсы дами бастайды, сөйтіп
баланың сана сезімінің артуы күшейген сайын ... ... ... маңызы
арта түседі, бірінші сигнал жүйесінен басымырақ болады.
Баланы оқыту ... тіл ... ... ... ... санасы арта
түседі. Оқу-тәрбие жұмысын дұрыс үйымдастыру арқылы оның жоғары жүйке
әрекетін жақсы дамытуға болады. Бұл кезде тәрбие жұмысын мүғалімдер мен ... ... ... ... ... аса ... болады.
Ес. Бала есінің дамуы. Ес, есте сақтау қабілеті аз ... ... Ол ... ... қарағанда 3 бөліктен түрады: ақпаратты
қабылдау, оны сақтау және мезгілінде қайтадан жаңғырту, яғни еске түсіру.
Бұл — үшеуін еске сақтаудың 3 ... Олар ... ... ... ... физиологиялық негізіне келсек, ол өте күрделі қызметтің
бірі.
Мәліметтердің келу жолына байланысты ақпаратты қабылдау белсенді қызметтің
күрделі түрі. Мәліметтерді қабылдап, талдасымен қажеттісін еске ... Бұл ... ... консолидация (лат. консолидация — бітелу,
бекіту, нығайту, нықтау) кезеңі деп ... ... ... тұрақты ес
іздеріне айналмайды.
Еске сақтау әдістеріне қарай, ес: механикалық және саналы, ерікті және
еріксіз деп ... ... ... ес — жеке ... ... қуалаған
қасиеттердің нәтижесі деп те айтуға болады.
Қысқа мерзімдік ес жүйке импульстерінің нейрондар тізбегі ... ... ... ... Ұзақ мерзімдік еске айналады, яғни молімет сақталып,
нығаяды.
Ұзақ мерзімдік ес нуклеотидтерде синтезделіп, нуклеин ... ... ДНК) ... ... ... ес ... ... негізделген.
Бастауыш сынып оқушыларында көрнекті бейнелі ес, яғни ... ... ... ... ... алуға байланысты ес бірінші орында
болады. Баланың жасы үлғая келе, абстрактылы ес, яғни ... ... ... ... орын ... мерзімдік ес балада 3-4 айдан кейін іске қосылады. ... ... ... еске ... ... ... 2 ... — бірнеше айға, 4 жаста
— бір жылдан аса, 5 ... — өмір ... еске ... ... ... дейін еріксіз еске сақтау қабілеті, одан әрі қарай ерікті еске
айналады. Оның дамуында жыныстық айырмашылық ... ер ... ... ... ... ... дами ... ал қыз балаларда 11-14 жастар
арасында жоғары болады. 14 жастан әрі қарай еске ... ... ер ... қыз ... бірдей дәрежеде қалыптасады.
Адамның есі 20-25 жасқа дейін қалыптасып, дамиды. Оның ... ... ... ... зор. Бұл осы мезгілдегі естің дамуына байланысты аса
маңызды жағдай: жаттықтырған сайын ес жақсарады, қабілеті артып, одан әрі
дами береді! ... ес ... ... энгра м м а (гр. Эн — ішкі + грамма —
жазба ... ... ... ... ... ... Сондықтан неғүрлым
көп оқып, естіп білуге ынталанған жастардың еске ... ... ... ... дамиды. Ал еріншектікке салынған жастардың ісіне лайық ақыл-
ойының дамуы да нашар болады.
Эмоция, оның түрлері, физиологиялык негізі. ... ... ... латын
тілінде эмовере — қобалжу, қозу деген мағынада тараған термин. Бұл жоғары
жүйкенің күрделі, қиын ... ... бір ... Сондықтан осы күнге
дейін эмоция туралы нақтылы анықтама жоқ. Дегенмен көптеген ғалымдардың
қағидаларын ... ... ... ішкі ... ... ... ортадан
алған сезімдерінің негізінде қалыптасқан көңіл-күйінің көріністерін эмоция
деп атауға болады. Ол адамның сыртқы ... ... ... ... ... тітіркендіргіштің әсеріне көрсететін организмнің
жауабы. Эмоция адамның бетінің әлпетін, денесінің қалпын, мимикасын, сөз
интонациясын, дауыс ырғағын қан тамырларының жағдайын ... ... Олар ... ішкі ... анық ... ... айтқанда,
эмоциялық реакциялар вегетативтік реакциялармен сипатталады. Неғүрлым
вегетативтік өзгеріс күшті болса, соғүрлым эмоцияның дәрежесі жоғары
болады.
Жаңа туған сәбидің эмоция ... ... ... ... ... ... жылар алдында зорланып, беті қызарады) арқылы білінеді.
Кейіннен оның эмоциясының сипаты өзгереді. Баланың әрекеттерінің бәрі оның
көңіл-күйінің белтілібір ... ... ... ... ... ... оң ... қалыптасады. 2-4 жас арасында жағымсыз эмоция
белгілері туады. Мысалы, заттардың белгісін, түсін айыра бастап, эмоциялық
өзгерістерімен оның жағымды-жағымсызын білдіре алады. Жағымды эмоциялар ... ... ... ... ... ... ... тікелей қарым-
қатынастың негізінде қалыптасады. Сондықтан бұл кезде балаларда
сұйіспеншілікке сұйіспеншілікпен жауап беруге байланысты жағымды
эмоцияларды ... аса ... ... ... ... Әсіресе, мектепке дейінгі жастағы
балалар бір қалыптан екінші қалыпқа тез ... ... ... психикалық эмоцияның барлық түрлерінің белгілерін
көрсете бастайды. Әсіресе қуаныш, ренжу, қарсыласу іспетті эмоцияның
түрлері дамиды. Бастауыш сынып оқушыларын ... ... ... ... азайтып, жағымды эмоцияларын дамыту мүмкіндігі мол.
Сондықтан оқу-тәрбие жұмыстарында мұны ескеру қажет. Баланың еңбектегі және
оқудағы жетістіктерін жөнімен пайдалана отырып, дұрыс ... ... ... өзін-өзі ұстай алуға үйрету, теріс эмоциясын тежеп, көңіл-
күйінің жетегінде кетуден сақтауға болады.
12-16 жаста эмоцияның барлық түрлері толық қалыптасады. Бұл ... ми ... ... ... ... ... ... көбірек көзге түседі және себебі түсініксіз жағдайы — теріс
эмоцияға бейім келеді. Бұл саладағы зерттеулерді жалғастыру аса маңызды.
Әрине, өмірдің, түрмыстың, мектептегі ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Тәжірибелі мүғалім оқушының есте сақтау қабілетін дамыту үшін жағымды
эмоцияның әсерін пайдаланды. Оқушының берген жақсы жауабын мақтап,
басқаларға үлгі етіп жариялайды. Сонда ол ... ... ... ... ... ... оның физиологиялық негіздері мен жас ерекшелігі. Ұйқы адам
организмінің қалыпты қызмет атқаруы мен тірлігін сақтауға қажетті жағдай.
Ұйқы кезінде ... ... ... ... ... ... ... зат алмасуы, бүлшық еттердің тонусы, ас қорыту, ... ... ... мүшелерінің қызметі төмендеп, дене түлғасының бүлшық еттері
босайды. Тыныс жиілігі, жүректің соғуы азаяды. Ұйқы дағы адамның миындағы
нерв клеткаларының өзара байланыстары жөнге ... ... ... ... есте ... Ол ... ... күшейеді, нейрондардың энергия қоры қалпына келтіріледі, сондықтан
ұйқы қандай да болмасын организмге өте қажет.
Ұзақ уақыт ұйқы кемігенде ... ... ... есте ... ... ... нашарлап кетеді, денсаулығы бүзылады. Тіпті ұзақ
мерзім ұйқысы ... ... ... өзгерістер пайда болып, психоз,
невроз ауруларының, шаршау, қалжырау белгілері орын алады.
И. П. Павлов пен оның шәкіртгерінің зерттеулері ... ұйқы мен ... ... бір ... анықталды. Ояу жүргенде ішкі тежелу нерв
клеткаларының жеке топтарында ғана байқалады. Ал үйықтағанда күллі ми
қыртыстары мен қыртысасты құры-лымдарына тарайды. И. П. ... ... ... ... ... жайылған қорғаныс те ж е л у і.
Қазіргі мәліметтер бойынша ми бағанасында ұйқы мен сергектікке әсер етуші
нерв ... ... ... болады. Ұйқы ның пайда болуына
таламус, гипоталамус пен торлы құрылымның маңызы бар ... ... пен ... ... ұйқы ... бар, ал торлы құрылымда
сергектік орталық бар деп есептейді.
Ұйқыдағы ... ... ... ... 80-90 минөт сайын баяу
ырғақтар ояу кездегіге үқсас жылдам ырғаққа ауысатынын бақылаған. Ондай
кезде көз алмасы жылдам-жылдам қозғалып, пульс пен тыныс жиілігі ... ... ұйқы ның ... ... яғни ... ұйқы деп ... ... электр белсенділігі сергек кездегідей болғанымен организмнің
сыртқы ортамен байланысы болмайды, оның сигналдарын қабылдау тежелген.
Кезекті күнделікті ұйқы ... ... ... ... ... ... ... байланысты деп есептеледі.
Ұйқы дағы адам осы кезде түс көреді. Жылдам ұйқы адам организміне аса
қажетті. Егер үйықтағанда ол ... ... бір ... ... ... жүйке
жүйесінің козгыштығы күшейіп, күндіз ашуланшақ болады, ал Ұзақ мерзімге
созылса, адам науқастанады. Жылдам ұйқы ... ... ... баяу ... байқалатын кезендерін б а я у ұйқы немесе
ортодоксты ұйқы деп атайды. Кезекті түндегі бір ұйқы бірнеше ... Әр ... ... және баяу ұйқы ... бар. Таңға жақын оянар
кезде жылдам ұйқы байқалады, сондықтан оянған адамда түс көру сезімі ... көру ... түс ... жатқанда оянса ғана пайда болады, оянбаса ондай
сезім ... ... ұйқы 5 ... құралады: бір белсенді жылдам ұйқы
кезеңі жөне 4 баяу кезендер. Олардың биологиялық ырғақтары шамамен 1 сағат
30 минөт сайын ... ... өсіп ... ... ұйқы мен ... жүру ... ... Жаңа туған сәби алғашқы күндері тәулігіне 21 сағаттай үйықтайды.
Біртіндеп оның ұйқы сы ... ... ... ... 1 ... жақындаған
баланың ұйқы сының үзақтығы 14 сағат, 4 жаста — 12, 10 жаста — 10-11,
ересек ... 7-8 ... ... 5-6 жастың маңызы ерекше: Бұл кезде күндізгі ұйқы
тоқталып, 1 ... екі ... ғана ... ояу жүру ... ... ... ... Сондықтан баланың түнгі ұйқысы бұзылғанда оның
организмі әлсіреп, тез шаршау белгілері туады. Бала күн кестесіндегі еңбек
уақыты мен ұйқы ... ... ... оның ... ... пайда
болады. Ондай баланың еңбегінің нәтижесі төмендеп кетеді.
Бала мезгілінде дұрыс үйықтау үшін жатар алдында ауыр тамақ ішпеуі тиіс.
Ауыр тамақты ... ... ... 2-3 ... ... қабылдап, жатарда
жеңіл-желпі аз мөлшерде ішу керек (айталық, 1 кесе айран не сұт, ... ... ... төсегі жайлы, бөлмесінің ауасы таза, температурасы
20-22° С болғанда ұйқы сы дұрыс ... ... бала ... ... сәл ашық болып, қыста жатар алдында жарты сағаттай желдендіріп
алу маңызды. Баланың ұйықтайтын ... ... ... келмейтіндей,
пәтердің тыныш жағында орналасқаны дұрыс. Баланы жатар алдында жылы сумен
аяқ-қолдарын жуындырып, денесіне шақ, қыспайтын, жүмсақ, мақта-матадан
тігілген жатын ... ... ... ... 1-2 сағат бүрын баланың
жүйке жүйесін қоздыратын ойындарды, әңгімелер айтуды немесе оқуды тоқтатып,
оның ... ... ... ... ... баяу ... ырғақты
дауыспен айтқан жөн.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар неврологиясын зерттеудің негізгі әдістері6 бет
Шартты және шартсыз рефлекстер28 бет
"Мәтіндік редакторде кесте құру."18 бет
n-ші ретті, коэффициенттері айнымалы біртекті сызықтық дифференциалдық теңдеулерді жалпыланған Абель формуласын пайдаланып шешу36 бет
Ірі қара малдарының қоңдылық дәрежесі3 бет
Адамдарға зақым алу күю және үсік шалған жағдайда көмек көрсету7 бет
Анықталмаған теңдеулерді шешудің жаңа әдістері23 бет
Ауыспалы таңбалы қатарлар. Тейлор және Маклорен қатарлары.3 бет
Екінші дәрежедегі банктер және олардың қызметі39 бет
Екінші ретті қисықтар. Парабола2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь