Қыпшақтардың мәдениеті мен өнері

Жоспар

I. Кіріспе

II. Қыпшақтардың мәдениеті мен өнері


1. Қыпшақтардың материалдық мәдениеті

2. Қыпшақтардың тілі, жазу өнері

3. Қыпшақтардың рухани мәдениеті: діні, салт.дәстүрі

III. Қорытынды

IV. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

Қазіргі кезде тарихшы-ғалымдардың алдында тереңдей зерттеуді қажет ететін күрделі де қызғылықты мәселелердің ішіндегі уң маңыздысы – бір кезде жер бетінен «жойылып кеткен» халықтар тарихы. Бұл халықтар хақында – хазарлар,печенегтер, скифтер, қыпшақтар – біздің бәріміз де «Игорь жорығы туралы жыр» мен Пушкин, Блок шығармалары арқылы мектеп қабырғасынан-ақ жақсы хабардармыз. Киев князьдерінің көшпелілермен қиян-кескі щайқастары орыс шежірелерінде кең қамтыла көрсетлген.
Олардың тұрмыс тіршілігі, көші-қоны, бет-бейнесі, бүкіл тарихы әлі күне дейін зерделі түрде зерттелінбей келеді. Әлбетте, жер қойнауына жете үңіле білетін археология мамандары өздері қазба жұмыстарын жүргізген ескілікті елді мекендердң, қоныстарынан, оба-қорғандар мен кесенелерден табылған көптеген «ұсақ-түйек» жебе, сауыт, қалқандар тағы басқа заттардың мол қоры арқылы олардың өмір-тарихын қайтадан қалпына келтіруге тырысады. Алайда, өздерінің құдіретті күшімен, тіпті, европалық мемлекеттердің зәре-құтын алған «көшпенділер империясы» атанғанған көптеген ұлыстардың одақтары тарихи шежірелер мен географиалық жазбаларда болмаса артына қанды жорық іздерінен басқа ешқандай археологиялық белгілер қалдырмаған.
Сондықтанда археологтар бұл халықтар жайында сақталған әрбір ұсақ –түйек мәліметтерді көркем ойдан шығарылған аңыз-әңгіімелермен салы салыстыра отырып, шыдық елегінен өткізеді.
Осындай халықтардың бірі – қыпшақтар.
Қыпшақтардың материалдық мәдениеті


Қыпшақтардың кәсіптік өндірісі негізінен мал өнімдерін өңдеу мен шаруашылықта тұрмыстық қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған болатын. Мәселен, арбаны жасау үшін белгілі бір өндірістік іпін қажет етілді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. А., 1989, 251-273 беттер.
2. Плетнева С.А. Қыпшақтар ерте заманнан – XIX ғ. Кезеңінде
Жалын – 1998ж. № 7-8 24-37 бет.
3. А. Тұңғыш «Түркілер тарихынан»
Заман – Қазақстан – 1995ж. №13 - 8-бет
4. Аманжолов К.Р. Қазақстан тарихының дәрістер курсы. 1-кітап. Ежелгі заманнан 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін. А., 2004, 118 б.
5. М.Қани. Қазақтың көне тарихы. А., 1993, 187 б.
Мусин. Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003, 39-56 беттер
        
        Жоспар
I. Кіріспе
II. Қыпшақтардың мәдениеті мен өнері
1. Қыпшақтардың материалдық мәдениеті
2. Қыпшақтардың тілі, жазу ... ... ... мәдениеті: діні, салт-дәстүрі
III. Қорытынды
IV. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазіргі ... ... ... тереңдей зерттеуді қажет
ететін күрделі де қызғылықты мәселелердің ішіндегі уң маңыздысы – бір кезде
жер бетінен ... ... ... ... Бұл ... ... ... скифтер, қыпшақтар – біздің бәріміз де «Игорь жорығы
туралы жыр» мен Пушкин, Блок шығармалары ... ... ... ... Киев князьдерінің көшпелілермен қиян-кескі щайқастары
орыс шежірелерінде кең қамтыла көрсетлген.
Олардың тұрмыс тіршілігі, көші-қоны, бет-бейнесі, ... ... ... ... зерделі түрде зерттелінбей келеді. Әлбетте, жер қойнауына жете
үңіле білетін ... ... ... ... ... ... елді ... қоныстарынан, оба-қорғандар мен ... ... ... жебе, сауыт, қалқандар тағы басқа заттардың
мол қоры арқылы олардың ... ... ... ... ... өздерінің құдіретті күшімен, тіпті, европалық мемлекеттердің ... ... ... империясы» атанғанған көптеген ұлыстардың одақтары
тарихи шежірелер мен географиалық жазбаларда болмаса артына қанды ... ... ... ... ... қалдырмаған.
Сондықтанда археологтар бұл халықтар жайында ... ... ... ... көркем ойдан шығарылған аңыз-әңгіімелермен ... ... ... ... ... ... бірі – қыпшақтар.
Қыпшақтардың материалдық мәдениеті
Қыпшақтардың кәсіптік өндірісі негізінен мал өнімдерін өңдеу мен
шаруашылықта ... ... ... ... Мәселен, арбаны жасау үшін белгілі бір ... іпін ... Ал бұл ... ... атап ... ағаш өңдеу
кәсібінің дамығандығын көрсетеді.Халық ағаш арбаның бөлшектерін жасаудан
басқа, киіз үйдің ағаш ... ... уық, ... ... ... ағаш ... бөлшектерін, ыдыстардың бір сыпыра бөлігін,
қымыз құюға арналған ... ет ... ... ... ман ағаш
кеселерді жасаумен айналысқан.
Негізгі кәсіптік, өндіріс мал шаруашылығы ... ... ... және өңдеумен байланысты болды. Бұл-арқандар, ... ... ... ... маталар. Тері мен ... ... ... аяқ ... түрлі ыдыстар жасалынатын.
Оңтүстік қазақтардың отырықшы-егіншілік оазистері халықтарына жақын
орналасқан қыпшақтарға керамикалық ыдыс жасау өндірісінің ... ... ... ... ... нәтижесінде табылған бай ат жасақтары ... ... және т.б.), ... ... тұрмыстық сипаттағы
металл бұйымдары қыпшақтарда металл өңдеу және темір ... ... ... дау ... ... байланысты былай жазған: Орталық Қазақстанда сол
кездегі ... ... кен ... ... ... ... өңдеу орындары, атап айтқанда Кентөбе, Кенқазған, Қарашошақ ... ... 1, ... ... Дешті Қыпшақтың осы және басқа
жерлерінде тау ісіне маманданған қыпшық тыйпаларының өкілдері темір ... ... ... ... ... ... ... бойынша
аймақтардың бірі Темірші таулары болды.
Темір ұсталары барлығын ағаш өңдейтін және басқа арнайы құралдардан
бастап ат ... , ... ұсақ ... ... ... ... ғасырдағы автор ал-Джахиз былай айтқан: «Олар қару, садақтар, ер-
тоқымдар, найзалар ... ... ... ... ... ... туралы Дешті Қыпшақ тұрғындарымен қолдалынатын, ерте
ғасырлардағы араб-қыпшақ сөздіктерінде ... ... ... ... ... дайындайтын ұста, сунучи-найза дайындайтын адам.
Кәсіпшіліктің кейбір түрлері ... ... ... ... ... ... аралығында, манғол шапқыншылығына дейін ... ... тас ... ... ... істеуі мүмкін. Оңтүстік орыс далаларында
қыпшақтардың тас балбалдарын арнайы ... ... С.А ... ... ... ... ... келетін. Қазақстан жеріндегі бүкіл
қорғандарда тұрғызылған тас балбалдары шығармашылық туынды болғаны сөзсіз.
Оларды ... үшін ... бір ... ілім мен ... көз ... ... қабірлерден алынған археологиялық олжалар қыпшақ тайпалары
материалдық мәдениетінің кейбір ... ... ... ... құрал-саймандар қару, ат әбзелдері, тұрмыстық мақсаттағы
заттар болып табылады. Сонымен қатар қабірлердегі қару-жарақ ... ... де ... ... жииі кездеседі. Аттың ер-тұрман
әбзелдерінен темір ауыздықтар, үзеңгілер, әшекейленген жүгендер кездеседі.
Қыпшақтарда кілем жасау кәсібі ... ... ... ... ... ... ... кілемдер жасаған. Оларды дайындау техникасына, бояу
таңдау, орнаментіне қарай бірнеше топқа бөлуге болады. Олар жүннен текемет,
сырмақ, түскиіз тәрізді кілемдер ... ... үшін ... ... ақ ... ылғал боялған жүннен оюлар
салынады. Содан кейін жүнді орап, оны алдымен білекпен илейді. ... ... ... ... жүреді.
Қыпшақтардың кілем жасау мәдениеті тек қазқтарда ғана емес, сонымен
қатар ноғай, черкес, кумык сияқты Солтүстік Кавказ халықтарында сақталып
қалған.
Қыпшақтардың тас ... ... ... бұл ... ... шыңына
шықты. Олар алып ескерткштер жасай алды, адамдардың бет-бейнесін өте дәл
кескіндей білді. Бірақ осыған қарамастан, барлық тас тұлғалардың ... бір ... ... ... еді ... ... ... барлығы да кіндік тұсына қос уысына қысып ... ... ... ескерткіштерінің осы дәстүрлі көрінісін саяхатшы-монах
Вильгельм Рубрук: «Кумандар қайтыс болған адамдардың ... ... ... жүзі ... қаратылған, кіндік тұсына қос қолымен зерең
ұстап тұрған құлыптас орнатады» деп суреттеген еді.
Шеберханалар, сірә, ашық аспан астында, ... ... ... ... ... ... ... орналастырылған. Осы
жерлерден құмтастар, қызыл гранит, қатпар тастар қиылып алынып,
ескерткіштер жасалынған. ... ... ескі ... ... ... ... ... отырады.
Қорғандар мен күмбездер өте көп, әсіресе, дала жолдары мен өзендер
жағалауларында сан ... ... ... бар. ... заманында, тіпті
бергі XII-ші ғасырға дейін олар дала көрінісінің ... бір ... ... ... көрінетін.
Қыпшақтардың тілі, жазу өнері
Қыпшақ бірлестігі дәуірінде қыпшақ хандары Ертіс өзенінен Дон ... Орал ... Қара ... ... кең ... ... ... тілдес
тайпалардың басын біріктірді, Қыпшақ тайпалары Европаға, Кіші Азияға, тіпті
Египетке ... ... ... Көп өңірлерде қыпшақтар әскери-әкімшілік
билікті қолына алып, үстемдік жүргізді.Осы жағдайлаға байланысты, ... ... ... ... тілі қалыптасты және дамыды.
Зерттеуші Машковтың айтуына қарағанда, бұл ... ... тілі ... ... мен ... зерттеушілер үшін халықаралық тіл болып
есептелді. Европалықтар, арабтар, ... тағы ... ... қыпшақ
тілін үйренуге, зерттеуге ділгер болды. Қыпшақтар арасынан тіл ғалымдары
шықты, ... тілі ... ... сөздік ғылымы қараштап дамыды, Қыпшақ
тілінің грамматикасы, қыпшақ тілін үйретудің ... тіл ... ... басқа тілдерді салыстырған қыруар сөздіктер жасалды. Олардың
бірсыпырасы ... ... ... ... ... ... қалған сарқыттай»
біздің заманымызға жетті. ... ... ... тұл ... ... авторы Әл-Замақшари, 12-ғасырда ... ... ... «Таржуман түркі уа араби» (Түрікше-арапша
аударма сөздік), 1245-жылы жазылып аяқтаған, авторы ... ... ... ... ... - ... ... (Түркі тілінің түсіндірме сөздікгі), авторы Жамалидин ... ... ... ... жазылған: «Әл-Әнуар-әл-Мудиа» (Інжу
нұры) Қыпшақша-арабша сөздік, авторы: Алайден Бейлік әл-Қыпшақи, жазылған
жылы, орны мәлімсіз; ... ... ... уа ... уа ... ... және ... тілдерінің аударма сөздігі),бұл кітап 1343-жылы Мысырда
жазылған; ... ... ... ... ат түркия» (Түркі
тілдерінің үйренудің толық құралы), ... ... ... ... жері ... Бұл ... ... « Китаб ат-дуарал әл
мудия фил-луғат ат-туркия алат ... ... тілі ... жан-жақты және
тыңғылықты інжу-маржан жинағы), 14-ғасырда жазылған, авторы және жазылған
орны белгісіз. Бұл ... ... ... ... ... ... тілі ... сөздің баламасы еді.
Жағарыдағы көне мәдениет куәліктері ... ... ... өз ... ... ... ... береді. Алтын орда
дәуірінде қыпшақ тілі Алтын Орданың әдеби тілі болды, Алтын Орда хандарының
жарлықтары және көптеген ... ... осы ... ... ... ... әдеби тілі қазіргі қазақ тілінің түб-төркіні, яғни, көне қазақ тілі
блып ... Осы ... ... тілі көне қыпшақ тілінің дамуы негізінде
қалыптасты.
Қыпшақтардың рухани мәдениеті:
діні, салт-дәстүрі
Қыпшақтардың көшпелі ... ... және ... ... рухани мәдениетке, дүниетанымына және идеологиясына әсер етті.
Дешті Қыпшақта, оның шығыс бөлігінде де, ... ... де ... ең ... ... ... шаманизм болып табылды. Бұл діннің ... ... ... ... ... ... ... күнді, отты
құдай теп тануда көрінді.
Қыпшақтар көшіп қонып жүрген ... ... ... ... тас мүсіндер. ... ... ... пікірінше мүсндердің үлкен бөлігі қыпшақтардыкі ... ... ... тас ... ... ... туралы бір
пікір жоқ. Кейбіреулердің пікірінше, бұл бейнелер басты өлтірілген жауды,
ал басқалары өлген адамдарды бейнелейді.
Тас ... ... ... әр ... ... жағдай, қошаған орта ерекшеліктеріне байланысты болды.
Мұсылман мемлекеттеріне , ең алдымен Хорезмге жақын ... ... ... ... ықпалында болды да, адамдар
мен жануарларды бейнелеуге ... ... ... Орталық Қазақстан
далаларында, Ұлытау жоталарында, Қара және ... ... әйел ... ... ... ... көз, ... бейнеленбеген.
Сонымен қатар, қыпшақтарда әйел құдайы-ұмай ана болды. Ұмай ананы от
басын сақтайтын, ұрпақ сақтаушы деп ... ... ... қыпшақтар
жұлдыздарға табынып, аспан әсеріне сенген. Ибн ... ... ... ... табынады. Осы табынумен қыпшақтардың өз мүсіндерін
шығысқа қаратып тұрғызу дәстүрін байланыстыру қажет.
Басқа да түркі ... ... , ... да ... ... деп
Тәңірді таныды. Тас мүсіндерге табыну, аспанды(тәңірді) құрметтеу, сонымен
қатар басқа да табиғат құбылыстарына (тау, өзен, көл, ... ... ... тайпаларының дінінің негізгі формасы ретінде пұтқа табынушылық
болғанын көрсетеді. Ибн-Арашбах «Олар, қыпшақтар, исламнан хабары жоқ , ... ... ... және көп құдайларға табынушылар ... әлі ... ... ... табынады»,-деп айтып кетті.
Қыпшақтардың арасында анимистмкалық көзқарастар айтарлықтай ... ... ... ауысуы және арғы өмірдің бар екендігіне сенді.
Осылайша қыпшықтардың діни ... ... ... ... ... ... келетін болсақ , қыпшақтарда басты ... ... ... табылды. Көптеген түрік тайпаларында ... ... ... көк бөрі ... аңыз-әңгімелер кеңінен тараған. ... ... ... ... үшін ... ... қасқыр
жүрегінің бір бөлігі берілетін.
Қыпшақтардың діни нанымдары туралы мәліметтер келесідей қорытынды
жасауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... табынушылық және
көп құдайға табынушылық сияқтыарнайы діни ... ... ... ... ... ... қатынастар қыпшақ қоғамының экономикалық және саяси
ерекшеліктеріне жауап беретін діни ... ... ... ... етті.
Сонымен, 11-12 ғасырларда қыпшақтардың үстем тап өкілдері политезмнен
бас тартып монотейістік дінге көшті. Ислам діні мұсылман елдерімен ... ... ... ал ... ... орыс ... ... дінін Қыран (икран), Алп-Дерек сияқты қыпшақ хандары қабылдап,
өз есімдерін ... ... ... хан, байыр-хан деп ауыстырды.
Осындай жағдай Египиттегі ... ... ... ... қыпшақтар үшін
ислам діні аристакратиалық үстем тап өкілдерінің діні ... қала ... ... үшін бұл дін ешқандай рөл ойнамады.
Христиандық негізінен қыпшақтардың батыс ... ... ... ... екі ... және Византиядан келіп отырды.
Орыс жазбалары дәлелдеп отырғандай, 1132 ж. Рязаньда жене 1168 ж. ... және ... ... ... шоқынды. Ибн Батута былай деген: «Бұл
далада, ... ... ... ... ... ... ... ұстанады»
Сонымен қыпшақтардың діни идеологиясы пұтқа табынушылықпен байланысты
болып, және ... ... ... дамыды.
Қорытынды
Қорытындылай келе, Қазақстан жерін мекендеген қыпшақтардың ғылымы мен
мәдениеті басқа көрші елдерге ... ... ... ... ... ... қатынастардың нығаюы, мемлекеттік құрылымның ... ... ... шоғырланып топтасқан этникалық
процестердің күшеюі ... ... ... ... тигізді. Орта Азия,
Алдыңғы Шығыс және Шығыс Еуропа халықтарымен шаруашылық, сауда және ... ...... ... ... ... ... игі
ықпалын тигізді.
Археологиялық қазбалардың барысында молырақ кездесетін темірден
жасалған ат ... ... ... ... ... ... қару-жарақтар, әсіресе, темір ... ... ... т.б. – ... ... сол ... қыпшақтардың темір қорытуды
жақсы меңгергендігін дәлелдейді.
Қыпшақтардың материалдық ... ... ... әсіресе,
зираттардың басына тастан жасалған мүсіндердің ... ... ... ... ... тас қашайтын шеберлердің болғандығын көрсетеді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории ... ... 1989, 251-273 ... ... С.А. Қыпшақтар ерте заманнан – XIX ғ. Кезеңінде
Жалын – 1998ж. № 7-8 24-37 ... А. ... ... ...... – 1995ж. №13 - ... ... К.Р. Қазақстан тарихының дәрістер курсы. 1-кітап. Ежелгі
заманнан 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін. А., 2004, 118 б.
5. М.Қани. Қазақтың көне ... А., 1993, 187 ... Ч. ... ... А., 2003, 39-56 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қыпшақ хандығы жайлы21 бет
Қыпшақтар орыс және европалық ортағасырлық деректерде17 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Бейбарыс Сұлтан6 бет
Сібір жұртындағы қыпшақтар11 бет
Түргеш қағанаты15 бет
Қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары22 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қыпшақ дәуіріндегі Қазақстан7 бет
Қыпышақ мемлекеті8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь