Минералдық және органикалық минералдық тыңайтқыштар өндірісі

Базалық мұнай-химия өнiмiн алу жөнiндегi аталған өндiрiс негiзiнде одан әрi полиэтилен және полипропилен, полистрол, этилбензол және олардан жасалатын түрлi өнiмдер (құбырлар, құрылыс материалдары, химиялық талшықтар, халық тұтынатын тауарлар және т.б.) өндiру жөнiндегi мұнай-химия кәсiпорындары құрылатын болады.
Арнайы экономикалық аймақтың басымдықтарын дамытудың қалқалау
қағидатымен бiрге пайдалана отырып Атырау облысында Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркiн құру жөнiндегi iс-шаралар әзiрленуде, яғни шикiзаттан газ тарату жөнiндегi қондырғысының оңтайлы схемасы бойынша орналасатын нүктелi географиялық аумақтардың арнайы экономикалық аймағын енгiзу. Арнайы экономикалық аймақтың мәртебесi мен құрылымы дамудың қалқалау қағидатымен бiрге мұнай-химия өндiрiстерiн және мемлекеттердiң қатысу кезiнде тиiстi инфрақұрылымды құру мен дамыту жөнiндегi капиталды қажетсiнетiн инвестициялық жобаларды iске асыру үшiн барынша қолайлы жағдайлар жасайды. "Атырау облысындағы Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркi" арнайы экономикалық аймағын құру кезiнде қазақстандық экономиканың бәсекеге қабiлеттiлiгiн қамтамасыз етуге ықпал етуi тиiс Ұлттық технопарктiң моделi пайдаланылатын болады.
Химия өнеркәсібінің перспективалық бағыттары Қазақстан Республикасының химия өнеркәсібін дамытудың перспективалық және басым бағыттарына: экспортқа бағдарланған салалар; елдің шикізат ресурстарына негізделген өндірістер жатады [6].
Фосфор саласын дамытудың басымдықтары: рудалық базаны дамыту;
Германияда шығарылатын фосфор өнімдеріне («Қазфосфат» ЖШС-нің қазақстандық брендін құру);
«Қазфосфат» ЖШС-і, Жаңажамбыл фосфор зауыты филиалының кәсіпорындарын жаңғырту, қайта жаңарту;
электротермадан фосфор қышқылын гидрометаллургиялық әдістермен (бұл әдіс Кингисепп қаласы фосфорит ӨБ-де сынақтан өтті) алуға бірте-бірте көшуді қарау;
қосылған құны жоғары – триполифосфат, фосфор қышқылының тұзы өнімдерін ұлғайту;
бес күкіртті фосфорды, майлау майлары мен флотореагенттерге қоспаларды ұйымдастырудың мүмкіндігі;
фосфор өндірісінің қалдықтарын қайта өңдеуге қосу;
химиялық реагенттер (тұз тұнбасының ингибиторларын және т.б.);
шығаратын кәсіпорындар мұқтаждықтары үшін полимерлік фосфаттар өндірісін құру [2].
Пайдаланылғын әдебиеттер

1. Алаев.Э.Б Соцально-экономическая география: понятийно
терминологический словарь. М. Мысль.- 1983
2. «Егемен Қазақстан» 16.07.2008жыл. №22.
3 Алаев.Э.Б Соцально-экономическая география: понятийно терминологический словарь. М. Мысль.- 1983
4 Долотов Ю.С. Проблемы рационального использования и охраны прибрежных областей Мирового океана. М, Научный мир, 1996.
5 Нурмаганбетова М.С. Салалық материалтану және конструкциялық материалдар ҚарМТУ. 2011.
6 Амирханов М.М., Лукашина Н.С., Трунев А.П. Природные рекреационные ресурсы, состояние окружающей среды и экономико-правовой статус прибрежных курортов. Москва. Экономика.1997.
7 Лукашина Н.С., Трунев А.П. Основы рекреационной экологии и природопользования. Сочи.1999.
8 Большой иллюстрированный справочник справочник. Москва «Махаон» 2005.
9 География және табиғат\\ журнал. 2003-2009 жылдар.
10 Internet. http\\google. kz.
11 Internet. http\\ yandex. kz.
12 Алаев.Э.Б Соцально-экономическая география: понятийно
13 Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. Алматы.2005. 8-10 том.
14 Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. Алматы.2005. 7 том.
        
        1 Химия өндірісі
Базалық мұнай-химия өнiмiн алу жөнiндегi аталған өндiрiс негiзiнде одан әрi полиэтилен және полипропилен, полистрол, этилбензол және олардан ... ... ... ... ... ... химиялық талшықтар, халық тұтынатын тауарлар және т.б.) өндiру жөнiндегi мұнай-химия кәсiпорындары ... ... ... ... басымдықтарын дамытудың қалқалау
қағидатымен бiрге пайдалана отырып Атырау облысында Ұлттық ... ... ... құру ... ... әзiрленуде, яғни шикiзаттан газ тарату жөнiндегi қондырғысының оңтайлы схемасы бойынша орналасатын ... ... ... ... ... ... енгiзу. Арнайы экономикалық аймақтың мәртебесi мен құрылымы дамудың қалқалау қағидатымен бiрге мұнай-химия өндiрiстерiн және мемлекеттердiң ... ... ... ... құру мен ... жөнiндегi капиталды қажетсiнетiн инвестициялық жобаларды iске асыру үшiн барынша ... ... ... ... облысындағы Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркi" арнайы экономикалық аймағын құру кезiнде қазақстандық ... ... ... ... ... ... етуi тиiс ... технопарктiң моделi пайдаланылатын болады.
Химия өнеркәсібінің перспективалық бағыттары Қазақстан Республикасының химия өнеркәсібін дамытудың перспективалық және басым бағыттарына: ... ... ... ... шикізат ресурстарына негізделген өндірістер жатады [6].
Фосфор саласын дамытудың басымдықтары: рудалық базаны дамыту;
Германияда шығарылатын фосфор өнімдеріне («Қазфосфат» ЖШС-нің қазақстандық брендін ... ... ... ... ... ... ... жаңғырту, қайта жаңарту;
электротермадан фосфор қышқылын гидрометаллургиялық әдістермен (бұл әдіс Кингисепп қаласы фосфорит ӨБ-де сынақтан ... ... ... ... ...
қосылған құны жоғары – триполифосфат, фосфор қышқылының тұзы өнімдерін ұлғайту;
бес күкіртті фосфорды, майлау майлары мен флотореагенттерге қоспаларды ... ... ... ... ... ... ... реагенттер (тұз тұнбасының ингибиторларын және т.б.);
шығаратын кәсіпорындар мұқтаждықтары үшін полимерлік фосфаттар өндірісін құру [2].
1.1 Минералдық және ... ... ... өндірісі
Минералдық және оргоминералдық минералдық тыңайтқыштар саласындағы минералдық және оргоминералдық тыңайтқыштар саласын дамытудың басымдықтары:
минералдық тыңайтқыштар өндірісінің көлемін ... ... ... мен ... өндірісі бойынша қуаттылықтарды құру;
халықаралық стандарттарға жауап беретін, бәсекеге қабілетті минералдық тыңайтқыштар сортоменттерін кеңейту;
фосфориттерді, минералдық тыңайтқыштар алудың ескірген технологияларын олардың ... ... ... ... технологияларға ауыстыра отырып, қайта өңдеу технологияларын жетілдіру (аммонданған калцийфосфат, аммосерфос, фторсыздандырылған аммофос мен ... және т.б.); ... ... ... алу саласындағы ҒЗТКӘ әзірлеу;
жаңа буындағы (биологиялық кешенді микробиологиялық органотыңайтқыштық және микро тыңайтқыштар) ... ... ... ... ... ... ... шикізатты (қоңыр көмірді) және қайталама қалдықтарды (фосфориттік ұнтақтар, әк қождарын және ... ... ... ... жинақтауыштың жоғары жиынтығы бар көп жақты қолданылатын оргоно-минералдық тыңайтқыштар алша отырып, тыңайытқыштарды шығару жөніндегі ... құру ... ... емес ... қасиеттері
Химия өндірісі мен техниканың өркендеуіне байланысты соңғы кезде ағаш, ... ... шыны ... ... ... емес ... ... шаруашылығынын әр түрлі салаларында кеңінен қолданылып келеді. Өйткені бұл материалдардың металдар мен олардың қорытпаларында жоқ кейбір тамаша қасиеттері бар. ... ... ... аз, ... ... ... . шегінің меншікті салмағына қатынасы), серпімділік, тербелісті өшіру қасиеттері жоғары және өқдеуі жеңіл де қоры мол. Совет Одағы ағаш қорының ... ... ... ... ... орын ... Дүние жүзіндегі ағаш қорының үштен бірі біздің елде. Еліміздегі ағаш қоры 45 млрд. ж3-ден асады. Отанымызда жыл сайын ондаған миллион ... метр ағаш ... ... ... мұқтаждықтары (кеме, мебель жасау, көмір, ме¬таллургия өндірістеріне) және үй ... ... ... ... мең техниканың өркендеуіне байланысты ағаш материалдарынық жаца қасиеттері ашылып, оларды халық ша-руашылығының ... ... жаңа ... қолдану мүмкіндігі күннен-күнге артуда. Ағаштан машинанын подшипнигі,комбайнның қалақшалары, молотилканың шатуны, автомобильдің кузовы сияқты ... ... ... ... ... ағаш ... өндірісінде метил, этил спирттері мен канифоль, скипидар сияқты заттардың шикізаты ретінде қолданылады.
Техникада пластикалық материалдардың алатын орны да өзгеше. Пластмассаның ... ... аз және ... ... ... болғандықтан, ол электротехника, радиотехника, телевизия өндірісінде көптеген приборлар мен олардың детальдарын жасау үшін қолданылады. Полиэтилен, полистрол сияқты пластмассалардың ылғалға беріктік ... ... ... ... жоғары жиілікпен жүмыс істейтін аппараттарда изолятор қызметін атқаратын детальдар жасау үшін колданылады [5].
Машина жасау өндірісінде автомобильдің кузовы мен ... ... ... ... ... мыңдаған детальдары осы материалдардан жасалады. Пластмасса үй тұрмысы, ауыл ... ... ... ... ... ... конструкциялық материал ретінде колданыла¬ды. Келешекте ағаш, металл сияқты материалдардын, орнынаш олардан арзан, әрі ... ... ... ... одан ары кен ... ... болады. Металл емес материалдарды ендіруді арттыру және олардың жаңа түрлерін жасау әдістерін өркендету мәселесін 1958 ... КПСС ... ... май ... мен КПСС XXII съезі этап ... ... КПСС XXIII ... ... халық байлығын арттыруға мүмкіндік беретін жақа және ... ... алу ... ... ... сарқа пай-далануды атап көрсетті. КПСС Орталық Комитетінің декабрь Пленумы (1963 ж.) пластмасса ... 1963 ... ... 1970 жылы 6—7 есе ... ... ... міндет етіп қойды. Соңғы кезде беріктігі жоғары пластмассаларды алу технологиясынын ... ... ... пластиктер) пластикалық материалдар техңикада бұрын пайдаланылмаған салаларында қолданылатын ... Шыны ... ... ... мен ... ... ленген болаттарға карағанда жоғары, ал олардың меншікті бе-ріктігін металдар мен олардын, қорытпаларынын, меншікті берік-тігімен ... аса ... ... ... ... ... ... болаттың тығыздығынан терт есе кем шыны пластиктіқ беріктік шегі а =95 кГ/мм2.
Пластмассаларды ... мен ... ... ... ... ... ... салмағын 30 — 40%-ке кемітуте мүмкіндік береді. Мыс, никель, қалайы, корға-сын сияқты түсті ... 3—4 ... ... ... 1 ... жұмсауға болады. Бұл жағдайда пластмассадан жасалған детальдың түсті металдан жасалған детальға карағанда өзіндік қүны темен де, өндеу ... онай ... ... кезде жасалған пластмассалардьщ жылуға төзім-ділігі нашар еді. Казіргі кезде үздіксіз кыздырғанда 260°С, үз-ліспен қыздырғанда 450—280° С, ал аз уақыт қкздырғанда 1400 — 1900°С ... ... ... ... шаруашылығы үшін шыныдан жасалған материал-дардын, маңызы зор. Әр ... ... ... бар ... химия, транспорт, авиация өндірістері және құрылыс пен үй тұрмысында қолданылады.
Көптеген конструкциялық материалдарда кездеспейтін ка-сиеттер резенкеде ... ... ... бүйымдар мен детальдар техниканыц сан алуан салаларында колданылады.
Каучук және резеңке.
Каучукпен европалықтар алғаш рет XV ғасырдың аяғында танысқан. 1493 жылы ... ... ... ... ... ... Гаити аралынық тұрғындарының ойнайтын добы мең хош иісті шайнайтын сағызына назар аударады. Бұл зат каучук еді. X. ... ... ... ... ... ... да Европаға ала келеді. Бірақ XVIII ғасырға дейін Европада каучуктын ... ... біле ... ... ... 1735 жылы француз оқымыстысы Шарль Де Ля Кан-далин ашты. 1735 жылы Париж ... жер ... ... өлшеу үшін Оңтүстік Америкаға географиялық экспедиция жібереді. Осы экспедицияның қүрамына Кандалин де енеді. Кандалин ез жұмысын ... ... ... да ... ... келгеннен сон каучуктын касиеттерГтуралы еңбек жазады.
Осы еңбек аркылы европалыктар каучукты алу жолы және оныц ... ... ... осы ... ... табиғи каучукпен танысады және каүчүк ағашының кабығын кырыққан кезде бөлінетін латекс деп аталатын сұйық заттан алынатындығын біледі. Каучук деген сөз ... ... ... көз ... ... ... шыққан.
Табиғи каучук белгілі топқа жатпайтын ботаникалық өсімдіктердің шырынынан өндіріледі. Каучук өсімдіктері Оңтүстік Америка, ... ... ... сияқты экватордың тропика-лық аймақтарында өседі.
Каучукты ең көп беретін ... 45 м, ... ... м-ге ... ... ... ... ертеде каучук тау сағыз, қырьш сағыз, көк сағыз деген өсімдіктерден өндірілген. Гевея ағашы егілген жердің 1 км2 ... ... 300-500 кг, бір туп ... ... небәрі 160 г шьірын (латекс) алынады. Каучук ағашынан бөлініп алынған латекс ауада тез өзгеріп, қоюла-нып қалады. ... ... ... ерте ... ... белгілі формалы саз балшықтан жасалған калыпқа (форма) жағып, оны оттың күлімен кептіру арқьглы аяқ киім, су ... ... ... ... ... ... бұйымдар жаса-ған. Бразилиялықтар латекске оқ дәрісін (кукірт) қосып, кунге кептіру арқылы оны резеңкеге айпалдырған. Бұл вулканизация процесінің жабайы турі ... ... ... ... шар ... ... 40%-ке дейін каучук, қалғаны су, белок, шайыр, қант және кул ... ... ... ... ... ... сірке қышқылдарын қосу арқылы беледі. Бұл қышқылдардын әсері-нен ... ... ... ... ... ... ... түрінде ыдыстың тубіне шөгеді. Бөлінген каучук сумей жуылып тазартылған соң, ... ... ... екі вал-дын арасынан өткізіліп, жалпақ лентаға айналдырылады. Лен-таның бетіндегі ернек оны орап сактағанда немесе бір орыннан екінші орынға ... ... ... ... 1832 жылы ... химигі Людерсдор каучукты күкірттің скипидардлгы ертіндісімен өңдеу арқылы катайтуға ... ... ... әдісін тапты.
Қазіргі кезде каучуктен халық шаруашылығының әр түрлі салаларында қолданылатын резеңке туріндегі көптеген ... ... ... Резеңке — майға, әр турлі агрес-сивті орталарға, үйкеліске берік, созылғыш ... ... тұту ... ... беріктік шегі жоғары органикалық зат. Сондыктан резеңке басқа материалдармен салыстырғанда құн-ды материал болып табьглады.
Резеңке үй ... ... ... ... ... ... ... Резенкеден түрмыста аяқ киімнен бастап автомо¬биль мен самолёттердің дөңгелектері және ... ... ' ... ... ... ... ... көбі ма-шина жасау өндірісіне жұмсалады.
Бір комплект «Москвич» автомобилінін дөнгелегін ... 24 кг, ... ... — 160 кг, ал МАЗ ... ... ... 1879 кг каучук жүмсалады. ТУ-104 реак-тивті самолётте жалпы салмағы 2,5 г резенкеден ... 9 ... ... бар. 1964 жылы 24 млн дана ... дөң-гелегі өндірілген болса, ол 1970 жылы 44 млн данаға жетпек. Егер 1827 жылы ... жүзі ... ... ... 290 3 г ... болса, 1911 жылы 75 мың тонна, 1962 жылы 48,1 млн т, ал 1980 жылы бүл сан 10—25 млн ... ... XIX ... ... ... 10 мың түрлі бүйым жасалса, қа-зіргі кезде 40 ... ... ... ... ... ... өсуіне байланысты, күннен-күнге еркендеп келеді. Каучук өндірісі соқғы жүз жылдың ішінде 2000 есе артты. Резеңкенін. серпімділік, су, газ еткізбеу, ... ... ... ... ... сияқты тамаша физика-химиялық қаснеттері оны техниканың сан алуан тарауларында қолдануға мәжбүр ете-ді. Сондықтан ... ... ... аса ... ... материалдардын. катарына жатады.
Жасанды каучук алу. Каучук жасанды және ... ... ... ... ... ... каучук алу жолы жоғарыда айтыл-ды. Енді жасанды каучук алу жолдарын ... ... ... ... ... ... ... алмайды. Се-бебі табиғи каучук алынатын өсімдіктер каучукты аз ... және олар жер ... ... жерінде өсе бермейді. Сондык¬тан XIX ғасырдың басында жер жүзініц химиктері жасанды кау¬чук алудың жолын іздеді. Жасанды каучук алу ... 1826 жылы ... ... ... ... ... молекулалық құрылысын зерттеп, оның химиялық формуласын (С5Н8) анықтады.
1835 жылы ... ... ... ... ... айдау әдісі-мен оны құраушыларына жіктеп, изопренді (С5Св) алды. Соңғы зерттеулердін нәтижесінде каучук мономер изопреннің полимері екендігі анықталды. Полимер ... жай ... ... ... ... көп ... зат. Жай ... алы заттар белгілі температура мен қысымда бірігіп (поли-мерленіп) күрделі молекула түзеді.-Осылайша каучуктың таби-ғаты анықталып болғаннан сон оны'химиктер жасанды жолмен алуға ... Үлы ... ... жеңгеннен кейін біз-дін елде 1928 жылы дүние жүзінің ғалымдарына жасанды каучук алу жолын табуға конкурс жариялады. Осы кезде ... ... ... ... ... ... алғысы келген адамдар уақытын босқа жібереді» деген еді. Готлибке керісінше Лебедев каучукты жасанды жолмен алудын бір емес екі жолын ... ... ... ... де, ... бутадиеннен алу.
1932 жылдан бастап елімізде Лебедев әдісі бойынша жасан¬ды каучук өндіретін заводтар жүмыс ... ... ... ... ... әдісімен каучуктын 40-ка жуық түрі алынады. Сонымен жасанды немесе ... ... ... көп ... ... ... қасиетіне үксас вулканизацияла-натын органикалық зат.
Жасанды каучукты, этил, метил спирттері, мүнгй, табиғи газ, бутадиен және бутадиен ... мен ... ... сиякты органикалык. заттарды полимерлеу аркылы алады.
Елімізде жасанды ... ... ... ... ... ... ағаш ... органикалык заттардан алынатын спирттерден өндіріледі. Дивинил — қалыпты жағдайда йісі 6aj қатаю температурасы 4,5° С, ... ... ... ... газ. Техникада жасанды каучуктың мына турлері жи колданылады:
1. Хлоропренді каучук хлоропренді ... ... ... Бул ... ... ... ... темпера-тураға беріктік жашнан табиғи каучуктен асып туседі, кемшілі-гі металдарды тотықтырады және диэлектрлік ... ... ... каучугін бутадиенді полимерлеу аркылы алғаш рет 1934 жылы ... ... ... этил ... алынады. Бұл каучуктен жасалған резеңке — 40° С температура-да касиеттерін сактай алады.
3. Силиконды каучуктер кремний-органикалық қосылыстар-дан алынады. Бұл каучук ... ... ... — 60° С + + 250° С ... ... өз касиеттерін өзгертпей жу-мыс істей алады.
Резеңке алу. Каучуктың физика-механикалық касиеттері на¬шар болғандықтан одан тікелей бұйымдар жасауға болмайды. Каучукке әр турлі ... ... ... (ингредиенттер) қо-сып вулканизациялау арқылы оны резеңкеге айналдырады. Резеңке – ... ... ... ... құрамында оның туріне байланысты 5%-тен 92%-ке дейін каучук болады. Резеңке жасау ушін каучукке мынадай ... ... ... ... ... ... натрий, ди-лаза.минобензол, кукіртті сутегіг кукірттің қос тотығы сияқты заттар косылады.
Каучуктьгң ... ... ... ... ... ... әр турлі резеңке алуға болады. Кукірттің кау-чуктегі мөлщері 25%-ке жеткенде каучук ... ... ... ... ... ... мөлшері 1,5—5% шама-сында болады. Вулканизациялау процесі ыстық, суық куйде және газбен жургізіледі.
Жуан кабырғалы резеңке ... ... . ... арнаулы аппаратта 120—150° С температурада жургізі-леді. Суық ... ... ... ... 0,5—3 ... ... хлорлы кукірттің бензиндегі ертіндісіне батыры-лады, ал газбен вулканизациялау үшін резеңкені ... ... ... газ (S02), ... ... (H2S) газдарында устайды. Суық куйде және газбен вулканизациялау әдістері жуқа қабыр-ғалы ... ... ушін ... ... ... арнаулы бу казандарымен электр немесе бумен қыздырыла-тын престерде жургізіледі.
2. Катализатор (вулканизацияны тездеткіш) ретінде коп-такс тиурам сиякты органикалык заттар мен ... ... (Pb, Zn) ... ... Бул ... каучукке 0,5—5% мелшерде вулканизациялау температурасын төмендету және процесті тездету үшін косылады [ ... ... ... ... ...
Көп рудалық және рудалы емес пайдалы қазындыларды өндіру және қоры бойынша басыңқы орынды саны шектеулі елдер ... ... ... ... 2/3 ... ... 90 ... соңында тек төрт мемлекетте орналасқан: марганец бойынша – Қытайда, ОАР және Бразилияда, кобальт бойынша – Канада, ... ... ... хром бойынша – ОАР, Қазақстанда, Үндістанда, Түркияда, вольфрам бойынша – Қытайда, ... ... ... ... ... – ОАР, ... Қытайда, АҚШ-та. Қорғасынның жоғары сапалы қоры Қытайда, Австралияда, АҚШ-та, Канадада, Перуда, цинк – ... ... ... ... ... ... ... емес қазбалардың арасында минералды тыњайтқыштар өндірісі үшін шикізаттар ... ... ... ... айту керек. Фосфориттер қорлары мен өндірісініњ көп бөлігі АҚШ-та, Мароккода, Ресейде, Қытайда, ... ... ... ... тыңайған жерлері Ресейде, Канадада, Германияда, Францияда, АҚШ-та, Белоруссияда орналасқан.
Құрылықтық ... жер ... ... ... ... ... оқшауландырылған. Австралия, Канада, АҚШ, Жапон, Чили жағаларында темір, мыс, ... ... жғне ... ... ... ... ... шахталары жұмыс істеуде. Малайзия, Индонезия, Тайланд жағасында ... ... ...... ... Үндістан, Бразилия, Австралия жағасында сирек кездесетін металлдар кені – маңыздылардың бірі болып табылады.
Қазіргі ... тек қана ... мен ... жыл ... 60 ... ... минералды тыңайтқыштарды тұтынады екен. Елбасы Н.Назарбаев қытай кәсіпкерлерінің Қазақстанның химия кеніштеріне ... ... ... ... ... байқайтынын бекерге айтқан жоқ. Осы орайда қазақ елінің ауыл шаруашылығы мен азық-түлік өнімдерін өндіретін іргелі ... ... ... бар ... ... отырып, минералды тыңайтқыштарға өз диқандарымыздың да мұқтаж екенін ұмытпаған жөн. Егер ... ... ... ... ең ... озық ... қолданатын болса, Қазақстанның ішкі қажеттілігі бұл тыңайтқыштарға жыл ... 2,6 ... ... ... ... қоса қазір Қазақстан жыл сайын химия өнімдерін, соның ішінде тыңайтқыштарды 2 ... АҚШ ... ... ... ел. ... ел ... бар ... дамыту үшін экспортпен бірге отандық ауыл шаруашылығы өндірісін көтерудің негізін қалыптастыру ... ... ең ... өнім ... бірі ... жағдай туғызады. Минералды тыңайтқыштарды Орталық Азия мен ... де өте көп ... ... ... ... ... ... мәселелерін кешенді түрде қараудың кезі жеткен сияқты. Бұл үшін алдағы жылдарға нақты міндеттер қойып, Үкімет оны дер кезінде ... тиіс деп ... ... ... ... өсу қарқынының деңгейін де анықтайды. Мысалы, өнеркәсіптік өндірістегі химия саласының үлесі АҚШ пен ... – 6,5, ... – 7,7, ЕО ... 4,6 ... ... Ал ... ... өнеркәсібі бүгінгі күні мұндай көрсеткіштерге қол жеткізген жоқ, бірақ белгілі бір өсу қарқыны байқалады. Сегіз айдың қорытындысы бойынша химия өнеркәсібінің ... ... 70 ... ... ... Бұл 2007 ... осы ... салыстырғанда 11,7 пайызға көп.
Әсіресе, соңғы үш жылдан бері салада экономикалық өсу ... анық ... ... ... сәйкес бұл еліміздің өнеркәсіп өндірісіндегі химия саласы үлесінің арта түскенін көрсетеді. Мысалы, 2006 жылы ... ... ... 0,8 ... ... 2007 жылғы сегіз айда бұл көрсеткіш 1 пайызды құраған.
Қазақстанның химия өнеркәсібі бүгінде минералды тыңайтқыштарды (фосфор, азот, хром ... т.б.) ... ... ... ... ... ... 500 кәсіпорны бар. Оның ішінде 460 кіші, 30 орта және 9 ірі кәсіпорын жұмыс ... ... ... 14 мың адам ... етеді. Саладағы ірі кәсіпорындар туралы айтсақ, бұлар: “Қазфосфат” ЖШС, “ҚазАзот” ЖШС, және ... хром ... ЖШС ... табылады.
“Қазфосфат” ЖШС фосфор шикізатын өндіру мен минералды тыңайтқыштар, жемдік фосфаттар сияқты т.б. ... ... ... бағытталған. Оны шикізатпен тоқтаусыз қамтамасыз ету үшін Балқаш қаласынан 2008 жылы күкірт қышқылын шығаратын зауыт салынды. Ол ... ... ... іске ... ... ... ... 1,2 миллион тонна өнім өндіруге жетеді.
Химия ғылымдары институтын ... ... ... ... ... ... ... негізі, күретамыры десек те артық айтқандық емес. Біздің институтта жылына 150-ден астам студент дәріс алып, олар білікті мамандар ... ... ... үлес ... ... даму ... ... және маркетингтік қолдау көрсетулерінің нәтижесінде біздің институт соңғы үлгідегі технологиялық өнімдерді игеруде соны ... қол ... ... Атап ... ... ... өндірудің жаңа катализаторларын, косметикалық ланолин өндіру, жұмсақ полимерлі табақтар мен электроизоляциялық жабындар және ... ... ... ... осы ... ... қанағаттандыруда ауқымды жұмыстар атқарып келеді.
Қарсылық білдірген себебіміз, іргелі ... ... ... ... қалсын дедік. Бұл – жалғыз біздің ғана жанайқайымыз емес, ғылыми орта айтып ... ... ... дат. ... ... өзінің 28 наурыз күні отандық БАҚ-тарда жарық көрген қаулысымен ... ... ... ... ... ... әрі заңдық нормамен акционерлеуге яғни жекешелендіруге тыйым салынуын қамтамасыз ететін шешім қабылдады. Ондай болса, бұл оң қадамның Елбасының ... ... ... ... ену бағытындағы ұзақ мерзімді жоспарына, индустриялық-инновациялық дамуға толық мүмкіндік беретініне күмәнім жоқ.
Экспортты былай қойғанда, тыңайтқыш еліміздің өзінде тапшы болып отыр. Ал егер ... ... ... экономикамызға зор үлесі тиер-ақ еді. Қазір Үкімет басшылығы «бақ ... ... деп ... кім ... ... ... ... рынокқа шығуға бөгет болып отырған біраз шаруаларды еңсеруге тура келіп тұр оларға. Менің ... ... шығу ... ең алдымен, минералдық тыңайтқыштардың құнын төмендетудің жолдарын қарастырған жөн сияқты. Көп түйін сонда шешіле түседі деп ойлаймын.
Осы тұста айта кетейін, ... алға ... ... ... зор. Атап ... ... ... өндірудің жылдық көлемін 2014 жылы 3 миллион тоннаға жеткізу жоспарланып отыр. Оған «күдігім бар» немесе «сенімім мол» деп те ... ... Оның ... ... ... жатар.
Жалпы айтқанда, егер фосфор, азот және басқа минералдық тыңайтқыштар өндірсек, оны бүкіл дүниеге таратудың қиындығы болмас еді, өйткені ... ... зәру ... ... ... өте көп. Яғни өздеріңіз білесіздер, астық, ет, сүт сияқты сұранысы өте жоғары өнімдер өндіру ... ... ... ... фосфоры бар өнім өндіруге, атап айтсам, фосфаттар негізінде фосфор қышқылы, фосфор ... ... ... ... қабілетіміз жетеді деп ойлаймын. Әсіресе ауыл шаруашылығына аса қажет. ... бұл ... ... ... отырғандығымыздың негізгі себебі сол қоспаларға кеп тіреліп тұр. Егер сөз болып отырған қоспалардан тазартсақ, фосфор ... ... ... ... ... да ... еді.
Химия өнеркәсібін дамытудың жалпы әлемдік ағымы дамыған елдерде мұнайды мономерлік және полимерлік материалдарға дейін тереңдете өңдеу технологиялары мен процестеріне бағытталған. Ал ... ... ... ... ... ... алғашқы өңдеу процестеріне ғана негізделген.
Біз жер қойнауындағы химиялық шикізат қоры ... ... ең ... ... бірі ... ... қарамастан, Қазақстанның химия өнеркәсібі қазіргі кезде дамыған елдермен салыстырғанда, екі ұрпаққа артта қалып келеді. ... ... ... ... ... бір ғана ... – әлемдік деңгейде белең алып келе жатқан қаржылық қиындықтар мен азық-түлік тапшылығынан қалай да аман ... ... ... ... ... екен» деп сұрап отырған екенсіз, осындай сын кезеңде біздің химия ... ... ... ... ... ... ... әрі тиімді, әрі ұтымды, әрі пайдалы іс болар еді. Минералдық тыңайтқыштарды өндіруді арттыруға ... ... да ... мән ... отыр ... ... арналған «Қазақстан Республикасындағы химия өнеркәсібінің даму жолының картасы» деп аталатын жобаны ... ... ... ... да зор ... ... химиялық өнімдердің экспорттық бағасы рыноктағы жалпы әлемдік құн арқылы реттеледі және ҚР Үкіметінің кедендік жинақтарымен бақыланады. Бірақ экспортталатын өнімдердің тар ... ... ... ... ... ... ... өнімдері мен мұнай шикізаты ілініп, олардың бағасы айтарлықтай дәрежеде әлемдік шикізат рыноктарындағы мұнай бағасына тәуелді болып ... ... ... ... ... ... сұранысын жабатын химиялық өнімдердің басым бөлігі шетелдерден сатып алынады. Олардың бағасы әлемдік бағадан 2,0-2,5 есе қымбат. ... ... ... ... жеткізу – өз алдына басқа проблема. Бұл біздің отандық өндірістердің қуатын әжептәуір төмендетуге әсер етіп ... тағы ... бір ... ... ... ... келе жатқан сияқты. 1986 жылы оған деген сұраныс көлемі 1 млн ... ... ... Ал 1987-1991 жылдары оның көлемі 480,2 мың тоннаға дейін төмендеді. Тыңайтқыштардың ең аз ... ... кезі 1998 жылы ... ... Бар ... 10,7 мың ... Одан ... 2002 жылы оның көлемі біршама өскен болатын. Соның өзінде ол 18,48 мың тоннаны ғана ... ... ... ... 0,8 ... ... әрең жетті. Қазіргі кезде сұраныс қарқыны өсіп келеді дер едім. Яғни ... ... ... 200,0 мың ... ... ... Ал 2008 жылы ... тағы 130,0 мың тонна тыңайтқышқа субсидия бергені жұртшылыққа мәлім. Бұл – қуанарлық жайт.
Әлемдік химия өнімдері рыногы орасан және ұйымдастырылуының өзі ... ... ... лайық. Оған кім болса да тек аса сапалы тауармен ғана ене алатыны түсінікті. Әйтсе де, оның бір бөлігіне таласуға ... да ... ... ... күннің өзінде де, не нәрсені болса да таразыдан өткізіп, екпіндемей, барар жолды бағамдап алған абзал.
Сондай-ақ осы уақытқа ... ... ... ... ... ... ... тиімді болып табылатын тауарлар бағасы маңыздырақ па деп ... ... айта ... біздің ел, мәселен, фосфориттің әлемдік қоры жағынан төртінші орында тұр. Демек, экспорттың әлеуеті жоғары. ... ... ... ... ... ... үлесі тек 1 пайызды ғана құрайды. Елбасы Үкіметке қазір химия өнеркәсібін жетілдірумен мықтап айналысуды қатты тапсырды. Ал бұл сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... ... отыр.
Қазір институт бағындыру дәрежесіндегі көптеген инновациялық-технологиялық жобаларды қолданысқа енгізуге ... ... Бұл ... ... асуы ... ... қор мен ҚР ғылыми қорының қаржылық және ... ... ... ... Жаңа ... ... отандық технологияны шикізаттар мен материалдарды жоғары деңгейде өңдеуге, біздің химия өнеркәсібін дүниежүзілік нарықта бәсекеге қабілетті жасауға септігін тигізеді.
Химиялық кластер – ... көп үміт ... әрі ... ... ... ... тығырықтан шығудың негізгі жолы бұл емес. Тек бизнес пен нарықтағы бірнеше саланы топтастырып, соның ... ... ... құру үшін ғана ... Дәл ... ... кластер бізге еліміздің химия индустриясын дамытуға аса қажет. Инвесторларға келсем, бізге көз тігіп отырғандар аз емес. Білуімше, осы 3-4 жылдың ... 15 ... жуық ... ... деп күтілуде.
Нәтижелі істердің басы енді басталып жатыр. Негізі, Қазақстанды мұнай, газ және ... ... іске ... ... ... кезең күтіп тұр.
«Еурохим» – әлемге әйгілі ұйым. Ол ... ... ... көптігімен және техникалық, шикізат ресурстарымен әлемді мойындатуға беделі де, ... де мол. ... ... ... нық ... ... күмәнім жоқ. Олардың қазақстандық фосфор өнімдеріне назар аударулары жайдан-жай емес. Химия ... бұл ... ... ... өтіп ... болмаса, ұзақ уақыт бұрынғы Кеңес Одағының дәл осы салалас өндірістерімен бір ... еді. ... ... ... ... ... өз ... қуана қолдаймын. Сөз жоқ, мұндай қарым-қатынастар ресурстарымызды тоғыстырып, қажетті ақпараттар алмасуымызға кең жол ашады.
2.Химия өндірісінің салалары
Химия өнеркәсібі ауыр ... ... ... бірі, еңбек заттарын өңдеуде негізінен химия әдістерді баса қолданатын өндіріс салаларының комплексі. ... ... және ... ... ... бөлінеді. Химия өнеркәсібіне жататын салалар: кен-химия (фосфорит, апатит, калий тұзын өндіру және байыту, күкірт т.б. алу), ... ... ... ... ... ... сілтілер, жасанды тыңайтқыштар, хлор, аммиак өндірісі), жасанды және синтетикалық талшықтар, ... ... және ... ... ... өнеркәсібі (әк, литопон, сыр, эмаль, нитроэмаль т.б. ... ... ... ... және ... таза ... ... бояғыштар, фотохимия, тұрмыстық химия, химия-фармацевтика. Мұнай-химия өнеркәсібіне синтетикалық каучук, негізгі органикалық синтез өнімдерін өндіру, резина-асбест өнеркәсібі жатады.
Химиялық ... екпе ... ... жағдай туғызып, өнімін арттыру және еңбек шығынын кеміту үшін топыраққа химиялық жолмен әсер ететін шаралар жүйесі. Химиялық мелиорация әсерінен өсімдік ... ... ... ... ... зиянды тұздар мөлшері кемиді, топырақтың қышқылдығы және сілтілігі төмендейді. Химиялық мелиорация топырақта қоректік ... ... ... оның ... ... ... Жер жағдайы, ауа райы ерекшеліктеріне, өсірілетін дақылдар және оның агротехникасының әр түрлілігіне байланысты топырақ құрамы мен ... ... ... ... ... ... де, ... де, техникасы мен технологиясы да белгілі аймақ жағдайына байланысты болады. Қазақстанның қара ... ... ... күлгін, шымды-күлгін және сілтісізденген топырақтың қышқылдығы төмендету үшін топыраққа әк және шөлді, шөлейт аудандарда тұзды және ... ... ... төмендету үшін гипс қосады.[9]
Химиялық мелиорациялық маңызды шаралар: топырақтың өсімдік тамыры жайылған қабатына фосфор тыңайтқыштарын, шымды-батпақ топырақтарға құрамында мыс бар ... ... бұл ... ... түріне мыс пен әк тыңайтқыштарын аралас қодану; суландырылған жерлерге бағалы дақылдар себу; өсімдіктерді арам шөптерден, зиянкестер мен ... ... ... ... ... өңдеу; егін егу және баптау жұмыстарын кезінде жүргізу, тыңайтқыштарды егіс танабына біркелкі енгізу. ... ... ... ... да ... суару, топырақ эрозиясымен күрес шаралары, сортаң топырақтарды жуу т.б. ... ... ... ... ... ... ... адамға көп пайда тигізеді, химиясыз қазіргі заманда өмірді елестету мүмкін емес. Себебі барлық жерде химияландыру ... ... ... ... химияның айналадағы қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерлері көп. Отын өртеу және басқа өнеркәсіптердің нәтижесінде соңғы 100 жылдың ішінде атмосфераға 400 млрд ... ... ... ... , оның концентрациясы ауада 18 пайызға өскен.
Жылу ... ... ... ... барлық түрлері атмосфераны ластандыратын қуатты көз болып табылады. [ 4 ]
Ауаға автомобильдердің пайдаланған газдармен бірге ... ... ... ... оксиді, жанбаған көмірсутектер және де хлор, бор, фосфор, қорғасыны бар өнімдер шығарылады. Автомобиль, кеме және теміржол көліктерінің дизельді двигательдері ... аса ... ... соңғы мәліметтерге сүйенсек, жылу электростанцияларында 1 тонна отын жанғанда орташа есеппен 150 кг, ал ... ... 1 кг ... ... 270 г ... заттар бөлінеді. Толығымен мынау кестеден таныса аласыздар. Адамға көп ... ... ... ... ортаға өзінің зиянын тигізеді алѓа басуы . Отын өртеу және деп басқа өнеркәсіптердің нәтижесінде соңғы 100 жылдың ішінде атмосфераға 400 млрд ... ... ... ... , оның ... ... 18 пайызға өскен . Бір жылдың ішінде атмосфераға 200 млн ... ... ... 50 млн ... ... бөлінеді азоты .[10,14]
Мысалы, бір авиалайнер 8 сағаттық әуе жолында 50-70 т кислород қолданады, ал бұл сол ... ... 20-25 мың га ... ... ... ... дамыған елдердің бір тұрғыны жыл сайын атмосфераға 150-200 кг шаң, күл және де басқа өнеркәсіптік қалдықтар шығарады. Тәулігіне әлем ... ... 100 млн м3 ... су ... двигательдерімен жұмыс істейтін көліктің барлық түрлері атмосфераны ластандыратын қуатты көз болып табылады.
Ауаға автомобильдердің пайдаланған газдармен ... ... ... күкірт, альдегид оксиді, жанбаған көмірсутектер және де хлор, бор, фосфор, қорғасыны бар өнімдер шығарылады. Автомобиль, кеме және теміржол көліктерінің ... ... ... аса ... ... жүзінің ірі қалалары – Лондон, Лос-Анджелос, Чикаго, Токио, Милан т.б. қалаларда құрамында улы газдар бар тұмандар болады. Тұман азот оксидінің, ... ... ... пайда болған фотохимиялық реакциясының кесірінен пайда болады.
NO2+O2  O3+NO. ... ... әуе ... де өз ... ... Ұшақ ... ауаға альдегид, бензол және оның гомологтарын шығарады.
Ал гидросфераға ... ... ...... тасымалданатын шикі мұнай көп зиянын тигізеді. Атлант мұхиты, ... мен ... ... ... жағалау суларының зерттеу нәтижелері мынадай болып шықты: жағалау сулар мұхитпен салыстырғанда ластану 2-3 көп болып шықты. Мұндай суларда ... ... ... ... ұзақ ... ... сақталады. Мұнайдың бір тоннасы жұқа пленкамен 1200 га су массивін қамти алады.
Сонымен қатар өнеркәсіптің түрлі салаларында ... ... жаңа ... көп. Жыл ... ... ... 250 мыңы ... соның 300-і өнеркәсіпте қолданыс тауып, қоршаған ортаға түсу мүмкіндігіне ие болады.
Дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... қолданылатын химиялық қосылыстардың шамамен алғанда 40 мыңы адам денсаулығына зиян.
Адам кәсіпшілігінің арқасында көмірқышқыл газдың ауадағы мөлшері жылдан-жылға артып отыр ... 100 ... ... 0,004 ... 0,32 ... ... ... Түсті металдардың алу технологиясы
Алюминий, магний және олардың қорытпалары
Алюминий — жер қыртысында оттегінен ... көп ... ... Бұл элемент алғаш рет таза күйінде 1825 жылы алынып, оның физика-химиялық қасиеттері 1845 жылдан бастап зерттеле бастаған. Алюминий – ... ақ ... ... ... оның ... ... балқу температурасы 6000С. Таза алюминий тоқты және жылуды жақсы өткізеді. Ол суық (бөлме ... және ... ... температурада) күйінде қысумен жақсы өңделеді. Алюминий мыстан 3 есе, темірден 2 есе жеңіл металл.
Алюминий металын коррозияға төзімді, мүлде соқтықпайды деуге ... ... ... ... ... әр ... ... алады. Қазіргі кезде көп тараған қосындылар: силумин (алюминий мен кремнийдің қосындысы), дюралюминий – күрделі қорытпа (алюминий мен магний, ... ... ... және мыс ... ... ... ... айырмасы оның беріктігі, қаттылығы силумин қосындысынан анағұрлым жоғары. Қазіргі кезде алюминий металын қолданбайтын өнеркәсіп жоқ, әсіресе авиация, автомобиль өнеркәсіптерінде көп ... ... таза ... ... ... өндірісінде т. б. металдармен қоспа түрінде машина жасау өндірісі мен авиацияда жиі қолданылады. ... ... ... ... ... ... басты салаларының бірі болып табылады.
Өндірістік маңызы бар алюминий рудаларының қатарына боксит, нефелин, алунит, саз балшык, каолин ... ... ... жер ... көп ... ... ... зор алюминий рудасы. Осыған орай Отанымыздың алюминий өндірісі боксит рудасын өндіруге негізделген десек те болады.
Боксит рудасының бай ... ... ... ... ... ... ал ... Франция, Венгрия, Югославия, Италия, Греция мемлекеттерінде кездеседі. Боксит, рудасынын құрамы мынадай: 30-57% А1203; 17- 35% Ғе203; 3-13% Si02; 2-3% Ti02; 3% CaO; ... ... ... ... элементтер (Na202,K20) болғандықтан одан глиноземмен бірге жанама өнім ... ... пен сода ... Бұл ... бай қоры ... ... бөктері мен Қольск жарты аралында кездеседі.
Нефелин рудасынын құрамы мынадай: 29-30% А1203; 3- 4%Fe203; ... Si02; 2-3% СаО; 20% (NaO + ... ... да ... ... кұнды шикізатына жатады.
Бұл руданың бай кендері Азербайжанда, ... ... ... ... құрамы мынадай: 20-21 % А120.3; 40- 42% Si02; 4-5% Fe03; 4,5-5% (Na20 + K20); 22-23% SiO: 6,0-7,0% H20.
Глинозем алу. ... ... ... ... ... оттегімен берік байланыста болып келеді. Сондықтан алюминий рудасың тотықсыздандырғанда, алюминийден бұрын руданың кұрамындағы басқа элементтер бөлінеді де, ... ... ... карбид А12С4 түзеді. Олай болса, руданы тотықсыздандыру тәсілімен алюминий алуға болмайды. ... ... ... ... екі кезеңнен тұрады:
а) рудадан глинозем алу;
б) глиноземді электролиздеу арқылы ... алу. ... ... ... сілтілі, қышкылды, электртермиялық тәсілдері колданылады.
Глинозем алудың сілтілі тәсілі.Ұнтақталған бокситті автоклавқа салып, оның құрамындағы глиноземді сілтісіздендіру үшін күйдіргіш натрий ертіндісі ...
(12 атм.) ... ... К ... С) ... ... су буын ... Автоклавта боксит құрамындағы глинозем алюминий гидратының тотығы түріндегі күйдіргіш натриймен әрекеттесіп, натрий алюминатына айналады. Пайда болған натрий алюминаты ерітіндіге өтеді:
2Al(OH)3 + 2NaOH = Na20 А1203 + 2Н20. ... ... ... ... ерітіндіге етпей, шлам түрінде автоклавтың түбіне шөгеді, ал кремнезем күйдіргіш түрінде автоклавтың түбіне шөгеді, ал ... ... ... ... ... ... ... силикаты түрінде ерітіндіге өтеді:
Si02 + 2NaOH = Na20-Si02 + H20 ... (2) ... ... ... пайда болған натрий силикаты мен натрий алюминаты өзара әрекеттесіп, ерімейтін натрийлі ... ... Al203 + 2(Na20 Si02) +4H20 = Na20 A1203 2Si02 + 4NaOH ... ... жүру ... пайда болған натрий алюмосиликаты шлам түрінде ерітіндіден бөлініп, ертіңді кремнеземнен тазарады. Бірақ (3) реакцияның нәтижесінде шламға глиноземнің бір ... етіп ... мұны ... ... ... ерітіндісінін шығынын арттыруды талап етеді.
(1) реакция нәтижесінде пайда болған натрий алюминаты автоклавтан арнаулы түтік арқылы ... ... ... ... алюминаты гидролизденіп, мына реакция бойынша алюминий гидрототығының кристалдары бөлінеді:
Na20 Al203+4H20 =2NaOH+2A1(0H)3 ... ... ... ... айналмалы түтікті пеште 1473° К (1200°С) температурада кыздырылғаннан кейін сусыз алюминий тотығына - глиноземге айналады:
A1(0H)3 =Al203 ... ... ... - балку температурасы 2323° К (2050° С), алюминий мен ... ... ...
Алюминийді оның тотығынан көміртегімен және көміртегі тотығымен тотыксыздандыру немесе алюминийдін судағы ... ... ... ... ... ... ... жағдайда карбид түзілсе, екіншіде - катодта тек сутегі бөлінеді. Сондықтан алюминийді глиноземнен электролиздеу арқылы алады .
Электролит қызметін алюминий мен ... ... ... ... аткарады. Глинозем балқыған криолитте жаксы ериді. Глинозем мен криолитті белгілі катынаста араластырып, электролиздеу астауына салады да, ток ... он ... ... ... ... ... ал астаудын түбінде катод шиндері орналастырылады.
Астау тізбегі бойынша ... 5-10 в, күші 20000 ... 100000 а-ге ... ... ... ток ... ... электр тогы екі кызмет аткарады: электролитті 1223-1273° К (950-1000°С)-қа дейін қыздырып, астауда электрохимиялық процестің жүруіне себепші болады. Токтың әсерінен криолит ... ... ... ... ... криолитте еріген глинозем мынадай иондарға ыдырайды:
(7)
Диссоциацияланған (А13+ және 3Na+) иондар катодка қарай жылжиды, алюминий иондарынын ... ... ... ... потенциалы аз болғандықтаң катодта алюминий иондары бейтараптанып, астаудын түбіне таза алюминий жиналады:
(8)
Натрий иондары алюминий тотығы иондарымен әрекеттесіп, натрий ... ... ... A1F3- және Al3~ иондары жүріп, онда тек теріс потенциалды жоғары А103~3 ионы ... ... ... ... ... газ (СОСОг) күйінде астаудан ұшып шығады. Астау түбінде жиналған сүйық алюминий оқтын-октын ожауға қүйып алынып отырады. 1 тон¬на алюминий ... үшін 2 ... ... 100 кг ... 600 кг ... ... және 5,94-6,66 (дж) (1650-1850 кет. сағ.) электр энергиясы қажет. Астаудан тәулігіне 350 килограмдай алюминий алынады.
Тазарту. Астаудан алынған ... ... оның ... ... әсер ... ... ... коспалар болады. Бұларды металл емес (электролит, көмір түйірлері глинозем), ... (FeSi) және газ ... (Н2) ... деп үш ... ... ... ... емес және газ тәрізді зиянды қоспалардан алюминийді қорыту немесе хлорлау ... ал ... ... оны ... ... ... ... хлорлау аркылы тазартуда, оны сыйымдылығы 1200-1300 килограмдык, ожауға қүйып, 1023-1243° К (750-970° С) температурада 10- 15 минут хлормен үрлейді. ... ... ... ... газ ... ... ... алюминийден бөлініп шығады. Сонымен қатар үрлеу процесінде алюминийдің 1%-і шығынға ұшырайды. Тазартылған алюминий ... ... одан сон, ... ... бұл ... арқылы алюминийдін. тазалығын 99,5%-ке дейін жеткізуге болады. Егер алюминийдін тазалығына қатаң талап қойылған болса, оны электролиздеу әдісімен тазартады. Тазартудың бұл ... ... ... құймасын астаудың анодына жалғап, катодқа таза алюминий пластинасын жалғайды.
Электролит ретінде фтор немесе хлор тұздары пайдаланылады. Электролиз процесінде алюминий ... ... анод ... ... ... ... ... қалады. Тазартудың бұл тәсілі бойынша тазалығы 99,85-99,9% болатын алюминий алуға болады.
Магний ... ... ... таза ... алғаш рет химиялық жолмен 1828 жылы, ал оның касиеттерін зерттеуге болатындай мөлшерде электролизбен 1830 жылы ... ...... созылғыш, ақ күміс тәрізді металл, оның тығыздығы 1,74г/см3, беріктігі төмен осал ... ... ... 6500С. Ол ... 1,5 есе, ... 2 есе, темірден 5 есе жеңіл металл. Магний ... әр ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ванадий, титан, уран металдарын, сонымен қатар басқа да конструкциялық металдар алуда жиі қолданылады. Таза магний отта жанады.
Мысалы, оны ... ... ұсақ ... ... ... ... мүмкін. Сол себептен магний металл өртегіш, тез жанатын бұйымдар жасауға, әскери өндірісте жиі ... ... ... ... ... өнеркәсібінде (реактивті, поршынды моторлар жасауға), ракета техникасында (баллистикалық ракета және электроника ақпаратын жасауға), автомобиль өнеркәсіптерінде (двигательдердің бөлшектерін) ... ... ... ... ... ... (фрезер станоктарының бұрғылау бөлшектерін жасауға) және әр ... ... ... ... ... ... ... - техникада, алюминийден кейінгі жиі колданылатын элемент.
Магний рудалары. Магний өндірісінде магнезит, доломит, карналлит және ... ... жиі ... элементінін табиғи карбонаты (MgC03). құрамында 28,7% MgO және ... ... ... ... ... қоспасы кездеседі.
Доломит- қүрамында 13,8% магний элементі бар, магний мен кальций элементтерінің қос карбонаты (MgC03-СаСОз).
Карналлит (MgCl2 КС1 6Н20)- ... 8,8% Mg бар, ... мен ... элементтерінің сулы тотығы. Карналлит рудасының дүние жүзіндегі бай кендері біздін елімізде (Соликамск - Оралда) және шетелдерден Германияда ... ... - ... 25,5% Mg бар, ... элементінің сулы хлориді (MgCl26H20). Бишофит доломит пен карналлит рудаларын өңдеу аркылы алынады. Бұл ... ... бай кен көзі ... ... мен ... сулары болып табылады. ТМД елімізде Қырымдағы Сак пен, Сиваш көлдер сияқты, суынын кұрамында магний хлориді бар, кептеген ... ... Бұл ... ... ... 0,89% Mg ... алу жолдары. Қазіргі кезде магний екі түрлі электролиттік және термиялық ... ... ... ... ... ... Магний алудын электролиттік әдісінде доломит немесе магнезит рудасы, 973- 1073° К (700-800° С) температурада күйдіріледі. ... ... ... ... пен ... мына ... ... магний тотығына айналады:
MgCO3→MgO+CO2 ... ... ... ... ... магний тотығын 1073- 1173° К (800-900° С) температурада хлорлау аркылы оны магний хлоридіне айналдырады. Магний тотығын ... ... ... ... шахталы электр пешінде жүргізіледі. Пештің электродтары бір-біріне бұрыш жасай орналастырылып ... 373° К ... ... ... ... ... ... мен цилиндр формалы көмір кесектерін салып, фурма аркылы хлор үрлейді.
Бұл кезде көміртегінің қатынасымен магний тотығы мына ... ... ... хлоридіне айналады:
MgO+C+Cl2→Mg Cl2+CO ... ... ... ... ... хлоридін әрбір 3-4 сағатта шөмішке кұйып, электролиз цехына жібереді.
Карналлит пен бишофит рудаларынан магний хлоридін алу үшін оларды айналмалы трубалы пештерде ... ... ... ... ... руда үш фазалы электр пештерінде 1023-1073° К температурада балқып, құраушыларына жіктеледі. [5]
MgO пештің тұбіне шөгіп, қорытпада 50%MgCl2KCl; 0,5-0,7%MgO және NaCI ... ... ... ... ... ... ... жіберіледі. Магний хлоридін электролиздеу арнаулы электролиттік астауда жүреді. Астаудың катод қызметін ... ... ... ... жасалған электродтары, ал анод қызметін атқаратың графиттелген электродтары болады. Электролит қызметін натрий, кальций, магний, калий элементтерінің сусыз хлоридтері атқарады.
Электролиттің ... ... 38-40% СаСl 17- 25% NaCI, 22-38% KC1. ... 913-1023° К температурада жүреді. Бұл ... ... ... ... ... ... хлориді диссоциацияланып катодта магний, ал анодта хлор бөлінеді.
Магнийдің тығыздығы электролиттің тығыздығынан кем ... ... ... астаудың бетіне жиналады, ал хлор түтік аркылы цехтан шығарылады. Астауда түзілген магний мен хлордын бір-бірімен ... үшін ... пен ... ... отқа төзімді материалдан жасалған қалқан қойылады. Астаудың бетіне жиналған магний вакуум қазанына қотарылып алынып отырады.
Тотықсызданған темір, магний тотығы сияқты қоспалар ... ... шлам ... ... Шлам ожау ... ... ... жарамсыз электролит вакуум қойдырғысының жәрдемімен сорылып алынады.
1 тонна магний өндіру үшін 5,4-6,12 1500-1700 квт, сағ ... ... ... алудың термиялық жолдары
Магний алудың термиялық жолы силико-термиялык, карбид-термиялык және көмір-термиялық болып үшке бөлінеді. Бұл әдістер бойынша күйдірілген магний рудаларын ... ... ... ... ... ... ... кремний аткарады. Бұл процесс жүру үшін доломит ... ... ... мен ... ... ... ... мына реакция бойынша жүреді:
2MgO+CaO+Si→2Mg+2CaO SiO2 CaO ... ... ... ... ... кристалдандырғышпен жалғасқан ретортада жүреді. Ретортада кысымы 9,8-(0,1 атм) вакуум туғызып, оны электр пеші немесе отын жалыны арқылы 1373-1473° К-ға дейін ... ... ... ... ... ... қабырғасына конденсацияланады.
Ретортаға салынған 3,5-5,4 т шихтадан 500-600 кг ... ... ал 5 т ... магнийді тотықсыздандыру үшін 1 т ферросилиций (75%) қажет.
2. Магний алудың карбид-термиялық ... ... ... ... пен ... ... пайдаланылады.
Бұл қоспаны вакуум туғызылған ретортада 1372-1473° Қ температурада қыздырғанда магний мына реакция бойынша тотықсызданады:
3MgO+CaC2=3Mg+CaO+2CO ... ... ... ... ... жиналады: кальций тотығы ерітіндіде қалып, көмір тотығы ретортадан шығарылады.
Магний алудың көмір-термиялық жолы бойынша ұнтақталған магнезит пен мұнай ... ... ... ... оны үш ... ... ... пешінде 2273° К (2000° С) температурада, сутегі ортасында балқытады. Пеш сумен салқындатылатын тоназытқышпен байланысқан болады. Пеште магнийдің тотықсыздану процесі мына ... ... ... ... ... ... ... ... қабырғаларында кристалға айналады. Магний алудың бұл жолы 99,9%-тік магний алуға мүмкіндік береді.
Тазарту. Электролиз тәсілімен алынған магнийдің құрамында оның ... ... ... ... ... Fe, Na, К, ... MgCl2, NaCl, KC1, MgO сияқты қоспалар кездеседі. Осы зиянды қоспалардан магний екі ... ... ... флюс ... ... қорыту;
2) сублимациялау.
Магнийді флюс косып қайта қорыту аркылы ... ... оны ... ... немесе жалын шағылыстыру пешіне салып, 913-1073° К-ға дейін қыздырған соң оған флюс ... ... Флюс ... MgCl, KC1, BaC1, NaCl, СаC1, CaF ... ... ... ... зиянды қоспалармен әрекеттесіп, шлакқа (қоқысқа) шығады. Тазартудын бұл жолы тазалығы 99,8- 99,9% магний алуға мүмкіндік ... ... ... ... жолы оның ... серпімділігінің қоспа элементтер буының серпімділігінен артық екендігіне ... ... ... ... ... ... 873° К (600° С) температурада, қысымда жүргізіледі. Осындай жағдайда магний буланып, ретортаның ... ... ... ... магний кристалдарын друз деп атайды. Тазартудық бұл жолы 99,9%-тік магний алуға мүмкіндік береді.
Мыс өндіру
Мыстың басқа элементтермен коспасын ... адам ... ерте ... ... пайдаланған. Сондықтан мыс металлургиясын өндірістің ертеде дамыған тарауларының катарына жатқызады. Қазіргі кезде мыс таза немесе баска элементтермен қоспа түрінде конструкциялық ... ... ... ... ... ... ... – созылғыш қақтағыш, жұмсақ, қызыл түсті металл. Балқу температурасы – 18030С. Мыс азот, күкірт қышқылдарында және аммиакта жақсы ... ... ... ... ылғалды ауада көмір қышқылының әсерінен оның бетінде жасылдау жұқа қабат ... ... Мыс ... тығыздығы 8,942г/см3. Мыс техникада, өндірістерде кеңінен тараған металдардың ... Ол ... және ... ... ... ... мыс ... қарағанда электр тоғын – 5, мырыштан – 3, вольфрамнан – 12, титаннан – 34, алюминийден – 15 есе өте аз ... ... мыс ... ... ... прибор, электротехника, машина жасау және т.б. өндірістерінде кеңінен пайдаланады.
Мыс көптеген минералдар кұрамына енеді, бірақ кұрамында мысы бар ... ... мыс ... деп атала бермейді. Алдынғы қатарлы техниканы пайдаланып корытканда өндіріске тиімді, пайда келтіретін минерал мыс рудасы деп аталады.
Мыс ... ... ... ... әр ... ... концентрациясы жоғары мыс рудалары тікелей қорытылады да, концентрациясы орта және ... мыс ... ... ... ... ... ... элементтерімен күрделі қосылыс түрінде, кейде таза күйінде кездеседі. Елімізде корытылатын мыстың 80%-і ... 15%-і ... ... ал 5%-і сом ... ... жиі ... мыс минералдары мен рудалары:
а) холькозин Cu2S- 79,84% Си, (процент минералдың ... мыс ... ... ... CuFeS2 - 34,6% ... ... СиО -88,8% Си;
г) малахит СиСОз, Си(ОН)2 -57,6% Си т. б.
Мыс ... ... ... екі ... ... ... оның бірі - руда минералдары, екіншісі - бос жыныс. Рудадағы мыстың мөлшері 0,5%-тен 2%-ке дейін, ал ... ... ... ... ... Бос ... құрамында SiOs, А120з, СаО, MgO т. б. тотықтар кездеседі [5].
Байыту. Мыс рудасы корытылудан ... әр ... ... ... яғни руданың кұрамындағы бос жыныс концентраттан ажыратылады. Руданы байытудын тәсілі минералогиялык кұрамына, минерал түйірлерінің көлемі мен олардың өзара ... ... ... екі ... тұрады: а) ұсақтау, б) флотация.
Руда арнайы жасалған диірмендерде, түйірлерінің өлшемі 0,5-0,05 миллиметрге дейін жететіндей етіп, үсақталады.
Руда түйірлерінің ... суға ... ... туғызу үшін үсакталған рудаға 100-300 г/т мөлшеріндей флотациялық ... ... ... реагент көпіршіктендіргіш және су қоспасы қоймалжың зат құрайды. Қоймалжың зат флотациялық машинаның астауына құйылып, ауамен үрленеді.
Күйдіру. Сульфидті руда мен ... ... ... ... ... К ... С) ... күйдіреді. Мыс рудаларын күйдірудің мынадай түрлері бар: тотықтандыру, сульфидтеу, хлорлау. Соңғы екі әдіс ... ... жиі ... ... ... ... мақсаттар:
а) руданың құрамындағы күкірттің мөлшерін кеміту;
б) тотыққа айналдыру арқылы шихтаны күшала (мышьяк), сурьма, селен, мырыш, кадмий ... ... ... тотықтандыру.
Мыс рудасы арнаулы көп түпті пештерде күйдіріледі.
Көп түпті күйдіру пеші - тік ... ішкі беті ... ... ... ... тәрізді шахта.
Пештің үзын бойына келбей орналасқан бірнеше (7-9 түп) ... ... ... ... шихтаны төмеңгі түпке төгуге арналған тесік бар. Пештің ортасына тік бағытта вал орнатылып, оған ... ... ... вал 0,7-2 ... ... айналып, оған бекітілген сырғыштар пештің жұп түптеріндегі шихтаны шетке карай, ал тақ түптеріндегі шихтаны орталыққа карай ... ... ... шихта жоғарыдан төмен қарай біртіндеп жылжу жолында әр ... ... ... ... ... ... шихта пештін астыңғы жағында орналасқан қабылдаушы шанаққа түседі. Руданы тотықтандыру үшін ... ... ... ішкі жағы қуыс етіп ... орталық вал немесе күйдірілген руданы шығаруға арналған тесік арқылы енгізіледі. Пештен шыққан газ арнаулы ... ... шаң ... ол ... газ ... қышқылы цехына жіберіледі.
Мыс корыту жағынан алдыңғы қатарлы заводтардың күйдіру пештері тәулігіне 300-350 т шихта өңдейді.
Күкіртті мыс рудаларын ... жана ... ... ... ... әдісі-табылды. Бұл әдіспен күйдіргенде жоғары температурада газ бен шихтаның арасындағы реакция жылдам жүреді.
Майда етіп-үнтақталған ... ... ... ... ... борпылдак, қозғалғыш, ыдыстың формасын қабылдайтың тесіктен ағатын сұйық сияқты күйге жеткізуге болады. Материалдың мұндай күйін жалған ... күйі ... ... күйі деп ... ... «кайнау кабатында» күйдіру заттың осы қасиетіне негізделген. Бұл ... ... көп ... ... ... ... салыстырғандағы тағы бір артықшылығы кұрылыстын қарапайымдылығы мен ондағы температураны (1740° С)+ Г С-ка дейінгі дәлдікпен реттеуге болатындығында.
Штейн алу. Әдетте мыс ... ... және ... ... ... тұрақты болмай, белгілі шектен ауытқып отырады. Концентраттағы мыстың мөлшері оның рудада ... ... ... ... ... Егер руда ... (CuFeS2) түрінде кездессе, мыстың ен көп дегендегі мөлшері 34,5% болады, ал халькозин (Cu2S) ... ... ол 80%-ке ... ... ... соң ... ... жалынды пештерде қорытылып, штейнге айналады.
Штейн дегеніміз - құрамында мыс және темір сульфиді, аздаған темір тотығы және Au, Ag, As, Sb т. б. ... бар шала ... ... ... ... оның ... байланысты 1173°К-тан 1423° К-ка дейін өзгереді. Оның ... 10-60% мыс, 10-58% ... 22-25% ... ... Мыс ... мен ... ... шағылыстыру пешінде немесе шахталы пеште қорыту арқылы штейн алады. Сонғы кезде металлургияда жалын шағылыстыру пештері, шахталы пештерге ... ... ... жүр.
Тік шахталы пештің жұмыс істеу принципі мен құрылысы домна пештеріне үқсас. Штейн пеште мынадай реакциялардың ... ... ... болады: 1173° К (900° С) температурада мыстың күкіртті қосылыстары мен тотықтары химиялық реакцияға түсіп, таза мыс ... ... 2Cu2O = 6Cu+S02, ... 2CuO =4Cu+S02 (18) ... ... ... ... мыс, ... ... ... жеткілікті болған жағдайда, онымен мына реакциялар бойынша әрекеттеседі:
FeS+2Cu=Cu2S+Fe, ... ... ... (FeS және CuS) ... қорытпада белгілі қатынаста болғанда мыс штейні түзіледі.
Тазартылмаған мыс алу. Балқытылған штейнді арнаулы конвертерге құйып, үрлеп оны тазартылмаған мыска айналдырады. Штейнді ... ... ... ... 3-4 м, ... 6-10 м, сыйымдылығы 75 тонна болатын цилиндр тәрізді ыдыс. Конвертер шығыршық дөнгелектерге орнатылған, ол өз осінен белгілі бұрышқа бұрыла алатындай етіп ... ал оның ішкі жағы отқа ... ... ... ... ... ... конвертерге оның мойны аркылы кұйылады.
Штейннің құрамындағы темірдің шала тотығын (ҒеО) шлакқа айналдыру үшін ... ... ... ... штейннің бетіне кремний тотығы Si02 тасталады.
Конвертердің ұзына бойына тік орналасқан фурмаларға 11,76- 104(1,2 атм.) қысымда трубалар ... ауа ... ... ... қорытылуына қарай оған материалды біртіндеп енгізеді.Тазартылмаған мыс алу процесін екі кезеңге бөлуге болады: темірдің тотығу ... және ... ... тотығу кезеңі.
Бірінші кезең - темірдің тотығуы:
2FeS+302=2FeO+2S02+q 1 ... ... ... ... ... шала ... ... тотығымен қосылып, мына реакция бойынша шлакқа айналады:
2FeO+Si02= 2FeO-Si02+ q 2 ... (22) ... жүру ... көптеген жылу бөлінетіндіктен, бірінші кезеңде конвертердің температурасы көтеріледі. Сыйымдылығы 40 ... ... ... ... ... 24% ... ... жалпы ұзақтығы 15 сағатқа, ал бұдан ірі конвертерлерде 25-30 сағатқа созылады. ... ... ... ... арқылы одан тазартылмаған мыс алады. Тазартылмаған мысты арнаулы қалыптарға құю ... ... ... ... формаға келтіреді.[5]
2.2 Күкірт өндірісі
Бізді қоршаған заттардың ішінде күкірт жоқ емесі шамалы. Мәселен, күнделікті пайдаланып ... ... ... ... ... ... дәрі-дәрмек, косметика, пластмасса, бояу, тыңайтқыштар мен улы химикаттар, бәрі-бәрі… белгілі дәрежеде күкірт қоспасының нәтижесі. Бір ғана ... ... ... үшін 14 кг. ... ... ... ... мынаны айтсақ та жеткілікті: еліміздің өнеркәсіптік қуаты әдетте шикізатты тұтынумен айқындалады.
Күкірттің әлемдік өндірісінің басым ... ... ... ... Күкірт целлюлоза бөлуде таптырмас дәнекер. Бір тонна целлюлоза шығару үшін, 100 кг.-нан аса күкірт жұмсалады. Эле¬ментарлы күкірттің көп ... ... ... де ... үшін ... ... шаруашылығында күкірт элементарлы түрде және дәнекерлеуші ретінде қолданылады. Сондай-ақ оны минералды тыңайтқыштар және түрлі зиянкестерге қарсы препараттар ... да ... ... ... ... ... да заттар қаншалықты керек болса, күкірт те сондай қажет. Күкіртті топыраққа фосфорит ұнтағымен қоса ... ... ... ... тотық-тырады, яғни қосылыс нәтижесінде пайда болған күкірт және күкірт қышқылы фосфоритке әсер етіп, өсімдіктер жақсы сіңіретін фосфор қосындысының ... әкеп ... ... ... ... – химия өнер¬кәсібі. Әлемде өндірілетін күкірт көлемінің ... ... ... ... ... ... Бір тонна H2SО4 алу үшін, 300 килограмдай ... ... ... Химия өнеркәсібіндегі күкірт қышқылының рөлін біздің тағамымыздағы ... ... ... болады. Менделлев кестесіндегі №16 элементтің маңыздылығын дәлелдейтін мысалдар жүздеп саналады. Ең ...... ... ... ... ... өнеркәсіп салаларына аса қажет.
XXІ ғасыр – экзотикалық материалдардың, трансуран, титан сияқты ... ... ... ... аян №16 ... өзінің қажет-тігін күн өткен сайын дәлелдей бермек. Қазірдің өзінде аса маңызды химиялық өнімдердің 150-інің 88-і ... ... не оның ... бар. ... өнеркәсібінің жаңа салалары даму деңгейі, қазіргі кездегі институт ... ... ... ... ... ... ... дайындап отыр. Бұл жобалардың жүзеге асуы Ұлттық инновациялық қор мен ҚР ... ... ... және ... ... жүзеге аспақ. Жаңа өндірісті меңгеру отандық технологияны ... мен ... ... емес материалдарды жоғары деңгейде өңдеуге, біздің химия ... ... ... ... ... ... ... тигізеді.
Қазақстандық мұнай химия өндірістерінің үйлесімді құрамын және масштабын анықтау үшін және нақты инвестициялық жобалар әзірленгенге дейін шет елдік мамандар мен ... ... ... ... ... атап ... Exxon Mobil және Nexant ... зерттеулер жүргізді, олар Қазақстанда мұнай химия өндірісі дамуының мүмкіндігін және мақсатқа сәйкестілігін атап өтті.
Зерттеулер нәтижелері бойынша Қазақстанда ... ... ... ... ... және ... ... бағыттары анықталды, ол өндірістердің құрылыстары инвестициялық жобалар шеңберінде жүзеге асырылады. Инвестициялық жобаларды әзірлеу және іске ... үшін ... ... және ... ... ... құрылды – Үкімет қаулысымен «Қазақстан Республикасының 2008-2013 жылдарға арналған мұнай химия өнеркәсібін дамыту бағдарламасының» жаңа ... ... ... ... деңгейдегі мұнай химия өндірісін құрудағы старттық және базалық шаралар - Атырау облысындағы алғашқы интегралданған мұнай химия ... ... ... ... ... химия өнімдері рыногы орасан және ұйымдастырылуының өзі қазір жоғары ... ... Оған кім ... да тек аса сапалы тауармен ғана ене алатыны түсінікті. Біздің ел, мәселен, фосфориттің әлемдік қоры жағынан төртінші ... тұр. ... ... ... ... ... қарамастан, Қазақстан өнеркәсібінде химия саласының үлесі тек 1 пайызды ғана құрайды. Елбасы Үкіметке ... ... ... ... ... айналысу ісі де жүзеге асырудағы ақпараттар көрсетілген.

Пайдаланылғын әдебиеттер
1. Алаев.Э.Б Соцально-экономическая география: понятийно
терминологический словарь. М. Мысль.- ... ... ... 16.07.2008жыл. №22.
3 Алаев.Э.Б Соцально-экономическая география: понятийно терминологический словарь. М. Мысль.- 1983
4 ... Ю.С. ... ... ... и ... ... ... Мирового океана. М, Научный мир, 1996.
5 Нурмаганбетова М.С. Салалық материалтану және конструкциялық ... ... ... М.М., ... Н.С., ... А.П. Природные рекреационные ресурсы, состояние окружающей среды и экономико-правовой статус прибрежных курортов. Москва. Экономика.1997.
7 Лукашина Н.С., Трунев А.П. Основы ... ... и ... Сочи.1999.
8 Большой иллюстрированный справочник справочник. Москва «Махаон» 2005.
9 География және ... ... ... ... ... ... http\\ yandex. kz.
12 Алаев.Э.Б Соцально-экономическая география: понятийно
13 Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. Алматы.2005. 8-10 том.
14 Қазақстан ... ... ... 7 том.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыспалы егісте тыңайтқыш қолдану жүйесі10 бет
Оңтүстік Қазақстан аймағының ауыл шаруашылық факторлары57 бет
Су ресурстары және оны қорғау14 бет
Топырақ түрлері6 бет
Топырақ өңдеу жүйесі13 бет
Топырақты өңдеудің міндеттері10 бет
Қышқыл жауын-шашындар мен фотохимиялық смог9 бет
Өсімдік және жануар әлемінің әртүрлілігі. негізгі жербетілік және су экожүйелері7 бет
Экологиялық таза өнім17 бет
Органикалық тыңайтқыштардың классификациясы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь