Биология пәні бойынша есеп шығарудың жолдары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.1 Энергетикалық алмасу және фотосинтез
1.2 Тұқым қуалаушылық және тұқым қуалаушылық заңдары
1.3 Гендердің өзара әрекеттесуі кезіндегі тұқым қуалау
1.4 Тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясы
1.5 Тіркесу және кроссинговер
1.6 Популяциялық генетика
1.7 Молекулалық биология
1.8 Экология. Қоректік тізбектер
1.9 Биометрия
2 ЗЕРТТЕУДІҢ ӘДІСТЕРІ МЕН МАТЕРИАЛДАРЫ
2.1 Гибридологиялық әдіс
2.2 Математикалық әдіс
2.3 Биометриялық есептеулер жолдары
3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ТАЛҚЫЛАУ
3.1 «Энергетикалық алмасу және фотосинтез» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
3.2 «Тұқым қуалаушылық заңдары» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
3.3 «Гендердің өзара әрекеттесуі кезіндегі тұқым қуалау» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
3.4 «Қан топтарының тұқым қуалауы» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
3.5 «Тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясы» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
3.6 «Тіркесу және кроссинговер» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
3.7 «Хромосомалардың генетикалық картасын жасау» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
3.8 «Популяциялық генетика» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
3.9 Молекулалық биология бойынша есептер шығару жолдары
3.10 Экология. Қоректік тізбектер тақырыптары бойынша есептер шығару жолдары
3.11 Биометриялық есептеулер жүргізу жолдары
3.12 Биология пәні бойынша есеп шығара білудің тиімділігі

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі:
Бүкіл дүниежүзілік білім беру кеңістігіне кіру мақсатында қазіргі кезде Қазақстанда білімнің жаңа жүйесі құрылуда. Бұл үрдіс педагогика теориясы мен оқу-тәрбие үрдісіне нақты өзгерістер енгізумен қатар елімізде болып жатқан түрлі бағыттағы білім беру қызметіне жаңаша қарауды, қол жеткен табыстарды сын көзбен бағалай отырып саралауды, жастардың шығармышылық әлеуетін дамытуды, мұғалім іс-әрекетін жаңаша тұрғыда ұйымдастыруды талап етеді.
Елбасымыз Н. Назарбаевтың «Қазақстан-2030» Қазақстан халқына арналған Жолдауында «Біздің жас мемлекетіміз өсіп, жетіліп, кемелденеді, біздің балаларымыз бен немерелеріміз онымен бірге ер жетеді. Олар қазақ, орыс, ағылшын тілдерін еркін меңгереді, олар бейбіт, абат, жылдам өркендету үстіндегі, күллі әлемге әйгілі әрі сыйлы өз елінің патриоты болады» деп көрсетілгендей, ертеңгі келер күннің бүгінгіден гөрі нұрлы болуына ықпал етіп, адамзат қоғамын алға апаратын құдіретті күш – білімге тән. Жас мемлекетіміздің болашағы – бүгінгі мектеп оқушылары. Оларға бірдей талап қойып, олардың табиғи қабілеттерін, нақты мүмкіндіктерін анықтап, соған негіздеп оқыту – бүгінгі күннің өзекті мәселесі.
Оқушыларды сөйлеуге, өз ойларын жеткізе білуге, пікір таластыруға тек тестік бақылау кезінде емес, оқыту барысында, күнделікті сабақта, тіпті сабақтан тыс жұмыстарда да (үйірме, факультативтік сабақ, т.б.) қалыптастырып үйрету қажет. Ұстаздың рөлі тек емтихан алып, баға қоюмен шектелмейді, сабақты бере білу мен оқушыларды еңбекке баулып, тәрбиелеу және пәнге қызығуын арттырумен айқындалады. Ал оқушы білімнің сапасы – мұғалім білімділігі мен біліктілігінің, іскерлігінің айнасы, нарық заңдылығына сүйенсек, кез келген өнімнің сапасын өндіруші емес, оны тұтынушы анықтауы, бағалауы қажет. Сондықтан мұғалімнің берген білімін оның өзі емес, басқалардың бағалағаны жөн.
Қазіргі оқытудың ең маңызды міндеттерінің бірі – жұмысты орташа оқитын оқушыға бағдарлаудан бас тарту да, әр тұлғаның ұтымды дамуына жағдай жасау болып табылады. Білім мен біліктің жиынтығы ғана маңызды емес; ең маңыздысы оқушыларды өздігінен білім алуға, шынайы өмірді қайта құруға, оны белсенді пайдалана білуге үйрету екені белгілі.
Биология пәнінде теориялық білімді меңгерумен қатар есептер шығара білу де маңызды мәселелердің бірі. Себебі көп жағдайда мектеп оқушылары, студенттер биология пәні бойынша теориялық білімдері болғанымен олимпиадаларда, әр түрлі сайыстарда берілетін есептерді шығаруда қиналып жатады. Сондықтан диплом жұмысында биология пәні бойынша есептер шығарудың жолдары қарастырылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Биология пәні бойынша берілетін есептер және олардың шығарылу жолдарын қарастыру. есеп шығарудың жолдарын көрсету.
1. Калекенов Ж. Өсімдіктер физиологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 1996. – 250 б.
2. Кенжеев Қ. Өсімдіктер физиологиясының практикумы. –Алматы: Мектеп, 1989. – 120 б.
3. Калекенов Ж. Өсімдіктер физиологиясының практикумы. - Алматы, 1994. – 89 б.
4. Арыстанова Ш.Е. Өсімдіктер физиологиясынан лабораториялық сабақтар. - Көкшетау: Келешек, 2002. – 135 б.
5. Саламатова Т.С. Физиология растительной клетки. – Л.: 1983. – 254с.
6. Шабельская Е.0 . Физиология растений. - М.: 1985. – 145с.
7. Лебедев С. Физиология растений. - М.: 1989. – 477с.
8. Сабинин Д.А. Физиология развития растений. - М.: 1970. – 240с.
9. Ллиханян С.И. Акифьев А.П. Червин Л.С. Общая генетика. -
Москва: 1985. – 251с.
10. Гершензоп С.М. Основы современной генетики. - Киев: 1983. – 240с.
11. Гершкопич И. Генетика. - Москва: 1968. – 25с.
12. Гуляев Г. В. Генетика. - Москва: 1977. – 198с.
13. Дубинин Н.П. Общая генетика. - Москва: 1976. – 122с.
14. Дубинин А. П. Генетика. - Москва: 1985. – 165с.
15. Жученко А.А. Экологическая генетика культурных растений. -
Киши¬нев: 1980. – 169с.
16. Иванов О. А. Генетика. - Москва: 1974. – 198с.
17. Инге-Вечомов. Генетика с основами селекции. - Москва: 1989. – 240с.
18. Лобашев М.К. Ватти К.В. Тихомирова М.М. Генетика с основами се-лекции. - Москва: 1979. – 124с.
19. Мюнтцииг А. Генетика общая и прикладная. - Москва: 1967. – 153-155с.
20. Натали В.Ф. Основные вопросы генетики. - Москва: 1967. – 452с.
21. Рокицкий П.Ф. Введение в статистическую генетику. - Минск: 1978. – 44с.
22. Стевт Г. Колиндер Р. Молекулярная генетика. - Москва: 1981. – 85с.
23. Уотсон Дяс. Молекулярная биология гена. - Москва: 1978. – 122с.
24. Ю.И. Полянский, А.Д. Браун, Н.М. Верзилин.Общая Биология.Учебник для 10-11 класса средних школ, - М.: Просвещение, 2007. - 287 с.
25. Мұхамеджанов. Генетика. - Республика баспа кабинеті. 1994. – 541б.
26. Стамбеков С. Ж. Жалпы генетика. - Ана тілі: 1995. – 413б.
27. Мұхаметжанов К.К. Генетика есептер жинағы. - Алматы: 1993. – 125б.
28. Стамбеков С.Ж. Генетика есептер жинағы. – Алматы: 1986. – 85б.
29. Мұхамбетжанов К. Генетика және селекция негіздері. – Алматы: Санат, 1996. – 113б.
30. Нұрышев М.Х. Нұрышева А.М. Цитология. – Алматы: 1999. – 187б.
31. Сапаров К. Жалпы цитология негіздері. – Алматы: Санат, 1994. – 151б.
32. Степанов В.М. Молекулярная биология. – Москва: 1996. – 251с.
33. Альберт Б. Молекулярные биологии клетки. – Москва: 1998. – 44с.
34. Уотсон Д.Ж. Молекулярная биология генов. – Москва: 1998. – 8с.
35. Эмшут В. Биология и молекулярная биология. – Москва: 2000. – 25с.
36. Ашмарин А.Н. Молекулярная биология. – Москва: 1997. – 256б.
37. Рис Э.М. Стернберг М. Введение молекулярную биологию. – Москва: 2002. – 433с.
38. Мамонтов С.Г. Захаров В.В. Общая биология. Для средних специальных учебных заведений. - М.: Высшая школа, 2008. – 240с.
39. Беляев Д.К. Рувинский А.О. Общая биология. Учебник для 10-11 классов средней школы. – М.: Просвещение, 2007. – 23с.
40. Мамонтова С.Г. Биология. Пособие для по ступающих в вузы. - М.: Высшая школа, 2007. – 186с.
41. Мишина Н.В. Задания для самостоятельной работы по общей биологии. - М.: Просвещение, 2008. – 56б.
42. Муртазин Г.М. Задачи и упражнения для самостоятельной работы по общей биологии. - М.: Просвещение, 2007. – 94с.
43. Аубакиров Х. Ә. Балгабаев Н. Н. Байбеков Е.К. Тлепов А.А. Биометрия. Оқу құралы. Тараз: 2010. – 234 б.
44. Брадис В.М. Четырехзначные математические таблицы. - М.: Дрофа, 2008. – 436с.
45. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. – Москва: Колос, 1968. - 335с.
46. Дьяконов В.П. Справочник по расчетам на микрокалькуляторах. - М.: Наука, 1985. - 358с.
47. Жатқанбаев Ж. Ж. Биометрия. – Алматы: 2005. - 235б.
48. Косяченко Н. М. Приминение микрокалькулятора. «Электроника БЗ-34» для обработки данных научных экспериментов. - М: ВНИИРГЖ, 1983. – С 231
49. Ларцева С. Х. Муксинов М. К. Практикум по генетике. - М.: 1969. – 78б.
50. Лакин Г.Ф. Биометрия. Уч.пособие. - М.: Высшая школа, 1980. – 352с.
51. Меркурьева Л.К. Шангин-Березовский Г.Н. Генетика с основами биометрии. - М.: Колос, 1983. – 269с.
52. Мұхабетжанов. К. Аманжолова Л. Генетика есептерінің жинағы. – Алматы: 1993. – 164с.
53. Маркс К. пен Энгельс Ф. Шығармалар жинағы. - Мәскеу: 1983. 495-496б.
54. . Лаптев. И.Д Экологиялық проблемалар. - Мәскеу: 1982.- 148б.
55. Киррилин В.А. Энергетикалық проблемалары мен келешегі // Коммунист журналы. - Мәскеу: 1975. – 56б.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министірлігі
Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: ... пәні ... есеп ... ... ... ... ... ________________ Биология және ОӘ ... ... ... ... жіберілді»
Биология және ОӘ кафедрасының меңгерушісі
б.ғ.к., доцент Ш.Н.Дүрмекбаева
________________
Көкшетау 2012
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.........................................
1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
.........................................................................
1.1 ... ... және ... ... қуалаушылық және тұқым қуалаушылық заңдары
1.3 Гендердің өзара әрекеттесуі кезіндегі тұқым қуалау
1.4 Тұқым қуалаушылықтың ... ... ... және ... ... генетика
1.7 Молекулалық биология
1.8 Экология. Қоректік ... ... ... ... МЕН ... ... ... Математикалық әдіс
2.3 Биометриялық есептеулер жолдары
3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ТАЛҚЫЛАУ
3.1 «Энергетикалық ... және ... ... ... ... ... ... қуалаушылық заңдары» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
3.3 ... ... ... ... ... ... ... бойынша
есептер шығару жолдары
3.4 «Қан топтарының тұқым қуалауы» тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... теориясы» тақырыбы бойынша есептер
шығару жолдары
3.6 «Тіркесу және кроссинговер» ... ... ... шығару жолдары
3.7 «Хромосомалардың генетикалық картасын жасау» тақырыбы бойынша есептер
шығару жолдары
3.8 «Популяциялық ... ... ... ... ... ... ... биология бойынша есептер шығару жолдары
3.10 Экология. Қоректік тізбектер тақырыптары ... ... ... ... ... ... жолдары
3.12 Биология пәні бойынша есеп шығара білудің тиімділігі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Зерттеу ... ... ... ... беру ... кіру ... қазіргі
кезде Қазақстанда білімнің жаңа жүйесі құрылуда. Бұл үрдіс ... мен ... ... нақты өзгерістер енгізумен қатар елімізде
болып жатқан түрлі бағыттағы білім беру ... ... ... ... табыстарды сын көзбен бағалай ... ... ... ... дамытуды, мұғалім ... ... ... ... ... Н. Назарбаевтың «Қазақстан-2030» Қазақстан халқына арналған
Жолдауында «Біздің жас мемлекетіміз өсіп, ... ... ... бен ... онымен бірге ер жетеді. Олар қазақ, ... ... ... ... олар ... ... ... өркендету
үстіндегі, күллі әлемге әйгілі әрі сыйлы өз ... ... ... деп
көрсетілгендей, ертеңгі келер күннің бүгінгіден гөрі ... ... ... ... ... алға ... құдіретті күш – білімге тән. Жас
мемлекетіміздің ...... ... ... Оларға бірдей талап
қойып, олардың табиғи қабілеттерін, ... ... ... соған
негіздеп оқыту – бүгінгі күннің өзекті мәселесі.
Оқушыларды сөйлеуге, өз ойларын жеткізе білуге, пікір таластыруға тек
тестік бақылау кезінде ... ... ... күнделікті сабақта, тіпті
сабақтан тыс жұмыстарда да ... ... ... ... ... ... Ұстаздың рөлі тек емтихан алып, баға қоюмен
шектелмейді, сабақты бере білу мен ... ... ... ... ... ... ... айқындалады. Ал оқушы білімнің ... ... ... мен ... ... ... ... сүйенсек, кез келген ... ... ... ... ... анықтауы, бағалауы қажет. Сондықтан мұғалімнің берген білімін оның
өзі емес, басқалардың бағалағаны жөн.
Қазіргі оқытудың ең маңызды міндеттерінің бірі – жұмысты ... ... ... бас ... да, әр ... ... ... жағдай жасау
болып табылады. Білім мен біліктің жиынтығы ғана маңызды емес; ең маңыздысы
оқушыларды өздігінен ... ... ... ... қайта құруға, оны белсенді
пайдалана білуге үйрету екені белгілі.
Биология пәнінде теориялық ... ... ... ... ... де ... мәселелердің бірі. Себебі көп жағдайда мектеп оқушылары,
студенттер ... пәні ... ... ... ... әр ... сайыстарда берілетін есептерді шығаруда қиналып
жатады. ... ... ... ... пәні ... ... шығарудың
жолдары қарастырылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Биология пәні бойынша ... ... ... ... ... ... есеп ... жолдарын көрсету.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
• Теориялық мәселелерді талдау;
• Статистикалық мәліметтерді өңдеу жолдарын үйрену;
• Биология салалары бойынша есеп түрлерімен танысу;
• Есептерді шығару ... ... ... гибридологиялық, математикалық, статистикалық және
биометриялық әдістер.
Зерттеу материалдары: Зерттеу жұмысында пайдаланылған есептер
«Основные ... ... ... В. Ф.), «Введение в статистическую
генетику» (Рокицкий П. Ф.), ... және ... ... К.К.), ... ... ... Г., ... Р.),
«Биология.Пособие для поступающих в вузы» (С.Г. Мамонтова), ... ... ... по общей биологии» (Н.В. Мишина), «Задачи и
упражнения для самостоятельной ... по ... ... (Г.М. ... және ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы: Биология пәнінен есептер ... ... ... ... ... рет ... ... маңызы: Дипломдық жұмыста берілген есептерді шығару
жолдарын мектепте биология ... ... ... ... олимпиадаға дайындағанда қосымша көмекші материал ... ... ... ... ... ... және ... жарық сатысы фотосинтездік жүйелер құрамындағы
пигменттердің жарық квантын ... ... ... ... жеке пигменттердің сіңіретін сәулелері спектрдің әр ... тура ... Бұл ... ... молекулаларындағы
электрондардың орналасу ретіне байланысты.
Пигменттің фотонды ... оның ... ... ... ... ... ... Мысалы, қызыл сәуле квантын
сіңірген хлорофилл ... ... ... – S күйге көшеді.
Энергиясы молырақ көк сәуле кванты сіңгенде электрон одан да ... ... ... – S ... ... қозған – энергетикалық
деңгейі жоғарылаған молекуласы бірнеше ... ... ... ... Осы ... ... ... бөлігін жылу түрінде бөліп шығарып
хлорофилл молекуласы ұзын толқынды жарық квантын сәулелендіруі мүмкін. ... ... деп ... ... ... ... ... қозған күйден тұрақтылау триплеттік – Т күйге ... Осы ... ... одан да ұзын ... ... ... (фосфоресценсия) негізгі күйіне қайтып келеді.
Ең соңында қозған молекуладағы ... ... ... ... фотосинтездік жүйелер құрамындағы барлық пигмент
молекулаларына тән ... ... ... ... ... өздерінің
молекулалық құрылысына байланысты толқын ... ... ... оны ... ... орталықтағы фотохимиялық реакцияға тікелей
қатысатын хлорофилл (Р Р) молекулаларына жеткізеді.
Бірінші және ... ... ... ... ... ... қарай аққан сияқты болады. Оның мәнісі квант энергиясы
антенналық пигменттерден реакциялық ... Р және Р ... ... ... ... ... жинаушы антенна пигменттері (ЖЖП)
реакциялық орталық пигменттеріне қарағанда энергиясы молырақ ... ... ... ... қозу энергиясы фотожүйелерде Р және
Р пигменттерге жеткесін кері бағытта ауыспайды да, фотохимиялық реакциялар
энергияның жұмсалуын ең ... жолы ... ... ... ... ... ... ауысуының мүмкін
бірізділігін төмендегіше бейнелеуге болады.
Қозған пигмент ... ... І және ІІ ... немесе Р пигменттерге жеткенге дейінгі геометриялық жылжу жолы бағытсыз,
кездейсоқ шарлауға ұқсас деп ... ... ... ... молекулалардың арасында орналасуы кездейсоқ болуы мүмкін. Демек,
біріншіден, антеннадағы кез келген ... ... ... ... ... соңында кез келген реакциялық орталыққа енуі ... ... бір ... ... антеннадағы молекулалардың
белгілі тобынан ғана энергия қабылдап және пигменттік жүйедегі сіңген кез
келген ... және тек бір ғана ... ... енуі ... ... ... ... өте жылдам жүзеге асатын
болуы керек. Ондай болмаса, ... ... ... Р және Р өз
энергиясын ... ... еді. ... ... ... ... шамамен 6·10 секундке, ... ... ... рет ... іске ... екен. Ендеше,
реакция осындай жылдамдықпен өтуі үшін пигменттердің әрқайсысы Р (немесе Р)
тилакоид мембранасында өз энергиясын беретін ... ... ... ... Сондай-ақ, тотыққан Р (немесе Р) пигментке электрон
беретін тотығу-тотықсыздану жүйесі ... ... ... ... Р және Р ... бөлінген электрондардың әсерінен
феофитин және А деп белгіленетін белокты жүйелердің тотықсыздануымен жарық
қажет ететін реакциялары ... ... ... ... соңын
ішінде НАТО және АТФ-тың пайда болуы да жарықты қажет етпейді.
Дегенмен, фотосинтездің жарықты қажет ететін (жарық ... ... ... тотықсыздандырғыш НАДФН-тың және макроэргті ... ... ... ... ... ... қажетті электрондар су молекуласынан бөлінеді.
1.2 Тұқым қуалаушылық және ... ... ... қуалаушылықтың заңдылықтарын зерттеудің ғылыми негізін Грегор
Мендель қалады. Грегор Мендель 1822 жылы Гинчица шағын ... ... ... ... 1843 жылы Чехословакияның Брно қаласындағы
Августин монастырында тындаушы болып орналасты. ... оны ... ... алғаннан кейін Вена университетіне түсіп, екі жыл жаратылыстану және
математиканы ... Оның бұл ... ... бұршақ өсімдігіне
жүргізген тәжірибелер нәтижесінде тұқым қуалау заңдылықтарын ашуға ... . Ол 1856 жылы ... ... келді, өмірінің сонына
дейін монах қызметін атқарды.
Г.Мендель Венада оқып жүрген ... ... ... ... будандық ұрпақ типтерінің статистикалық арақатынасына
назар аударып, есептеулер жүргізген.
Меңдельдін бұл ... 1856 жылы ... ... ... ... ... болды. Ол өз тәжірибелерінде қолайлы объекті ретінде
бұршақты (Pisum sativum) алды. ... ... ... мынадай айрықша қасиеттері бар: 1) бірнеше белгілері бойынша бір-
бірінен айрықша қасиеттері бар; 2) өсіруге ... 3) ... ... ... ... ... қалқаланып тұратындықтан, өсімдік
өздігінен тозанданады. Сондықтан әр сорт өзінше таза дамып-жетілетіндіктен,
белгілері ұрпақтан-ұрпаққа өзгеріссіз беріледі; 4) бұл ... ... ... ... ... будандар алуға болады.
Міне, сондықтан Мендель ... 34 ... ... ... 22 сортты таңдап алып, өз тәжірибелеріне пайдаланды. ... ... жеті ... ... ... сабағының ұзындығы,
тұқымның пішіні мен түсі, жемістерінің пішіні мен түсі, гүлдерінің түсі ... ... ... ... біп ... – белгілерінің
тұқым қуалауын зерттеуде гибридологиялық әдісті қолдану ... дәл ... ... ... ... Бұл ... негізгі жағдайлары мыналар: 1)
будандастыру үшін бір-бірінен жұп белгілері бойынша ... ... ... ... ... 2) зерттелетін белгілер тұрақты, яғни бірнеше
ұрпақ бойы қайталанып отырады; 3) әр ... ... ... ... ... ... ... есептеулер жүргізіледі.
Мендель өзінің тәжірибелерін 8 жыл бойы (1856-1864) Брно ... ... ... ... Ол қз ... ... 1865 жылы 8 ақпанда сол Брно қаласындағы ... ... ... ... ... ... «Өсімдік будандарымен
жүргізілген тәжірибелер» атты еңбегін жариялады.
Қандай да ... ...... тұқым қуалайтын өзгешеліктері
бар организмдерді будандастырғанда, гибридті формалар алынады. Біл ғана жұп
белгілерінде ... бар ... ... ... екі жұп ... болса дигибридті, ал белгілердің саны ... ... ... деп атайды.
Моногибридті будандастыру. Тұқым қуалаушылықты зерттегенде, Мендель
ең ... ... ... бастап, әрі қарай біртіндеп
күрделендіре түскен. Мендельдің ұсынысы ... ... ... ... Бір ... ... гендерін бірдей әріппен, яғни доминантты
(басым) генді үлкен әріппен, рецессивті (басылыңқы) генді кіші ... ... Олай ... доминантты қасиет көрсететін бұршақтың
гүлінің ... түсі мен ... сары ... – А, ...... ... мен тұқымының жасыл түсін – а деп, тұқымның ... ... ... ... ... ... ... – b деп белгілейді. Ата-аналық формалар
Р әріпімен белгіленеді (латынша «parents» - ата-ана). Аналықты ... ... ... х, ... Ғ ... ( латынша «
Filius» - ... ... Г, ал ... ... және ... ... F2 F3 және т.б. деп белгілейді.
Бірінші ұрпақтың біркелкі болу. Мендельдің бірінші заңы. Ата-аналары
бір-бірінен бір жұп ... ... ... ... ... деп ... ... өз тәжірибелерінің бірінде бұршақтың
тұқымдары сары және жасыл түсті екі сортын алып ... ... ... ... будандардың барлығы сары тұкымды болып, жасыл түс
көрінбеген ( 98-сурет).
Дәл осындай нәтиже бұршақтың қызыл гүлді және ақ ... ... ... да ... ... ... қызыл гүлді және ақ гүлді бұршақты
будандастырғанда, бірінші будандық ұрпақтың барлығы қызыл гүлді болып, ақ
түс байқалмады. Осы ... ... ... ... ... будандық ұрпақтың белгілерінің біркелкі болу заңы қалыптасты. Мұны
бірінші ұрпақ будандарының ... заңы ... ... доминанттылық заңы
деп те атайды.
Бірінші ұрпақта басымдық қасиет ... ... ... ... ... ... қалған белгіні рецессивті деп атайды. Қарама-
қарсы ( альтернативті) белгілерді анықтайтын жұп гендер аллельді ... ... ... ... сары түсі мен ... ... гүлдің қызыл түсі
мен ақ түсін анықтайтын гендерді аллельді дейді. ... ... ... ... қабылдаған екі аллель(ген) бар деп есептен, ... ... ... оның генотиптік формуласын екі әріппен ... деп ... ... ... ... жиынтығын айтады.
Генотипіне қарай организм гомозиготалы не гетерозиготалы болыу мүмкін.
Гомозиготалы деп тек ... ... ... ... ... тұратын организмді айтады. Гетерозиготалы организм керісінше,
әр түрлі аллельдерден ... ... тән ішкі және ... жиынтығын фенотип деп атайды. Мысалы, тұқымның түсі, пішіні,
сабақтың биіктігі, көздің қара немесе көк ... және т.б. ... ... түрінде былай көрсетуге болады.
Бұршақ тұқымының сары түсін – « А», жасыл түсін «а» деп ... ... (Ғ1) ... ... ... ... бойынша
гетерозиготалы, фенотипі боынша бәрі сары тұқымды болып шығады. ... ... ... ... ... ... айқын бір жұп белгі арқылы ажыратылатын гомозиготалы
дараларды будандастырса, бірінші ұрпақта генотипті де, ... де ... ... Мұны ... ... ... біркелкілік заңы деп
атайды.
Белгілердің ажырау заңы. Мендель бұл ... одан әрі ... ... ... ... ... ... ұрпақта
сары тұкымды да, жасыл тұқымды да даралар ... ... ... ... ... де тән ... көрініс беру заңдылылығын ... деп ... ... ... кездейсоқ болмай, белгілі бір сандық
арақатынаста жүреді. Атап ... ... ... ... ... 34 - і сары тұқымды, 14-і жасыл тұқымды болып шығады. ... ... ... ... және ... ... сандық
арақатынасы 3:1 –ге тең болып өзгереді.
Бұдан екінші ұрпақтағы даралардың бір бөлігі, яғни 25-і ... ... ... бойынша гомозиготалы(АА), екі бөлігі – ... (Аа) және бір ... – 25 –і ... белгі бойынша
гомозиготалы (аа) екенін оңай түсініге болады. Осы айтылғандарды қорыта
келе, ажырау ... ... ... ұрпақтағы алынған гибритерді өзара будандастырған ... ... (F 2) ... ажырау жүреді. Ажырау арақатынасы фенотипі
бойынша 3:1, ал генотипі бойынша 1:2:1- ге тең болады, бұл ... ... ... ... ... ... тазалығы ережесі. Бірінші буында алынатын будандардың
біркелкі болуы мен екінші буын, ұрпақтарында ... ... ... ... ... ... ... болжамын ұсыныды. Оның мәні-
организмнің кез келген белгі- ... ... ... ... факторы, яғни
ген анықтайды. Мысалы, раушангүлдің қызыл гүлділері мен ақ ... ... ... ... ... барлығы қызыл гүлді өсімдіктің
доминантты «А» гені бар гаметасы мен ақ ... ... «а» гені ... ... нәтижесі болып есептеледі. Сондықтан ... ... ... ... де, ақ түсін де анықтайтын ... ... ... ... гені ... болғандықтан, бірінші ұрпақтың барлығы да
қызыл гүлді болады. Сонда олардың фенотипі ... ... ... ... ген ... Ал ... будан организмнен гамета түзілгенде, оған
тек бір ғана доминантты «А» гені ... ... «а» гені ... ... будан организмнің гаметасында аллельді (жұп) ... ... ... ... таза ... ... Мұны ... тазалығы дейді.
Әрине,Мендель будан организмнен гамета тұзілу кезінде,геннің туралу
процесін жасушаның ңақты бір материалдық ... және ... ... ... ... ... ... қалыптаспай тұрып-ақ,мейоздық
болінудің механизмі мен гендердің әрекеттері туралы күні ... ... ... ... туралы ережесін ұсынды
Моногибридті будандастырудың цитологиялық негіздері.Мендельдің әлемге
әйгілі ... ... ... 1865 жылы ... ... ... ... жылға дейін белгісіз болып қалды.Өз тәжірибелері
негізінде дұрыс нәтеже алғанымен бірінші ... ... ... және ... ... белгілердің ажырау себептері, гаметалар
тазалығының механизмдері Мендельге белгісіз ... ... ол ... ... ... ... еді. Атап айтқанда, жасушаның тұқым қуалау
ақпараты, митозды бөліну, ... ... ... мен ... ... қазір цитология ғылыми жан-жақты зерттеулер ... ... ... ... Сондықтан Мендель заңдарына цитологиялық тұрғындан
негіздеме беруге толық ... ... кез ... дене ... ... ... бар екенін еске түсірейік. Бұршақтың хромосомалар саны -14,яғни 7
жұп. Алуан ... ... ... ... ... түрлі жұп
хромосомлардың ... ... ... ... ... түсін
анықтайтын аллельді гендері бар бір ғана жұп хромосоманы алайық. Оның әр
сыңардында: А- тұқымның сары ... ... ... және а – ... ... гендері болады. Мейозды бөлінудің нәтижесінде пайда
болған бұл ... ... ... жұптасып, ондағы гендер де аллельді
жұп құрайды.
Ендеше, Мендель тәжірибесіндегіалғащқы доминантты және рецессивті
белгі ... ... ... будандасқанда, гендерді әри түрлі
гаметалардың қосылуына бірінші ұрпақта біркелкі ... ... ... Бұл ... екі ... ... бар ... хромосомалар
мейозды бөліну кезінде екі гамемаға ажырап ... ... екі ... ... ал ... рецессивті гені бар гаметалардың
қосылуына байналысты келесі ұрпақта (F2) ... ... ... ... сипатта болатыны сондықтан.
Тұқым қуалаудың аралық сипаты ... ... ... ... жүргізген тәжірибелерінде байқалған доминанттылық
құбылысы толық доминанттылыққа жатады. Кей жағдайда F1 –дегі ... ... ... ... ... аралық сипатта болады. Мұндай
құбылысты толымсыз доминанттылық дейді. Мысалы, раушангүлдің қызыл жіне ақ
гүлді формаларын алып ... F1 ... ... гүлдерінің
түстері қызғылт болып шығады, яғни ... ... ... ... ... ... ... намазшамгүл өсімдігіне
жасалынған тәжірибеден де байқауға болады.
Мұндай гибридтерді өзарада ... ... (F2) ... ... ... ... ... жағдайда F1 –дің генотипі
Аа гетерозиготалы болса, F2 – де 1АА: 2Аа: 1аа ... ... Бұл ... ... заңына сәйкес келеді. Фенотипі бойынша
раушангүлдің гүлінің тұқым қуалауы – 1 ... ... 1ақ ... ... ... бірінші будан ұрпақ белгілерінің аралық
сипатта болуы толымсыз доминанттылық деп ... ... ... әрекеттесуі кезіндегі тұқым қуалау
Мендель өзінің тәжірибелерінде аллельді гендердің өзара әсер ... ғана ... ... – ол бір ... толық доминаттылығы мен екінші
аллельдің рецессивтілігі. Кейіннен тұқым қуалау бірлігінің өзара әсер етуі
өте күрделі және көп ... ... ... Бір ... дамуы көп
гендерге байланысты және, керісінше, бір геннің көп ... ... ... ... ... белгі, тіпті белгілердің бір тобы
гендердің өзара әсер ету нәтижесінде пайда болады. Кей ... екі ... ... ... ... әсер етуінен жаңа фенотип пайда болады, ол
осы гендер жеке ғана әсер еткенде бұл фенотип болмас еді. Бір ген ... ... жол ... ... салдарынан жеке жұп аллельдердің
әсерінен пайда болатын комбинациялар түзілмейді, немесе бұл ... әсер ... ... қалады.
Гендердің мұндай өзара әсер етуінің арқасында моногибридтік және
полигибридтік ... ... ... ... ... ажырау
қатынасы өзгереді. Аллельді емес гендердің өзара әсер етуі ... ... ... ... Бұл ... ... қарағанда Мендельдің
заңдылықтарына қайшы келетін секілді ... ... ... ... бұл ... тек қана Мендельдің заңдылықтарына сүйене
отырып түсіндіруге ... ... ... ... әсер ... шығатын
тұқым қуалау заңдылықтарын зерттеу: ата-аналардың тиісті генотиптерін
таңдап будандастыру арқылы өзімізге қажетті ... бар ... ... ... ... алуымызға мүмкіндік береді. Бір ғана белгілерге
ұқпал тигізетін әр түрлі ген жұптарының ... әсер етуі ... ... өзара әсерлерінің бірнеше түрі анықталады, олар: жаңадан ... түр, ... ... толықтырғыш факторлар, криптомерия
(грекше «криптос» - жасырын, ... ... - ... ... ... ... ... бір жағдай, ол гендердің өзара әсер етуінің қай
түрлерінде болмасын белгілердің тұқым қуу ... ... ... ... ... жүреді; тек белгілердің фенотиптер бойынша ... ... ... ... өзара әсеріненкейбір фенотиптер бір-
біріне ұқсас ... ... ... саны ... заңымен
салыстырғанда азаяды. Бірақ бұл оқиғалардың бәрі Мендельдің заңдарын растай
түседі.
Жаңадан ... ... деп ... ... әсер етіп ... бір ... мүлде жаңа белгінің пайда болуын айтады. Гендердің
өзара әсер ... бір түрі ... ... тұқым қуу заңдылығын
зерттегенде анықталған. Тауықтарда сыртқы пішіні ... ... ... ... гүлі ... ... R) ... жапырақ тәріздес айдарға
қарағанда басым болады және бұршаққынды айдар (гені – С) - ол да ... ... ... ... ... ... ... және бұршаққынды
айдар түрлерінің гендері аллельді емес, ал ... ... ... екі ... ... ... гомозиготалық күйінде ғана
кездеседі, яғни генотипі rrcc ... ... RRсс ... тәрізді тауықтарды генотипі бұршаққынды
әтештермен шағылыстырғанда ... ... ... RrCc ... ... екі басым мен R және С ... ... бұл ... ... ... ... ... түрі пайда болады да екінші
қатарды ұрпақтарында мына арақатынаста төрт фенотип пайда болады: 9 R ... ... бар ... ... айдар, 3 Rcc – раушан тәрізді, 3 rrc ... және 1 rrcc – ... ... ... Бірінші ұрпақтағы
тауықтарды жапырақ айдарлы әтештермен (rrcc) кері қайтара шағылыстырғанда,
сол төрт фенотип бірдей қатынаста ажырасады.
4. Тұқым ... ... ... ... алмасуы, олардың хромосомалардың әр жұбында
орналасуына байланысты. Демек, мейозда организмдегі ... ... жұп ... ... ... ... ... көпшілігі көптеген гендердің бақылауымен дамиды,
ал хромосомалар саны өте аз. Бұл әр бір ... бір ... ... бар ... және ... ... ... тығыз
байланысты екенін дәлелдейді. Әрине, бір ... ... ... үнемі бір-бірімен тәуелсіз үйлесе бермейді, аталық-аналығынан ... ... ... ... жиі ... ... ... тіркес
тұқым қуу, яғни ұрпақта аталық-аналықтарындағы көп ... ... ... ... аса ... зерттелген хромосома саны – төртеу-ақ,
адамда 23 жұп хромосома, ал белгілер ... ... ... ... ... жұп ... ... аллнльдер болуы тиісті. Бір хромосомада
орналасқан ... ... ... ... олар жыныс
клеткаларына топтарымен таралады. Тіркес тұқым қуу ... ... В. ... және Р. ... 1906 жылы ... ... ... тәжірибе
жасап ашқан. Бірақ бұлардың бұл құбылысты Мендель заңдары ... ... ... ... ... ... қуудың хромосомалармен
байланысты екені жөнінде пікір ХІХ ... ... ... ... ... ... рет ашылуына дейік. Бұл пікірді әсіресе
неміс ғалымы Август Вейсман өзінің «ұрық ... атты ойша ... ... әр ... ... ... әсер ... ... ... ... бар деп ... ... бір ... тәуелсіз берілу мүмкіндігін біздің ғасырлардың
басында шегіркенін сперматогенезін зерттеген Уолтер ... ... ... ... ... дәлелленген заңға сәйкес әрекетіне көңіл
аударды. Сэттонның бұл ... 1903 жылы ... ... ... ... ... 1910 жылы америка ғалымы Т. Морган және оның
оқушылары А. Стертевант. К. Бриджес және Г. ... ... ... гендері бар хромосомалар тұқым қуудың
материалдық негізі деп ... ... ... ... үшін
Т. Морган жеміс шыбыны – ... ... ... өте ... ... ... ... табылады. Оның дене
клеткаларында түрі, мөлшері әртүрлі хромосомалардың төрт жұбы бар. ... өте ... (бір ... ... жұбы ... артық ұрпақ береді),
өсуі жылдам (12-15 күннен кейін тұқым қалдырады), бір ... 20 ... жаңа ... ... Бұл ... ... ... сондықтан
оларды тұрақты температурада ... ... ... ... олардың
белгілерін зерттеу үшін лупаны қолдану дене көлемі ынғайлы. Осының бәрі бар
жылдың ... ... ... ... ... туғызады. Осындай
мыңдаған шыбындарды тексеруден өткізгенде көптеген белгілердің өзгергені
және олардың тұқым қуатындығы айқындалды. Осы ... ... ... ... ... ... оданда күрделі шағылыстыру арқылы ... ... ... жаңа ... ... ... тұқым қуудың
хромосомалық теориясын дәлелдеуге себеп болды.
1.5 Тіркесу және кроссинговер
Гомологты жұп хромасомалардың бойында ... ... бір ... орналасатындығы белгілі. Кейде сол жұп хромасомалар айқасып,
нәтижесінде Х-тәрізді фигуралар-хиазмдар пайда болады. 1911 ж. ... ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Хромосомалардың айқасу схемасы мен оларда болатын гендердің рекомбинациясы
көрсетілген. Екі жұп ... ... ... ... бөлім
алмастырады. Басында бір хромасомада орналасқан А мен В ... ... әр ... одан әрі ... ... ... хромосомалары бар гаметалар кроссинговерді,
ал ондай хромосомаларды жоқтары кроссинговерлі емес деп ... ... ... ... особътародың
процентін ұрпақтың жалпы санына шағын есептеледі. Айқасудың өлшем ... оның бір ... тең ... ... Оны ... ... деп те
атайды. Мысалы, жүгерінің екі лилиясын будандастырғанда барлығы 1000 ... оның 36-сы ... ... ... ... немесе
кроссинговердің мөлшері
36
Х =- . ... ... ... ... ... ... түсіндіру
үшін Морган дрозофильмен жүргізген тәжірибелерінің бірін мысалға алуға
болады. Ол ... екі жұп ... ... бар шыбынды
будандастыруды, атап айтқанда, сұр денелі ... ... ... ... қанаты қалыпты шыбындарды будандастырғанда F1 де алынған
будандастырудың барлығы да сұр ... ... ... болып шықты.
Дигибридті будан аналықты талдау жасау үшін ... ... ... ... ... ... ара ... төрт
ренотиптік класс пайда болады:
І. Сұр қанатсыз-41,5
2. Қара қанатты -41,5
3. қара қанатсыз -8,5
4. сұр қанатты – 8,5
Сонда ... емес ... ... ... 83%, ... - 17% ... Ал керісінше дигетерозиготалы будан аталықты
рецессивті гомозиготалы қара қанатсыз аталықпен ... ... 50% сұр ... ал ... 50% қара ... ... яғни ... болып ажырайды. Демек бұл жағдайда хромосомалардың айқасуы
немесе кроссинговер процесі жүрмейді деп болжауға ... мен оның ... ... ... ... ... құбылыс екендігі дәлелденді. Ол жүгері, намазшам
гүл, тышқан тағы басқалардан да ... ... ... ... ... ... қатнасын
көрсететін кроссинговер мөлшері гендердің ара қашықтығын сипаттайды. ... /жұп/ ... ... екі жақты реципрокты ... ... ... ... ... есептелуі керек. Олай болса жоғарыда
дрозофильмен жүргізген ... ... ... екі ... әрқайсысы особътардың 8,5%- қамтитын ... В мен ν ... ... ... 17% ке тең ... ... ... ұзына бойына тізбектеліп орналасады, ал
кроссинговер мөлшері олардың арасындағы салыстырмалы қашықтықты ... ... яғни ... неғұрлым жиі болса гендердің ... ... ал ... ... болса, олардың жақын
орналасұандығын көрсетеді. Мұны Морган дрозофильмен жүргізген тәжірибесі
арқылы дәлелдеді. Ол ... ... ... сары ... ... ақ ... /w/ және айыр қанаттылығын /в і/ анықтайтын үш түрлі
гендер бойынша ... ... ... ... ... шыбынмен
будандастырады. Нәтижесінде у мен w гендердің ... ... 1,2 % w мен в ... 3,5 ал у мен в ... – 4,7 % екендігі
анықталады. Бұл тәжірибе нәтижесінен кроссинговердің процентті гендердің
ара қашықтығы екі ... у және w, w және ві ... ... ... ... ... бір ... кезектесіп
орналасады деп тұжырымдауға болады. Және әр геннің өзінің сол хромосомада
белгілі орны болады, оны ... деп ... ... ... ... бір ... жататын, бір ареалда тіршілік
ететін ... тегі бір, ... ... ... ... ... ... жиынтығы. Популяциялық әдістің ... ... ... ... ... бір ... ... зерттейді. Медициналық генетикада популяциялық әдісті тұқым
қуалайтын аурулардың әрт түрлі аймақта мекендейтін ... ... ауру ... және ... гендердің жиілігін анықтауға,
болашақ ұрпақтарда олардың берілу ықтималдығына болжам жасауға қолданады.
Бұл ... ... ... ... жүргізетін популяцияны таңдай білу,
мағлұматтарды жинау және алынған мәліметтерді дұрыс ... ... ... белгілі бір аймақта таралуына байланысты категорияларға
бөлінеді. Бірінші – көптеген ... ... ... Оларға көпшілікке
таныс дальтонизм ауруын бақылайтын ген еркектердің 7 ... ... ... ... бұл ген ... ... әйелдердің 13 пайызында
болады. Ал амавротикалық идиотия ауруын (нерв жүйесінің, мишықтың және ... ... ... ... ... ... ген рецессивті күйінде
Еуропа халқының 1 пайызға жуығында кездеседі. Екінші тек белгілі бір ... ... ... ... және Африка елдерінде таралған
орақ тәрізді ... ... ... бақылайтын ген, туа болатын жамбас
сүйегінің шығуына жауапты ген солтүстік шығыс аймағын мекендейтін ... көп ... ... ... ... үшін, ондағы аллельдер мен
генотиптің (гомозигота, гетерозигота) ... ... ... ... білу
керек. Осы мақсатта 1908 жылы ағылшын ... ... және ... ... ... ... “таза популяцияда”
гендердің және генотиптердің таралу жиілігін анықтады. Олар ... ... ... ... ... ... ... жүргізіп
генетикалық тепе-теңдік заңын ашты. “Таза популяция” деп сан жағынан өте
үлкен, ... ... ... орта факторлары (мутация, сұрыптау,
оқшаулану, миграция т.б.) әсер етпейтін популяцияны айтады.
Харди-Вайнберг заңы “Даралар ... ... ... ... ... доминантты және рецессивті аллельдердің, ... ... ... өзгеріссіз тұрақты берілетінің көрсетеді.
Егер популяцияның генофонды мысал ретінде, А және а ... ... ... онда А генінің популяцияда көріну жиілігі – ρ тең, ал
а ... ... – g тең, ... ... осы екі аллельдің ара
қатынасы мына формула сәйкес келеді:
ρА+gа=1 (1)
Осы формуласының екі ... ... ... енді ... ... ... болсақ, біз генотиптердің жиілігінкөрсететін
формула аламыз.
ρ2АА + 2ρgAa + g2aa=1 ... ... ... ... (1) және (2) ... оң
жағында тұрған бір сан, популяциядағы даралардың жалпы санын көрсетсе, сол
жағындағы аллельдердің ... бір ... ... ... ... және g ... А және а ... екі теңдеудегі жиілігін көрсетеді.
Екінші формулада АА генотипі қарастырылып отырған популяцияда ρ жиілігімен
белгіленсе, аа генотип g ... ал ... ... 2ρg ... ... Сонымен аллельдердің жиілігі белгілі ... ... ... ... ... ... керісінше егер
генотиптің жиілігі белгілі болса, онда аллельдердің жиілігін анықтайды. Осы
формуланың көмегімен популяциядағы ауру ... ... ... ... ... ... ... келтірейік. Бір ... 10 жыл ... ... ... 84000 баланың 210-да рецесивті
белгісі бар ауру делік. Оның генотипі аа ... ... заңы ... ... ... тұратын адамдарды популяциясына генетикалық
анализ жасауға көмектеседі. Популяцияда генотипі аа ауру баланың саны ... g2 –қа тең. ... Енді осы ... квадрат түбірден
шығарып, g-дің мәнін (ауру бақылайтын геннің ... ... ... ... ауру ... және сау ... жиілігі
бірге тең екенің біле отырып, сау аллельдердің ... ... тең ... ... сау аллельдің А жиілігін ... ... ... ... ... ρА=1-gа. ρА=1-0,05=0,95. Харди-Вайнберг формуласына осы
сандарды орнына қойсақ, қалада туылған балалар популяцияның ... ... ... тең. ... ... популяциядағы доминантты гомозиготалы АА және гетерозиготалы ... ... ... ... ... олардың жиілігін
анықтауға көмектеседі. Мұнда ρ – доминантты аллельдердің А жиілігі, g ... ... а ... ρ2 – АА ... ... 2-аа
генотиптің жиілігі.
Сонымен, популяциялық әдіс адам популяциясында ... ... ... ... ... және ... жиілігін есептеп шығаруға мүмкіндік туады.
1.7 Молекулалық биология
Генетика тұқым ... ... ... ең ... ... ... түрде көрсетіп берді. Құрамында гендері бар
хромосомалар өз көшірмесін қалдыратын қатар түзеді. Тіршілікке тән ... ... ... осы хромосомаларға байланысты.
Хромосомалардың өз көшірмесін қалдыратыны жөніндегі үлгіні 1928 жылы
Н.К. Кольцов ұсынған. Ол «Omnis molecule e ... - ... ... ... жорамал айтқан. Бұл постулат бойынша клеткадағы
макромолекулалар: белоктар және ... ... ... ... ... ... Хромосоманың құрылысы күрделі. Оның құрамына
белоктар, липидтер, екі валентті металдар ... ... ... 1940
жылдың басына дейін хромосомалардың генетикалық қызметін көп зертеушілер
тек қана ақуызбен байланысты деп есептеген. ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқарады деп мойындау
өте қиын еді. Бірақ кейініректе ... ... ... ... вирустарда генетикалық материал – ДНҚ екені
анықталды.
1868 жылы швейцарлық физик Ф.Мишер ірің клеткаларынан ... ... ... ... көміртегі, азот және фосфор кіретін бұрын
белгісіз органикалық қосылыс түрін ... ... ... ядродан бөліп
алғандықтан нуклеин деп атады.
Нуклеин қышқылы дегеніміз – ... ... ... ... ... қосылыс. Нуклеин қышқыл мономерін – ... ... ... ... үш ... ... кіреді:
a) Азотты негіздер;
b) Көмірсулар;
c) Фосфор қышқылы.
Дезоксирибонуклеин қышқылы – ... ж. ... және ... ДНҚ ... ... ... ... 1953 ж. Д.Уотсон және Ф.Крик оның молекулалық моделін құрастырды.
ДНҚ организмдердің ... ... ... ... ... ... ... – ұзын макромолекула, оның ... ... ... ДНҚ –да ... деп ... ... және ... негіздер: аденин, тимин, гуанин, цитозин [1 сурет 18 ... өте таза ДНҚ ... ... ... ... ... химиялық
талдау жасап, ДНҚ –ның құрамындағы адениннің мөлшері ... ... ... ... ... ... бірдей болатынын анықтады
Осы принципті комплементарлы принцип деп ... ДНҚ ... қос ... ... тәрізді. Ол шиыршық қаңқасы үнемі
қайталанатып отыратын көмірсу-фосфат тобы болса, оның ішкі ... ... ... жұбы бірінен кейін бірі спираль бойында әр
түрлі кезектесіп орналасады. Спиральдің бір ұшында бір тізбек ... ... ... гидроксил тобымен бітсе, екінші тізбек – 51 – ... ... ... ... ол ... ұшы ... сондықтан ол тізбектердің бағытын былай өрнектейді: 31- 51 ... – 31, яғни ... ... ... –ның екі еселенуі (репликациясы)
Жасуша бөлінер алдында ДНҚ екі еселенеді, яғни жаңа ... ... ... ... болады. Қос тізбектегі негіздер бірдей
болғандықтан, кез-келген жұп өзінің қарсы (екінші) жағының қалыптасуына
ақпарат ... ... бір ... А – Т – А – Г – Ц – А ... оның
қарсысында Т – А – Т – Ц – Г – Т ... –ң екі ... ... 1958 ж. М.Н. ... және ... ...... мен РНҚ бірдей мономерлі тізбек – нуклеотидтерден тұрады. Оның ДНҚ-
дан айырмашылығы: РНҚ нуклеотидтерінің құрамындағы көмірсу тек ... ... ... ... ... деп атайды. Сонымен қатар РНҚ-
ның құрамына тиминнің орнына урацил азоттың негізі кіреді, ал қалған негіз
ДНҚ-ң құрамындағыдай [4сурет 21 ... төрт ... ... бөлінеді:
1. хабаршы (информациялық) – РНҚ и- РНҚ.
2. ұзындығы әртүрл ядролық РНҚ немесе гетерогенді ядролық- гя РНҚ.
3. ... РНҚ – р – ... ... РНҚ – ... код.
Ф. Крик бастаған ғалымдар 50 -60 жылдары жүргізген ... әр амин ... ДНҚ ... үш ... ... келетіндігін ашты.
Оны кодон деп атады.
Бір объектіні басқа объектілердің жәрдемімен бейнелеуді кибернетикада
кодпен жазу деп ... ... 20 ... амин ... ... ... нуклеотидтік
құрлысы бір-біріне ұқсамайтын 64 кодон алуға болады. Артық 44 ... ... бар? ... амин ... әрқайсысына бірнеше кодон сәйкес
келеді. Екіншіден, үш кодон ешбір амин ... ... ... ... ... ... – УАА, АУГ және УГА ДНҚ –дағы АТТ, АТЦ және АЦТ
сәйкес. ДНҚ ... ... ... мәнсіз кодондармен бітеді және соның
нәтижесінде кодондармен жазылған ... ... ... ... ... ... жылы ... клеткадағы ең басты процестің өрнегін былай жазып
көрсеткен еді: ДНҚ → РНҚ → ақуыз.
1.8 Экология. ... ... ... ... – экожүйедегі консументтер, продуценттер
және редуценттер арасындағы олардың массасымен өрнектелген ... ... ... ережесі көбіне бағана түріндегі
сызбанұсқалар арқылы беріліп, табиғи бірлестіктердің белгілі бір өнімділігі
арқылы ... Ол ... не ... ... ... ... ... пирамида ережесі биомасса, энергия және ... ... үш ... ... пирамидасы – қоректік тізбектің бірінші деңгейінен екінші
деңгейіне берілетін органикикалық ... ... ... ... көп ... болуымен ерекшеленеді. Бұдан кейінгі әрбір
қоректік тізбекке өткен сайын биомасса ... 10 ... ... азая ... ... ... бір ... аралығында түзілген құрғақ
органикалық заттардың биомассасы арқылы өлшенеді. *Энергия ... ... ... ... ... ... әрбір деңгейге берілетін
энергия мөлшерінің заңдылығы. Бұл энергия мөлшері де бір ... ... ... 10 ... азая ... пирамидасы – әрбір қоректік тізбек деңгейлеріндегі организмдер
саны арақатынасының заңдылығы. Қоректік тізбектегі дарабастар саны ... ... азая ... ... оның ... де ... Мысалы,
орманда өсімдікпен қоректенетін жәндіктердің дарабастарының саны көп болған
жағдайда. Сан ... ... ... мен энергия
пирамидаларының диаграммасынан басты ерекшелігі – оның төмен деңгейлеріне
қарағанда, ... ... ... ұлғая түседі.
1.9 Биометрия
Биометрияны – белгілердің өзгергіштігін арнаулы ... ... ... ... ... деп ... ... (bios-
өмір,metrein-өлшеу). Биомертия – биологиядағы ... ... ... ... ... ағзалардың даму үдерістері өте күрделі, олардың тіршілік ететін
орта жағдайлары мен нәсілдік қабілеттері де әр ... ... ... ... сол обьектілердің сапалық және сандық көрсеткіштерін ... ... ... ... Тек сонан соң алынған мәліметтер
жүйеге келтіріп, математикалық талдаулар жасалады.
Тіршілік ... ... ... ... ... ... а. ш.
Малдары, мәдени өсімдіктер және т.б.) ... ... ... беру үшін ... ... әдісі қажет болады. Себебі, топтағы
жеке өкілдердің ... ... ... әр
түрлілігі салдарынан дұрыс нәтиже береді. Сондықтан бұлардың ... ... бір ... көрсеткіштер (популяция құрылымы, тірілей
салмағы, сүт, ет ... ... және т.б.) беру ... ... мен ... ден ... сандық көосеткіштер арқылы
сипаттаудың қажет болуы, олардың дене бітімі мен ... ... және ... ... ... ... ... бұл байланысты дәлірек көрсету мақсатында, адамдар ... ... ... ... ... ... жұмыстары, нақты
дене өлшемдері көрсеткіштермен толықтырыла басталды. Ал, дене ... әр ... ... ... ... ... ... белгілі
бір пікір жасау өте қиын еді. Сондықтан осындай әр ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіш
алу қажет болды. Осындай қажеттіліктен туындаған және оның ... ете ... ... ... ... пәні ... мен социалдық статистика әдістерін математика ... ... рет ... біріктіре алған ғалым Г.Лапластың шәкірті
әрі ілімін жалғастырушы ... ... еді. 1835 жылы ... оның «Адам және оның мүмкіндіктерінің дамуы, немесе социалдық
физика тәжірибесі» атты еңбегі ... ... бұл ... ... ... материалды өндеу
нәтижесінде, адамдардың табиғи даму ерекшеліктері, тіпті мінез-құлықтары да
Гаусс және ... ... ... ықтимал таралу заңдылықтарына
бағынатынын ... рет ... ... «Социалдық жүйе мен оларды
басқаратын ... (1848) ... ... ... ... ... бір
аумақта тіршілік ететін индивиттер тобы деп қана ... ... ... ... ... ... ғана арқа сүйетін жүйе
ретінде тануды ұсынады. Тағы бір «Антропология» атты еңбегінде (1871) ... ... ... ... тек қана ... ... ғана
емес, бүкіл тірі дүниеге де байланыстылығы жөнінде пікір айтады.
Кетле ... ... ... ... тек ... ... мен ... ғана емес, ... ... ... кездесетін құбылыстардағы ... ... ... ... ... жасалынады. Бұл заңдылықтарды
білу қоғамда болуы мүмкін құбылыстарды болжауға мүмкіндік беруі себепті,
сипатты мәндегі ... ... және ... құбылыстарды
танудың негізгі көзіне айналуына мүмкіндік берді. Бұл дегеніміз, өмірде көп
кездесетін құбылыстарды зерттеуде жаңа әдістерді қолдану арқылы, ... ... жаңа ... ... ... болды.
Биометриядағы бұдан кейінгі жүргізілген басты зерттеулері,
биометриктердің ... ... ... ... биометриялық
қондырғыны жасаушы ағылшын ғалымдары Фрэнсис Гальтон (1822-1911) және Карл
Пирсон (1857-1936) еңбектерімен байланыстырылады. Ағылшын биометрия мектебі
ХІХ ... ... ... ... ... ... ... биология ғылымында төңкеріс ... Ч. ... ... теориясы әсерлерінен қалыптасты.
2 ЗЕРТТЕУДІҢ ӘДІСТЕРІ МЕН МАТЕРИАЛДАРЫ
2.1 Гибридологиялық әдіс
Басқа ғылымдар сияқты генетиканың да өзінің зерттеу әдістері болады.
Олар-гибридалогиялық, ... ... және ... зерттеу әдісі- өзіндік ерекшелігі бар генетикалық әдіс.
Оның мәні- организмнің ... ... мен ... ... қуалау
сипаты будандастыру жолымен зерттеледі және ол көбінесе генетикалық
талдаумен ... осы ... ... ... ұсынған болатын. Ол ... ... ... ... ... ... бір ... жатуы керек;
2)
будандастырылатын организмдердің белгілері бір-бірінен айқын ... ... ... ... ... ... ... отыруы керек;
4)
ажырайтын белгілердің сипаттамасы және діл ... ... ... ... ... ... де бірқатар жаңа ... ... ... ... әдіс ... жатады. Ол
гибридалогиялық анализ үшін ... ... ... алу ... гибридизация түрлер мен туыстар арасындағы эвалюциялық ұқсастықтың
деңгейін анықтауға мүмкіндңк ... ... ... ... ... ... қолданылуда. ... ... ... ... ... мен ... қуалайтын информацияның
берілуіне байланысты зерттейді. Осы әдісті пайдаланып хромосомаларды
зерттеудің ... ... ... ... организмдердің жеке
дамуы, яғни онтогенез барысындағы гендердің қызметі мен олардың көрінісін
зерттейді.
2.2 Математикалық әдіс
Математикалық әдістің көмегімен тұқым ... пен ... ... ... ... нақты ғылым болып
қалыптасуының өзі биологиялық ... ... ... ... ... ... Г.Мендель де будандастырудың нәтижелерін
анықтағанда статистикалық талдау жасап отырған. Сол кезден бастап тәжірибе
жүзінде ... ... ... ... болжамдармен салыстырып отыру
генетикалық анализдің құрамды бөлігіне айналды. Математикалық әдіс ... ... ... сол сияқты өзгергіштікті, әсіресе, тұқым
қуаламайтын модификациялық ... ... ... ... Биометриялық есептеулер жолдары
Тірі ағзалардың даму үдерістері өте күрделі, олардың тіршілік ететін
орта жағдайлары мен нәсілдік қабілеттері де әр ... ... ... ең
алдымен сол обьектілердің сапалық және сандық көрсеткіштерін ... ... ... жүргізіледі.
Биометриялық есептеулер жүргізуде мынадай көрсеткіштер қолданылады:
Орташа гармониялық көрсеткіші – уақытпен өлшенетін шамалар үшін
есептеледі. ... ... сүт беру ... ... ... ... ... шабу жылдамдығы т.б. Орташа гармониялық көрсеткіші Н
әрпімен белгіленеді де келесі формула бойынша анықталады:
немесе ... ... ...... ... ... мәндерін есептеу үшін қолданылады. Мысалы, бұл көрсеткіш
арқылы жануарлардың дене өлшемдерінің ... ... ... ... мерзімде өсуінің динамикалық қатарын анықтауға болады. Ол G (джи)
әрпімен белгіленеді де ... ... ... анықталады:
Биометриялық есептеулер барысында орташа геометриялық шаманың мәнін
оңай табу үшін ... ... ... ... ... квадраттық көрсеткіші-өлшемі аудан арқылы берілетін (мысалы,
пістенің шығымдылығына әсер ететін күнбағыс күлтесінің ауданы, ... ... ... ... ... ... шығаратын микроорганизмдер
колониясының алып жатқан аудан көлемі және т.б.) ... ... дәл ... ... ... ... ... анықтау қажет болады.
Орташа квадраттық арқылы белгіленеді және келесі:
немесе жекелеген варианттардың қайталануы кезінде:
формулалар арқылы анықталады.
3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ... ... ... және ... ... бойынша есептер шығару
жолдары
Есеп №1. Диссимиляция процесі кезінде глюкозаның 4 моль ыдырап ... ... 3 моль ... ... ... Неше моль сүт қышқылы түзіледі?
Б) Неше моль АТФ синтезделеді?
В) Энергияның қанша пайызы онда аккумулярланған?
Г) Неше моль СО2  түзіледі?
Д) Неше моль О2  ... ... емес ... ... 2 АДФ + 2 ... 2 С3Н6О3 + 2 АТФ + 2 Н2О + 200 кДж
                                                  сүт қышқылы
А) сүт қышқылы – 2 моль;
Б) АТФ – 2 ... 1 моль АТФ – 40 кДЖ, ... 40 х 2 = 80 ... толық синтезделу реакциясы:
С6Н12О6 + 38 АДФ + 38 Н3РО4 + 6 О2 ––> 6 СО2 + 38 АТФ + 44 Н2О + ... тек 3 моль ... ... ... ... С6Н12О6 + 3 х 38 АДФ + 3 х 38 Н3РО4 + 3 х 6 О2 ––> 3 х 6 СО2 + 3 ... АТФ + 3 х 42 ... АТФ = 3 х 38 = 114 ... 3 х 38 х 40 = 4560 ... СО2 = 6 х 3 = 18 ... О2 = 6 х 3 = 18 ... ... қосқанда:
А) 2 моль сүт қышқылы түзілді;
Б) АТФ синтезделеді 114 + 2 = 116 моль;
В) энергии 4560 кДж + 80 кДж = 4640 ... ... 18 ... О2 – 18 моль.
Есеп №2. Диссимиляция процесі кезінде глюкозаның 13 моль ... ... ... 5 моль ... ... кетті. Анықтаңдар:
А) Неше моль сүт қышқылы түзіледі?
Б) Неше моль АТФ синтезделеді?
В) Энергияның қанша пайызы онда аккумулярланған?
Г) Неше моль СО2  түзіледі?
Д) Неше моль О2  ... №3. Екі ... ... ... жасағанда 1 минутта 20 кДж энергия
жұмсалады?
Анықтаңдар:
А)Ауаның қан арқылы сіңірлерге жеикізеді, 15 минутта қанша күш
жұмсалады?
Б)Сүт қышқылы сіңірде жиналама?
(Жауабы: 35,5 г ... ... ... ... ... ... ... бойынша есептер шығару жолдары
Есептерді дұрыс шығарып, нақтылы нәтижелер алу үшін барлық генетикалық
зандылықтар мен ережелерді білу қажет. ... ... ... ... ... торын құра білудің де мәні зор. Негізгі символдар
мыналар:
Р – будандастыруға немесе шағылыстыруға алынған ата-аналық ...... ... ...... ... қасына қойылған индекс ұрпақтың реттік санын көрсетеді
(Ғ1 бірінші ұрпақ, Ғ2 – екінші ... т. ...... ... ... ... жыныстык. белгісі (Венера-ның айнасы).
♂– аталық дарақтың жыныстық ... ... ... мен найзасы).
Моногибридті будандастыру
Есеп №4 Генотиптері а) АА, ә) Аа, б) аа ... ... ... ... ... түзе ... Гаметалар: a) AA ә) Аа б) ... ... ... ... ... ... түзіледі:
а) доминантты «А» гені бар біркелкі гаметалар; ә) бірінде доминантты
«А» гені, ... ... «а» гені бар екі ... ... ... «а» гені бар ... гаметалар.
Есеп №5 Асбұршақ тұқымының қара түсін анықтайтын A гені, ақ түсін
анықтайтын а ... ... ... Мына төмендегі жолдармен
будандастырылып алынатын ұрпақтардың тұқымдарының, түстерін анықтау керек:
а) Аа х Аа; ә) АА х Аа; б) аа х АА; в) Аа х ... ... ... 3/4-і ... ... 1/4 ақ тұқымды, яғни
Мендель заңы бойынша 3 : 1 ара кдтынасында ажырау жүреді.
Жауабы. Алынған ... ... қара ... өсімдіктер.
б)
Жауабы. Алынған ұрпақтың барлығынық да тұқымдары қара түсті.
в)
Жауабы. ... ... тең ... ... тұқымды да, тед жартысы
ақ тұқымды.
Есеп №6 Қара тұқымнан өсіп ... екі ... ... 3/4
шамасында қара, 1/4 шамасында ақ тұқымдар берген. Ата-анасының екеуінің ... ... ... |Ген ... қара |A ... ... | ... ақ |a ... ... | ... ... ... ... қарағанда Мендельдің екінші
заңы бойынша 3 : 1 ара қатынасында ажырау жүрген деп есептеу ... ... ... ... де ... ... гетерозиготалы өсімдіктер.
Есеп №7 Қара тұқымнан өсіп шыққан ... ақ ... ... қара ... ... алынған. Аналық өсімдіктің генотипін
анықтауға бола ма?
Шешуі:
|Белгі |Ген ... ... ... ... | ... ақ |a ... ... | ... Бұл ... ... ... қара тұқымды ұрпақ
алынды. Олай болса, ... ... қара және ақ ... өсімдіктер
генотипі бойынша гомозиготалы дарақтар болғаны. Егер қара ... ... ... болса, мұндай біркелкі қара тұқымды
ұрпақ, алынбас еді. Өйткені ақ тұқымды өсімдіктің ... ... ... ... ... түрде ажырау жүруі тиіс.
Есеп №8. Адамда көздің дара түсі (К) көк ... (к) ... ... көзі — көқ ... көзі — ... өзі қара көзді қыз
әке-шешелерінің көздері қара, көк көзді жігітке ... ... ... ... бала ... ... аталған адамдардың генотиптерін анықтау
керек.
Шешуі:
|Белгі |Ген ... қара |A ... ... | ... көк |a ... болуы | ... ... ... ... ... Тұрмысқа шыққан
қыздың көзі қара. Яғни оның генотипінде міндетті түрде шешесінен ... ... ... А гені ... ... Қыздың әкесі көк көзді, генотипі
аа ... ол ... ... «а» генін қабылдаған. Олай ... ... ... Аа болғаны. Жігіттің көзі көқ ендеше
генотипі аа, ал оның қара ... ... ... Аа және Аа ... ... Бұл отбасында туған қара көзді баланың генотипі — Аа, яғни
гетерозиготалы. Өйткені ол ше-шесінен қара ... "А" ... ал ... ... "а" ... ... №9. Сұлы сабағының ұзын болуы — рецессивті белгі. Егер алынған
ұрпақтың, жартысы қалыпты, ал ... ұзын ... ... ... ... ... туралы не айтуға болады?
Шешуі:
|Белгі |Ген ... ... |A ... ... | ... бойының |a ... ... | ... ... жартысы қалыпты, ал жартысы биік болғаны. Олардың ата-
аналарынын. біреуінің ... ... да, ... ... ... ... ... көрсетеді.
Есеп №10. Таза тұқымды ақ тауықтарды өзара ... ... ... ал қара тауықтарды будандастырғанда — дара болып шығады. Егер ақ
және қара дарақтарды будандастырса, олардан ... ... түрі ... шығады. Ақ әтеш пен шұбар тауықты ... ... ... алынады? Екі шұбар дарақтың ұрпағы ше?
Шешуі:
Есептегі алынып отырған жұп белгіні анықтайтын гендердің ешқайсысы да
доминанттық қасиет көрсетпейді, кез ... ... ... ... Ақ ... ... ... генді А әрпімен белгілегенмен
әріптің үстіне қойылған сызықшадан оның толық доминантты ... ... ... ... ... ... ... көрсететін тағы бір
графа енгізіледі. Есепті сызба нұсқаға кұрып та, ... торы ... ... ... будандастыру
Есеп №11. Мына ... ... бар ... ... түзе ... a) AABB; ә) ... б) ... в) ААВв;,г) ААвв; ғ) АаВв;
д) Аавв; аавв?
Шешуі:
Гаметалар тазалығы болжамының негізінде бұл ... мына ... түзе ... а) АВ; ә) АВ; б) АВ; в) аВ, Ав; г) Ав; р) АВ, Ав, ... д) Ав, ав; е) ... №12. ... сабағының қалыпты болуы – ұзын болуына, ал ... кеш ... ... ... ... ... ... қалыпты өсімдік пен кеш пісетін сабағы ұзын ... ... ... ... ... ... ... шағылыстырса,
нендей нәтиже берер еді?
Шешуі:
|Белгі |Ген ... бойы ... ... бойы биік |a ... ...... пісетін |в ... ... ерте ... гомозиготалы өсімдіктің гепотипі – ААВВ. Кеш
пісетін бойы биік өсімдіктің генотипі — аавв, яғни ... екі жүп ... бұл ... те ... ... ... ... сай бірінілі ... ... бойы ... ерте пісетін болып ...... ... ... ... екінші ұрпақта белгілердің тәуелсіз
ажырауы жүреді. Ажырау аракатьшасы – 9:3:3:1 яғни 9 – бойы ... ... – АВ: 3 – бойы ... кеш ... – Ав; 3 – бойы биіқ ... – аВ; 1 – бойы биік кеш пісетін – ав.
Есеп №13. Қанаттары ... ... қара екі ... ... ... ... ... қара, бірақ олардың 3/4-
інің қанаттары ұзын ал 1/4-нің ... ... ... ... ... керек.
Шешуі:
|. ... |Ген ... аүр ...... қара ...... ... |V ... қанат |v ... ... түсі қара ... ... де бұл
белгі бойынша гомозиготалы — вв, ал үрықтың l/4-i қыск.а қанатты болуы, ата-
аналарының екеуі де ... жұп ... ... ... (Vv) ... олай ... есептің шешуі:
Жауабы. Алынған ұрпақтың 3/4 қара денелі, қанаттары үзың 1/4 ... ... ... (вв vv), яғни ... ...
гомозиготалы қара денелі, гетерозиготалы ұзын қанатты болғаны.
Есеп №14. Қара ... ... қыз көк ... солақай жігітке тұрмысқа
шыққаң олардың отбасында екі бала дүниеге келген — біреуі көк кезді оңқай,
екіншісі – көк ... ... ... генотиптерін анықтау керек.
Шешуі:
|Белгі |Ген ... қара ... ... көк түсі |а ......... берілуі бойынша көк көзді ... ... ... ... ... ... гомозиготалы екені белгілі — аавв. Тұрмысқа шыққан
қыздың генотипін анықтау үшін осы отбасындағы дүниеге келген ... мән ... Екі ... да ... көк (аа) ... ... ... болуы (вв) екі белгі бойынша да ... ... ... Оны мына ... ... ... ... — АаВв көк көзді оңқай бала — ... ... ... бала — аавв.
Есеп №15. Жақыннан көретін қара көзді ер адам ... ... ... әйелге үйленген. Осы отбасында жақыннан көретін қара ... және ... ... көк ... бала бар. ... ... балалардың фенотипі жайлы
не айтуға болады?
Шешуі:
|Белгі |Ген ... қара ... ...... көк ... болуы |а ... керу |В ... көру |в ... ... ... бұл ... екі ... біреуі
қалыпты көретін көк көзді, яғни оның генотипінде рецессивті белгінің екеуі
де бар — гомозиготалы ... ... ... ... кек көзді (аавв)
болғандықтаң әкесі аталған екі жүп бойынша да гетерозиготалы ... ... ... ... ... ... фенотипі — жақыннан
көретін көк көзді (ааВв), екіншісінің фенотипі — ... ... қара ... №16. ... ... ересек адамдарда жиі кездеседі. Оның бірнеше
тұқым қуалау жолы бар. ... бір түрі ... ... ... ... түрі — ... ... емес аутосомалық рецессивті
генмен анықталады. Осы аталған екі жүп гендер бойынша гомозиготалы дені сау
әйел гетерозиготалы ер ... ... ... Осы ... ауру бала тууы
мүмкін бе?
Шешуі:
|Белгі |Ген ... I түрі |А ...... II түрі |в ...... аталған екі жүп белгі бойынша гомозиготалы ... ... ... ал ... ер адамның генотипі — АаВв. Пеннет торын құрып,
түзілетін ... ... Бұл ... ... келетін балалардың 50 % глаукоманың
тек I түрімен ауырады, ал 25% II түрімен ауырады. Қалған 25% ... ... №17. ... мына төмендегідей өсімдіктер қандай гаметалар
түзе алады: а) АаВВСс; ә) ааВвСс; б) ... ... ... ғ) ... д) ААВВСсДд?
Шешуі: Мейоз нәтижесінде түзілетін гаметалар
Есеп №18. Тұқымының түсі мен ... ... ... ақ ... ... ... тозаңдандырғанда болатын фенотипті ажырауды
анықтау керек.
Шешуі:
|Белгі |Ген ... сары |A ... | ... ... |a ... | ... ...... ...... ... гүл |С ... ... гүл |с ... есеп ... ... арналған. Алынған дарақтардың
генотиптері екеуінде де — ... ... ... қүра ... ... ажы-
рауды анықтауға болады.
Есеп №19. Шешесі алты саусақты, әкесі жақыннан көретің ал үшінші жұп
белгі бойынша екеуі де сау отбасында ... екі ауру гені бар қыз ... жоқ ... ... ... Ол ... шешесінің кіші азу тістері
және, бірақ көруі қалыпты және бес ... ал ... ... үш жұп ... сау. Осы ... ... баланың фенотиптерін анықтау керек.
Шешуі:
|Белгі |Ген ... ... ... |A ... ... |a ... көру |В ... көру |в ... азу ... ...... алты ... ... ... ... көру ... ... қыз үшінші жұп белгі бойынша гомозиготалы сау
болады. ... ... ... де бұл аурудың гені жоқ. Ендеше
оның генотипі — АаВвсс. Жігіт, керісінше, алғашқы екі жұп ... ... сау, ... ... бұл доминантты гендер жоқ. Үшінші
жұп ген бойынша жігіт – гетерозиготалы ... ... ... кіші ... жоқ, ал ... сау. Жігіттің генотипі — ААВВСс.
Жауабы. Бұл отбасындағы балалардың ... да алты ... ... ... ... 50% кіші азу ... жоқ, 50% кіші азу тістері
бар.
3.3 «Гендердің өзара әрекеттесуі кезіндегі тұқым қуалау» тақырыбы ... ... ... №20. Екі ... ... ... ... өсімдік
рецессивті гомозиготалы ал гүлді өсімдікпен будандастырылған. Алынған
ұрпақтың генотипі мен фенотипін анықтаңдар.
Шешуі:
|Белгі |Ген ... ... ... |A ... ... | ... ген | ... ... ...... екінші | ... ген | ... ... ... ААВВ және ... ... ұрпақ — дигетерозиготалы қошқыл қызыл түсті гүлі бар
өсімдік (АаВв). Мұнда гүлдің қызыл түсін анықтайтын екі ... A және ... ... әрекеттесуі нәтижесінде бірін-бірі толықтырып, жаңа белгіні –
қошқыл қызыл түсті жарыққа шығарады, яғни ... ... №21. ... ... тегершік тәрізді дигетерезогиталы өсімдік
жемісі сопақша болып келген өсімдікпен ... ... ... фенотипін анықтаңдар.
Шешуі:
|Белгі |Ген ... ... ... |A ... ... ген | ... ... анықтайтын екінші |В ... ген | ... ... ... ... генотипі — АаВв, ал
сопақша ... бар ... ... — аавв. Жемістің сопақ пішінді болуы
бірде-бір доминантты геннің болмауына байланысты.
Жауабы. Алынған ұрпақтың 25% дигетерозиготалы, тегершік ... ... жұп ген ... ... ... ... 25% екінші жұп ген
бойынша гетерозиготалы домалақ ... 25% ... ... жемісті.
Есеп №22. Сұлы тұқымының қара түсін доминантты A гені, ал сұр түсін
доминанты В гені анықтайды. А гені В ... ... яғни А гені ... В гені ... атқармайды. Зиготада доминантты гендердің екеуі де жоқ
болса, түқымның түсі ақ ... Мына ... ... ... дәндерінің, түстерін анықтаңдар: а) ааВв; б) аавв; в) ... ... д) ... ж) ааВВ; з) АаВВ.
Шешуі:
|Белгі |Ген ... қара ... ... ... |A |
|ген ... | ... сұр ... ... доминантты ген |В ... ... ... бар ... ... түстері:
а) ааВв — сұр түсті ә) аавв — ақ ... Аавв — қара ... в) АаВв — қара ... ААВв — қара ... ғ) ааВВ — сұр ... АаВВ — қара ... №23. Екі сары ... ... ... 3 : 1
қатынасындай болып сары және жасыл жемісті будандар алынған. Ата-аналарының
генотиптерін анықтандар.
Шешуі:
|Белгі |Ген ... ақ ... ... ... ген | ... |W ... сары ... ... ... ген| |
| |V ... ... сары түсті болуы супрепрессор гені – w жоқ жағдайда
ғана байқалады. Ендеше ... екі сары ... ...... ... ... 3 ... — сары, олар: wwVV, wwVv; ...... оның ...... №24. ... ... түсті тұқымнан өсіп шыққан өсімдікті: а) қызыл
дәнді, ә) әлсіз қызыл дәнді, б) ақ дәнді өсімдіктермен ... ... ... ... мен ... ... доминантты ген гомозиготалы жағдайда болса (А1А1А2А2), қошқыл
қызыл түсті дән береді, жалғыз доминантты ген (А1 ... А2) ... ... екеу ...... үшеу болса – қызыл түс береді. Ал рецессивті
гомозигота болса (а1а1а2в2) ... түрі ақ ... |Ген ... ... ... анықгайтын | ... ... |А1,А2 ... ақ ... ... | ... ... |а1а2 ... ... ... 50% ... қошқыл қызыл түсті, өйткені
генотипінде төрт доминантты гендер; 50% ... ... ... доминантты
гендердің саны үшеу.
Жауабы. Алынған ұрпақтың 50% қызыл дәнді (доминантты гендері үшеу);
50% қызғылт ... ... ... саны ... ... үрпактың барлығы қызғылт дәнді болады, өйткені
генотипінде екі ғана доминантты ген бар.
Есеп №25. ... ... ... ... ... 3 ... ... Ендеше бойдың биіктігі сол гендердің өзара полимерлік
әрекеттесуіне байланысты болады. Кейбір аласа адамдардың популя-циясында
тек рецессивті гендердің болуына байланысты бойының ... — 150 см, ... биік ... бойы 180 см, ... ... тек ... гендер болады
деп есептесеқ барлық үш жұп гендер бойынша гетерозиготалы адамдардың
бойының, биіктігі қандай ... |Ген ... ... ... ... ... |а1, а2, а3 ... ... | ... биік (180 см) ... ... – А1А1А2А2А3А3, ал еқ аласа (150
см) адамның генотипі — а1а1а2а2а3а3 – Үш жұп ... ... ... бойының биіктігін анықтау үшін осы екі генотип алынады.
Жауабы. Бойы биік адамның генотипінде алты ... ген бар, ... ... (150 см) тек ... ... бар деп ... ... әр
доминантты ген бойды 5 см-ге ұзартатынын түсінуге болады. Ендеше үш жүп
гендер бойынша гетерозиготалы ... ... ... 165 см ... ... мына кестеден тексеріп көріңдер.
3.4 «Қан топтарының тұқым қуалауы» тақырыбы ... ... ... ... №26. ... ... төрт түрлі тобын бір-бірінен ажырата
білудің ерекше маңызы бар. Қан топтары бір ғана генге байланысты болатын
тұқым қуалайтын белгі (1-кесте).
1-кесте. Қан ... ... ... ... генінің екі емес, үш адлелі бар, олар А, В және О
симврлдарымен ... ... 00 ... ... адамның қаны бірінші
топқа, генотиптері АА немесе АО — екінші, ВВ немесе ВО ... Ал АВ ... ... ... А мен В ... О аллеліне қарағанда доминантты,
бірақ бір-біріне басымдылық көрсете ... Егер ... қаны ... ал ... қаны бірінші топқа жатса, олардың баласының қаны қандай
топқа жатуы мүмкін?
Шешуі:
Есептің берілуінде шешесінің қаны II ... ... қаны I ... II топ екі ... ... олай болса, есепті екі нұсқамен
шешуге болады.
1.
Немесе мынадай кесте арқылы көрсету керек:
Есеп №27. ... қаны ... топ, ал оның ... — төртінші
топ. Олардың ата-аналарының қанының топтары туралы не ... ... қаны I және IV топ ... ата-аналарының қаны
гетерозиготалы генотипі бар II және III топ болғаны
Есеп №28. ... қара ... ... 4 бала ... екеуінің көздері көк те қан топтары I және IV, ал екеуінің көздері
қара да қан ... II және III. Қара ... ... ... белгі
деп алсақ, осы отбасында қара көзді, I топты қаны бар баланың тууы мүмкін
бе?
Шешуі:
|Белгі |Ген ... қара түсі |A ... көк түсі |a ... ... қара ... ал қан ... гетерозиготалы
II және III топ болғанда ғана көк көзді және барлық төрт топтың қаны ... ... ... Қара ... I топтың қаны бар баланың тууы ... ... ... ... АаІ°І°.
3.5 «Тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясы» тақырыбы бойынша
есептер шығару ... №29. ... ... ... ... ал аталық —
гетерогаметалы болып келеді. У-хромосома әрекетсіз болады. Оның ... ... ... доминантты W гені мен ақ түсін анықтайтын рецессивті
w гені X ... ... ... ... ... ... көзді аналық, ә) қызыл көзді аталық, б) ақ көзді
аталық, в) гомозиготалы қызыл көзді аналық шыбындардан түзілетін
гаметалардың типтерін ... ... ... түсі ... ... гетерозиготалы бола ала ма?
Шешуі:
|Белгі |Ген ... ... түсі ... |хА ... түсі |ха ... ... ... ... аналық шыбынның отипі — хАха
ә) қызыл көзді аталық шыбынның генотипі — хА ... ақ ... ... ... ... гомозиготалы қызыл көзді аналықтан түзілетін гаметалар:
Есеп №30. Гипертрихоз — У ... ... ... ... ... ... ... бар отбасында мұндай ауруы жоқ балалардың
дүниеге келуі мүмкін бе?
Шешуі:
|Белгі |Ген ... ... | ... ... ... ... ... бар, яғни оның
генотипі ху. Шешесінде гипертрихоз жоқ (болуы да ... ... ... ... ... ... ... туған ер балалардың бәрі гипертрихозбен ауру ... олар ... У ... ... ал қыз ... 100% ... №31. ... аутосомалық — доминантты белгі, ал гипертрихоз
У хромосомамен тіркес тұқым қуалайды. Әкесі бес саусақты және
гипертрихозды, ал шешесі полидактилиямен ауру ... осы ... ... да ... жоқ қыз ... келген келесі туылатын балалардың
фенотиптері жөнінде не айтуға болады?
Шешуі:
|Белгі |Ген ... |A ... ... |a ... |Уz ... ... әкесі бес саусақты және онда гипертрихоздың
белгісі бар. Ендеше оның генотипі — aaxyz. Шешесі ... ... онда У ... болмағандықтаң гипертрихоздың белгісі жоқ, ... ... ... ... шешесін неге гетерозиготалы деп алады,
себебі ол отбасында екі аурудың да белгісі жоқ қыз ... ... l/4-i ... 25% ғана екі ... да сау тууы ... ... және кроссинговер» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
Есеп №32. Бір тіркестік ... ... А және В ... ... 4,6 ... ... тең ... қандай типті
гаметалар түзетіндігін және олардың қандай проценттік қатынаста болатынын
анықтаңдар.
Шешуі:
Бір тіркестік топта орналасқан А және В ... ара ... ... бірлігіне немесе морганидаға тең болса генотипі түзілетін
гаметалардың типтері мен ... ... ... болады:
Есеп №33. Егер әйелдін және еркектін генотиптері АаВвДд және АаВвҮү
болса, қанша және қандай типті гаметалар түзіледі?
Шешуі:
Әйелдің АВД, авд, АВд, авД- ... ... аВд аВд АвД- ... АВҮ АВү АвҮ Авү- кроссоверлі және ... емес ... №34. ... шыбынының екінші хромосомасының 48,5 локусында
денесінің қара түсін аңықтайын ... ген, ал 54,5 ... ... ... ... рецессивті ген орналасқан. Осы шыбынның денесі сұр
және көзі ... ... ... ... ... типі және
қандай пайыз қатынасында түзіледі.
Шешуі:
Есептің шарты бойыша гендердің ара ... 6 ... ... ... ... мейоздық бөліну нәтижесінде дигетерозиготалы
аналығында 4 түрлі гаметалардың типі түзіледі, оның екі типі ... ... ... үш ... болады. Себебі хромосомада орналасқан
гендердің ара ... ... ... және ... пайызына тура пропорционалды. Кроссоверді емес гаметалардың
үлесі 94 ... (әр ... 47 ... №35. ... белогын және эритроциттердің пішінін,синтезін
анықтайтын гендер аутосомада 3 ... ара ... ... ... ... тәрізді
(доминантты белгі),ал шешесінің резусы-оң,эрптроциттері ... ... ... ... ... ... ... пішіні қалыпты.Мынандай белгілері
бар балалардың ... ... ... ... ... ... эритроциттерінің пішіні эллипс тәрізді.
3.Рузусі-теріс, эритроциттеріннің пішіні эллипс тәрізді.
4.Резусі-теріс, эритроциттеріннің пішіні қалыпты.
Шешуі:
Есептің шартын кестеге енгіземіз.
|Белгі |Ген ... ... |А |А- ... |Е |Е- ... |А |Аа ... |Е |Ее ... ... арқылы әйелдің генотипін анықтайымыз.
Әйелдің геногтипі эллипс және ... ... ... ... ... күйеуінің генотипін табамыз. Оның генотипі рецессивті гендер
бойынша ...... ... ... Х ... Де – ... емес ДЕ – кроссоверлі
дЕ - кроссоверлі емес де – кроссоверлі
F1 Ддее; ддЕе; дДеЕ; ддее.
Кроссоверлі және кроссоверлі емес ... ... ... ... – 3 ... гендердің ара қашықтығы – 3 морганидке
тең болғандықтан 1,5 ... тең. ... емес ... – 97 ... ... гамета ұқсас хромосоманың біреуін ғана алатын болғандықтан,
мынадай гені бар ... ... ... 48,5 – Де; 48,5 – дЕ; 1,5 – ... – де.
Енді жоғарғыда көрсетілген белгілері бар ... ... ... Олар әр түрлі ... ... ... ... 1. 48,5%; 2. 1,5%; 3. 48,5%; 4. ... ... ... картасын жасау» тақырыбы бойынша есептер
шығару жолдары
Есеп №36. Мысалы, хромосомада гендердің тізбектелі моншақ тәрізді
орналасу заңына ... ... ... шағылыстыру барысында бір
тіркесу тобына кіретін үш геннің А,В және С ара қашықтығы анықталды делік.
А және В ... ара ... 5 ... ал В және С ... арасы – 3
морганидке тең болса, А және С гендерінің ара қашықтығының анықтау керек.
Шешуі:
Т.Морганның ... және тура ... ... үш нүктелердің
теоремасына сәйкес, АС нүктелердің ара қашықтығы АВ және ВС ... ... ... немесе айырмашылығына тең.
АС=AB+BC немесе
AB + BC = 5+8 A B C
AB – BC = 5-3 A C ... ... ... ... болады. Сонымен А және С гендерінің
ара қашықтығы 5+3=8-ге немесе 5-3=2-ге тең. Бұл ... ... №37. ... карта жасау. Екі геннің бір немесе әр түрлі
тіркесу тобына жататынын, бір тіркесу тобындағы екі геннің ара ... үшін ... ... ... ... жүргізеді. Мысалы,
дрозофила шыбынының зерттелетін гені бойынша дигетерозиготалы
аналықты,рецессивті аталығымен шағылыстыру жүргізеді. Егер гендердің еркін
үйлесу заңына сәйкес, 25 пайызға тең төрт ... АВ, Ав, ав ... Мұны үлгі ... ... х ... АВ, Ав, аВ, ав ... AaBв, ... ааВв, аавв
F2 фенотиптері: АаВв-25%; Аавв-25%, ааВв-25%; аавв-25%;
Бұл тәжірибеден екі ... ... ... 1. ... ... ... ... ұрпақтың фенотипін анықтайды.
2. Анализдеуші шағылыстыруда барлық төрт фенотиптік ұрпақтар бірдей
сан қатынасында 25 пайызға тең ... Бұл А жіне В ... ... ... ... №38. Анализдеуші шағылыстыру нәтижесінде мынандай шыбындардың
ұрпақтары алынған.
cv+ ct+ v – 73 cv ct+ v – ... ct v+ - 2 cv ct v+ - ... ct v – 759 cv ct+ v+ - ... ct v – 140 cv ct v – ... ... v+ - ... түсі ... – көздің түсі қызыл;
ct+ - қалыпты қанатты;
ct – қанаты қиылған;
cv+ - қанатында жүйесі жоқ
Гетерозиготалы ата-ананың генотипін және ... ... ... ... ара ... анықтандар.
Шешуі:
Бұл үшгибридті будандастыру аналық үшгетерозиготалы болғандықтан 8
гамета түзіліп тұр. Алынған нәтижелерге ... ... ... тұқым
қуаламай тіркесіп берілгенін көреміз. Срндықтан үш ... ... ... Ол үшін жұп ... ... Мысалы, cv+ ct+ және
оларға комплементарлы ... cv ct. ... ... ... алып ... ... ... Оларкроссоверлі (73+2+80+2=157). Осы
аллельдердің қалған ... ... cv+ ct және cv ct+ ... ... Енді ... даралардың ішінен кроссенговерлі
даралардың қандай пайыз екенің анықтаймыз. Ол үшін жалпы даралардың санын
анықтап (1823+157= = 1980), ... ... ... ... ... көбейтіп, даралардың жалпы санына бөлеміз 157 х 100 : 1980=7,9
пайыз болады. Сонда гендердің ... - 7,9 ... тең. ... ... мына ... ... ct немесе cv ct+
Дәл осындай жолмен келесі жұп геннің ct және v ... Бұл ... ct+ v және ... ct+ v+ ... ... ... даралар 10,2 пайыз ... ct cv ... ара ... 10,2 морганид болып және ct+ ... бір ... ... Осы ... cv және v ... ... ... (cv+ v+cv v+)=73+140+80+158=451.Бұл 27,7 пайызын
құрайды. Сонымен хромосомада гендердің орналасуы мынандай тәртіппен ... ct 10,2 ... ... генетика» тақырыбы бойынша есептер шығару жолдары
Есеп №39 . Популяцияда N N қан тобы бар ... ... – 16% ... және N ... жиілігі және ММ, МN, NN қан топтарының қатынасын
анықтаныздар.
Шешуі: ... NN ... ... 16% (0,16) құрайды.
Популяция N аллельдің жиілігін табамыз: 1-0,16=0,4. ... ... ... ... ... ММ ... ... анықтаймыз.
ММ:0,62=0,36 тең, ал гетерозиготаның МN саны МN : 2 Х 0,6 X 0,4=0,48 ... ... №40. ... ... ... ... 0,08. Бұл ауру
жыныспен тіркесіп тұқым қуалайтын рецессивті гендермен анықталады. Әйелдің
үш генотипінің ... ... ... ... ... ... тіркескен болғандықтан, бұл аурудың
кездесу жиілігі q генінің жиілігіне тең. ... q=0,08 және ... тең ... Енді ... ... әр түрлі генотиптердің күтілу
жиілігі (0,92)2; 2x 0,92 x ... ... №41. ... аутосомды рецессивті түрде тұқым қуалайды. Оның
жиілігі 1: 20000 тура ... (А. ... 1967; К. ... ... ... ... есептеп шығарыңыздар?
Шешуі: Альбинизм гені рецессивті түрде тұқым қуалайды. 1/20000 – q2-қа
тең. ... ... ... р2AA=2pqAa+q2aa=1. Рецесивті а
генініңм жиілігі; q=1/20000=1/141. Р – генінің ... р=1-q; ... ... ... даралардың саны 2pq=2x9140/141
x 1/141=1/70 тең. Пайызға айналдырғанда 1,4 болады.
Есеп №42. Халқы жарты ... ... ... ауруымен ауыратын
төрт адам кездескен. Бұл ауру аутосомды-рецессивті типті ... ... ... ... ... ... анықтау керек.
Шешуі: 2pq=0,058.
Есеп №42. Тея-Сакс ауруын бақылайтын ген аутосоманы рецессивті белгі
ретінде тұқым қуалайды. Аурудың жиілігі жаңа туғандардың бір ... ... ... Осы ... рецессивті аллельді және
гетерозиготалы даралардың жиілігі анықтаныздар.
Шешуі: Харди-Вайнберг ... ... q және ... ... ... ... ... q = 0,003; 2pq = 0,006.
Есеп №43. Тәжірибеге ... 110 ... ... ... ... ... тобына 519 адам; N-қан тобына 225 адам ... ... ... ... және ... ... сәйкес
аллельдердің теориялық күтілудің жілігін анықтаныздар. Шығару жолдарын
жазыңыздар.
Жауабы: р=0,560, ... ... ... 213 ... №44. ... ... жиілігін анықтау.
Фенотипте гомозиготалы жағдайда болатын рецессивті аллельдің
популяциядағы ... ... ... ... ... ... таралу
жиілігін есептеп шығаруға болады. Егер популяциядағы даралардың жалпы саны
N белгілесек, А – белгісі бар ... саны – n1, а – ... ... саны – n2 ... ... А – фенотип жиілігі =n1/N: а-
фенотипінің жиілігі n2/N. Егер фенотиптің жиілігі пайызбен ... онда ... ... ... =n1 · 100/N болады. Мысалы,бір ауданда тұратын 24343
адамдардың қан ... ... ... ... – 9271 ... екінші
топқа – 8643 адам, үшінші топқа – 4956 адам жатқан. АВО жүйкесіндегі қан
топтарының жиілігін анықтаныздар?
Шешуі: ... қан ... ... – 9271/24343=0,39 немесе 39 пайыз.
Екінші қан тобының жиілігі – ... ... 35,5 ... қан ... ...... немесе 25,5 пайыз.
Сонымен, ауданда ... ... ... (қан ... жиілігі)
қосындысы бірге (не 100%) тең болады. n1 n2 n3 = ... №45. ... ... ... ... қан ... М – қан ... 22 адам, МN-қан тобына 216 адам, N-қан тобында
492 адам анықталынған. Популяцияның генетикалық құрамын анықтаныздар.
Шешуі: МN жүйесінде қан топтарының ... ... екі жұп ... – LN және генотиптердің түрлерімен LM LM LM LN LN LN анықталады. Егер М-
генінің ... ... ... онда N-генінің символын q-әрпімен
белгілейміз. Сонда р2 –MM ... ... ... ... ... ... =22/730=0,03. 2pq MN=216/730=0,73; q2
–NN=492/730=0,67 Харди-Вайнберг ... ... p2 ... М-генінің жиілігін – р мына тәсілмен табуға болады.
р=p2+1/2(2pq)=0,03+(0,3/2)=0,18. ... ... ... Сонда p+q= =0,18+0,82=1,0 тең.
Есеп №46. Бір ауданда ... ... ... ... ... жиілігі 4000:1 біреуі кездесетін болған. Популяцияның генетикалық
құрамын ... ... ... ... ... ... тұқым қуалайды. Рецессивті
аллельдің жиілігін q – символымен белгілесек, популяциядағы альбинизм
белгісінің жиілігі ... аа ... ... ... тең. ... ... ... жиілігі q=√1/40000=1/200 р+q=1 тең болғандықтан, сау-
қалыпты ... А ... мына ... ... ... Ал, ... ... жиілігі генотип Аа=2pq=2x
1/200 x 199/200=398/40000, ал қалыпты-сау ... ... ... ... бұл популяциядағы генотиптердің жиілігі
мынандай қатынаста болады. 1аа : 398Аа : 39601АА.
Есеп №47. Шегірткенің А популяциясында аталық ... өз ... ... ... ... ... тұрады) түзеді және оны бір
аналық дараға бере алады деп есептейік. Ал аналық дара керісінше бір ... ... сала ... және әр түрлі аталық даралармен (бірінен ... ... ... ... осы ... ... ... нәтижесі кестеде көрсетілген.
| ... ... |Бір ... дараға |
| ... орта ... ... |
| | ... саны ... дара қабылдамаған |3,23 |30 ... дара | | ... дара ... |3,17 |48 ... дара | | ... ... ... ... сұрақтарға жауап беріңіздер:
А. Жұмыртқа жоқ аналық дараның орта салмағы неше грамм?
Б. Егер төрт ... дара (1, 2, 3 және 4) бір ... ... ... ... ... ұрықтандыра алады? (Әрбір аталық
дарамен шағылысқан соң аналық дара сәйкес төрт топ жұмыртқалар ... ... ... ... ... ... деп ... 3,87 г, 3,74 г, 3,52 г
және 3,74).
В. 1. Бірінші аталық дара бірінші аналық дарамен шағылысқанда ... ... 2. ... ... дара ... ... дарамен шағылысқанда неше
жұмыртқа жасайды?
В. 3. Үшінші аталық дара бірінші аналық ... ... ... ... 4. ... аталық дара бірінші аналық дараменшағылысқанда неше
жұмыртқа жасайды?
Есептің ... 3,71 – 3,23 = ... – 30 = ... : 18 = 0,026 (1 ... ... · 0,026 = ... – 0,78 = 2,45 (жұмыртқасы жоқ аналық дараның салмағы)
3,78 – 2,45 = ... : 0,026 = ... 1. 3,87 – 2,45 = 1,42 : 0,026 = ... 2. 3,74 – 2,45 = 1,29 : 0,026 = ... 3. 3,52 – 2,45 = 1,07 : 0,026 = ... 4. 3,74 – 2,45 =1,29 : 0,026 = ... ... дара 4 аталық дарамен шағылысқанда 193 жұмыртқа жасайды.
Есеп №48. Қара бидайда кездесетін альбинизм аутосомалық рецессивті
белгі ... ... ... Есеп ... ... 84000 ... альбинос болып шыққан. Қара бидайдағы альбинизм генінің жиілігін
анықтау керек.
Шешуі:
|Белгі |Ген ...... ...... ... ... ... аутосомалық рецессивті белгі ретінде
тұқым қуалайды. Осыған сай ... ... ... ... ... – аа ... ... Кез келген аллель бойынша генотипі бар
организмдердің ... ... ... ара ... ... ... ... қағидаларына сай жүргізіледі. Генотиптер ... мына ... ... р2АА + 2pqAa + q2aa = 1. ... р2–
доминантты ген бойынша гомозиготалы ... саны (АА), 2pq ... (Аа) ... q2 — ... ген ... ... (аа)
саны. Бұл есепті шығаруды алдымен альбинизм генінің жиілігін анықтаудан
бастау керек. Ол үшін сол ... ... ... алып ... ... табу ... ... популяциядағы жиілігі
q2 = 210 : 84000 = 1: 400 = 0,0025. ... ... ... мына
формуламен анықталады: р + q = 1. ... р — ... "А" ... q — ... «а» ... жиілігі. Олай болса, альбинизмді
анықтайтын рецессивті «а» генінің ... — -қа тең ... ... ... ... ... өсімдіктеріндегі альбинизм генінің
жиілігі — 0,05.
Есеп №49. Жалпы альбинизм аутосомалық рецессивті ... ... ... Аурудың кездесу жиілігі 1 : 20000. ... ... ... ... ... ... рецессивті белгі екені айтылды. Есептің берілуінде
аурудың, популяциядағы кездесу жиілігі, яғни гомозиготалар ... q2= 1:20000. ... сай «а» ... ... ... «А» геніңің жиілігі р = 1–q; ... ... саны – 2pq = ... x /1/141/ = ... ... ... ... 1,4% болады.
3.9 Молекулалық биология бойынша есептер шығару жолдары
Есеп №50.
ДНҚ молекуласының бір тізбегінде ... ... ... ... Осы ... ... тізбегіндегі
нуклеотидтердің орналасу реті қандай болады?
Шешуі:
ДНҚ – молекуласының бір тізбегіндегі нуклеотидтер реті ... ... ... сай ... ... құрастыру қиын емес:
ТАГАГГЦЦЦГАЦАЦГ
ДНҚ АТЦТЦЦГГГЦТГТГЦ
Есеп №51. ... бір ... ... ... тұрады:
ТТТТАЦАЦАТГГЦАГ. Осы көрсетілген ген анықтайтын белок молекуласындағы ... ... ... табыңдар.
Шешуі:
Геннің бір бөлшегіндегі нуклеотидтер ... ... ... осы ... сай ... ... ... орналасу ретін анықтау мына кезеңдерден тұрады:
а) ДНҚ – репликациясы, ә) транскрипция, б) трансляция.
а) ТТТТАЦАЦАТГГЦАГ
ДНҚ ААААТГТГТАЦЦГТЦ
ә) РНҚ — ... АЦА УГГ ... ... — фен — тир — тре — три — ... №52.
Белок молекуласындағы кез келген амин қышқылы бір емес, екі, үш ... ... ... ... ... береді. Әр түрлі триплеттерді
пайдаланып, амин қышқылдарының ... ... ... ... қатар тізбектерін жасандар: лизин-гистидин-серин-тирозин.
Шешуі:
Амин қышқылдарының реті:
лиз. – гис. – сер. – тир.
AAA – ЦАУ – УЦУ – ... – ГТА – АГА – ... AAA - ЦАТ - ТЦТ — ... ... ... AAA, ГТГ, ЦТА, ТАЦ, ГТГ, ЦГА, AAA, ГГА, ... ... анықталатын полипептид мына амин қышқылдарынан: фең
мет, фең мет, арг... басталады. ДНҚ-дағы ... мен ... ... - ... ...... — метионин — фенилаланен — аргинин.
Есеп №54. ДНҚ молекуласының бір тізбегі мынандай нуклеотидтер қатарына
тұрады. ААГГЦТЦТАГГТАЦЦАГТ
а. Комплементарлы тізбектегі ... ... ... ... ... ... ... кодонының қатарын
аңықтаныздар.
б. Комплементарлы ... ... ... ... ... ДНҚ ... ... негіздердің комплементарлық қағидасына
сәйкес (А------Т, Ц------Г), молекуланың екінші тізбегін құрамыз.
ААГГЦТЦТАГГТАЦЦАГТ – ДНҚ ... ... – ДНҚ ... тізбегі
ә. ДНҚ және РНҚ молекуласындағы азоттық негіздердің комплементарлық
қағидаларға сәйкес (А------У, Ц-------Г), и-РНҚ тізбегін құрамыз.
ТТЦЦГАГАТЦЦАТГГТЦА – ДНҚ ... ...... ... – транскрипция.
б. Генетикалық кодтың триплетті екенін ескере отырып и-РНҚ ... ... ... Содан соң, полипептидте аминқышқылдарының
қатарын генетикалық кодтын кестесі арқылы белгілейміз.
ААГ ГЦУ ЦУА ГГУ АЦЦ АГУ-и-РНҚ ...... №55. ... молекуласының құрылысы бойынша ДНҚ құрылысын анықтау.
Миоглобин нәруызның молекулалық ... амин ... ... ... ... қышқылы – тирозин-серин-глутамин.
Осы реттілікті кодондайтын амин ... (ДНҚ ... ... жазыныздар.
Шешуі:
1. Кестеден әрбір амин қышқылын кодондайтын триплетті анықтаймыз.
Олар: валинді-УУГ, аланинді-ЦУГ, глицинді-ГУГ, т.б. ... амин ... ... ... ... ... ... болады. Бұдан ретімен барлық амин қышқылдарын кодондайтын
триплетті жазып шығарамыз. Алынған ... ... ... ... УУГ---ЦУГ---ГУГ---
2. Бұдан кейін и-РНҚ құрылысын кодондаған ДНҚ тізбегінің құрылысын
анықтаймыз. Ол үшін и-РНҚ молекуласының ... ... ... ... ... ДНҚ
3. ДНҚ молекуласы екі тізбектен тұратындықтан 1-тізбектің кодонының
астында комплементарлы ... ... ... ... және ... тік сызықша
арқылы жалғастырып, ДНҚ молекуласының (бөлігінің) ... ... ... ... ... А Ц Г А Ц Ц А ... Т Г Ц Т Г Г Т Г
Есеп №56. ДНҚ молекуласының кестесі мынандай реттілікпен орналасқан
нуклеотидтерден: ТАА---АЦТ---ААА---ГЦГ---ААА---ТЦТ---ГАА---ГТЦ тұрады.
Геннің кодондалған бөлігінің ... ... амин ... және ... ... ... ... жазамыз, оларды триплетке бөлеміз. Днқ
модекуласының тізбегінің кодонын аламыз. ... ... ... ДНҚ ... комплементарлы и-РНҚ триплетін құрамыз да
астына жазамыз:
ДНҚ: ... ... ... ... и- ... ... ... қандай амин қышқылы
кодондағанын анықтаймыз.
4. Нәруыздың құрылысты:
Валин---Аланин---Лизин,т.б.
ДНҚ. ААЦ---ГАЦ---ТАТ
и-РНҚ. УУГ---ЦУГ---АУА
Белоктар: валин аланин ... №57. ... ... ... ... ... ... науқастардың зәрі арқылы бөлінетін амин қышқылдарының и-РНҚ-сының
триплеттері мынандай:
ААА; ЦГУ; ГАА; АЦУ; ГУУ; УУА; УГУ; ... ... тән зәр ... ... амин қышқылдарын анықтау
керек.
Шешуі:
лизин---аргинин---глутамин---қышқылы---треонин---валин---лейцин---
цистеин—тирозин.
Есеп №58.
А бактериофагынан нуклеин қышқылы бөлініп алынды. Осы ... ... ... ... ... генетикалық материалды( яғни нуклеин қышқылын) ... ... ... ... ... ... ... толығымен нуклеотидтерге
дейін ыдыратты;
• Ал S эндонуклеоза ферменттеріннің эсерінен нуклеин қышқылы ... ... ( ... А,Б, В деп белгілейміз).
Енді осы кесінділер құрамыдағы нуклеотидтер ... ... ... 2000нуклеотидтен тұрады.
В- 700 нуклеотидтен тұрады.
(1нуклеотидтің ұзындығы 0,34 мм)
Осы деректерді қолдана отырып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіздер.
А. Осы нуклеин қышқылының түрін анықтаңыздар.
Ә. Осы ... ... ... ... негізінің пайыздық (%)
мөлшерін жазыңыздар.
Б. А ... ... ... ұзындығы қанша?
В. Осы нуклеин қышқылында S нуклеоза ферментінің үзетін қанша орны
бар?
Г. Осы А ... ... ... ... ... ... ... хабар жазылған деп есептейік. Егер де
белоктар орта шамамен 150 ... ... А ... ... ... ... түрлі нәруыз молекуласы
туралы хабар жазылған?
Д. Осы А бактериофагының өсіп жатқан ортасында тек ... ... ... ... 10000 ... ... ... шаққандағы
мөлшерде бар деп есептейік. Осы ферменттердің молярлық концентрациясын
жазыңыз?
Шешуі:
А. А ... ... ... түрі бір тізбекті, себебі ол
кіші кесінділерге ыдырап ... ... ... ... ... ... (25,1) + гуанин (25,9) + тимин (40,3) + цитозин (19,7)=111.
111 ----------------100%
25,9 --------------X
x= 23,3% ... ... ... А ... ұзындығы:
2000 + 1500 + 700 = 4200 · 0,34 нм = 1428 нм : 1000000 =
= 0,0014= 1,4 · 10-3 мм ... 1,4 ... S ... ... үзетін 2 орны бар.
А Б В
Д. А бактериофагының нуклеин қышқылында 9 әр түрлі ... ... ... жазылған.
150 амин қышқылы = 450 нуклейн қышқылы.
А – Б – В – 4200 : 450 = 9 ... ... ... ... ... : 2г = 2000 : 100000 ... = 0,02 ... №59. Бактерия ДНҚ-сы толығымен N15 азот тобынан тұрады деп
есептейік. Қалыпты жағдайда, яғни N15 ... бар ... осы ... бір ... кейін пайда болған ұрпақ жасушасындағы ДНҚ молекуласының
азоттық құрамы қандай болады?
А. 25% N14 және 75% ... 75% N14 және 25% ... 50% N14 және 50% ... 15% N14 және 85% ... 85% N14 және 15% ... N15) -------- 4 ... ... --------------- 2 тізбек ДНҚ
х= =50% N15 және 50% ... ... ... ... ... ... есептер шығару
жолдары
Есеп №60.
Экологиялық пирамиданың ережі бойынша анықтаныздар, теңізде 300 ... өсу үшін ... ... ... ... түрі маңызды болса: планктон,
жыртқыш емес балықтар, жыртқыш балықтар, ... ... 300 кг ... ... ... өзінің бойында қоректік заттардың 10% дейін өзінде
сақтайды.
300кг – 10%,
Х – 100%.
Неге тең екенің табайық Х. Х=3000 кг. ... ... ... ... емес балықтың 10% ғана құрайды
Қайтадан пропорция құрайық:
3000кг – 10%
Х – 100%
Х=30 000 кг ... емес ... ... салмақ болу үшін, оларға қанша планктон жеу керек?
Пропорция құрайық:
30 000кг.- 10%
Х =100%
Х = 300 ... ... ... 300 кг болу ... Оған 300 000кг планктон
қажет.
Есеп №61. 1990 жылы атмофера құрамында 340 мг/кг, концентрация
құрайды. ... ... күн ... 0,5% ... ... концентрация уақытқа байланысты етіп көрейік.Келесі жобаны
сол арқылы құрастырайық:
— 2050 жылыатмосферада концентрация С02 ... ... ... Қай жылы ... С02 ... екі есе ... ... 3—5°С жылынуын
байқауға болады.
Шешуі:
    1) Атмосферадағы концентрация С02 уақытқа байланысты болу ... ... ...                 ... = 340 ...           С 2 = С 1  + ... 0,5/100
                                                        ...     ... С2 — ... байланысты, көмір қышқыл газының концентрациясы.
Берілген таблица бойынша график құрыныз.
График ... ... ... Сп - 340, 2050 жылы көмір
қышқылының концентрациясы қаншаға көбейгенің байқауға болады.
2. Атмосферадағы концентрация екі есе ... осы ... ... керек.
Есеп №62. 1973 жылдың наурыз айында Франция теңіз жағалауында
супертанкер "Амоко-Калис" ... ... одан 230 тыс. т ... ... ... ... 15 мг/л мұнай концентрациясынан болды, балықтар
өлген судың мөлшерін анықтаныздар.
Шешуі:
Судың мөлшерін анықтаныздар: 1 т = 1 х 106мл
V = М ...    V = 230 х109             ...       С ...                                 ... ... массасы;
С мұнай — балық өліміне әкелетін, мұнай концентрациясы.
(Жауабы: 1,5 х 1010 м3 )
Есеп №63. 1976 жылдың наурыз айында Испании теңіз ... ... ... ... одан 100 тыс. т мұнай теңізге төгіледі.Судың
қанша мөлшері (S) Мұнай қабығымен жабылды, Қабық қалындығы (L) 3 ... ... ... (р) 800 ... ... мөлшерін анықтаныз:
V = М
        Р,             М — ... ... р — ... ... 41,7 х ... ... қабығымен қапталған, судың ауданың анықтаныз:
S = V/L
Есеп №64.
      Этил жанармайынның 1 л ... ... 1 г қола ... 200 км ... ... ... ... ластанады? ПДК
қола — 0,0007 мг/м3 болса, жанармай 0,1 л на 1 км ... ... ... 22,85 х ... ... 200 км ... қанша жанармай кетенің анықтаныз:
т = р х L,
т — жанармай ... л; L — жол ... км; р- ... ... л/км;
2) Жанармайдың әсерінен атмосферада қанша қола мөлшері шығарылатының
анықтаныз:
М қола = т х q, г, 
q — 1 л бензін жанғанда, ... ... қола ... ... қанша бөлігі м3 ластанатының анықтаныз
V ауа = М қола,   м3
                    ...     Есеп №65. ... ... ... ... ... ... Бөлме
көлемі 17, төбе биікті 3,2 м, сынап төгілген мөлшері 1 г (ПДК ртути-
0,0003 мг м). (Жауабы: ПДК ... ... ... ... ... 18,38 мг ... ... көлемін анықтаныз V= S х h
2) бөлмедегі сынап концентрациясын анықтаныз:
С =  М р /V      ...     ... ... ... V = 17 х 3,2 = 54,4 ... = ...    =  18,38 мг/м3
       
3.11 Биометриялық есептеулер жүргізу жолдары
Есеп №66. Желісті тұқымды, лақап аттары құлагер және ақбақай ... екі ... 1600 ... ... уақытының орташа гармониялық
көрсеткішін минут арқылы табындар.
|Құлагер ... ... ... ... ... ... |секунд ... ... ... |134 |2,32 |152 ... |130 |2,15 |135 ... |126 |2,26 |146 ... |131 |2,21 |141 ... |134 |2,13 |133 ... |129 |- |- ... |132 |- |- ... |156 |- |- ... ... ... Н ... ... де келесі формула
бойынша анықталады:
немесе
Құлагер бойынша:
133сек = 2 мин 13 ... ... = 2 мин 21 ... №67. ... ... ... бойынша қаракөл және гиссар
тұқымды қойлардың ұрғашы төлдерінің геометриялық өсімі көрсеткіштерін (G)
анықтау керек. .
Қойлардың өсім көрсеткіштері
Шешуі: Орташа геометпиялық көрсеткіш – ... ... ... ... есептеу үшін қолданылады. Мысалы, бұл көрсеткіш
арқылы жануарлардың дене өлшемдерінің сызықтық өсуін, ... ... ... ... ... ... ... болады. Ол G (джи)
әрпімен белгіленеді де келесі формула бойынша анықталады:
Биометриялық есептеулер барысында орташа геометриялық шаманың ... ... үшін ... ... ... ... жүргізеді:
Қаракөл қойы бойынша геометриялық өсім көрсеткіші төмендегідей болады:
Гиссар қойы бойынша:
Есеп №68. 10 дана күнбағыс ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей болып таралған:
Күнбағыс күлтесінің аудандары (Хі) 8 11 13 15 16 ... саны (Рі) 1 1 2 3 ... ... ... ... ... ... көрсеткіші-өлшемі аудан арқылы берілетін (мысалы,
пістенің шығымдылығына әсер ететін күнбағыс ... ... ... ... ... ауданы, белсенді заттарды шығаратын микроорганизмдер
колониясының алып жатқан ... ... және т.б.) ... ... дәл көрсету үшін, орташа квадраттық мәнін анықтау қажет болады.
Орташа квадраттық арқылы белгіленеді және келесі:
немесе жекелеген варианттардың қайталануы ... ... ... белгінің орташа көрсеткішін анықтау үшін алдымен күнбағыс
күлтесінің жалпы көлемін ... ... ... ... орташа квадраттық көрсеткіші анықталады:
Егерде орташа арифметикалық шаманы анықтайтын болсақ, оның орташа
квадраттық ... ... ... ... №69. Кездейсоқ жолмен таңдап алынған 18 дана ... ... ... ... олар ... ... ... (хі): 4,5; 4,7; 5,2; 5,3; 5,7; 6,1;
Кездесу жиіліктері (рі) 4 3 5 4 ... ... ... ... келе орташа көлемін анықтаңдар.
Шешуі: Орташа кубтық көрсеткіші-көлемді өлшемдермен берілетін
шамаларды анықтауда ... Ол Хк ... ... ... кубтық қосындысын жиынтық санына бөліп, түбір астынан шыққан
санының кубына тең ... ... ... арқылы көрсете алады:
немесе белгілердің қайталану ерекшеліктерін ескере келе:
деген формула арқылы анықтаса ... ... ... келе ... ... анықтау үшін ең
алдымен формулаға сәйкес
болады
Енді осы мәнді формулаға қойып жұмыртқаның орташа ... ... ... №70. ... ... ... ... 200га қыстық бидайдың
әр гектарынан 60 ц /ден өнім ... ... ... 10000 га егістіктің әр
гектарынан орта есеппен 30 ц /ден өнім ... ... ... бидайдың
орта өнімдігі қандай?
Шешуі: Өлшеленген орта шаманы анықтайтын формула:
х1, х2, ....хх - әрбір жеке жиынтықтардың арифметикалық орта
шамасы.
n1 , n2, nx - ... жеке ... ... * ... 30ц)/ 10000га+200га=30,5ц
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Калекенов Ж. Өсімдіктер физиологиясы. – Алматы: ... ... – 250 ... Кенжеев Қ. Өсімдіктер физиологиясының практикумы. –Алматы: ... – 120 ... ... Ж. Өсімдіктер физиологиясының практикумы. - Алматы, 1994. –
89 б.
4. Арыстанова Ш.Е. Өсімдіктер физиологиясынан лабораториялық ... ... ... 2002. – 135 ... ... Т.С. ... ... клетки. – Л.: 1983. – 254с.
6. Шабельская Е.0 . Физиология растений. - М.: 1985. – 145с.
7. Лебедев С. ... ... - М.: 1989. – ... ... Д.А. ... развития растений. - М.: 1970. – 240с.
9. Ллиханян С.И. Акифьев А.П. Червин Л.С. Общая генетика. ... 1985. – ... ... С.М. ... ... ... - Киев: 1983. – 240с.
11. Гершкопич И. Генетика. - ... 1968. – ... ... Г. В. ... - ... 1977. – 198с.
13. Дубинин Н.П. Общая генетика. - Москва: 1976. – 122с.
14. Дубинин А. П. Генетика. - Москва: 1985. – ... ... А.А. ... ... ... ... ... 1980. – 169с.
16. Иванов О. А. Генетика. - ... 1974. – ... ... ... с основами селекции. - Москва: 1989. – 240с.
18. Лобашев М.К. Ватти К.В. Тихомирова М.М. Генетика с ... ... ... 1979. – ... Мюнтцииг А. Генетика общая и прикладная. - Москва: 1967. – 153-155с.
20. Натали В.Ф. Основные ... ... - ... 1967. – ... ... П.Ф. ... в ... генетику. - Минск: 1978. –
44с.
22. Стевт Г. Колиндер Р. Молекулярная генетика. - ... 1981. – ... ... Дяс. ... ... ... - ... 1978. – 122с.
24. Ю.И. Полянский, А.Д. Браун, Н.М. Верзилин.Общая Биология.Учебник для
10-11 класса средних школ, - М.: Просвещение, 2007. - 287 ... ... ... - ... ... ... 1994. – 541б.
26. Стамбеков С. Ж. Жалпы генетика. - Ана ... 1995. – ... ... К.К. ... есептер жинағы. - Алматы: 1993. – 125б.
28. Стамбеков С.Ж. ... ... ...... 1986. – ... ... К. Генетика және селекция негіздері. – Алматы: ...... ... М.Х. ... А.М. ... – Алматы: 1999. – 187б.
31. Сапаров К. Жалпы цитология ...... ... 1994. – ... Степанов В.М. Молекулярная биология. – Москва: 1996. – 251с.
33. Альберт Б. ... ... ...... 1998. – ... ... Д.Ж. Молекулярная биология генов. – Москва: 1998. – 8с.
35. Эмшут В. Биология и ... ...... 2000. – 25с.
36. Ашмарин А.Н. Молекулярная биология. – Москва: 1997. – 256б.
37. Рис Э.М. Стернберг М. Введение молекулярную ...... ... 433с.
38. Мамонтов С.Г. Захаров В.В. Общая биология. Для средних специальных
учебных заведений. - М.: Высшая ... 2008. – ... ... Д.К. ... А.О. ... ... ... для 10-11 классов
средней школы. – М.: Просвещение, 2007. – 23с.
40. Мамонтова С.Г. Биология. Пособие для по ... в ... - ... школа, 2007. – 186с.
41. Мишина Н.В. Задания для самостоятельной работы по общей биологии. ... ... 2008. – ... ... Г.М. Задачи и упражнения для самостоятельной работы по общей
биологии. - М.: Просвещение, 2007. – 94с.
43. Аубакиров Х. Ә. ... Н. Н. ... Е.К. ... А.А. ... ... ... 2010. – 234 ... Брадис В.М. Четырехзначные математические таблицы. - М.: ... ... ... ... Б.А. Методика полевого опыта. – Москва: Колос, 1968. - 335с.
46. Дьяконов В.П. Справочник по ... на ... - ... 1985. - ... ... Ж. Ж. Биометрия. – Алматы: 2005. - 235б.
48. Косяченко Н. М. ... ... ... ... ... ... научных экспериментов. - М: ВНИИРГЖ, 1983. – С 231
49. Ларцева С. Х. Муксинов М. К. Практикум по генетике. - М.: 1969. ... ... Г.Ф. ... Уч.пособие. - М.: Высшая школа, 1980. – 352с.
51. Меркурьева Л.К. Шангин-Березовский Г.Н. ... с ... - М.: ... 1983. – ... ... К. ... Л. Генетика есептерінің жинағы. – Алматы:
1993. – 164с.
53. Маркс К. пен ... Ф. ... ... - ... 1983. ... . ... И.Д Экологиялық проблемалар. - Мәскеу: 1982.- 148б.
55. Киррилин В.А. Энергетикалық проблемалары мен келешегі // ... - ... 1975. – ... ... П. Экология кілттері. – Ленинград: 1982. – 455б.
57. ... Е.К. АҚШ // ... ... және идеология журналының 4
нөміріндегі мақала. - 1972. – 75б.
58. ... Н.Ф. ... ... - Мәскеу. 1980. – 44б.
59. Одуум Ю.П. Экология. - Мәскеу: 1986. -125б.
60. Кашанов Р.Ш. Жердің тірі ... - ... 1984. – ...  

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Стандарт – кост жүйесі5 бет
Қазақстан Республикасындағы ормандар. Орман экономикалық ресурсы5 бет
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет
Капитал экспорттаушы және импорттаушы елдер үшін капитал ауысуының салдары4 бет
Матиматикалық есептер9 бет
Радиоактивті изотоптарды шығарып алу және оларды қолдану5 бет
Табиғи фонды сәулелену мөлшері6 бет
Таймер бағдарламасы19 бет
Есептер шығарудың жалпы әдістерін оқытудың теориялық негіздері31 бет
Жады интерфейсі. Енгізу-шығарудың негізгі интерфейсі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь