Сингармонизм, Үндестік заңы

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
1. Сингармонизмге жалпы түсінік
2. Буын үндестігі
3. Дауыстылардың үндесуі
4. А. Байтұрсыновтың сингармонизм туралы зерттеуі
ІІІ. Қорытынды бөлім
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Сингармонизм – гректің Sun «бірге» және hanmoni «байланысу, үндесу» деген мағынаны білдіретін сөздері бойынша жасалған термин.
Тіліміздегі байырғы сөздердің басым көпшілігі не біркелкі жуан, не біркелкі жіңішке айтылады.
Мысалы:
Жуан сөздер: балалар, қалалар, қызылдау.
Жіңішке сөздер: жерлерді, ініміз, күнделік.
Түбірдегі дауысты дыбыстың немесе соңғы буынның өзгеріп отыруына байланысты сингормонизмнің мына секілді заңдары болады:
1. Сөздің алғашқы буыны жуан болса, келесі буындары да жуан немесе сөздің соңғы буыны жуан болса, оған жалғанатын қосымша да жуан болады.
Мысалы: бала – лар, жа-зу-шы-лар, оқу-шы-лар, қа-ла-да-ғы-лар-ымыз.
2. Сөздің алғашқы буыны жіңішке болса, келесі буыны да жіңішке немесе сөздің соңғы буыны жіңішке болса, оған жалғанатын қосымша да жіңішке болады.
Мысалы: өн-ер-ші-лер-ге, ән-ші-лер,үй-де-гі-лер-іміз.
Осы заңдылықтармен байланысты сөздің соңғы буынында -х, - қ, -ғ дауыссыздары келсе, қосымшалар үнемі жуан болады.
Мысалы: Хат, халық, хабар, қабақ, қабық, қысым, ғалым, ғажап.
1. Кононов.А.Н. Грамматика современного турецкого языка. - М-Л., 1956.
2. Сарбалаев Н. Адвербилизация туралы.- Қазақ тілі мен әдебиет. Алматы, 1994.
3. Гулямов А.Г. К вопросу об адвербиализаций в узбекском языке. Уч. записки ТГПИ.
        
        Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім 1. Сингармонизмге жалпы түсінік 2. Буын үндестігі 3. Дауыстылардың үндесуі 4. А. Байтұрсыновтың сингармонизм туралы зерттеуі
ІІІ. Қорытынды бөлім
Пайдаланған әдебиеттер ... - ... Sun және hanmoni ... ... ... ... ... жасалған термин.Тіліміздегі байырғы сөздердің басым көпшілігі не біркелкі жуан, не біркелкі жіңішке ... ... ... ... ... ... жерлерді, ініміз, күнделік.Түбірдегі дауысты дыбыстың немесе соңғы буынның өзгеріп отыруына байланысты сингормонизмнің мына ... ... ... ... ... буыны жуан болса, келесі буындары да жуан немесе сөздің соңғы буыны жуан болса, оған жалғанатын қосымша да жуан ... ... бала - лар, ... ... ... ... алғашқы буыны жіңішке болса, келесі буыны да жіңішке немесе сөздің соңғы буыны жіңішке болса, оған жалғанатын қосымша да жіңішке ... ... ... заңдылықтармен байланысты сөздің соңғы буынында -х, - қ, -ғ дауыссыздары келсе, қосымшалар үнемі жуан болады.Мысалы: Хат, халық, хабар, қабақ, қабық, ... ... ... ... ь ... ... бар бір ... сөздерден кейін және - брь, ль дыбыстарына аяқталған сөздерге қосымша жіңішкелік ... ... ... ... - ге, октябрь - ге, апрель - ге, рольдер, рояльға, нульге 2. - Рк, - нк, -ск, -кт ... ... ... ... ... ... ... жалғанады.Ескерту: Мына төмендегі қосымшалар өздерінен бұрынғы буынның жуан - жіңішкелігіне қарамай осы күйінде жалғанады:-мен(-бен,-пен):қалам - ... - ... - ... - ... - ... - қой;-кер:жұмыс - кер;-дік(-нікі,-тікі):колхоз - дікі;-кеш:арба - кеш;-хана:шеберхана- күнем: ... - ... ... ... ... ... ... сингорманизім заңына бағынбайды. Мысалы: кі-тап-тар, пи-о-нер-лер. Бірақ бұларға қазақ тілінің қосымшалары жалғанады.Мысалы: ... ... ... ... ... ерін ... деген бар. Ол еріндік - о, -ө, -ұ, -ү дыбыстарынан айтуда еріндік дыбыстарға жақындатады.Оған:1. Алғашқы ... - о ... - ұ ... ... ... - ы ... - ұ-ға ... орын - орұн, құлын - құлұн. Ал ашық дауысты - а дыбысына - о - ның да, -ұ - ның да ... ... ... ... - о немесе - ұ дыбыстары ... ... - і ... - ү - ге айналдырады.Мысалы: көрік - көрүк, күдік - ... ... ... - ө немесе - ұ дыбыстары екінші буындағы - е ... - ө - ге ... - ... ... мына ... ... көрсетуге болады:1. Жуан дауыстының еріндікке алмасуы: -о - ы - ұ, - ұ - ы - ... - ... ... еріндікке алмасуы:а)ө-і-ұ,ү-і-үМысалы:көрік - қөрүк,күндік-күндүкб)ө-ее-ө,ү-е-өМысалы:өлең-өлең,күрек - күрөкЕзулік дыбыстардың еріндікке алмасуы тек қана айту ... ... ... оны елемейміз. Дауыстылардың бір - бірімен үндесуі сингармонизм деп аталады. Түркі ... ... ... ... екі ... ... ... дыбыстар тілдің қатысты жағынан.2. Еріннің қатысы бір - ... ... ... ... ... ... ... lioguo - деген сөзі бойынша жасалған) - сингармонизм.Тілдің қатысы жағынан сөз ішінде ... не бір ... жуан ... не бір өңкей жіңішке дауыстылар болып үндеседі. Сөз құрамында соңғы буындардағы дауыстылар алдыңғы буындағы дауыстың әуеніне ... ... ... ... ... үндесуі лингвальдық сингармонизм деп аталады. Сингармонизм заңы бойынша түбір сөздегі дауыстылар қосымшалардағы дауыстыларды билеп, өзінің әуеніне қарай икемдеп бағындырады. Түбір ... ... ... жуан ... қосымшалардағы дауыстылар соған бағынып, жуан түрде жалғанады. М: ауыл - дар - ... ... ... жіңішке болса, қосымшалардағы дауыстылар түбірдегі дауыстыға икемделіп, жіңішке түрде жалғанады. М; ел - дер - ... ... ... ... ... - ... ... (қосымшаларды) еске алмағанда, түркі тілдерінде қосымшалардың түбір сөзге ... ... - ... тән және ... заңдылық.Түрік тілдерінде қосымшасыз түбір сөздің құрамы екі - үш ... ... ол ... ... да не бір ... жуан (тамыр, тоқсан), не бір өңкей жіңішке (көңіл, көлеңке) түрде келеді. Бұл айтылғандарды түркі тілдерінен байырғы лексикасына қатысты деп түсіну ... ... ... жуан ... немесе біркелкі жіңішке буындардан құралған сөздер көбінесе байырғы сөздер болып табылады. Жуанды - ... ... ... ... сөздер басқа тілдерден енген сөздердің тобына енеді. Аралас буынды сөздерге қосымшалар соңғы буынның ыңғайына икемделіп жалғанады. ... - қа, ... - ге, ... - ... сингармонизм өзбек тілінен басқа түркі тілдерінің бәрінде бар. Түркі тілдерінің бәрінде бар. Түркі ... ... де ... ... көпшілігі түбір сөздегі дауыстының ыңғайына (жуан немесе жіңішке болуына) қарай алғанады да, бірен - саран аффикстер ғана үндесуден ... ... бір ... ғана ... Олар мыналар:Қазақ тіліндегі - нікі, (-дікі, - тікі) аффиксі, (баланікі, әкенікі, досымдікі, ... -паз, - қор, - кеш, - гөй, хана ... ... ... дүниеқор, пәлеқор, ақылгөй, асхана, шеберхана).2. Ерін үндестігі немесе лабиальдық (латын бойынша labialis деген сөзі ... ... - ... ... буындағы ерін дауыстының ыңғайына қарай, соңғы буындар да ерін дауыстылардың келуі дауысты ... ерін ... ... ... ... болады. Дауысты дыбыстардың үндесуі бұл түрі ері үндестігі немесе лабиальдық сингармонизм өзбек ... ... ... тілдерінің барлығына да бірдей тән болатын болса, лабиольдық ... ... ... ... әрқайсысына көріну дәрежесінің өзі әр түрлі. Атап айтқанда, ерін үндестік заңы орын тепкен түркі тілдерінде алдыңғы буынның ерін ... ... ... буынның немесе буындардың дауыстысына еріндік болуы жағынан әсер етуі түрліше болады.Мысалы: түркі тілдерінің кейбіреулерінде еріндіктің өзінен кейінгі езулік дауыстылардың ... ... ... тек ... ... дауыстылардың тарапынан болады, сондай - ақ түркі ... ... ... ... ... ... буындардағы дауыстылардың бәріне бірдей әсер етсе, енді біреулерінде тек ашық немесе қысаң ... әсер ... ... ... ... буын санының мөлшеріне қарай да ажыратылады. Мысалы: түркі тілдерінің кейбіреулерінде еріндік дауыстының ... ... ... қамтып, сөздің өн бойына тарайтын болса, қайсыбіреулерінде сөздің негізін ғана қамтиды, енді ... ... ... ғана дауыстыға әсер етіп, басқаларына әсер етпейді. Лабиальды сингармонизмнің табиғаты лингвальдық сингармонизмге қарағанда өте - мөте ... және оның сөз ... ... ... ... түркі тілдерінің әрқайсында түрлі - түрлі болады.Қазақ тілінің дыбыс жүйесін ... ... ... ... ... зерттеген - А. Байтұрсынов терминін қолданбаған, бірақ сингармонизм ұғымын еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... сөйлесім процесін езулік жуан, езулік жіңішке категорияларында ұғып, ғылыми ізденістер жүргізіп, классификация ... ... А. ... фонетикаға, графикаға, фонограмиялық, орфоэпиға арналған еңбектері езу сингармонизімінің негізінде жасалған. А. Байтұрсынов ерін сингармонизімің негізін ғылыми ... ... оның ... ... ойымызша, ерін сингармонизімінің қазақша сөйлесім процесінің мәні мен қызметінің әлсіздігінде, сондықтан ... ... есту ... ... ... ... ... терминін тіл білімінде бірінші болып қолданған Х. Досмұхамедұлы. Сингармонизмді (әлем тіл ... ... ... ... ... ... ұғымында түсініліп зерттеулер жүргізілген. А. Байтұрсынов термиін қолданбаған, бірақ қазақ тілінің әліпбиін жасағанда дыбыс жүйесін ... ... нық ... ... А. ... пен Х. ... сингармонизмді түсінулері, қазақ дыбыс жүйесін зерттеулері бір ғылыми теорияға негізделген. Қазіргі қазақ тілі фонологиясы А. ... пен ... ... ... ... ғылыми ұғымдарды қабылдап, дамытты.1. Сингармонизм - ... ... ... ... ... тек ... ... емес, сөздің құрамындағы барлық дыбыстардың гармониясы (дауыстылардың, дауыссыздардың).3. Жуандық - жіңішкелік корреляция (қарама - қарсы).4. ... ... - сөз ... ... тіл ... Поэзия түсінігі (дыбыстың сөз құрамындағы орны, өзінен ілгері және кейін тұрған дыбыстармен қарым - қатынасы).Осы фонологиялық ұғымдар қазақ тіл ... ... ... интерпретацияға ие болып, т.б. сингармониялық ұғымдармен, категориялармен, принциптермен қоса ... ... және ... - ... ... ... болып, қалыптасуына ғылыми негіз болды.Сингармонизм - гректің Sun "бірге>> және hanmoni ... ... ... ... ... жасалған термин.Тіліміздегі байырғы сөздердің басым көпшілігі не біркелкі жуан, не біркелкі жіңішке айтылады.Түбірдегі дауысты дыбыстың немесе соңғы ... ... ... байланысты сингормонизмнің мына секілді заңдары болады:1. Сөздің алғашқы буыны жуан болса, келесі буындары да жуан немесе ... ... ... жуан ... оған ... ... да жуан болады. 2. Сөздің алғашқы буыны жіңішке болса, келесі буыны да ... ... ... ... ... ... ... оған жалғанатын қосымша да жіңішке болады.Осы заңдылықтармен байланысты сөздің соңғы буынында -х, - қ, -ғ дауыссыздары ... ... ... жуан ... Соңында ь жіңішкелік белгісі бар бір буынды сөздерден кейін және - брь, ль ... ... ... ... ... түрде жалғанады. 2. - Рк, - нк, -ск, -кт дыбыстарының тіркесіне біткен ... ... ... ... жалғанады.Басқа тілден енген сөздер қазақ тілінің сингорманизім заңына бағынбайды. Бірақ бұларға қазақ тілінің қосымшалары жалғанады.Осылармен бірге, ... ерін ... ... бар. Ол ... - о, -ө, -ұ, -ү дыбыстарынан айтуда еріндік дыбыстарға жақындатады.Дауыстылардың бір - бірімен үндесуі сингармонизм деп ... ... ... байырғы сөздерде сингармонизм екі түрде ұшырасады.1. Дауысты дыбыстар тілдің қатысты жағынан.2. Еріннің қатысы бір - бірімен өзара үндесіп ... ... ... ... ... ... бағытта бірінші болып зерттеген - А.Байтұрсынов. А. Байтұрсынов терминін қолданбаған, бірақ сингармонизм ұғымын еңбектерінде толық қамтыған, ... ... ... ... ... сөйлесім процесін езулік жуан, езулік жіңішке категорияларында ұғып, ғылыми ізденістер жүргізіп, классификация жасаған. Яғни, А. Байтұрсыновтың фонетикаға, графикаға, фонограмиялық, ... ... ... езу ... ... жасалған.
Сингармонизм - тіліміздің тарихи дамуының нәтижесінде қалыптасқан заңдылық, өзге ... ... етіп ... ... жарасым. Тіліміздің табиғи жарасылымдылығына ерін үндестігі де жатады. (академик Н.Сауранбаев) десек, оған себеп, біріншіден, жазудың ықпалы, өзіміздің құнтсыздығымыз ... ... ... ... ... ерін үндестігі жоқ көрші тілдердің әсері деп қарау керек. Ерін үндестігін дұрыс түсіну үшін еріндік дауыстылар мен ... ... ... ... ... тұру ... ескеру керек. Сонда екі буынды сөздерде тек ашық а езулігінің ғана о, ұ еріндіктерінен кейін тұру мүмкіндігінің ... ... ... ора, ... отан, қола бұта т.б. Қалған жағдайда еріндіктер мен езуліктер бір сөз ішінде қатар айтылмайды. Әсіресе еріндіктерден ... ... ... ... жоқ деуге болады. Тек мазмұн, мақұл, мақұлық, марқұм, мәжнүн, куә, күнә, мәжбүр, дәстүр деген сияқты санаулы ғана ... ... бұл ... ... ... Ашық ... ә ... өздерінің ашықтығының арқасында еріндік дауыстылармен еркін қатынасқа түсу мүмкіндіктері бар. Алайда тілдің табиғи жарасымы оларды да шектеп қойған.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... современного турецкого языка. - М-Л., 1956. 2. Сарбалаев Н. Адвербилизация туралы.- Қазақ тілі мен әдебиет. Алматы, 1994. 3. Гулямов А.Г. К ... об ... в ... ... Уч. записки ТГПИ.
4. Wikipedia.org

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын үйретудің жолдары63 бет
Буынның жасалуы, түрлері7 бет
Буынның жасалуы, түрлері Екпіннің түрлері. Бунақ-ритмикалық топ.Дыбыстардың алмасуы.Сингармонизм заңы11 бет
Қазақ тілі фонологиясының зерттелу тарихы4 бет
Қазақ тіліндегі буын үндестігі 8 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
"Қазақстандағы ветеринария қызметі және ҚР «ветеринария туралы» заңы"6 бет
18.12.00 ж Қазақстан Республикасының «Cақтандыру қызметі туралы» Заңының негізгі мәселелері7 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь