Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар

Ғұндар. б. з. б. I мыњжылдықта қазіргі Моњғолиянын оңтүстігіндегі Ордостан Қаспий өњіріне дейінгі Орталық Азияның ұлан-байтақ кеңістігін тегі мен этникалыќ кұрамы жөнінен әр түрлі тайпалар мекендеген.
Шаруашылықтың біртіндеп дамуы, тұрмыстыњ біршама ортақтығы, этникалық жақындық, саяси тәртіп факторы Орталық Азияда ертедегі таптық ірі бірлестіктердің қ±рылуына әкеп соќты. Олардың уақыты жағынан алғашќылары сюнну (ғүндар) болды. Б. з. б. III ғасырдың аяғында ќытай деректемелерінде пайда болған сюнну (ғұн) атауы тегі әр түрлі тайпаларды біріктірген және Тыныќ мұхит пен Солтүстік Қытайдан Алтай мен Жетісуға дейінгі аумақта, ал кейіннен одан әрі батысқа да ара-т±ра таралып отырған саяси к±рылымға ќатысты болды.
Сюнну этнонимінің мазмұны мен наќты ќалай айтылатыны әзірше айқын емес. Зерттеулердің көрсетіп отырғанындай, оның ежелгі қытайлыќ транскрипциясы гректер мен ертедегі орыс шежірелерінің фруна (труна) деген түріне тіреліп жатыр. Орыс шежіресі Еділ мен Дунайдағы өздерінің сюннуларга сабақтастығын сактап калған ғүн-болғар аќсүйектерін сипаттай келіп, оларды трунове, ягни трупдар деп атайды. Егер осылайша, «трун» деген сөз бастапкыда «ғұн» тайпаларының аќсүйектеріне арналып айтылса, сюнну (хунну), яғни трундар ғ±ндар деп саналмѓанын білдірмейді. Трун және ғүн терминдері бір ғана этникалық-саяси қауым жөнінде ќолданылған, олардың таралған аудандары ор түрлі болғанымен ғүн термині әлдек-айда мол қауымды білдірді.
Ғүндардың жоғарғы билеушісін кытай авторлары шаньюй деп атайды. Б. з. б. 206 жылы ғұн тайпаларын Моде шаньюй басқарды. Моде билік еткен алғашқы жылдардыњ өзінде-ақ Кьітайдын, шекаралық аудандарына жорықтар жасап оған күйрете соққы берді. Кескілескен күресте Моде әскери-саяси куаты басым Хань әулетін сюнну-ғұндардың Ордостағы кешіп жүретін жерлерінен дәме етуден бас тартуға мәжбүр етті. Хань императоры Гаоцзу Мөденін, алдында бас иіп, онымен «тыныштық және туыстык туралы шартка» кол коюға мәжбүр болды, бұл шарт бойынша ол шаньюйге өзінің ханшасын әйелдікке беруге және жыл сайын «сыйлық» ретінде салык төлеп тұруға міндеттенді, кейін ол салыкты үнемі төлеп т±рды.
Шығыста Меде «шығыс ху» тайпаларын бағындырды, ал оның ќ±рамына, шамамен алғанда, Керулен және Онон алкаптарында мекеңдеген сянь-би және ухуань тайпалары кіретін еді. Мөде батыста юеди (юечжи) тайпа ларына қарсы жорықтар жасады. Бұл кезде ќазіргі Кореядан Тибетке және Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейін созылып жаткан ау-мақ ғұн шаньюйлерінің кол астына түсті, ал солтүстікте ғұн конфедерациясына біріккен тайпалар Байкалдан арғы оңтұстік аудандарға дейінгі аумақты алып жатты.
Деректемелерде ғұндардың Саян-Алтай тайпаларына жасаған жорыќтары туралы да айтылған. Шежіреші б. з. б. 201 жылы сюннулердің солтүстікке және солтүстік-батысқа қарай жорығын жалғастырып, Хуньюй, Цюйшэ, Динлин, Гэкунь және Синьли еддерін бағындырғанын хабарлайды. Текске
Әдебиеттері:
1. Жауымбаев С.У. Қазақстан археологиясы Қарағанды, 2004
2. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. Алма-Ата, 1963
3. Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К., Журмаганбетов Т. Археология Казахстана. Алматы, 1993
4. Жауымбаев С.У. Горное дело и метулларгия бронзового века Сарыарки. Караганда, 2001
5. Исмагулов О.И. Населения Казахстана от эпохи бронзы до современности. Алма-Ата, 1970
6. Жауымбаев С.У. Горное дело и метулларгия бронзового века Сарыарки. Караганда, 2001
7. Исмагулов О.И. Населения Казахстана от эпохи бронзы до современности. Алма-Ата, 1970
8. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, 1979
        
        Жоспары:
1. Этникалық және саяси тарихы
2. Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар
3. Үйсіндер мен ғұндардың материалдық мәдениеті
4. Ќањлылар
5. Археологиялық ескерткіштер
Ғұндар. б. з. б. I ... ... ... ... ... өњіріне дейінгі Орталық Азияның ұлан-байтақ кеңістігін тегі
мен этникалыќ кұрамы жөнінен әр түрлі тайпалар ... ... ... ... ... ортақтығы, этникалық
жақындық, саяси ... ... ... ... ... ... ... қ±рылуына әкеп соќты. Олардың уақыты жағынан ... ... ... Б. з. б. III ғасырдың аяғында ќытай деректемелерінде
пайда болған сюнну (ғұн) атауы тегі әр ... ... ... және
Тыныќ мұхит пен Солтүстік Қытайдан Алтай мен Жетісуға дейінгі аумақта, ... одан әрі ... да ... ... ... ... ... болды.
Сюнну этнонимінің мазмұны мен наќты ќалай айтылатыны әзірше айқын емес.
Зерттеулердің көрсетіп отырғанындай, оның ежелгі қытайлыќ ... мен ... орыс ... ... (труна) деген түріне тіреліп
жатыр. Орыс шежіресі Еділ мен Дунайдағы өздерінің сюннуларга сабақтастығын
сактап калған ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Егер осылайша, «трун» деген сөз ... ... ... арналып айтылса, сюнну (хунну), яғни трундар
ғ±ндар деп саналмѓанын білдірмейді. Трун және ғүн ... бір ... ... жөнінде ќолданылған, олардың таралған аудандары ор
түрлі болғанымен ғүн термині әлдек-айда мол қауымды білдірді.
Ғүндардың ... ... ... ... ... деп атайды. Б. з. б.
206 жылы ғұн тайпаларын Моде шаньюй басқарды. Моде ... ... ... ... ... шекаралық аудандарына жорықтар жасап оған
күйрете соққы берді. Кескілескен күресте Моде әскери-саяси куаты басым ... ... ... ... ... ... дәме етуден бас
тартуға мәжбүр етті. Хань ... ... ... ... бас иіп,
онымен «тыныштық және туыстык туралы шартка» кол коюға мәжбүр болды, ... ... ол ... ... ханшасын әйелдікке беруге және жыл ... ... ... ... тұруға міндеттенді, кейін ол салыкты үнемі
төлеп т±рды.
Шығыста Меде ... ху» ... ... ал оның ... ... ... және Онон ... мекеңдеген сянь-би және ухуань
тайпалары кіретін еді. Мөде батыста юеди ... ... ... ... ... Бұл ... ... Кореядан Тибетке және Шығыс Түркістаннан
Хуанхэнің орта ағысына дейін созылып жаткан ау-мақ ғұн шаньюйлерінің кол
астына ... ал ... ғұн ... ... ... арғы ... аудандарға дейінгі аумақты алып жатты.
Деректемелерде ғұндардың Саян-Алтай тайпаларына жасаған жорыќтары туралы
да айтылған. Шежіреші б. з. б. 201 жылы ... ... ... ... ... жалғастырып, Хуньюй, Цюйшэ, Динлин, Гэкунь
және Синьли еддерін бағындырғанын хабарлайды. Текске берілген түсініктемеде
әлгі айтылған бес ... ... ... ... ... ... ол ... Кем (Енисей) өзенінен Іле алқабына дейін созылып жатса
керек.
Б. з. б. 201 ... ... ... Алтай тайпаларын түгеддей дерлік
бағындырды, бірақ олар бүл аумаќты ... ... ... жоқ. ... де, сол ... осылай болғанын жазбаша деректемелер де,
археологиялық ... да ... ... ... ... ғұн ... күшеюіне қоса олар батыста
да қызу қимыл көрсете бастайды. Б. з. б. 177 жылы Моде ... ... ... ... жасады деген сылтаумен өзінің батыстағы т‰ктерін (князьдарын)
юедилерге қарсы жорықка аттандарды. ... атты ... ... ауданы маңында юедилерді жеңіліске ±шыратты және ... ... ... жатқан бірлестігінің шет аймағындағы бірнеше ... ... ... ... бұл ... ... ... деген: «Аспанның
рақымымен жауынгерлер аман, ал аттар мықты шықты: олар юедилерді ... ... ... іліп ... багындырып, (өз билігін) нығайтты.
Лоулань, ‡сун, Хуцзе және оларға шектес 36 -үлес ... ... ... бәрі ... армиясына кіріп, бір әулетке айналды».
Бұл құжат ете маңызды, бірақ сын көзбен қарауды талап етеді. ... ... деп ... ... ... аумағына орналаскан князьдіктер, яғни
жалпы алғанда батыстағы Каспий теңізінің ... ... ... ... «Тарихи жазбалардың» (Ши цзи) авторы Сыма Цянь юедилердің «толық»
талќандалғаны туралы хабарды қ±п алып, бұл ... б. з. б. 177 ... ... ... ... солтүстік ойпатынан
батысырақта мекендеген бір бөлігінің ғана ... ... ... ... юеди деп ... ... тайпалар Грек-Бактрияны
талқандағаннан кейін олар туралы мәліметтер өзінен-өзі ... Орта ... ... ... б. з. б. 177 жылы ... ... ... Каспий теңізініњ
жағалауына дейінгі барлық елдерді бір ... атты ... ... ... ... деп санау керек. Дегенмен де, ... ... ... жок, нақ сол ... ... ‡сун және
Хуцзэ бірлестіктерінің гоедилерге тәуелді болғаны туралы хабар да рас. ... ... ... орны онша ... ... Қазіргі
ќартаға Лобнор ауданындағы Лоулан (Крораина) князьдігі ғана азды-көпті
сәйкес келеді. ... ... ... ... ... Хуцзе жерінің немесе тайпасының этнонимі жергілікті Айғыр
атауынан шығуы мүмкін. Ол ‡сун және ... ... ... ... Оңтүстік Алтайда болған. Геродоттың аргиппейлер тайпасы осы маңайда
орналасќан деп саналады. И. X. ... ... ... ... ертедегі гректерше «арғымақ», «т±лпар» дегенді білдірді, демек, наќ сол
±ғымға жақын әлдебір жергілікті атаудың аудармасы ... ... ... алғанда, ер-тедегі қытай ... ... ... ... ... немесе «айғыр» дегең сөздерімен
салыстыру дұрыс сияқты.
Ғұндар бірлестігіне шыккан тегі әр ... ... ... этникалыќ-саяси
ќұрылымдар кірген. Конфедерацияның ќоғамдық өміріне бір орталыќќа бағынғысы
келмейтін ќуатты күштер, кең-байтак жердің әр ... ... ... саяси және экономикалық байланыстардың болмауы зор ықпал жасады.
Алғашқы ... ... ... ғұн ќоғамындағы фратрия аралық үйымныњ ерекше
түрі болуы арќылы орнаған.
Сюнну-ғұн тарихынан әулеттік бірлестіктің үш, ал ... төрт ... ... ... ... ... Деректемеде былай делінген:
«Хуянь руы, Лань руы, олардан кейін ... руы ... ... ... ең ... да нақ осы үш ... Бұл ... сол қанатты құрайтын Хуянь руы
ең атаќтысы болған, ал Лань және оған еншілес Сюйбу оң қанат ... ... ... Люаньти руы атаќты ру деп аталмаған. Ал Хуянь мен ... ... туыс ... ... ... ... ќұдандалы
туыстыќ біраз әзгерген. Оңтүстік сюннулерде шаньюй руы Сюй-Лянь-ти ... ... ... ... ... ... Сюйбу, Цюлинь және ... «Осы тµрт ... ... елінде атақты рулар болды және әдетте
шаньюймен ќұдандалы туыс еді». Онда ... әрі ... ... ... ... ... шығыс және үлкен) ќанат, ал Лань және ... ... оң ... ... ... ... болды». Тағы екі ғасырдан кейін олардың ... ... және өз ... ... ... ... ен атақтысы енді Дугэ
(Туглаг) руы болып шығады, ол «ењ ... және ... ... ... ... ... Олардың атаќты тµрт руы Хуянь руы, ... ... руы, Цяо ... руы ... біраќ ең атаќтысы — Хуянь руы, одаң
канцлерлер, сол және он ... ... ... ... өте келе ... ... рудан «ең ержүрек» болуы негізінде «ен ұлыќ» руға ... ... ... ... ... ... бір кезенде сол кезде-аќ
болған ер адам жағынан мұраға ... ... ... ... ... іс ... ... етуімен дуалдық ұйым
қалыптасќан болса керек.
Б. з. б. I ғасырдың орта ... ... ... өзінің вассалдық
иеліктерінен айрылумен бірге «байырғы» ќ±рамында екі топқа — ... ... және ... ... еткен солтүстік топтарға бөлінді.
Оњтүстік сюннулер Ордос аумағында мекендеп ќалды да, солтүстік сюннулер ез
тайпаластарының ... Саян мен ... ... ... яғни ... ... қоныс аударды.
Б. з. б. 49 жылы Чжичжи кµрші князьдікке дипломатиялық сапарға ... аз ... ... пайдаланып, оның жерін басып алып, сол арќылы
конфедерацияның бірлігін қайта орнатуға әрекет ... ... оның ... еді. ... ... ... өзі ... күшпен нығая
алмайтынын білді». Ол ‰сун гуньмосы Уцзютудан көмек сұрады, ... ... ... ... алып, Чжичжиге шабуыл жасауға 8000 атты әскер ... атты ... ... ... талқандады, бірақ одақтассыз
қалған Чжичжи оңтүстік ғұндардың жерінен кетуге ... ... Одан ... б±л және одан ... ... былайша суреттеледі: «Чжичжи
‰сун әскерінің көп екенін, өз елшісінің әлі оралмағанын көріп, өз ... да, ... лап ... оларды тас-талќан етті; солтүстікке
бет бұрып, Удзеге соққы берді, Уцзе бағынды. Чжичжи өз ... ... ... ... ал ... ... бағындырды. Үш
князьдікті бағындырған соң ол бірнеше рет ... ... ... ... оны
жеңіп жүрді».
Цзянькунда (Минуса ойпаты) Чжичжи өз ордасын күрып, сол жерден батысқа
беттегең козғалысын жалғастырмақшы болды. Чжичжидің армиясы ол ... ... ... ... оның ... күші «бағындырылған» князьдіктерге де,
қатардағы қауым мүшелері сюннулерге де бірдей жайсыз тиді. Қалай дегенмен
де, деректемеде сол жылдарда ... ... ... ... ... ... өзін өзі корғай алатын еді». Оњтүстік сюннулер саны
Чжичжи-ден ... ... ... және ... князьдіктер тарапы-нан
көрінеу ќарсылыќ жасауы есебінен өсті.
Енді күдіретті Хуханьенің кенеттен шабуыл жасауынан қорықкан Чжичжи
батыска ... ... ... ... оған ... жол усундер жерінен
өтетін еді. Ол соларға ... ... үшін күш ... одан соң Канцзюй
(Кангюй) жерін жаулап алмакшы болды. Ќангюйлер князінің ... ... ... ... үшін ... ... бірігуді ‰йсынуы оның
ниетін өзгертті.
‡йсіндер.
‡йсіндер — Орталық Азия ... ... ... ... ... Егер VIII ғасырдағы жазушылардың Бесбалықты «‡йсін
князінің шекарасы» деп атайтынын ескерсек, ‰йсундердің ... шегі ... ... ... ... ... деген қорытынды жасау керек. ‡йсіндер
иеліктерінің шекарасы батысында Шу және Талас өзендерінің ... ... ... ... ... ... ... керек. ‡йсіндер
иеліктерінің орталығы — Іле аңғары, дегенмен олардың ордасы— «Қызыл Анғар
каласы» ... мен Іле ... ... ... ... ... Цянның (б. з. б. II ғ.) хабарлауына карағанда, ‰йсіндердің «б±рын»
мекендеген жері ... алыс бір ... ... ... шындыққа
жанаспайтыны анық.
«‡йсін» терминінің мағынасы осы кезге дейін анықталмай отыр. Ол қытайдың
иероглифтік жазбаларынан ғана ... оның ... ... ... бірі — ¥лы жүз ... ... этникалык компоненті болып
табылатын тайпаның өзін атайтынындай «үйсін» сезіне сәйкес келеді. Біркатар
зерттеушілер бұл транскрипцияны Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... соңғы зерттеулерде асиан термині ятии этнонимінің
диалектілік ... бірі ... ... ... ... ... ал оның транскрипциясының дәстүрлі ертедегі қытайша түрі ќазіргі
ќытай тілінде айтылатын (юечжи) иероглифтері болған.
‡йсін терминінің транскрипциясын ... тағы бір ... ... ... деп ... екі ... ... қытай тілінде асман, яғни
асман, «аспан» делініп айтылған деп жорамалданады. Б±л ... ... ... ... ... ... хатындағы: «Менің үйім мені...
Аспан Еліне... күйеуге берді» деген ... ... ... Бұл ... «көк тіреген таулар» дегенді білдіретін тянь-шань деген сµздің езі
де ... ... ... ... ... атап әту ... ертедегі этникалыќ-саяси тарихына байланысты оқиғалар
жеткілікті зерттелмеген.
‡йсіндер туралы алғашқы хабарлар б. з. б. II ... ... ... ... императорының сарайындағылар сюннуларға ќарсы күресте одаќтас
іздеп, Батыс өлкеге Чжан Цянь бастаған елшілік жіберген. Чжан Цяньды ... ... ... олардың елінде он шақты жылдай болады. Алайда ол
кейіннен қашып шығып, Жетісуға барады, ... ... ... ... ... жақтан апарған. Оның кезінде ‰йсіндер арасында сэ (сақтар) «тармағы»
мен юечжилер мекендеген. ... ... ... ... ауданындағы
сюннулерден алынғандықтан, Чжан Цянь усундердің езі де ... ... ... аралығында мекендеген деген қорытынды жасаған. Қазіргі
деректер бойынша, усундер Жетісуды ... ... ... ... ... ... усундердің сюннулерге Ордоста соќќы беруін қалады. Бүл
пікір ... нақ сол Чжан Цянь ... ... ... ... ... ... редакциясында да µз керінісін тапќан.
Оның айтуынша, усундердің билеушісін бір кезде ... ... ... оныњ ... ... мен ... ... жалғыз калған ±лы есейген шағына
дейін шаньюй ордасында тәрбиеленген. Ер жеткен соң ... ... ... кек ... ... рұќсат сұрап, юечжилерді талқандапты-мыс. Өз
кезегінде Орта Азия ... аман ... ... ... ... б. з. б. 140 жылы ... ... талқандаған.
Сірә, ‰йсіндерде үштік жүйе болса керек. Сюннулер сияќты, олар да үш
белікке: сол ... ... және оң ... ... бµлінген (олардың
әрқайсысында он мыңнан ... ... ... ... бойы ... саяси жағынан тәуелді
болғандықтан, соңғы этноним белгілі бір уакыт бойы ‰йсіндердің өзін ... ... ... деп ... ... М±ны ... ... ғүндар туралы хабарлары дәлелдейді. ... ... ... ... ... рет ... айтқандарында Бактрия патшалары
«өз иеліктерін серлер мен фаундарға дейін жайды» делінген. Тегінде, ... ... бір ... ... ойпатының батыс шегінен әріге
созылып жатса керек, демек, бұлайша салыстыру ... ... ... ... ... ... және ... байланысты.
Грек-рим авторлары енді «ғүн-‰йсіндар» жайында айтады.
Ғұндар атауынын, ‰йсіндерге де таралғанына карамастан, олардың этникалық
туыстығы туралы ... ... ... жоќ, ... мұны толық бекерге
шығаруға болмайды. Сюннулердің тілі әзірше белгісіз. Зерттеушілер қазіргі
уаќытта сюннулер тілін ежелгі түрік ... ... де ... ... тобының
тіліне жатќызуға бейім.
2. Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар
Мал шаруашылыѓы.
‡йсіндер шаруашылығының даму ... ... ... ... ... болды. Мұндағы ерекшелік сол, «классикалық»
егіншілік ... ... мал ... ... ... мұнда мал
шаруашылығы егіншілікпен ұштастырыла жүргізілді, ал көшпелі тұрмыс салты
жартылай отырыќшылыќпен ұштасты.
‡йсіндердін шаруашылығы туралы жазбаша ... ... ... және олардың шаруашылығының бағытын бір жағынан ғана ... ... ... ... шаруашылығы мен тұрмысына берген
сипаттамасы малға азық пен су іздеп, бір жерден екінші жерге ... ... ... ... ... Бүл — көшпелі және мал ... ... ... үшін ... және ... ... ... усундер жөнінде онша дәл емес.
Ертедегі Қазақстан аумағындағы мал шаруашылығы бірнеше кезеңнен әтті.
Оның алғашкы ... б. з. б. II ... ... ... ... ... тайпалардың үй жанындағы бақташылық мал шаруашылығы болды. Б.
з. б. IX—VIII ғасырларда ғана ол ... мал ... ... ... ... мен су кездерін маусымдыќ, пайдалану ќалыптасты, табында
алысқа көшуге және қыс кезінде тебіндеп жайылуға мейлінше бейімделген ... ... ... болды. Мұндай жайылымдык-көшпелі жүйе тұрақты сипат ... бойы ... ... және ... ... ... жерлерде орналасуы нақ осыны ... Сан ... ... ... үлкен зираттар мен көп кабатты қыстау-ќоныстар
осылайша пайда ... Атап ... ... ... бастау алған осындай
зираттар әсіресе Жетісудағы ќыстаулы аймақтарда кәп кездеседі.
Ежелгі ‰йсіндердің ќоныстары мен кабірлерінен ... мал ... ... статистикалық талдау оларда қандай мал табындары мен
малдың қандай түліктері ... ... ... ... ... Өз
кезегінде, мал түліктерінің осындай арасалмағына ќарап, мал шаруашылығының
формасы туралы және тайпалардың түрмыс ... ... ... шығаруға
болады.
Ақтас-2 (Шығыс Жетісу) және ... ... ... ... ... алынған остеологиялық материал ‰йсіндердегі малдыњ
түліктік ќұрамы мал ... ... ... ... ... ... ... қонысындағы ірі қараның (33,1%) және ... ... қой (48,4%) мен ... (32,7%) ... ... ... Мал
түліктерінің мүндай арақатынасы шығыс ‰йсіндеріне ... ... ... ... ... тән болғанын айқын көрсетеді. Мұндай
айырмашылық Талас және Шу ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ Орта Азия мен Оңтүстік
Қазақстанның егіншілік орталықтарының батыс Жетісуға ықпалынан ... ... ... мал ... үй малдарынын барлық түрлері: қой,
жылкы, сиыр, ќос µркешті ... ... есек ... ... ... әулеттік хроникаларында ‰йсіндерде жылќы шаруашылығының дамығаны
атап µтілген. ... ... саны бес ... ... ... ал үлы және
кіші гуньмолардың жасағы 30 мың атты әскерден тұрған. Усун гуньмолары қытай
ханшаларына ұйленген ... сөз ... сыйы ... мындап жылкы мен ќашыр
айдатып жібереді ... ... ... ... жүк ... ... ... Жетісуда асыл тұқымды жүйрік жылқы ... ... ... ... ... мен ... үшін бағалап, Даванның
«қантерлі аспан» аттарынан ... ... ... Бір ... ‰йсіндердін
жылќысы «батыс шек» деп аталған. Теңлік обасынан табылған, салт ... ... ... қаптырмалардан ‰йсін жылқысынын т±қымын білуге
болады. Ол бейнеге караға-нда, б±лар ірі де биік, бұлшык ... басы ... ... ... ... ... келетін жылқылар. Усун жылқысының
Теңлік қаптырмаларындағы бейнесі б. з. б. I мыңжылдықтың аяғындағы — б. з.
I мыңжылдығының ... ... ... ... мен Ашурбанипалдың
аңшылық бедерлеріндегі, Персепольдегі мидиялық және ... ... ... табақшаларындағы сасанилер патшаларының ... ... ... ... бейнелерінің бәрінен де дерлік
ерекше.
‡йсін жылқысының ... ... ... саќ ... ... ... (Петр коллекциясы) алтын ќаптырмада суреті салынған,
жыртқыш аң ж±лмалап жатқан жылқы бейнесіне көп жағынан ... ... ... ... де ... кекілі мен жалын әсемдеудің ±қсастығы,
олардың дене ... мен ... ... ұқсастыќ таңғаларлыќ.
Жартылай көшпелі мал шаруашылығы ‰йсіндер шаруашылығынын, негізгі ... ... ... де ол экономикада өзінің жетекші рөлін сақтап ќалды;
шаруашылықты жүргізу және ... ... ... ... және ... ... ќыстау-ќонысын қазып ашқанда
‰йсіндерде егіншілік болғанын ... ... ... ... Бұл ... құралы — тас кетпендер және егін жинау ќ±ралы — қола ораќ ... ... ... ... ... ... ... қүрамына
кіргенін айқын көрсетті. Мәселен, Ақтас қыстау-ќонысының үйлерінде 11 бүтін
дәнүккіш және 15 дәнүккіштің сынықтары табылған; олардың бәрі де ұзаќ ... ... ... ... ... ... кезде ‰йсіндерде қарапайым
суармалы егіншілік болғандығының белгілері байқалды. Мұнда ... ... 60 ... ... 150 шаршы метрге дейін өнделген ... ... ... ... ... баќша дақылдарын өсірген болуы керек.
Өнделген алаптар су µздігінен ағып баратын жерлерде ... ... ... табиғи көлбеулігін есепке ала отырып жүргізілген.
Қарапайым суарма жүйелерінің мұндай іздері ... ... ... ... және Шу-Іле {Шу аңғары) тауларының қойнаулары мен баурайларында,
Қырғыз Алатауының (Талас аңғары) солтүстік баурайларында да кездеседі.
‡йсіндерде бақша егу ... бір түрі ғана ... ... Егер ... бақша даќылдарын күтуге жүмсалса, қола орақтар дәнді дақылдарды
оруға пайдаланылған. Ол кезде ... ... ... ... ... ... аз. Тары мен арпа егілгені жөнінде ғана айтуға болады, ... ... ... ... бір ... түбінен табылған осы
дақылдардың дән ќалдыќтары дәлелдейді.
Жетісудың жерасты суына қаныққан ... ... ... ... кезде суаруды ќажет етпейді, артық ылғал тек зиянды болуы мүмкін.
Жетісуда суармалы егіншілік ќана емес, сонымен ќатар тәлімі ... ... деп ... ... ... ... көп болуы, топырақтың
табиғи ылғалы жаќсы болуы жағдайында тәлімі егіншіліктің ... ... ... ... ... жер ... шағын болса керек, өйткені
егіншілік ќұралдарының (кетпен) сипаты егіс келемін ... ... ... ... пен ... ... жазбаша
деректемелерде айтылған. Мәселен, хань тарихшысы Бань Гу ... деп ... ... ... ... ханшасына қызмет ететін сарай әйелі Фынь
Чигу астанасында немесе оның төңірегінде тұратын ... ... ... ... ... ... деректемелерге сүйене отырып, ежелгі ‰йсіңдер жер
өндемеген, ... ... ... ... деп жазады. «Ханьшудьт» түсіндіруші
Янь Ши-Гу — б. з. VII ... ...... ... ... сөз ... деген сөз» — деп, бұл хабарды дәлелдей ... ... Суй ... «су мен шөп ... ... (көшетін) болса да, «дегенмен ќалалары
мен қала төңірегіндегі мекендері болған» деп тура айтады. ... ... ... ... жоқ. ... тарихнама империяның «солтүстік»
және «батыс» тайпалар ... ... ... ... ... даму ... ... көрсеткеннен гері, кешпелі мешеулігін атап
көрсетуге ... ... ... отырыкшылыќ пен егіншілік ертедегі усундерде ... ... ... ... ... ... бар, ал б. з. ІІІ—V
ғасырларында, сірә, ... ... ... ... ... оның
ілгері дами түскені өзінен-өзі түсінікті.
3. Үйсіндер мен ... ... ... ‰йсіндердің материалдык мәдениеті жеткілікті дәрежеде толыќ
зерттелген. Жетісудағы, негізінен алѓанда Іле ... ... ... ќазу ... да ... ... берді, олар ‰йсіндердіњ т±рѓын
жайларыныњ сипатын, олардыњ, ішкі ... ... ... мен ... үлгілерін зерделеуге, ‰йсін ... ... мен ... ... ... ... қүрылыстары мен олардыњ хронологиясы
Ертедегі ‰йсіндердің олар қоныстанған бүкіл ... ... ... ... екі ... ... обалар және
жалпак ќоршаулар түріндегі кұрылыстар болып табылады. Әдетте, ќ±рылыстардыњ
екі үлгісі де бір қорымның ... ... ... ќоршаулар жеке ќорым
ќ±райды, біраќ м±ндай ... ... аз. Тек бір ғана ... тұратын
оќшауланған ќорымдарды оп-оңай санап шығуға болады. Шығыс ... ... ... ... Аќшоќы-3, Аќтасты-5 (Кеген өзенінін
аңғары), Өсек-2 (Өсек ... ... ... ... мен ... ... ... салыстырғанда м±ндай ќорымдар өзірше белгісіз.
Көп жылдық ќазба ж±мыстарының көрсеткеніндей, бұл ... ... ... ... ... және ... ... айырмашылықты
білдірмейді. Керісінше, жерлеу ғ±рпы мен қоса салынған саймандар жөнінен
олардың бір-бірінен ешбір айырмашылығы жоқ. ... ... ... ... дәуірлердің сарќыншаќтарымен байланыстырылады, сондыќтан
олардағы хронологиялыќ ... ... ... ... ... ... т±жырымдарды дұрыс деуге салмаќты дәлелдер жоќ.
Сонымен, үйінді обалардан ... ... ... ... ... ескерткіштердің негізгі үлгілері болып табылады.
Обалар зираттың тәңірегіндегі жергілікті материалдан үйілген. Обалар жазык
далаларда — ... өзен ... — сары ... немесе өзеннің
малта тастарынан, тау етектерінде тас ... ... ... ... тұрғызылған. Үйінділердің көлемі мейлінше әр түрлі:
диаметрі 80 метрден 100 метрге, биіктігі 10 ... 12 ... ... ... ... сәл ... ... үйіндісіз шагын обаларға дейін кездеседі.
‡йсіндердің белгілі обаларының бәрін ... және ... ... жµніннен үш топка: үлкен, орташа және кіші топтарға бөлуге болады.
Белгілі ќорымдардыњ басым ... оба ... ... ... ... ... екі үлгісі — үйінді мен ќоршау үштасып
отырады. Әр түрлі нүскалары ... ... ... ... ... ... 2) «үйінді сыртындағы» ќоршаулы обалар,
яғни ... ... ... ... ... бір ... ... «үйіңді үстіңдегі» ќоршаулы обалар. Соңғыларының н±скалары: үйіндіні
түбінен ќоршап т±ратын қоршау, ... ... жєне биік ... Оба үйіндісіне екі-үш ќоршау салынған реттер де мәлім, олар
концентрикалык жиегі бойынша ... ... ... бірак
үйінді астында бірнеше ќоршауы бар обалар әлдеќайда жиі кездеседі (Калқан-
І).
Дербес топ ... ... ... ... кездесетін қоршаулар
үлгісіндегі ќабір ќ±рылыстары көпшлік жағдайда - ... ... төрт ... тік ... ... болса да сопаќша түрде болып келеді. Жер бетіне
немесе үйінді үстіне үлкен-үлкен ќойтастарлы бір ... ... бір ... жай ғана ... салу жолымен ќоршауларға алдын ала ... ... ... Егер тастың көлемі неғүрлым ±саќ сыныќтары пайдаланылса,
олардың биіктігі мен ені ... ... етіп ... Өзен ... калауға өзеннің үлкен малта тастары ќолданылған. Ќоршаулардың
биіктігі мен ені орта есеппен алғанда ... ... м және 0,2-0,3 ... ќорымында (Өсек өзенінің сол жағалауы, Жоңғар Алатауының оњтүстікетегі
ірі жентек тастар ... ... тік ... және ... ... ‰йсін ќорымдары тек ќана ќыстау-қоныстардың маңына, тау
етектеріне, шатќалдардан ... ... ... ... ... ... жер бедері ќорымдарды олардың мәдениетіне тән
меридианалдык ... ... ... берді. Ќыстау-ќоныстар тау
шатќалдарының түбіне орналасқандыктан, зираттар тау ... ... ... ... Мұның өзі ќабір ќ±рылыстарының өзара
орналасуы судың солтүстіктен оңтүстікке және керісінше ағу бағытына ќатаң
сәйкес ... ... ... ... ... ... ерекше жоспарлануың
жер бедсрі туғызған деген түжырым бір ... ... ... ... бір руға ... ... өулетке жататындығы туралы әдебиетте бар
ќағиданың дұрыстығын әсте де теріске шығармайды. Ол былай ... ... ... ... ... етегіндегі Аќтасты қорымдарынын тобы
рудың немесе үлкен әулеттің ыдырауына ќарай корымдардың ... ... ... ... үсаќ ... ... ... әулетке
тиесілі әрбір ќыстау-ќоныстыњ жанынан µз зираты пайда болады; ... ... ... ... ... кездеседі, оларды, сірә,
енді қандас туыстыќ байланыстары бойынша емес, ќайта аумаќтық-шаруашылық
мүдделері бойынша біріккен ... ... ... ... ... ... жылдарда археологиялық әдебиет беттерінде дұрыс
баяндалмай келе жатқаң бір ... ... кету ... Ол ... және ... ... ... µзгерістерді
обаныњ мерзімін аныќтайтын белгілер деп қарастыруға әрекет ... ... ... кезі ... ... ... ... А. Н.
Бернштамның пікірін даусыз д±рыс деп санауға болады; оның пікірінше ... ... ... ... белгілейтін материал алғанға дейін-аќ сақ-
‰йсін мәдениетіне жататындығын анықтаушы ... ... ... ... ... және ... ќ±рылыстарының қ±рылымында үйінділер мен
қоршаулардың үштасуы болып табылады.Біз ... мен ... ... ... ... сөз еткен кезде осы көзќарастың ... ... ... ... олар ... ... бойынша хронологиялық
топтаудың өлшемі, мәдениеттің сатылық эволюциясын аныктаушы ... ... ... ... ... ќ±рылыстарыныњ
қ±рылымдарын салыстыру қо-ршаулардың үйінділерге ќарай орналасуының әр
түрлі нұсқалары ‰йсмін ... ... ... кезендеріне тән екенін
көрсетеді. Сірә, әр түрлі нұсќаларды ертедегі ‰йсіндердін діни ... ... ... ... ... туғызған болса керек.
Қорымдардыњ жоспарлануындағы езгерістер де мерзімін дәл ... ... ... ... жоғарыда айтқанымыздай, ... ... жер ... қалыптастырған. Екіншіден, үйінділердің «тізбектеле»
орналасуы ‰йсін мәдениетінің неғүрлым алдынғы ... ... ... де ... ... кезге тән болған; ал олардың ыдырауына байланысты, яғни
неғүрлым соңғы кезенде үйінділері жүйесіз орналаскан ... ... ... біз қорымдардың топографиясы мен қабір құрылыстарының ќ±рылымы
олардың ... ... ... ... ғана бола ... ал ... ... т±жырымдар мен топтаудың ќандайы болса да қатерлерге
ұрындырмай қоймайды және олар жасанды ќ±рылымдар деп ... тиіс ... ... ... ... мысалдар аз емес. Бегазының (Орталык
Ќазаќстан) таќтатас қоршауларын Байкал ... ... ... ... ... Пазырық обаларынын қималарымен және т. ... ... ... еске сала ... халық үшін ортаќ жерлеу ғ±рпы компоненттерінің бірі ретінде
ертедегі ‰йсіндердің табыну ... ... діни ... ... ... табылады. Біртіндеп күрделілене түскенімен, діни түсініктер
негізінен алғанда айтарлыќтай өзгерістерге ұшырамады және жерлеу ғұрпы мен
табыну қ±рылыстарының да ... ... ... ... археологиялық зерттеу мәдени дамудың хронологиялық
үш кезеңін беліп кµрсетуге ... ... ... ... ... ... ... ќ±рылыстарының өзге-шелігі және
қ±рал-саймандардың, кару-жарақтын, т±рмыс заттарының, әшекейлердің өзіндік
түрлері мен үлгілері ... ... ... тобы б. з. б. III—I ... ... — б. з. I—III ғасырларына, кейінгі кезендегі ескерткіштер б.
з. III—V ғасырларына қатысты.
«Қаратал» кезеңі (б. з. б. III—I ғғ.) - ... ... ... ... сатысы, бұл кезде археологиялық және палеоантропологиялык
деректер бойынша сақ ескерткіштерімен сабақтастығын саќтап ... ... ... жања ... тән жаңа ... бар ... тобын азды-
көпті иланымды түрде бөліп ... ... ... ... ... ескерткіштері: Ќаратал, ... ... ... ... ... ... Ақшокы-4, Бетағаш, Мойынтоғай-2,
Сартоғай, Кеңсай, Шормақ-1, Бүрана, Шелпек обалы қорымдары.
Ертедегі ... ... ... ... ... қарай
тізбектеле немесе қосарласып тізбектеле орналасуы тән. Әдетте ... ... ... және үйінді сыртына оны ... ... тас ... 5—10, ал ... 25-ке дейін оба болады; белдеулер
онша ірі емес тастар жаѓалата ќойылған 1—2 немесе 3—4 ... ... сәл ... ... ... ... батысқа карай ±зынынан
ќазылған. Ш±нқырлардың қабырғалары тік, беті ... ... ... ... жатқан күйінде, шалќасынан, ќолын ќапталына созып, басы
батысќа ќаратылып ќойылған. Өліктің бір қолын шынтағынан бүгіп ... ... ... ... ... бөлігіне, өліктін бас жағына қыш ... ... ...... сан ... ... Ќабірге
өлген адамның немесе әйелдін өзінің тұтынып ж‰рген заттары — ... ... ... мен ... ... ... ... және қола сырғалар,
металл айналар, кейде жебелердің темір ұштары салынған.
«Жетісу» кезеңі ... ... I—III ғғ.) — усун ... ... ... Б±л ... ескерткіштері кеп және мәдениет
жетістіктерін мейлінше толық сипаттайды. Оларға мына ... ... ... ... ... ... ... Ќадырбай-2, Шормаќ-2, 3. Ащысу, Ақтерек,
Мойынтоғай-1, Сартоғай, Диќан-1, Күрті, Қызылауыз-2, 3, Тайғақ-1, Алтынемел-
1, 3, 4, ... ... ... ... ... ... ... заманымыздың шебіндегі қорымдарда обалар жүйесіз орналасќан.
Дөңгелек қаланғаны көрініп т±ратын үйінділер саны ... беті ... ... саны кемиді. Мола к±рылысының жаңа үлгісі ... бар ... ... ... ол шұнқырдан және оның бір ... ... түбі ... ... ... өлік ќойылатын
ұңғыма лаќыттан т±ратын болды. ¦ғымына әдетте ... ... ... ... тағы бір түрі — ... түрі ... ... Б±л —
сырғауылдар мен бөренелерді көлбете койып ... ... ... ... ... ... ... жағы шұңқырдың солтүстік қабырғасына,
түбі оңтүстік ќабырғасына тіреледі. Қабірге қыш ыдыстар ... ...... ... ыдыс ќойылатын болды, ыдыстың түрлері де
езгереді: оныњ түбі ... ... ... енді ... ... ... ... кезеңі (б. з. III— V ғғ.) — ертедегі усундер мәдениеті дамуының
кейінгі сатысы. ... көп ... ... ол ... ... ... ғана ... алу мүмкін болды. Бұлар: Ақтас-1, 3, ... ... ... ... ... ... ... дағдылы болған, кейде бірнеше
тізбек (әрќайсысында 5—7 үйіндіден) ќыстау-ќоныстыњ маңына орналасады
(Ақтас тобы). ... усун ... ... ... түрік обалары
кездеседі. Үйінді үстіне дөнгелете тас ќалаған обалар жасалмай, тастан
ќаланған ... ... ... ... ... ... екі түрлі —
жерден ќазылѓан және үңғылап қазылған лакыт. Кабірлерден түбі жайпақ және
дөңгелек кµзелер, ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі даму сатыларында сабақтастыќ байланыстарын
сақтап отырған, бүл — 600—700 жыл бойы дамыған біртүтас ... ... з. б. II ... ... ... ... ұлы ... аударуы»
деп аталып кеткен тарихи оқиғалардың ... ... ... ... ... ... ... ‡йсін, Янцай, Ќањлы мемлекеттері
қалыптасады. Соңғысы Казақстан тарихында елеулі рөл ... ... ... ќарамастан, кангюйлердіњ зерттелуі әлі де
қанағаттандырмайды. Бұған жазбаша деректемелердің мейлінше шектеулілігі
себеп ... оның ... ... ... және ... ... ... әркелкі түсіндірілуін туѓызады. Пікірсайыс туғызатын мәселелердің
бүкіл тобы осы ... ... ... ... дейтін болып табылады.
Мемлекеттіњ ... ... ... ... жазирасымен Сырдария,
Жаңадария, Ќуандария алабының ... ... және ... ... ... ќоса ... ... алып жатты. Ең кұдіретті ... ... ... Юйни, Цзи, Юйцзянь сияќты бес «шағын иелік», ... ... ... ... ... даулы болып ќалып отыр. Айтылған
аймақта ... сол ... ... үш ... - ... баланатын ќауыншы, отырар - каратау, жетіасар мєдениэтін атап
көрсетелі. Осы мәдениеттерді ... ... ... ... ... тұрғындарыныњ материалдық мәдениетінің сипаты, шаруашылыѓы,
қолөнері туралы деректерді едәуір толықтыра түседі.
Алайда, жазбаша деректемелер тобын едәуір ... және ... ... ... ќатыстырмайынша, тегінде, тарихи-саяси,
этникалық мәселелерді шешу мүмкін емес. Қытайдың ... ... ... ... тек ... ғана ... бұл мемлекеттің
пайда болған уақытын, оның накты шекарасын, астанасы Би-тянь қаласынын
ќайда ... ... бес ... ... ... және ... ... нәрселерді айқын анықтау мүмкін емес.
Орналасу мәселелері. Ќањлы мемлекеті мен оныњ иеліктерінің орналасу
мәселелерінің тарихы И. ... ... ол оның ... ... ... солтүстік жағындағы далалар деп белгілеген. ... ... ... ... ... түсініктемесінде ол «Кангюй иелігі
ќазір казақтың ¦лы жүзі мен Орта жүзі ... ... ... ... ... алып ... деп атап еткен. «Шицзиде» кангюйдің
орналасуы туралы былай делінген: ... ... ... ... 2000 ли ... ... Бұл — әдетте 20 000 әскері бар
юечжиліктерге ±қсайтын кµшпелі иелік. ... ... мен ... ... ... ... оңтүстікте юечжилердіњ билігін, шығысында ғ±ндардың
билігін таниды».
Үлкен Хань єулетінің келесі хроникасы «Цянь Ханыдудың» «жерге ... ... ... ... арналған белім бар, онда ... ... ... ... ... Лоюень елінде, Уананнан 12 300
ли жердегі Битянь қаласын мекендейді. Ол наместникке ... ... ... ... жеріне Лоюеннен жеті күнде жетуге ... ... 000 ... 600 000 ... ... ... саны 120 000 адам. Әдет-
ғүрпы үлкен ... ... ... ... ... ... бағынады...». Осы
ғасырдың ортасына карай олардың орналасу мәселелері жөнінде негізінен екі
көзќарас: 1. ... ... ... ... ... ќос ... кең-байтак жерді алып жатты; 2. Ќањлылар ... ... ... ... ... алќапта шоғырланған, ал байырғы
жерлері ... ... орта ... сол өзен мен Шу ... Ұлытауға
дейін орналасќан деген көзќарастар қалыптасты.
Бірінші көзќарасты С. П. Толстов ... ... ... ... ... ... ... дейін жетті, оњтүстігінде Парфиямен ... ... ... батысында Бүхара жазирасы мен Хорезмді
ќамтыған. Бес иелігі былайша орналасқан: 1} Сусе ... ... Фуму — ... ... ... ... 3) Юени — Ташкент жазирасы;
4) Чи - ... 5) ... ... ... ... ... Хорезм. С. П.
Толстовтың бұл
мәселедегі негізгі қарсыласы А. Н. ... ... ... шығыстағы
шекарасы Талас µзенінің бойымен µтеді деп ... ... ... III ... ... ... қарағанда, ол Іле
өзеніне дейін жеткен. Ќањлылардыњ бес ... ... ... ... ... Юегань - Хорезм; Ги — Сырдарияның сағасы; Фуму —
Жаңакорғанның ... ... ... Сусе ... ... Арыс өзенінің аңғары, Қаратау беткейі; Юени — Ташкент ... ... ... соларға сәйкес келеді: ...... ... еті; ... орта ...... ... ертедегі Қуандария арнасында — жетіасар мәдениеті;
Сырдарияныњ сағасында ќала ... ... мен ... ... мәдениеті бар.
Алайда кангюйлердіњ байырғы жерлері, атап айтканда, Сырдарияныњ орта
ағысы бойындағы жерлер болған. А. Н. ... ... ... ... ... ... — Авестада, Махабхаратада, Пехлевилердің
бундахишні мен эпикалық Шахнамада аңызға айналдырылған Кангха нақ ... Ол ... ... ... ескерткіштерінің Кенгутарбанд
елін де осында орналасқан деп ... ... еді. ... бүл
көзќарасты Қазақстан зерттеушілері мен ежелгі Орта Азия ... ... да ... негізге алды. С. Г. Кляшторный мен Л. ... ... ... ... мәселелерін зертгеуге қосылған
елеулі үлес болды. Біріншісі кангюйлер туралы жазбаша деректемелердегі
хабарларды ... ... ... ... жөніндегі негізгі
пікірлерге сын ... ... ... Л. М. ... сол ... қарай
жинақталған археологиялық деректерді жүйеге келтіру мен қорытуда көп еңбек
етті. Ол ќањлылар ... ... ... ... ‰ш ... оларды кезењдерге бөлуді ±сынды. Жан-жақты талдау негізінде автор
өзі ќарастырған жетіасар, ... ... ... ... тұрғындары мәдениетініњ ... ... ... деген
ќорытындыға келді.
Ќањлылар жерлерінің орналасуы туралы мәселеге зерттеудің жаңа ... Ф. ... баса ... ... Ол ... тек ... ... ғана орналастыратын зерттеулерге сын кµзбен талдау жасап, кангюй
жерінің Ташкенттен Жаңадария мен Ќуандарияға дейінгі бүкіл Сырдария ... ... кең ... туралы қағиданы дамытты. ... ол ... ... ... ... ... айтады. Оның пікірінше,
ертедегі Шірік-Рабат, Бәбіш-молда немесе Алтынасар ... ... сол ... ... ... ... оған ... бойынша Юени
иелігі шоғырландырылады, ал оның ао танасын Канка қаласының ж±рты деп санау
±сынылады. Ол ... ... ... ... — ІІІағын иеліктегі
Гуйшуань жерлеріне, Гиді ... ...... ... байырғы жерлерін ол жетіасар мәдениеті ... ... ... Қауыншы және отырар-қаратау мәдениетінің шын мәнінде ғажайып
±ќсастығын атап өте келіп, Ю. Ф. ... ... ... ... мәдениет
ретінде ќарастырып, орталығы Канка қаласының орны болған, жоғарыда аталған
Юени иелігі таралған ... ... ... ... ... ... озенінің орта ағысының солтүстік жағын
мекендеген және Кангха мемлекетінің ұйытқысы ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
Саяси тарихы. Ертедегі алуан түрлі жазбаша дсректемелерде Кангха елінің
аты б. з. б. XIV ғасырдан бастап мәлім болғанымен, Орта Азиядағы б. з. ... ... ... ... ... ... ... авторлары кангюлерге
тоқталмайды. Сырдария бойындағы аймақта «Кан үйі» б. з. б. III, дүрысында,
II ғасырда кµтерілген деп жорамалдауға ... Бұл сол ... ... ... болған еді.
Егер б. з. б. II ғасырдың екінші жартысында Чжан-Цянь Кангюй жерлерінің
оњтүстігінде ... ал ... ... ... ... ... ... I ғасырда м±ндағы жағдай өзгереді. Егер Чжан-Цянь
юечжи әскерін 100—200 мың, ал ќањлы ... 90 мық деп ... ... енді ... ... 120 мың, ... әскерін 100 мың дейді.
Б±л кезенде Орта Азиядағы кос өзен ... ... ... ... сол ... ... ... жерге отырықшылық
орын алып, жеке-жеке бес ... ... ... өзі ... ... ... әкеп соќпай қоймағанын, ал ... ... пен ... экспансия үшін мүмкіндік ашы-лғанын атап еткен
жен. Сол кезде (б. з. б. II ... аяғы — I ... ... ... ... аталған тәуелді бес иелігі пайда болса керек, ол ... ... ... ... алан ... ... ... (Орал
µніріндегі сарматтайпалары) бағындырып ... ... ... ... ... тәуелсіз, тіпті батыл ұстаған, бүл жәнінде б. з. б. I
ғасырдың ... ... ... хань ... ... ... ... «...Ќањлылар, керісінше (Усунмен салыстырғанда) ... және ... ... ... бас июге ... ... Онда
наместниктен жіберілген чиновниктерді усундердің елшілерінен төмен
отырғызады. Тамақты әуелі ... ... мен ... ... соњ
барып наместниктің елшілеріне тартады...». Ал ... ... ... ... ... ғана ферғаналыктарды астанасының
қиратылуынан ќ±тқарып ќалды және ферғаналықтарға тиімді бітім жасалуына
жәрдемдесті. ... б. з. б. 47-46 ... ... ... ... күресінде солтүстік-ғүң шаньюй Чжи Чжиді ... ... ... ... ... ... ... Осынын алдында
ғүндардың державасы солтүстік және оңтүстік ғұндарға бµлінген еді. Оњтүстік
ғүндардың жетекшісі шаньюй Хуханье, ... ру ... мен ... ... көпшілік бөлігінің мүдделерін білдірген болар, Қытайға
беріліп, онымен татулыќ және достыќ ... шарт ... ... ... ... Чжи Чжи ... ... бағындыруға сәтсіз
әрекет жасап, император сарайымсн ... ... ... ... ... ... Ол Угэні, Гяньгуньді. Динлинді бағындырды, бірах
күш алған, онын үстіне Қытай қолдаған ‰йсіндерге карсы тұра ... ... ... б. з. б. I ... орта ... ... шығыстағы
шекарасына қысым жасады. Міне, сол кезде канпойлер усундерге де, Қытайға да
бірдей қарсы т±ра ... ... одаќ ... болып үйғарды.
М±ндай күш солтүстік ғүндардың ... Чжи Чжи ... Чжи ... ... өз ќызын ±затып, ез иеліктерінің шығыс шептерінен жер
бөледі, ез әскерінің бір бөлігін оның басқаруына береді. ... ... ... ... ... ... ... бұл әскер ‰йсіндерді
біржола жеңе алмайды. ... ... ... ... ... Чжи Чжи ... ... орындай алмады да, соның
негізінде жанжал түтанды. Оны Чжи ... ... ... ... ... ... ... Ол Ќањлылар билеушісінің кызын, сондай-аќ
атаќты адамдарын және жүздеген карапайым адамдарды өлтірді немесе ... ... ... ... Чжи ... ... ордасынан ќуылып, Талас езеннің бас жағына
кетті де, сонда µзіне ќала сала ... ... ... ... қала ... күн сайын 500-ге дейін адам ... ... ... ... ... мен Парфия билеушілерінен алым
ретінде алып отырды, сірә, ол құрылысшы-шеберлерді де сол жаќтан ... ... Екі жыл бойы ... қала ... ... ол екі қорғанмен
ќоршалды, оның сыртқысы ағаш, ал ... ... бар ... болатын.
Ішіне құрылыстар мен ќамал орналасќан, шаньюй мен оның ... ... ... Чжи Чжидің күшеюі мен оның усундерге
шапқыншылыќтарын жалғастыра беруі Қытай империясын едәуір ... ... ... ... ... тандыру табысќа жетпеді де, ќытайлар
соғысќа дайындала бастады. Қытай чиновниктерінін, істің жайы ... ... ... ... өлке ... ... ... ал қазір Чжи
Чжи шаньюйдің даңќты есімі алыс жерлерге мәлім. Ол басып кіру арќылы ‡йсін
мен Даюаньды ... және ... ... алу ... ... ... ол бұл мемлекеттерді басып алса, бірнеше жылдан кейін барлық отырыќшы
елдерге қауіп төнеді. ... ... онын ... тез әрі ... олар ... ... және бірнеше рет жеңіске ... ... ... ... (ол ... ... үшін келіп-жетуге тиіс),
Батыс өлке сөзсіз қауіп-катерге үшырайды. Олардың ... жері ... ... ... өз қорғанысы үшін бекіністі қалалары жоќ. Егер
әскерлерді әскери ќоныстардан көтеріп, ‡йсіннің ... мен ... ... ... етсе, оларды соның, Чжи ... ... ... ... егер ол ... кеткісі келмесе, пана таппай, ќорғанғысы келсе,
өзін қорғай алмайды. Сонда мьњ рет ... іс бір ... ... кешікпей қытай әскері жорықка шықты. Ол ¦лы Жібек жолын бойлай екі
бағытта жүрді. Үш отряд ... ... ... ... ... Шанаш
және Талас жотасындағы Карабура асулары арқылы ... ... үш ... жолмен — Шығыс Түркістаннан, сірә, усундердің Чигучэн ордасы
орналасқан Ыстыќкµл қазан ш±нќырындағы ... асуы ... ... болар, содан
соң Шу аңғарымен ... ... ... Чжи Чжи ... ... ќосылды. Шаньюйдің өзі ќоршауға дайындалған еді, ол өз әскерлерін
ќабырғаларды бойлай ... ал қала ... екі ... ... ... етіп ... тыс сап түзеген жаяу ... ... ... ... ќарамастан, кытайлар сыртқы ағаш
қорғанды өртеп, топырақ дуалды опырып жіберді, ќоршаудағылардың ... ... ... ... де, ... басып алды. Чжи Чжи мен оның
төңірегіндегі жақындары ... ... ... ... ... ... ... 1518 адам тұтқьтнға алынды. Олардың бәрінің басы
шабылды. Бір мың екі ... ... Усун мен ... ... ... тартылды. Қытай-кангюй қатынастарының басќа бір жағы
Шығыс ... ... ... ... ... 78 ... Чжао басќарған қытай армиясы Шығыс Түркістан ... ... ... ... император наместнигіне одақтас болады да, кеп
кешікпей µзінің ... ... ... ... 85 жылы ... ... ... Суле (Қашғар) билеушісіне көмекке әскер жібереді.
Әулеттік некелер арќылы ќањлылардыњ билеуші үйімен ... ... ... ... ... ғана ... өз ... Шығыс
Түркістаннан әкетуге мәжбүр етті. Ќањлылардыњ солтүстік-батыс ... ... ... ... ... да аз. ... ... кеде
оларды археологиялық деректермен толықтыруға болады. Хань хро-никаларында
ќањлылар Арал-Каспий µңіріндегі массагеттерге тәу елділігі айтылады. Біздің
заманымыздағы алғашқы ... ... ... алан ... ете ... да, м±ның өзі, Хоу Ханьшу деректері бойынша, Янцайдың
Аланья деп аталуына әкеп соќты. ... ... ... деп ... ... ... ... карағайлары, бұталары мен жусаны мол. Әдетте
т±рғындарының киінуі де ... ... Сол ... ... ... ... жазирасы мен Ферғанаға да таратады.
III—V ғасырларда мейлінше ... ... ... ... ... мүмкіндіктеріне қарағанда, бүл кезде кангюйлер езінің
Орта Азиядағы ќос µзен аралығындағы, Арал ... ... ... ... ... ... ... бөлініп кетеді. V ғасырда ол
император сарайына елшілік жіберген елдер тізімінде ғана белгілі. Сірә, б±л
кезге ќарай ... ... ... ... ұсаќ ... ... тәуелді болса керек.
Қоњыр төбедегі ќањлылар обасынан табылған сасанилік бедерлі асыл ... з. IV—V гг.): 1 — ... 2-4 — ... ... I мыңжылдыктың орта шенінең бастап Ортаңғы және
Төменгі ... ... ... жағдай µзгереді. Оған түркі
тілдес тайпалар басып кіреді.Чжан Цянь заманынан бері ќытай тарихнамасында
кангюй ... ... оның ... ... сипатына баса
назар аударып, оны «көшпелі иелік» деп атау ... ... ... ... басқа бір жерінде кангюйді халќы балшыќтан соққан ... ... ... ... ... ... балайды, Лоюень мемлекет еліндегі
орталық ретінде астаналыќ Битянь ќаласы аталады, біраќ ... ... ... ... тағы да ... ордасы бо-лғаны айтылады. ... бас ... ... ... ... ... топтың жартылай
көшпелі өмір сүргеніњ дәлелдейді. Соңғы жылдарда жинаќталған археологиялық
деректер кангюйлердің мәдениеті, ... ... мен ... ... кеңейтуге мүмкіндік береді.
5. Археологиялық ескерткіштер
Бір кездерде кангюйлер мекендеген аудандардан археологтар ќоныстар мең
қорымдар тапты. Бұл ... ... ... жетіасар
археологиялыќ мәдениеттеріне жатќызылды.
Бµлмеде ќабырѓаларды жаѓалата адам жататын аласа сєкілер орнатылѓан.
Б±рыштарына су мен ... ... ... ... ... ... т±р. ... олар ќ±мандар, су таситын ... ... ... Егер ‰й екі ... болса, екінші бµлмесі қойма
болады, онда ... ... ... балшықтан жасалған, цилиндр
тәрізді сыйымды, кеспек сияқты ыдыстар тұрған. Оларда тары, күріш, ... ... ... Ошақтың ќасында еденде дәнүккіштер немесе диірмен
жатты. Олар әр үйден дерлік ... ... ... ... табылды. Кейде
үйлерде диірменге арналған арнаулы тұғырлар салынған. Онын төменгі жартысы
- тапшаны - ... ... ... мықтап бекітілген. Диірмендердің көлемі
бірдей - диаметрі 25 сантиметрден 35 сантиметрге дейін. Кейбір үйлерде,
әдетте үйдін ... ќуыс ... ... ... сәл ... ... ќ±л ќабаттарына ќарағанда, оған ғұрыптык от жағылса керек.
Үйлердің біреуі өзінің әдеттен тыс ... ... ... төмен қарай кіреді, ... ... 20 ... метрге жуық.
Кіреберістің қарама-ќарсысындағы ќабырғада 0,5 м биіктікте шет ... ... ... ... ... ... ... ќуыс бар.
Ќуыстын астында екі сатылы таќыт — көлемі 1,5x1 мехрап т±рды. Такыттың ... ... ... ... ... ... бар. ... қ±рбандыкқа
шалынатын қой ±сталған болуы мүмкін. Үйдің ғибадатхана міндетін атқарғаны
күмәнсіз. Б±ған сол жерден табылған ауыр салмаќты қыш ... ... таза ќ±л ... да ... ... ... ќайталанбастығымен ерекшеленеді, бірақ Хорезмдегі
кушан заманына жаткызылған Гяур қала ... ... ... оған
бірсыпыра үќсастығы аңғарылады. Бұл залдың қабырғаларында жапсырып
жиектелген ... ... ... ... ... ... ... ќаласыныњ орнына жақын орналасқан
оңтүстік және солтүстік Қостөбе қоныстарынан ... ала ... ... ... ... заманымыздағы I мынжылдықтың
бірінші ... ... ... ... ... орталығында
биік цоколь-стилобатка салынған мыќты бекіністің қираған ... ... ... ... ... тар ... ... Екінші қабаттың қ±рылысы
1—1,2 м биіктікте сақталған. Оларды жоғарғы ќабатына, ішінара бекініске
жапсарлас ... ашыќ ... ... ... т±рғын үй қ±рылысының қабаты
жауып жатыр.
Қазір Оңтүстік Қазакстанның ... орта ... ... ... ... кангюйлер дәуірінде пайда болған ќоныстарға
барып тірелетіні анықталды. Б. з. б. I мыњжылдықтыњ орта шенінен б. з. ... ... ... ... Арал ... ... ... бар жеті
асар мәдениеті µркендеген. Б±л мәдениеттін, жүз елуден астам бекіністі қала
орындарынан, жүздеген ... ... ... ... Сырдарияның
ең солтүстіктегі ежелгі тармаќтары Қуандария, Ежелгі Қуандария бойында
шоғырланған. ... ... ... ... ќала орындарының
тұрғын үй құрылысы мен бекіністі жүйесін ... ... ... ... ... өзен жайылмалары су-ландырып, ертедегі Қуандарияның
атырауындағы кµптеген тармақтар ... ... ... ... үйінділі
жазық болып табылады. Стратиграфиялық зерттеулердіњ көрсеткеніндей, мұнда
б. з. б. I мыңжылдыќтыњ ортасында-ақмықты бекіністі ќамалдар ... ... ... ... ќалаларының кейде бір жерде мың жылдай өмір
сүруі себепті ењ ... ... ... ... ... астында ќалған.
Сондықтан оларды азды-кµпті кең кµлемде зерттеу өте қиын және ... ... ... ... ... осы ... дейін алдын ала
жасалған, Жетіасардың ертедегі кезеңін дәуірлерге бөлу де ... ... ... ... ... ... ќираған ќала орындары біртектес
келеді. Олар биіктігі 10—20 м және аумағы 8—10 га, ... ... ... екі ... ... шымнан ќаланған цоколь-стилобатқа
т±рғызылған. Барлық қалалар күшті және дамыған корғаныс ... ... ... ... ... ... салуға көлемі үлкен (60x30x10; 40x25x10) шикі кірпіш,
күйдірілген кесектер ... ... ... трапеция сияқты
шикі кірпіш қаланып, т±рғын жайлардың ... ... есік ... ... ағаш ќ±рылымдар ќолданылған. Т±ргын жайға кіретін есік бір
қабырғаның ортасынан немесе бұрышынан шыѓарылған. Бүл жағдайда есік үйдің
тұрғын ... кіре ... ... қалқа сияќты шағын ... ... ... ... тұрғын үйдің м±ндай үлгісі бүкіл
Сырдария бойы аймағына тән жєне ... орта ... ... ... ... жайға қоса, оған қосалкы құрылыстар жапсарластыра салынып,
олар кейде т±рғын үй және қойма ретінде пайдаланылған.
Зерттеушілер бекіністер ... ... ... атќарылған,
әлдебір жоралғылар өткізуге ... ... да ... кµрсетеді. Б±л
жайлар көлемімен, µзгеше сәкілері ... және ... ... ... жекелегең суландыру жүйесінің төңірегіне бес-жетіден
топталған. Олардың арақашыктығы 10—12 шақырымға ... ... ... ... ... үлкен зираттар орналасқан.
Оларда түрлі аймаќтарда әр түрлі жерлеу ќ±рылыстары тараған. Ќањлыларѓа тән
ең сипаттысы ... (екі ... ... ... және жай ... ... оба үю, сағана салу болып табылады.
Қауыншы мәдениеті таралған өңірде Шәушіқүм, Жамантоғай, Төре-байтүмсық
қорымдары зерттелді. Сол кездегі отырар-қаратау, ... ... ... ... ... ... киімімен, жеке пайдаланатын
заттарымен коса жерленген. Қабірлерге тамақ салып, су ... ... ... ... ... ... ... (семсерлер,
қанжарлар, жебелердің ±штары, садақтардың сүйектен жасалған бастырмалары),
әйелдердің қабірлерінен кµбінесе әшекей заттары: ... ... ... ... қалақшалар табылды. Жерлеу жараќтарынан алынған
материалдарға салыстыра отырып жа-салған талдау ... ... ... I ... бірінші жартысы деп белгілеуге негіз береді.
Отырар алқабы мен оған жаќын аудандарда Көк-Мардан, Қыркескен, Мардан
қорымдары зерттелді. ... да ... ... ... ... ... ... (Қоңыртөбе) қаласының орны ... ... ... аса ... материал алынды. Қаланың µзі біздің заманымыздағы
I мыңжылдықтың бірінші жартысында пайда бо-лған. Оның ... ... ... ... ... ... опырылып қалған сопақша төбеге ќазу
ж±мыстары жүргізілді. Оның биіктігі 2,5 метрге жетеді, көлемі 35x45 м. ... ... 0.4 ... 1,5 ... ... ... ... ќабірлер
бар екені анықталды. Негізінен өлік тікбұрышты етіп ќазылған ... ... ... ... ... шикі ... қаланған,
сағаналар да шикі кірпішпен жабылған. Жүзге тарта ... ... ... 12 ... керамика ыдыстарға жерлеу анықталды. Негізінен, бұлар —
балалар, ... Ал ... ... ... ... ... керек-жараќ заттарымен (сәндік заттар, ќару) қосып жерленіп, керамика
ыдыстарға (құмыраларға, саптыаяқтарға) тамақ салып, су кұйып қойған. Жерлеу
ғұрпы мен қоса ... ... ... ... Коңыр-төбе
қорымының аршылған ќабірлерінің негізгі бөлігін отырыќшы кангюй тайпалары
мәдениетінің соңғы кезеңіне ... және оның ... ... III—Ү ... деп ... ... береді.
Жетіасардағы әрбір қала орнының төнірегінде мындаған жерлеу ќұрылыстары
бар қорымдар орналасқан. Олар негізгі екі түрге: оба астына жерге кµму ... ... ... ... ... — оба астындағы жерден ќазылған
ш±ңќырлар. Обаның айналасынан кішкене ор ... ... ... ... ... оңтүстік бағытына ұзынынан бағдарланған.
Өлген ... ... ... тоқылған тµсенішке ұзынынан жатқызылып
оралып, шұңқырдың түбіне немесе лақытқа салынған. Касына 2—3 ... ... ... ... ... пышақтар, семсерлер, сүйектен
жасалған бастырмалары бар күрделі садақтар мен жебелер шықты. ... ќола ... ... ... ... ... ... қабірлердіњ екінші тобы кірпіш сағаналар болып ... ... ... ... ... ол да күмбез тәрізді етіп
жабылған. Тікбұрышты камеранын (орта есеппен 3,5x2 м) ... ... ... ... ... ... ... шиге немесе киізге орап
сәкіге қойған. Айналасьша оған керекті ... ... ... су ... ыдыс қойылған. Жер бетіндегі сағаналардың түрлері де жер астындағы
сияқты, бірақ олар күйдірілген кесектен ќаланған аласа цоколь-стилобаттарға
тұрғызылып, ... олар да оба ... ... ... Қабірлерден табылған
материалдарға талдау жасау жердең казылған қабірлер ... ... ... ... ал ... пайда болуы неѓ±рлым соңғы кезеңге —
біздің заманымыздағы II—IV ғасырларға жатады деген қорытындыға келуге негіз
береді.
Б±л орайда ... ... ... мен ... ... қандай да болсын этникалық-мєдени, ... ... ... ... С.У. ... ... ... 2004
2. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины
реки Или. ... ... ... К.М., ... Ж.К., ... Т. Археология
Казахстана. Алматы, 1993
4. Жауымбаев С.У. Горное дело и метулларгия бронзового века ... ... ... О.И. ... ... от ... ... до
современности. Алма-Ата, 1970
6. Жауымбаев С.У. Горное дело и ... ... века ... ... ... О.И. Населения Казахстана от эпохи бронзы ... ... ... Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура ... ... 1979

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Үйсіндер тарихы48 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
Ерте орта ғасырлардағы түркілер құрған мемлекеттер62 бет
Көшпелілер туралы түсінік21 бет
Отырардың заттық мәдениеті70 бет
Сақ тайпалары5 бет
Сақ тайпалары туралы8 бет
Тараз қаласының тарихы4 бет
ХVІІІ ғасырдағы Цин патшалығы мен қазақтардың қарым-қатынасы18 бет
Қазақ халқының этногенезі16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь