Жоғары дәрежелі нерв қызметі туралы жалпы түсінік


Жоғары дәрежелі нерв қызметі туралы жалпы түсінік. Жоғары жүйке әрекетіне ми сыңарлары мен оның қыртысының қызметі жатады. Жоғары жүйке әрекеті адам организмінің сыртқы ортамен карым-қатынасының тиімді қалыптасуын зерттейді. Жоғары дәрежедегі қызметтер: ес, сана, ойлау, коңіл-күйі, үйқы, түс көру, гипноз т. с. с. ми сыңарлары мен олардың қыртысының негізгі қызметі болып есептеледі.
Мұғалімдер жоғары жүйке әрекетін жете түсіну арқылы балалардың мінез-құлықтарын біліп, оқыту, үйрету, тәрбиелеу жұмыстарын жөнге келтіріп, жан-жақты білімді, дұрыс дамыған жастарды тәрбиелей алады.
Жоғары жүйке әрекеті туралы ілімнің негізі болып шартты және шарттсыз рефлекстер болып табылады. И. П. Павлов барлық рефлекстерді екі топқа шартты және шартсыз рефлекстер деп болгені айтылған. Шартсыз рефлекстер алғашқы кезде организмнің тірлігін сақтау үшін қажет. Балалардың шартсыз рефлекстерін туысыменен тексеру арқылы олардың жүйке жүйесінің дамуын анықтайды. Шартсыз рефлекстер туа пайда болып, өздерінің орындалуы үшін ешқандай қосымша жағдайларды қажет етпейді: тітіркендіргіш әсер етісімен шартсыз жауап пайда болады. Олар тұқым қуалайды, сондықтан организмнің әр түріне тән оздерінің шартсыз рефлекстері болады. Бұл рефлекстердің рефлекторлы доғасы жүйке жүйесінің томенгі дәрежедегі жұлын, сопақша ми секілді бөлімдері аркылы қалыптасады да, ми сыңарларының қыртыстары қатыспай-ақ іске аса береді. Шартсыз рефлекстер негізінен ұрықтық кезенде де, бала туганнан кейін де қалыптаса береді. Айталық, қорғаныс рефлекстері туғаннан-ақ болады, ал жыныс рефлекстері жыныстық жетілу мерзімінде пайда болады. Олардың рефлекторлы доғасы өзгермейді.
Шартты рефлекстер тұқым қуаламайды, тек өмір тәжірибесінің негізінде, сыртқы ортамен байланыстың арқасында пайда болып отырады. Әркімнің өзінің тұрмыс жағдайына қарай әртүрлі шартты рефлекстері болады. Олардың рефлекторлы доғасы ми сыңарларының қыртысында қалыптасады. Сондықтан ми сыңарларының қыртысы болмаса, шартты рефлекстердің кейбіреуі пайда болғанымен, олардың тіршілікке маңызы онша емес.
Шартты рефлекстер организмді сыртқы ортаның өзгермелі жағдайларына бейімдейді. Балалардың шартты рефлекстерін бақылау арқылы олардың миының даму дәрежесін, ақыл-ойының дамуын бақылауға болады. Барлық балаларда шамамен бір мезгілде пайда болатын шартты рефлекстерді (тұрақты шартты рефлекстерді) бақылай отырып, бала дәрігерлері оның жоғары жүйке әрекетінің дамуын біледі.
Барлық шартты рефлекстердің қалыптасуы үшін сыртқы ортаның қосымша белгілі бір жағдайларын тудыру керек:
- әсер етуші шартты және шартсыз тітіркендіргіштердің болуы;
- шартты тітіркендіргіштердің әсері шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен сәл бұрынырақ басталып (15-20 сек), олар біраз уақыт бірге әсер етуі тиіс;
- тітіркендіргіштердің тұракты ретпен әсер етуі; аталган жағдайлардың ұзақ уақыт көп қайталануы; шартты тітіркендіргіштің шартсыз тітіркендіргіштен өлсіздеу болуы;
- жүйке жүйесінің маңызды болімі — ми қыртысының қызмет қабілетінің дұрыс қалыпта болуы.
Шартты рефлексті тудыру тәжірибесінде сыртқы ортаның белгілі бір жағдайын шартты тітіркендіргіш ретінде пайдалана береді. Ал шартсыз тітіркендіргіш организм үшін маңызды әсер болуы керек. Ол шартты тітіркеңдіргіштің әсерін бекітетін болғандықтан кобінесе тамақты немесе ауру сезімін тудыратын әсер ді пайдаланады.
Балаларда шартты рефлекстерді тудыру үшін 3 жасқа дейін шартты әсер ретінде баланың ұнататын тамағын немесе ойыншықты қолданады. Мысалы, баланы жүргізіп үйреткенде шақырушы кісі кәмпитті (егер бұрын кәмпит жеп жүрген бала болса) немесе жаңа ойыншықты көрсетіп шақырады да бала тәй-тәй басып келсе, кәмпитті/ ойыншықты бере қояды. Кейіннен кәмпитті алуға ұмтылған бала аяғын тезірек басуға мәжбүр болады (кәмпит үстаған адам бала алға басқан сайын шегініп, ара қашықтығын ұзартады), сөйтіп баланың жүруін тездетеді.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Жоғары дәрежелі нерв қызметі туралы жалпы түсінік. Жоғары жүйке әрекетіне
ми сыңарлары мен оның қыртысының қызметі жатады. Жоғары жүйке әрекеті адам
организмінің сыртқы ортамен карым-қатынасының тиімді қалыптасуын зерттейді.
Жоғары дәрежедегі қызметтер: ес, сана, ойлау, коңіл-күйі, үйқы, түс көру,
гипноз т. с. с. ми сыңарлары мен олардың қыртысының негізгі қызметі болып
есептеледі.
Мұғалімдер жоғары жүйке әрекетін жете түсіну арқылы балалардың мінез-
құлықтарын біліп, оқыту, үйрету, тәрбиелеу жұмыстарын жөнге келтіріп, жан-
жақты білімді, дұрыс дамыған жастарды тәрбиелей алады.
Жоғары жүйке әрекеті туралы ілімнің негізі болып шартты және шарттсыз
рефлекстер болып табылады. И. П. Павлов барлық рефлекстерді екі топқа
шартты және шартсыз рефлекстер деп болгені айтылған. Шартсыз рефлекстер
алғашқы кезде организмнің тірлігін сақтау үшін қажет. Балалардың шартсыз
рефлекстерін туысыменен тексеру арқылы олардың жүйке жүйесінің дамуын
анықтайды. Шартсыз рефлекстер туа пайда болып, өздерінің орындалуы үшін
ешқандай қосымша жағдайларды қажет етпейді: тітіркендіргіш әсер етісімен
шартсыз жауап пайда болады. Олар тұқым қуалайды, сондықтан организмнің әр
түріне тән оздерінің шартсыз рефлекстері болады. Бұл рефлекстердің
рефлекторлы доғасы жүйке жүйесінің томенгі дәрежедегі жұлын, сопақша ми
секілді бөлімдері аркылы қалыптасады да, ми сыңарларының қыртыстары
қатыспай-ақ іске аса береді. Шартсыз рефлекстер негізінен ұрықтық кезенде
де, бала туганнан кейін де қалыптаса береді. Айталық, қорғаныс рефлекстері
туғаннан-ақ болады, ал жыныс рефлекстері жыныстық жетілу мерзімінде пайда
болады. Олардың рефлекторлы доғасы өзгермейді.
Шартты рефлекстер тұқым қуаламайды, тек өмір тәжірибесінің негізінде,
сыртқы ортамен байланыстың арқасында пайда болып отырады. Әркімнің өзінің
тұрмыс жағдайына қарай әртүрлі шартты рефлекстері болады. Олардың
рефлекторлы доғасы ми сыңарларының қыртысында қалыптасады. Сондықтан ми
сыңарларының қыртысы болмаса, шартты рефлекстердің кейбіреуі пайда
болғанымен, олардың тіршілікке маңызы онша емес.
Шартты рефлекстер организмді сыртқы ортаның өзгермелі жағдайларына
бейімдейді. Балалардың шартты рефлекстерін бақылау арқылы олардың миының
даму дәрежесін, ақыл-ойының дамуын бақылауға болады. Барлық балаларда
шамамен бір мезгілде пайда болатын шартты рефлекстерді (тұрақты шартты
рефлекстерді) бақылай отырып, бала дәрігерлері оның жоғары жүйке әрекетінің
дамуын біледі.
Барлық шартты рефлекстердің қалыптасуы үшін сыртқы ортаның қосымша белгілі
бір жағдайларын тудыру керек:
- әсер етуші шартты және шартсыз тітіркендіргіштердің болуы;
- шартты тітіркендіргіштердің әсері шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен сәл
бұрынырақ басталып (15-20 сек), олар біраз уақыт бірге әсер етуі тиіс;
- тітіркендіргіштердің тұракты ретпен әсер етуі; аталган жағдайлардың ұзақ
уақыт көп қайталануы; шартты тітіркендіргіштің шартсыз тітіркендіргіштен
өлсіздеу болуы;
- жүйке жүйесінің маңызды болімі — ми қыртысының қызмет қабілетінің дұрыс
қалыпта болуы.
Шартты рефлексті тудыру тәжірибесінде сыртқы ортаның белгілі бір жағдайын
шартты тітіркендіргіш ретінде пайдалана береді. Ал шартсыз тітіркендіргіш
организм үшін маңызды әсер болуы керек. Ол шартты тітіркеңдіргіштің әсерін
бекітетін болғандықтан кобінесе тамақты немесе ауру сезімін тудыратын әсер
ді пайдаланады.
Балаларда шартты рефлекстерді тудыру үшін 3 жасқа дейін шартты әсер
ретінде баланың ұнататын тамағын немесе ойыншықты қолданады. Мысалы, баланы
жүргізіп үйреткенде шақырушы кісі кәмпитті (егер бұрын кәмпит жеп жүрген
бала болса) немесе жаңа ойыншықты көрсетіп шақырады да бала тәй-тәй басып
келсе, кәмпитті ойыншықты бере қояды. Кейіннен кәмпитті алуға ұмтылған
бала аяғын тезірек басуға мәжбүр болады (кәмпит үстаған адам бала алға
басқан сайын шегініп, ара қашықтығын ұзартады), сөйтіп баланың жүруін
тездетеді.
Бала өсе келе оның екінші сигнал жүйесі дамыған сайын, шартты
тітіркендіргіш ретінде сөздің әсері пайдаланылады. Сөз әсеріне шартты
рефлексті тудыру үшін 3 жасқа дейінгі балаларда негізінен үш жағдайды алғаш
кезде сақтау керек. Сонда бала тез, уақытында сөйлеп үйренеді:
1. Үйретіліп отырған сөздің магынасына байланысты бейненің болуы және
алғаш кезде оның тұрақты болуы. Мысалы, әке деген сөзді үйрету үшін әке
деп айтып отырып, әкесін көрсету керек.
2. Сөзді айтушының болу керек және алғаш кезде ол да тұрақты бір кісі,
айталық, шешесі болуы тиіс. Сөзді айтушы болмаса, бала сөйлеп үйренбейді.
Мысалы, сақау адамдардың баласы сөйлеу қабілеті бола түра, сөйлеп үйренбеуі
мүмкін.
3. Бала сөздің мағынасына байланысты затты дұрыс тұруы керек, яғни баланың
денесі кеңістікте дұрыс орын алуы қажет.

Шартты рефлекстердін тежелуі және жас ерекшеліктері. Мидағы қозу мен тежелу
бір-бірімен байланысты өтеді. Табиғатта организмнің қызметін тудыратын
мидағы нерв клеткаларының қызметін ақырындатып немесе тоқтату қажеттілігі
жиі кездеседі. Мұнд айда мидағы тежелудің маңызы алға шығады. Қалыпты
жағдайда мидағы қозу мен тежелу дәл қажетті сотте организмнің қызметін не
үдетіп, не баяулатып отырады. Тежелу 2 түрлі болады: сыртқы немесе шартсыз
және ішкі немесе шартты тежелу.

1-сурет. Шартты рефлекстердің пайда болуыпың нсйрофизиологиялық механизмі:
1 — ми қыртысындағы көру орталығы, 2 — ми қыртысындағы ас қорыту орталығы,
3 — сопақша мидағы сілексй шығару орталығы, 4 — сілекей безі, 5 — сілекей
С ы р т қ ы тежелу туа пайда болады. Ол шартты рефлекторлы түрде пайда
болған кезде сыртқы ортаның күшті немесе үзақ әсер ететін басқа бір
тітіркендіргішіне байланысты байқалады. Мұндай жағдайда ми қыртысында жаңа
күшті қозу ошағы пайда болып, индукциялы түрде бұрынғы шартты жауапты
тудырған козу ошағын тежейді де ол жауап тоқтап қалады. Шартсыз тежелудің
бір түрі — ш е к т е н т ы с тежелу немесе қорғаныс тежелу. Бұл организмді
сыртқы ортаның үзақ әсерінен қорғайды.
Ш а р т т ы немесе і ш к і тежелу пайда болған шартты рефлекстің
жағдайлары езгергенде туады, яғни шартты тітіркендіргішті шартсыз
тітіркендіргішпен бекітпегенде біртіндеп шартты жауап жойыла бастайды да,
біраздан соң мүлде тоқтайды.
Оқыту, тәрбиелеу барысында балалардың ішкі және сыртқы тежелуінің пайда
болу ерекшеліктерін жақсы білген жөн. Сыртқы тежелу 3-4 жаста жеңіл пайда
болады. Сондықтан баланың ойын жағымды әсермен оп-оңай боліп жіберуге
болады. Мысалы, жылап тұрған балаға қызық ойыншықты көрсете қойса, ол
жылауын тоқтатады. Яғни сыртқы тежелу сөбилерді тәрбиелеуде өте маңызды
орын алады.
6-7 жастың арасында ішкі тежелудің маңызы арта түседі. Бұл кезде баланы
ұстамдылыққа, шыдамдылыққа үйрету үшін оның ішкі тежелуін пайдаланса, дұрыс
тәрбиеленеді. Тәрбиенің бұл әдісін пайдаланып, балаларды өлеуметтік
жағдайларға жақсы бейімдеуге, тәртіпке үйретуге болады. Баланы тек қана
өзінің тілегінің жетегінде болмай, басқалардың жағдайымен санасатындай етіп
тәрбиелеген жөн.
Шартты рефлекстердің пайда болуы мен тежелуінін жас ерекшеліктері. Жаңа
туған сәбидің біраз ғана шартсыз рефлекстері болады. Олардың көбі қорғаныс
және тамақтану рефлекстері. Баланың алғашқы апталық өмірінен бастап оның
шартты рефлекстері пайда бола бастайды. Ғалымдардың зерттеуінше, 5-10-шы
күндері тамақтануға байланысты шартты рефлекстері қалыптасады: ең алдымен
тамақтану негізінде баланың денесінің кеңістікте дұрыс орын алу шартты
рефлекстері байқалады. Баланың бұл рефлекстері күрделі тері рецепторлары,
проприорецепторлары (лат. проприус — әзіне меншікті + рецептор) мен
вестибулярлық қүрылымдарын тітіркендіруге байланысты пайда болады. Алғашқы
шартты рефлекстер өте баяу туады, олардың нервтік байланыстары тұрақсыз,
оңай жайылады.
Баланың дамуында бағдарлау рефлекстерінің маңызы зор. Соның негізінде
балада сыртқы орта жайында алғашқы танымдар пайда болады. 3-4 айда оның
бағдарлау рефлекстері қалыптасып, әрі қарай жасы өскен сайын жеңілденеді.
3-5 жас арасында шартты оң рефлекстердің бекуі қиындау, себебі бұл
мерзімде балалардың қорғану рефлекстері және шартты қорғаныс тежелуі жақсы
болады. Қорғаныс тежелу ми қыртысында тез жойылады да, шартты оң
рефлекстердің пайда болуына кедергі жасайды. Мектепке дейінгі жастағы
балалардың комплекстік шартты рефлекстерінің пайда болуы қиындай түседі:
негізінен олар комплексті тітіркендіргіштің жеке әсеріне ғана туады. Сыртқы
ортаның әсер леріне байланысты пайда болған шартты рефлекстер балаларда
түрақсыз, тез жайылады, шартты тежелуі байқалады. Бұл мектепке дейінгі
жастағы балалардың қозуы мен тежелуінің әлсіз екенін көрсетеді.
5-7 жас арасында қозу мен тежелу күшейе түседі. Сондықтан бұл кезде,
әсіресе 6 жаста, ішкі тежелуі жақсарады, ми қыртысының жұмысы артады. Бала
16-20 минуттей бір нәрсеге зейінін тоқтата алады. Сыртқы тежедудің маңызы
төмендейді. Сондықтан 15-20 минуттей баланы оқытуға мүмкіндік пайда болады.
Бастауыш сынып оқушыларында шартты рефлекстердің тууы жеңілденеді, ішкі
тежелудің маңызы артады, сөзге байланысты төртінші, бесінші дәрежелі шартты
рефлекстері пайда бола бастайды. Бұл кездегі нервтік байланыстар анағүрлым
берік болады, баяу тежеледі. Сөзге байланысты шартты рефлекстерінің қасиеті
өзгереді: ересек адамның сөздік шартты рефлекстеріне ұқсас келеді. Шартты
оң рефлекстердің пайда болуы жеңілденеді. Баланың орталық жүйке жүйесіндегі
қозуы мен тежелуі күшейіп, ми қыртысындағы қозуының маңызы артады.
Жоғары жүйке әрекетінің топтары. Шартты рефлекстердің пайда болуы әр
адамның жоғары жүйке әрекетінің және жеке басының жүйке жүйелерінің
қасиеттеріне байланысты. Әр адамның жүйке жүйесінің тұқым қуалаған жеке
қасиеттері мен өмірден алған тәжірибесін, сыртқы ортадан алған мағлұматын,
мінез-құлықтарын жоғары жүйке әрекетінің т о п т а р ы деп жинақтайды.
И. П. Павлов жоғары жүйке әрекетінің топтарын ми қыртысындағы қозу мен
тежелудің негізгі 3 қасиетіне байланысты 4 топқа боледі. Ол қасиеттер: қозу
мен тежелудің күші, теңдігі және алмасуы.
Қозу мен тежелудің к ү ш і деп ми қыртысындағы олардың өту дәрежесін
айтады. Негізінен алғанда, ол ми қыртысындағы нерв клеткаларының қызмет
қабілеті. Кейбір адамдардың миындағы нейрондарының жұмыс қабілеті жоғары
болып, кейбіреулерде темен және нашар болады. Соған байланысты қозу мен
тежелудің күшін И. П. Павлов к ү ш т і және ә л с і з деп екіге бөлген.
Қозу мен тежелудің ми қыртысындағы т е ң д і г і деп олардың бір-біріне
қатынасы мен даму дәрежесін айтады. Кей адамда олар бірдей дамыған, ал енді
біреулерде не қозуы, не тежелуі басымырақ болады. Сондықтан қозу мен
тежелудің тендігін т е ң және тең емес деп екіге бөлген. Егер қозуы басым
болса — қозғыш, тежелуі басымырақ болса — тежелгіш болуы мүмкін.
Қозу мен тежелудің а л м а с у ы деп олардың бір-біріне ауысу жылдамдығын,
яғни қозудың тежелуге және, керісінше, тежелудің қозуға ауысу жылдамдығын
айтады. Олардың алмасуы ж ы л д а м (ш и р а қ) немесе б а я у (и н е р т т
і) болуы мүмкін.
Қозу мен тежелудің ми қыртысындағы осы қасиеттеріне қарай И. П. Павлов
жануарларда жоғары жүйке эрекетінің 4 түрлі топтарын атаған:
1. Күшті үстамсыз, қозуы тежелуден басым топ.
2. Күшті, қозуы мен тежелуі тең, алмасуы ширақ топ.
3. Күшті, қозуы мен тежелуі тең, алмасуы баяу топ.
4. Әлсіз топ. Ми қыртысының нерв клеткаларының қызмет қабілеті томен,
қозуы нашар дамыған, тежелуі басым.
И. П. Павлов өзінің ашқан жоғары жүйке әрекетінің жануардағы топтары
дөрігер грек ғалымы Гиппократтың айтқан 4 темпераментіне сәйкес деп
есептеген. Гиппократ денедегі 4 түрлі сүйықтардың өзара қатынасына
байланысты адамның мінез темпераментін 4 топқа бөлген. Олар холерик (грек.
холе — сары от), сангвиник (сангвине -қан), флегматик (флегма — кілегей
шырын) және меланхолик (мелайне холе — қара өт). Күшті, ұстамсыз топ
Гиппократтың холерик темпераментіне, күшті тең жылдам — сангвиник, күшті
тең баяу -: флегматик, әлсіз тежелгіш топ — меланхолик темпераментіне
сәйкес.
Аталған 4 топтың аралас түрлері жиі кездеседі. Әсіресе, осіп дами келе,
баланың жасы үлғайған сайын ержеткенде аралас топтар кобірек орын алады.
Сигналдарды және оларды қабылдауға қатысатын мүшелер жүйесін 1-ші сигнал
жүйесі деп, ал сол сигналдардың сөзбен белгісін сигналдың сигналы деп
атады. Еңбектің және өлеуметтік дамудың нөтижесінде адамда сөз
сигналдарына, сөйлеуге байланысты жай сигналдарды сөзбен белгілеу және оны
қабылдау қабілеті дамыған, оны екінші сигнал жүйесі деп атайды.
Бірінші және екінші сигнал жүйелері бір-бірімен тығыз байланысты. Адам
баласында барлық түсініктер, керіністер, құбылыстар мен сезімдер сөз бен
белгіленеді. Бұл 1-ші сигнал жүйесінің қозуы 2-ші сигнал жүйесіне
ауысатынын білдіреді. Баланың өміріндегі оқыту мен үйретудің және оның
өзінің творчествалық әрекеттері 2-ші сигнал жүйесінің дамуымен кемелденуіне
байланысты. Ол өзінің ең жоғары дәрежесіне табиғат пен қоғамды тану арқылы
жетеді. Бала нақтылы сезім арқылы абстрактылы жалпылама ойлау дәрежесіне
өтеді.
Адамдағы жоғары нерв әрекетінің арнайы топтары. 2-ші сигнал жүйесінің
дамуына байланысты тек қана адамға тән, басқа ешбір организмнің түрінде
болмайтын жоғары жүйке әрекетінің топтық ерекшеліктерін ескере отырып, И.
П. Павлов адамның жоғары жүйке әрекетінің арнайы топтарын үсынды: ойлы
(саналы), керкем суретті және аралас (орташа) топтар.
Адамның жекеленген топтар жүйесінің негізі етіп, И. П. Павлов екі
сигналдық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тасымалдау кызметі туралы жалпы түсінік
Нерв жүйесінің жалпы физиологиясы
Витаминдер туралы жалпы түсінік
Түйсік туралы жалпы түсінік
Темперамент туралы жалпы түсінік
Мінез туралы жалпы түсінік
Жарақаттар туралы жалпы түсінік
Түйсіктер туралы жалпы түсінік
Орталық нерв жүйесі және жоғарғы дәрежелі нерв әрекеті физиологиясы пәнінен дәріс материалдары
"Ес туралы жалпы түсінік."
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь