Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз» дилогиясында хандар образы

Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз» дилогиясы ХУІІІ ғасырда орын алған тарихи оқиғаларды көркем бейнелеген тарихи роман. ХУІІІ ғасырдаға тарихи жағдайлар тек тарихшы ғалымдарды емес, қоғамтану мен адамтану мәселесімен айналысқан барлық білгір адамдарды ерекше толғандыратын мәселе екені белгілі. Өйткені, бұл кезең қазақ тарихындағы жолайырық болғаны аян. Қазақ халқы орасан қуатты Жоңғар хандығымен ғана соғысып қоймай, Қытай мен Ресей сияқты алып империялар арасында өз тәуелсіздігін сақтап қалуда күрес жүргізіп жатты. Сондықтан да, Ш.Уәлихановтың аталмыш уақыт аралығын «қазақтың ерлік кезеңі» деп бағалауы тегін емес.
Осындай шым-шытырық тарихи жағдай, тарих сахнасына ерекше қасиетті ұлдарын шығарады. Осындай алмағайып кезеңде халқының ендігі даму жолын айқындауда шешуші рөлді тарихи тұлғалар атқарады. Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз» дилогиясында сондай ірі тұлғалардың көркем бейнесі сомдалған еді.
Жазушының бұл еңбегі Қазақ елі тәуелсіздігіне қол жеткізген тұста дүниеге келген шығарма. Оның қазақ әдебиеті, жалпы қазақ тарихындағы құндылығы сол автор алғашқылардың бірі боп, тарихи өткенімізге объективті түрде баға беріп, тарихи тұлғалардың рөлін қазақ халқының ұлттық мүддесі тұрғысынан қарастыруында екенін ерекше атап өту керек сияқты.
Қазақстанның егемен ел болып, басқа мемлекеттермен иық тірескеннен кейін, тарихи өткеніне қызығушылық танытқаны табиғи құбылыс. Тәуелсіздік алған жылдары қазақ мәдениетінде ірі құбылыстар орын алғанын атап өту керек. Бұрын айтылмаған, жабық келген көптеген тарихи фактілер ашылып, халық игілігіне жаратылса, сонымен қатар, ұлттық жадыдан аластатылған, ұлттың қамы үшін жапа шеккен, тоталитарлық жүйенің құрбанына айналған қайраткерлердің, ұлт зиялылары мен батырларының, дана ел билеушілерінің жасаған іс-әрекеттері мен өмірлік
Әдебиет.
1. Абылай хан. Құраст. С. Дәуіт. Жауапты ред. Р.Бердібай. Алматы. Жазушы. 1993 – 416 б.
2. Ә.Тарақов. Қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға проблемасы (Абылай хан бейнесінің көркемдік тағлымы). – Алматы, Қазақ Университеті, 2004-341 бет.
3. Қ.Жұмаділов. Дарабоз: Тарихи роман.- Бірінші кітап, Алматы. Шабыт, 1994. - 416 бет.
        
        Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ.
Түркістан қаласы
Д.Болатханұлы
Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз» дилогиясында хандар образы.
Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз» дилогиясы ХУІІІ ғасырда орын алған ... ... ... тарихи роман. ХУІІІ ... ... тек ... ... емес, қоғамтану мен адамтану мәселесімен
айналысқан барлық білгір адамдарды ерекше толғандыратын ... ... ... бұл ... ... тарихындағы жолайырық болғаны аян. Қазақ
халқы орасан қуатты Жоңғар хандығымен ғана соғысып ... ... мен ... алып ... ... өз ... сақтап қалуда күрес
жүргізіп жатты. Сондықтан да, Ш.Уәлихановтың аталмыш ... ... ... ... деп бағалауы тегін емес.
Осындай шым-шытырық тарихи жағдай, ... ... ... ... шығарады. Осындай алмағайып кезеңде халқының ендігі даму ... ... ... ... тұлғалар атқарады. Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз»
дилогиясында сондай ірі тұлғалардың көркем бейнесі сомдалған еді.
Жазушының бұл еңбегі Қазақ елі ... қол ... ... келген шығарма. Оның қазақ әдебиеті, жалпы қазақ тарихындағы
құндылығы сол ... ... бірі боп, ... ... ... баға ... тарихи тұлғалардың рөлін қазақ халқының ұлттық мүддесі
тұрғысынан қарастыруында екенін ерекше атап өту ... ... ... ел ... ... ... иық ... тарихи өткеніне қызығушылық танытқаны табиғи құбылыс. Тәуелсіздік
алған жылдары қазақ мәдениетінде ірі ... орын ... атап ... ... ... ... ... көптеген тарихи фактілер ашылып,
халық игілігіне жаратылса, сонымен ... ... ... ... қамы үшін жапа ... ... жүйенің құрбанына айналған
қайраткерлердің, ұлт ... мен ... дана ел ... ... мен ... ... бүгінгі күн тұрғысынан
қайта таразыланып жатты. Осындай ... ... ... ... ... ... қалыптар өз көкейкестілігін жойып, өмірлік
сұранысынан айырылады. Қысқасы, ... ... ... ... ... ... ... күйреген жылдар емес, сондай-ақ, ... көп ... бері ... ... ... шуақты жылдар
ретінде де танылу керек.
Міне, ірі ... ... ... ... ... ... көрді. Дарабоз дилогиясында баяндалған тарихи оқиғалардың,
тарихи тұлғалардың трактовкасы сол кезеңнің оқырманына сәл ... ... ... Себебі, мұнда үйреншікті қалыптар атымен жоқ, ... ада. ... ... ... ... ... бейнесінің
сомдалуын атап өтуге болады.
«Дарабоз» дилогиясының бас кейіпкері Қабанбай ... ... да, ... ... бірі – ... хан. ... ... Абылайдың атымен
тығыз байланысты. Ол заңды да, ХУІІІ ғасырдың ірі тарихи тұлғасы Абылай ... ... жұрт ... ... ... да, ... дәуірдегі тарихи
оқиғаларды баяндағанда, Абылайдай кесек тұлғаны айналып өту қиын.
Қазақ кеңес әдебиетінде Абылай және оның дәуірі ... ... ... ... ... бұл ... сомдалған Абылайдың бейнесі
тарихи шындыққа үйлеседі ме? Тіпті, І. Есенберлин ... ... ... ... атты ... ... ... арқау болса да, оның шынайы бейнесін жасауға мүмкіншілігі ... ... ... ... ... ... талабынан туындыған қасірет
екені түсінікті. Себебі, совет цензорлары ел билеушілері туралы жылы сөзді
баспа бетінен ... ... ... ... сөз ... тарихи дәуірде
таптық қайшылық, тартыс орын алу тиіс ... ... ... ... «жағымсыз» бейне ретінде суреттелуі С.Сейфуллиннің
«Көкшетау» ... ... ... түсінікті. Бұл жерде тағы ... ... ... ... ... өз ... ... Сәкеннің бұ поэмасы М. Жұмабаевтің «Батыр ... атты ... ... ... деп ... ... ... М.Жұмабаев ұлттық
танымнан, ұлтшылдықтан айнымаған ақын ... ... ел ... ... хан ... сомдайды. Бұған қарап, С.Сейфуллин Абылай
туралы озбырлықты ойдан тауып алды деп айтуға болмайды. ... де ... ... ... сомдалған бейне. Абылай мен ... ... кей ... ... ... ... жайлы халық арасында
көптеген аңыз-әңгімелер сақталғаны белгілі. Алайда, онда ... ... ... ... мінезі мүлдем өзге күйде суреттелетіні мәлім.
Сонау ХХ ғасырдың ... ... ... ... бейнесіне қатысты
кереғарлықтар оның тұлғасының көп ... ... ... ... ... кей ... Абылайдың тарихи рөлі туралы күмәнмен қарайды.
Алайда, бұның бәрі Абылайдың қазақ халқы үшін маңызы мен ... ... ... ... ... Р.Бердібайдың: «Абылай хандық құрған дәуірдің
ел ұғымында «Алтын ғасыр» секілденіп көрінуіне дәлел жеткілікті. Кейіннен,
уақытты уақыт ... ... ... ... жаңа озбырлар душар болған
сәттерде де ертедегі Абылай ... ... ... іріленіп, азаттықтың
туындай, бостандықтың символындай ерлік рухын еске түсіріп отырған»(1-5),-
деген сөзінде Абылай ханның халық ... ... өте дәл ... ... ... ... ... тарихи шынайы сомдалғанын
көркем мәтінді талдау барысында аңғаруға болады(2-152). ... ... ... ... ... ... ел бірлігін, болашағын,
тәуелсіздігін ойлаған хан ретінде ... ... ... ... жазушы өз шығармасында жеткізбек ьолған Абылайдың ... ... ... ... ... баян етілетін Хан кеңесіндегі көңіл-
күйін суреттеген эпизодтан бірден білуге болады. ... те, ... ... ... ... сыр ... ... сөзін үнсіз тыңдаумен отыр.
Әсіресе, өткір ... ашық ... ... ... ... ... ... жүзінен қазір қаһарлы ашу байқалады»(3-13). Хан кеңесінде
қазақтың игі-жақсыларының басы қосылып, ... ең ... ... ... Міне осы хан ... ... ... қаһармандарының
мінезі, идеялық позициясы ашылады. Жазушы Хан кеңесін ... ... өте ... ... ... алдына сол кезеңдегі сансыз тарихи
тұлғалардың ... ... ... құрғақ сөзбен, шұбалаңқы баян
атымен жоқ. Олардың барлығын Хан кеңесіне ... ... ... ... соны ... ... әр ... портреті берілгенде, мәселені
талқылау үстіндегі тартыста мінезі ашылады. Осы жерде шығарма бейнелерінің
өте күрделі мінезі, идеялық позициясымен ... сол ... ... ... ... хандығының ішкі-сыртқы жағдайы, өзге көрші елдермен қатынасы жан-
жақты сөз болып суреттеледі. Мұндай ... ... ... ... мен
тарихи құжаттардан алынған үзінді цитаттар арқылы берілмейді. ... ... ... ... ... ... ... мінезі Хан кеңесінде сөйлеген сөзінен
анықтала түседі. Әрине, тарихи деректерде дәл сол Хан ... ... ... деген тарихи дерек жоқ та шығар. ... бұл ұлы ... ... ... ... ... сақталған істері Қ.Жұмаділов
суреттеген монологтың, сомдаған бейнесінің растығын дәлелдейді.
«Дарабоз» дилогиясында ... хан ... ... ... ... ... ... Бұл жазушы қиялында осындай хан қазақта болса
ғой деген ... ... ... бейне емес, шын мәнісінде өмірде өткен,
барлық тарихи ... ... ... ... ... табылады.
Шығармада Абылайдан басқа сөз болатын хандар Әбілмәмбет пен Әбілхайыр.
Әбілмәмбет Орта ... ... исі ... ханы Болат хан қайтыс болғаннан
кейін, Қазақ Ордасының ханы боп сайланады. Ал, Әбілхайыр болса Кіші ... ... ... ... ханның бейнесі шығармада тарихи шындықтан гөрі, символдық
мәні басымдау сияқты. Әрине, Қ.Жұмаділовтың Әбілмәмбет бейнесіне қатысты
тарихи ... ... ... ... тарихи шындықтың өзі
итермелегені сөзсіз. Оның үстіне қазақ елінің сол кезеңдегі жағдайын ... ... беру ең ... әрі ... ... ең төте жол ... естен
шығармау керек. «(…) Қақ төрде, бір кезде сайыпқыран Тәуекел, еңсегей бойлы
ер Есім, салқам Жәңгір, Әз-Тәуке тәрізді ... ұлы ... ... ... мен арқалығын алтынмен аптаған аласа сандалтақта дәл ... ғана боп ... хан ... Жасы ... ішін ... ... ... ет жимаған, орта бойлы, жұқалтаң денесімен ғана емес, ерлік-
қайраты, атақ-айбынымен де ұлы тақтың ... ... ... ... Шын өмірде Әбілмәмбеттің тұлғасы ірі болуы мүмкін, тіпті одан ... ... ... ... дене бітімінен кем де, артық та ... ... ... ... авторлық ой үшін ол маңызды емес. Себебі, автор
тарапынан жіберілген мұндай ой еркіндігі мен ... ... ... ... бейнесін әлде қайда нанымды етіп бейнелеген.
Шындығында, адамның ... ірі ғып ... оның ... ... ... ... ... көптеген дәлелдерді кездестіруге болады. Автор
Әбілмәмбет ханның сыртқы портретін жасау арқылы, бір оқпен екі қоян ... десе ... Ол ... ... портерінің астарында Қазақ
хандығының сол кезеңдегі хал-жағдайына меңзеу жатыр. «Ұлы ... ... ... ... ... сөз - Қазақ хандығы бұрынғы ... ... ... ... күй ... отыр Алаш ұлы ... Тәуекел
сияқты хандар заманындағыдай ұлы істермен емес, барын сақтап қалуға, тіпті
қара ... ... ... ... ... ... әзер ... отыр деген тарихи шындықтың көркемдік шешімі.
Автор Әбілмәмбет ханның бейнесін сомдауда тарихи фактілер мен ел
аузында ... ... ... ... ... ... ... «Бірақ Ұлы хан беделсіз емес-ті. Алды кең ... ... ... ... ... ... тең ұстауға тырысады. Әбілқайырға ермеген
Кіші жүздің кейбір рулары менЖоңғар шебін бұзып ... Ұлы ... ... ... ... осы ... төңірегінде. Бәлендей таққұмарлығы да
жоқ еді. 1730 ... ... мен ... ... Болаттың орнына оны
күштеп сайлаған. Билік басына Әбілқайырды келтірмеудің амалы… ... өз ... ... ... ... бола тұра, болашақта
ұлы тақты Абылайға өсиет етуі соңғы жылдары оның беделін ... ... Оны бұл ... ел ... ... ... хан деседі… Міне, ол
қазір де ақсары, ашаң жүзінен бүлк еткен ... ... ... хан
асасын сығымдай ұстап, қарсы алдындағы бір ноқатқа қалшия қарап қалыпты»(3-
10). Міне автордың Әбілмәмбет хан ... ... ... ... ... сол кезеңдегі қоғамдық жағдайдан, хандықтың ішкі
жағдайынан, тіпті интригаларынан да ... ... ... ... ... да бір ... бейнесін сомдау барысында тарихи
шындықты өз ыңғайына қарай икемдеп алып кетуге әрекеттенбейді. ... ... ... ... ... Бұны тек Абылай мен Әбілмбәттің
бейнесі арқылы емес, Әбілқайырдың ... ... да ... ... ... ... ... ең бір күрделі тарихи тұлғаның бірі
Әбілқайыр хан болғаны сөзсіз. ... хан оның ... рөлі ... осы күнде одан әрі өрши түсті деп ... ... ... ... тұсында Әбілқайырдың тарихи маңызы аса дәріптеліп, өз заманының ең
озық ойлы халқының болашағы үшін күрескен ... хан ... ... деп ... рас. Бұл ... де емес еді. ... хан Ресей еліне
бодандық туралы хат жазған қазақ билеушісі ... ... аян. ... тарихи қадамы саяси ахуалға қарай әр түрлі бағаланғаны содан. Қазіргі
уақытта Әбілқайыр ... бұл ісі көп ... да, ... да бермейді.
Ал, «Дарабоз» дилогиясында Әбілқайыр ханның бейнесі қалай сомдалды?
Оның тарихи ісіне қандай баға берілді, сондай—ақ, ... ... ... қай ... ... сұрақтарға жауап беруге тырысайық.
Жоғарыда айтылғандай, сол кезеңдегі тарихи тұлғалардың характері мен
тарихи рөлі не баға Хан ... ... ... Хан ... ... ... маңызы айтпаса да түсінікті. Елдік мәселелер яғни ... ... ... ... сыртқы елдермен қатынастағы позициясы
сияқты мемлекет үшін маңызды мәселелерді шешу үшін ... ... ... ... характері анық көрінетіні ақиқат. Тіпті бұл жиынға
қатыспаған бейнелердің өзі мінезінен, идеялық ... ... ... ... ... жандардың ішінде Әбілқайыр хан да болды. «(…) ... ханы ... да, оның ... ... мен ... сұлтандар да бұл
жаққа ат ... ... ... Терезе теңестіргені, үлкен орданы
мойындамағаны»(3-6), - ... ... ... қазақтың кей
билеушілерінде болғанын тарихи деректер айғақтайды. Ал, ... ... ... хан ... деп ... тастап кетуі, сол арқылы
қазақ жоңғар соғысын одан әрмен созылуына себепші ... ... ... ауа ... елді сырттай саудалағаны тарихи ... ... ... Әбілқайыр ханның бейнесін сомдағанда Кеңес үкіметі
дәуіріндегідей мәймөңкілемейді, ... ... ... бас ... ... тұлғасының шынайы көркем бейнесін сомдайды. Әбілқайырдың ісіне
деген үкім Абылай хан монологы арқылы ... «Ең ...... шыққан
сатқындық. Болаттың орнына мені хан ... деп ... өзі бас ... бола ... ... ерген Кіші жүз жасағымен
бірге Аңырақайдағы ұрыс даласын тастап кеткені ... Мен ... ... ... әмпей болып, өз елін сырттай саудалағаны үшін де емес, ең зәру
шақта ел ішіне ... ... бір ... қазақ қолын ыдыратқаны ... ... ... ... Әбілқайыр ханға!..»(3;24-25). Бұл
Абылайдың сөзі, Абылайдың өкпе-наласы ғана емес, ұрпағының ызасы деп білу
керек ... ... ... ... аз ... жоқ. ... дәуір
талабына сай олардың бейнесі тарихи шындыққа жақын болды деп айту ... өз ... ... ... ... сол ... қазақ
мемлекетінде орын алған қоғамдық тенденциялардан хабар берді. Жеке хандар
образы тек характер даралығымен ерекшеленбей, ... әр ... ... ... позициялардың өкілдері болды деп айтуға болады. ...... ... ... ... ... келмейтін, жат жұрттықтар
жарылқайды дегенге көнбейтін хан, азаттық үшін ... ... ... ... ... дәуірінде көп айтылатын таққұмар ханның, сондай-
ақ орысшыл билеушілердің жиынтық образы ретінде ... ... ... ... өз ... сомдау барысында тарихи фактілермен қатар,
халық жадында сақталған деректерді шебер пайдалана білгенін ... атап ... ... хан. ... С. ... Жауапты ред. Р.Бердібай. Алматы.
Жазушы. 1993 – 416 б.
2. Ә.Тарақов. Қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға ... ... ... ... ... – Алматы, ... 2004-341 ... ... ... ... ... ... кітап, Алматы.
Шабыт, 1994. - 416 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қабдеш Жұмаділов6 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
Басқаның патшасының бәрі жақсы, неліктен біздің хандар жаман болған?6 бет
Бұрындық және Қасым хандар билеген кезеңдегі қазақ хандығы.13 бет
Ежелгі қазақ хандары мен билеушілері14 бет
Ер Тарғын» жырындағы Тарғын батыр образы10 бет
Есім және Жәңгір хандар билеген тұстағы қазақ хандығы16 бет
Керей және Жәнібек хандардың хандықты құруы11 бет
Моғолстан мемлекеттінің құрылуы және алғашқы хандардың саясаты15 бет
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" романына, Шерхан Мұртазаның "Ай мен Айша" роман-диологиясына, А.Кемелбайдың "Қоңыр қаз" шығармасына әдеби талдау7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь