Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктері

Жоспар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1 Наурызым қорығының қорғауға алынған өсімдіктері
1.1 Наурызым қорығына жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1.2 Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің түрлері ... ... ... .7

2 Тәжірибелік бөлім

2.1 Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15

2.2 Наурызым қорығындағы өсімдіктердің дәрілік қасиеттері ... ... ... ... ... ... .18
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі.Мәртебесі: республикалық мағынасы бар табиғатын қорғау және ғылыми мекеме мәртебелі ерекше қорғалатын табиғи аумақ.
Жалпы сипаттамасы: Наурызым қоры үш учаскеден тұрады. Орталық учаскесін (1 39714 га) жайылмалық шалғындар, сондай – ақ Наурызым қарағайлы орманы, қайыңды орманды жыра өзектер мен көк теректер қоршаған тұщы және ащы көлдер.
Сыпсың (38720) Наурызым – қарасу өзенінің жайылмасындағы ұсақ жапырақты тікенді ормандарды, құрғақ шалғындарды, әр түрлі шөпті-құмды, бұталы – селеулі, бетеге – селеулі далаларды, азғантай батпақтанған көлді елестетеді.
Терсек (12947) Дала-Бике өзенінің аңғарындағы тікенді қарағайлы орман, бетеге – селеулі далалардың аймақтық беткейлері, әр түрлі шөпті -бұталы – селеулі, бетеге-селеулі далалар жатады.
Учаскелер бір бірінен 9 км –ден 14 км-ге дейінгі қашықтықта орналасқан.
Курстық жұмыстың мақсаты. Наурызым қорығының көпшілік жері орманды жерлерден тұрады. Сондықтан бұл тақырыпты зерттеу маңызды.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1.Наурызым қорығының қорғауға алынған өсімдіктері
2. Наурызым қорығына жалпы сипаттама
3. Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің түрлері
4. Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктері
5. Наурызым қорығындағы өсімдіктердің дәрілік қасиеттері
Курстық жұмыста қолданылған зерттеу әдістері – оқылған әдебиеттерде шолу жасау, түсіндіру, бақылау – байқау т.б. зерттеу әдістерін пайдаландым. Зерттеу тақырыбына қатысты әдебиеттерді, дидактикалық нұсқауларды зерделеу, талдау.
Пайдаланылған әдебиетер
1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998
2. Құлжабаева Г.Ә.Қылқанжапырақтылар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010
3. Құлжанова Н.А, Құрманова С. Е, Садырбекова Н.Қ. "Орталық Қазақстан облысының өсімдіктері мен жануарлары”
4. Дарбаева Т, Отаубаева А, Цыганкова Т. "Батыс Қазақстан облысының өсімдіктер әлемі” Орал 2003.
5. Жақыпов Б.Ө. "Қазақстан табиғаты” ІІ том, Алматы 2009.
6. " Ол кім Бұл не” энциклопедиясы
7. Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
8. Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы :
9. Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 18 том
10. Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959,
11. Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006.
12. Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Ағаштар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 -
13. Табиғатты қорғау М.Мәметқазиев, Қ.Сыбанбаев, Қайнар, Алматы 1990
14. 4. Қазақстан өсімдіктерінің қазақша, орысша, латынша атаулар сөздігі
15. Арыстанғалиев С.А. Рамазанов Е.Р. Қазақстанның өсімдіктері, - Алматы 1997 жыл
16. Общая биология Москва Просвешение 1983
17. Өсімдік – табиғат қазынасы Әлімқұлова Алматы. Қайнар
18. Молдабергенов А. Атамекен. Алматы, Қайнар 1983
        
        Жоспар
Кіріспе.......................................................................................................................3
1 Наурызым қорығының қорғауға алынған өсімдіктері
1.1 Наурызым қорығына жалпы сипаттама..........................................................4
1.2 Наурызым ... ... ... ... ... Тәжірибелік бөлім
2.1 Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктері.........................................................................................................15
2.2 Наурызым қорығындағы өсімдіктердің дәрілік қасиеттері.........................18
Қорытынды ...........................................................................................................25
Пайдаланылған ... ... ... Мәртебесі: республикалық мағынасы бар табиғатын қорғау және ... ... ... ... ... ... аумақ.
Жалпы сипаттамасы: Наурызым қоры үш учаскеден тұрады. Орталық учаскесін (1 39714 га) ... ... ... - ақ ... ... орманы, қайыңды орманды жыра өзектер мен көк теректер қоршаған тұщы және ащы ... (38720) ... - ... ... ... ұсақ ... тікенді ормандарды, құрғақ шалғындарды, әр түрлі шөпті-құмды, ... - ... ... - ... ... ... ... көлді елестетеді.
Терсек (12947) Дала-Бике өзенінің аңғарындағы тікенді қарағайлы орман, бетеге - селеулі далалардың аймақтық беткейлері, әр ... ... ... - ... бетеге-селеулі далалар жатады.Учаскелер бір бірінен 9 км - ден 14 ... ... ... ...
Курстық жұмыстың мақсаты. Наурызым қорығының көпшілік жері орманды жерлерден тұрады. Сондықтан бұл тақырыпты зерттеу ... ... ... ... ... ... ... алынған өсімдіктері
2. Наурызым қорығына жалпы сипаттама
3. Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің түрлері
4. Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің ... ... ... ... өсімдіктердің дәрілік қасиеттері
Курстық жұмыста қолданылған зерттеу әдістері - ... ... шолу ... ... бақылау - байқау т.б. зерттеу әдістерін пайдаландым. Зерттеу тақырыбына қатысты әдебиеттерді, дидактикалық нұсқауларды зерделеу, ...
1 ... ... ... ... ... Наурызым қорығына жалпы сипаттама
Мәртебесі: республикалық мағынасы бар табиғатын қорғау және ғылыми мекеме мәртебелі ерекше ... ... ... ... Наурызым қоры үш учаскеден тұрады. Орталық учаскесін (1 39714 га) ... ... ... - ақ ... ... ... ... дала өзені, даланың әр түрлі түрлері (әр түрлі шөпті-құмды, бұталы - селеулі, бетеге - селеулі), ... ... жыра ... мен көк ... қоршаған тұщы және ащы көлдер.
Сыпсың (38720) Наурызым - қарасу өзенінің ... ұсақ ... ... ... ... ... әр түрлі шөпті-құмды, бұталы - селеулі, бетеге - ... ... ... ... ... елестетеді.
Терсек (12947) Дала-Бике өзенінің аңғарындағы тікенді қарағайлы орман, бетеге - ... ... ... беткейлері, әр түрлі шөпті -бұталы - селеулі, бетеге-селеулі ... ... бір ... 9 км - ден 14 км-ге дейінгі ... ... ... ... 6 ... ... әзірленген, табиғат мұражайы бар.
Наурызым қорығы - Қостанай облысы Наурызым және Әулиекөл аудандарында орналасқан мемлекеттік қорық. 1931 жылы ұйымдастырылған (320 мың га), 1966 жылы ... ... (87,7 мың га), ... ... Оған ... ... 4,7 мың га), Сыпсың (көлемі 7 мың га) және ... ... 37,2 мың га) ... ... мен ... Ақсуат, Сарымойын көлдері енеді. Олардың үлесіне бетегелі-жусанды 5 мың га тың ... дала ... ... ... ... ... ... қысы - суық, ызғарлы; жазы - ыстық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 - 250 мм. ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктердің 700-ге жуық түрі (қарағай, қайың, көктерек, тобылғы, тал, мойыл, қырыққұлақ, т.б.) ... ... ... ... бай: ... ... астам, құстардың 250-дей, қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың 3 және ... 10-ға жуық ... ... ... ... ор қоян, елік, борсық, түлкі, суыр, т.б. мекендейді. Қорықтан аққу, безгелдек, дуадақ, ақ сұңқар, тарғақ сияқты саны ... ... ... бара ... ... ... болады. Бұл аймақта су көздерінің мол болуы ... жыл ... ұшып ... ұя ... ... береді. Қорықта "Табиғат мұражайы" жұмыс істейді.[1]
1934 жылы ұйымдастырылған. Бұл Қостанай облысының Наурызым ауданында орналасқан. Мұның аумағы 191,4 мың ... ... алып ... ... ... ... бар, бетегелі тың дала корғауға алынып зерттелуде, бұл көлдердің жағасында бұрыннан шоқ-шоқ карағай ... ... ... ... ... ... мен Тірсек орманы да кіреді. Ең оңтүстіктегі cop топырақта қарағай сирек ... ... cop ... алуан түрлі кайың ағаштар, тек Қиыр Шығыста ғана кездесетін малиус боката ... ... ... өседі. Табиғат жағдайының әртүрлілігіне байланысты, таяу жатқан аз ғана ... ... мен ... ... әр ... ... Мұнда даланы, орманды және суаттарды мекендейтін жануарлар кездеседі. Поляр фауналары мен флораларының өкілдері жылылықты ... ... және ... ... жерсініп кеткен. Онда түяқтылардан қабан, елік, кеміргіштерден суырлар, ақ қояндар және жыртқыштардан қарсақ, түлкі, борсық, ... ... ... ... ... 42 ... құстардың 60-тан астам түрі, балықтың 6 түрі, 687-ге жуық өсімдік түрі ... ... ... ... ... ... мен үйректер қаптап жүреді
Наурызым қорығы - Қостанай ... ... және ... ... ... ... қорық, Ол Қостайдан 190 км. оңтүстікке қарай Торғай жырасындағы ғажайып жер, оған ... ... және ... орман алқаптары кіреді. Соңғы шатқалдың айтарлықтай бөлігін ғажайып Наурызым орманы алып жатыр.
Науырзым мемлекеттік табиғи қорығы Қазақстанның ертеден келе ... ... ... ол 1931 жылы ... ... ... алаңы 1914,0 мың гектарды құрайды. Әкімшілік жағынан ... ... ... ... мен ... аудандарында орналасқан. 2002 жылы Қазақстан Республикасының Үкіметі Науырзым қорығын номенация құрамында Бүкіләлемдік мәдени және табиғи мұрасы ... ... ... ... Науырзым қорығының үстінгі қабаты жасы және құрамы әртүрлі геологиялық ... ... ... ... ... жануарлар әлемі, ала-құла, топырақ өсу жабылғысы калыптасады.
Қорық аумағы үш телімнен тұрады - Науырзым, Тірсек және Сыпсын, олар ... ... ... ... экожүйесін ұсынады. Қорық флорасы 687 жоғарғы өсімдіктер түрінен тұрады. Бұл дала жері үшін ... 3 есе ... ... ... төбе ... ... құм ... қордың ең үлкен орман алқабы Науырзым бор 16 мың гектар алқапта орналасқан. ... ... ... ... ... ... қоқыстар азайтылып, қайын және көктерек ағаштарымен дала телімдерімен аумастырылады. ... ... ... дала көк ... ... Орман шабындықында ашық-сары түс адонистер, ал саз телімдерінде иіліп тұрған қызғалдақтар және екі ... ... ... ... Мамыр айының басында ідемі Шренк қызғалдағы шығады, ойпаң жерлерде нәзік-қызғылт түспен дала ... ... ... ... ирис және ... да ... ... бастайды.
Қарағай ормандарын ежелгі деуге болады, себебі оның қалпы әлі күнге ... ... ... ... Ресей қайыңдары сияқты жіңішке болмаса да әсем, тұзды көлдің ... ... да ... Бұл ... ... түрі - қырғыстан қайыңы - Солтүстік Қазақстан эндемикі. Ол ... ... ... аса ... емес ... ... және де әлемнің басқа еш бір бұрышында кездеспейді. Наурызым қорығының эмблемасы - сықырмалы аққу. Сонымен ... ... ... ... бола ... ... бұл ... оның 30 жұбы мекендейді. Қорықтағы ең әсем аңдар, Наурызым қорығының сәні - ... ... ... ... ... Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің түрлері
Қарағай - еліміздің таулы аймақтарында бірнеше түрі ... ... ... ... Солардың бірі Наурызым қорығында кездеседі. 500-600 жылға дейін өмір сүреді. Ең биік түрлері 50-60 метрге жетеді. ... емес ... ... ... ... ... түсі ... қарай сары, көкшілдеу, жасыл және қою жасыл болады. Қарағай сондай-ақ тез өсетін қылқанжапырақтылардың бірі. Жер ... ... аса түрі ... оның ... шақты түрі көгалдандыруда қолданылады. Олардың ішінде бұтағы тік өсетін және жайыла өсетін түрлері де бар. Өсе келе ... 6-7 ... ... ... ... немесе өзге ағаштардан арақашықтығы кем дегенде 5-6 м болуы керек. Оның барлық түрі бонсай жасап өсіргенге ыңғайлы. Жай және тез ... ... бар. ... екі ... ... "тау қарағайы" деген түрі бар. Көгалдандыруда оларды түрлі композицияларға қолдануға болады. Қарағайдың қылқанымен қоса, өте жиі ... ... де өте ... Осы ... ... үшін ... ... қолөнер бұйымдарына қолданып жатады. Қарағайдың ағашы мықтылығымен және қаттылығымен ерекшеленеді. Оны кеме құрылысында, авиацияда, теміржолда және ... ... ... ... ... ... көп ... болады.Одан скипидар мен канифоль алынады. Канифольді сүргіт және лак дайындауда қолданады. Қарағайдың бүршіктері, эфир майы және шайыры бронхит, өкпе ... ... ... ... С ... ... және алдын-алу үшін қолданады. Қарағайдың қара майын тері ауруларына жақпа май ретінде ... ... ... ... ... қайың (Betula Pendula, Betula alba) - қайың тұқымдасына жататын ағаш.
Қазақстанның Тобыл - Есіл, Ертіс ... ... ... ... Жем, ... алабында, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында өсетін 15 түрі бар.[2] Ең көп тараған түрі - сүйелді ... (B. ... Оның ... 20 ... 30) ... ... ... 60 - 80 см-ге дейін, қабығы ақ түсті. Жапырағы сағақты, жиегі ара ... ... ... ... ... гүл шоғы ... ... бұтағының ұшында жетіледі. Аналық гүл шоғының жасыл түсті сырғалары, аталық сырғасына қарағанда едәуір қысқа болады, олар көктемде ағаш бүрінен ... ... ... бір ... ... жарып, гүлдейді. Жемісі - ұсақ жаңғақша (оның ұзындығы 1,5 - 4 мм). Тұқымы тамыз - ... ... ... ... егіс ... орман алқабы үшін және елді мекендерді көгалдандыру, әсемдік үшін саябақтарда көшеттерінен немесе ... ... ... ... ... және жиһаз жасау үшін, жас жапырағы мен бүрі және оның діңінде өсетін қайың қара саңырауқұлағы (чага) медицинада және ... ... ... ... тіліп, одан ағатын шырынды ішуге болады. Қайың шырынында 20%-дай қант, кальций оксиді және хош ... ... бар. Оны ... ... ішек ... түсіретін, қан тазартатын дәрі ретінде пайдаланады. Қазақстанда өсетін жуансырға Қайың (B. crassіjulіs), қызыл Қайың (B. kіrghіsorum), талас Қайыңы (B. ... және ... ... (B. ... - ... ... 3 түрі өте ... кездесетін болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның енгізілген.
Қызыл қайың
Қызыл қайыңның жалғыз Отаны бар, ол -- Қазақстан. Бұл сирек ... тал ... өзге ... ... ... Қазақстанның өзiнде Алматы облысындағы Текес пен Байынкөл өзендерi аңғарында ғана ... ... бұл түрi ... ... ... ... ... қарамастан, жыл сайын ағаш ареалы тарылу үстiнде. Қызыл қайыңның тағдыры бүгiнде қыл ... ... те ... ... ол -- ... ауылы тұрғындарының негiзгi отын көзiне айналған. Биіктігі 2 -- 4 м, жалпақ жапырағының ұзындығы 3 -- 4 (5) см, ені 1,5 -- 3 см, ... ... ... ... ... сопақша (ұзындығы 1,8 см-дей, ені 0,7 см). Мамыр айында гүлдейді. Жемісі -- қанатты ... ... үшін де ... Тау ... ... ... ... егіледі. Ал Наурызым және Аманқарағай орманында өсетін өте сирек кездесетін Қызыл қайың қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.[1]
Ресми дерек ... ... ... он бес жыл ... ... қайыңның өсу аймағы 15-20 пайызға қысқарған. Айталық, 1990 жылы қайың ареалы 225 гектарды құраса, бүгiнде 180 ... әзер ... (лат. Pópulus ... -- ... ... тал ... ... ағаштар туысы. Діңі колонна тәрізді, биіктігі 35 метрге, ... 1 ... ... ... қабығы жылтыр. Оның түсі жасыл-сұртүсті. Жапырақтары дөңгелек келген, сәл иректі, сағаты ұзын, жас ... ... ... ... бар. ... және тамырымен көбейеді. Қошқыл түсті қылқан жапырақты ормандарда, кесілген, күйген орман орнында, шоқ ... ... ... ... өзен ... мен ... ... өседі. Әдетте, 80-90 жыл (кейде 150 жыл) өмір сүреді. Жұмсақ келген ақ ағашын қағаз, сіріңке, токарлық бұйымдар, сондай-ақ бөшке ... ... ... ... ... саналады.
Тобылғы (Spіraea) - раушангүл тұқымдасына жататын көп жылдық бұта. Қазақстандағы далалы, таулы жерлерде өсетін 10 түрі бар. ... 15 - 200 см. ... ... ... ... тәрізденіп тілімделген, жиектері ара тісті иректелген немесе бүтін болады. Гүлі қс ... ... саны 10, ... - 5, ақ ... хош иісті. Гүлдері қалқанша, шатырша, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр - шілде айларында гүлдеп, тамызда ... ... ... - ... ... ... ... үшін өсіреді. Балды өсімдік, жақсы мал азығы. Құм тоқтату үшін үй шаруашылығында пайдаланылады. [1]
Мойыл (Padus) - раушангүлділер тұқымдасына ... ... және ... ... барлық аймақтарында таралған. 2 түрі бар. Жиі кездесетін түрі - кәдімгі ... (Padus ... Оның ... 10 - 17 метр, бұтақ шоғыры қалың, жайқалып тұрады. Жапырағы сопақша, кезектесе орналасқан, жиегі ара тісті. Гүлдері ұсақ, ақ, ... ... ... 8 - 12 см-дей болатын ... ... ... ... сүйекті, қоңыр, қызғылт, қара түсті. Мамыр - маусым айларында гүлдеп, шілде - тамызда жеміс салады. Мойылдан бояуыш зат және ... ... ... Балды және әсемдік өсімдіктер. Сүрегі мықты, ағаш өңдеу шауашылығында қолданылады. Жемісімен құстар қоректенеді. Мәдени ... де ... (лат. ... -- жабайы өсімдік. Қазақстанда тау Шренкі шыршасы өсетін жерлерде көп ... ... ... ... қою ... ішек ... ... қолданылады.[1]
Кәдімгі қырыққұлақтар (Polypodiaceae) - жоғары споралы өсімдіктер. Жер шарында кең тараған, әсіресе, тропиктік ... жиі ... ... ... ертедегі триас кезеңінің қабаттарынан табылған 50-ге жуық туысы, 1500-дей түрі белгілі. Қазақстанда 14 туысы, 27 түрі ... ... ... вайя деп атайды) жуан, етті тамырларының жоғарғы жағында екі қатар болып орналасады. Олардың сыртын ... ... ... жапқан. Бұл тұқымдастың өзіне тән ерекшелігі эллипс немесе домалақ сорустары (жабынсыз) жапырақ тақтасының төменгі жағында ... ... 13 - 14 ... қабықты клеткалар мен саңылаудан тұрады. Осы саңылауы (стомий) арқылы споралары шашылады. Спорангийлерінің аяқтары екі қатар орналасқан клеткалардан құралады. Бұл тұқымдасқа ... ... ... деп ... Бұлар өсімдіктердің діңінде, бұтағында, кейде тіпті ағаштың ұш жағында өз бетінше қоректеніп өседі. Эпифиттердің осы ... ағаш ... ... арттырады. Сондықтан өсімдіктердің эпифиттер орналасқан бөлігінде бактериялар, саңырауқұлақтар мен әр түрлі жәндіктер жиналады. Мысалы, кейбір қырыққұлақтардың тамырында ... ... ... үйірі, оларды әр түрлі жағдайлардан (ірі жануарлардың қоректенуіне жол бермейді) қорғайды.
Балқарағай (лат. Lárix) -- ... ... ... ... жапырақты биік ағаш. Қазақстанда Алтайда, Тарбағатай және Сауыр тауларында өсетін бір ғана түрі -- ... ... (Lárix ... бар. Оның ... 30 м-дей, діңінің диаметрі 175 см-ге жетеді. Ине ... ... ... ... ... ұзындығы 3 - 4 см, ені 1 - 1,5 мм, ... ... ... ... ... -- қос ... бір үйлі өсімдік. Аталық бүрі сопақша шар тәрізді, ақшыл, сары түсті. Ол жапырақсыз қысқа өркенде өніп, ... ... бүрі ... ... қызғылт, жасыл түсті, негізгі діңінде пайда болады. Жел ... ... ... ... ... ... ... бүрімен қатар піседі. Дәні сарғыштау, күңгірт жолақты болады. 15 - 20 жылдан ... ... бере ... 300 - 500 жыл ... ... ... тез ... жарық сүйгіш, суыққа, ыстыққа, күшті желге төзімді болғандықтан Оның сүрегінен қағаз және спирт, қабығынан илік зат, бояу, ал қылқанынан ... эфир майы ... ... Қарағайы Самырсын қарағай жаңғағыҚарағайКәдімгі Қарағай ... ... ... ... ... ... ... ... ... қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктеріҚарағай (лат. Pіnus) -- ... ... ... ... ... ... жапырақты ағаш, кейде бұта.
Бұл ағаштардың биіктігі 35 м-дей, діңі ... ... ... ... ... келеді. Қабығы үгілмелі, қызыл қоңыр түсті, бұтағында жарықтары болады. Жапырағы (инесі) 2 - 5-тен ... ... ... ... ... Бүрі 2 - 3 жылда піседі, оны жеуге болады. Мамыр айында гүлдейді. Аталық гүлі ... сары не ... ... ... бүрі жас ... ... 2 - 3-тен орналасады, 2 жылда пісіп жетіледі. Тұқымы - қара, не сұр түсті; қанатты кейде ... ... ... ағашы 300 - 500 жыл жасайды.
Еуразияның қоңыржай және субтропиктік ... мен ... ... ... 100-ге
Күтімі
Жас көшетін ашық күн көзіне, құнарлы топыраққа отырғызу керек. Жыл сайын көктемде қалқанжапырақты ағаштарға арналған минералды заттармен қоректендірген жөн. ... ... ... ... қылқанының түсі қанық болады. Кейбір жұмсақ қылқанды түрлері қысқы суыққа шыдамсыз ... және ... ... ... - ақ түсті қабығымен ерекшеленетін әдемі ағаш. Өмір сүру ұзақтығы - 100-150 жыл. Ол ... ерте ... ... кеш ... ... ... Табиғатта қайыңның 140 түрі бар. Елімізде оның көптеген түрлері кездеседі. Ең кең ... түрі - ... ... ... ... ... және ... қорықтарында қарағай, көктерекпен бірге қайыңның "үлпек қайың" деп аталатын түрі өседі. Қайың ағашының бұтағы мен діңі ... әрі ... ... ... ... жиектері ара тісті. Қайың сәуір, мамыр айларында гүлдейді. Гүлдері сырға секілді. Күзде ерекше сары ... ... ... ... саябақтарға көрік беріп тұрады. Қайыңның барлық түрі өте тез өседі және оңай ... ... ... деп ... Әдемілігіне бола жолдың екі жағалауына, тіпті бақ ішіне қатар-қатар бірнеше түбін бірден егеді. Қайың өзгеше сұлулығына бола ақындардың өлең-жырларына жиі ... ... ... ... ... да көрікті бойжеткендерді аққайыңға теңеп жатады.
Қолданылуы
Қайыңның бүршігі мен жапырағында, гүлі мен ... ... және ... мен ... ... ... бар. Оның ... мен жапырақтарының құрамында эфир майы, қара май, флавоноидтар, ... мен С ... бар. ... сусын ретінде пайдаланады. Қайыңнан жоғары сапалы шаңғы мен шере ... Тез ... ... ... аз ... Жанғыштық қасиеті жоғары болғандықтан, отын ретінде пайдаланады.
Күтімі
Көп күтімді қажет етпейді. Жас көшетін ... ... ... өсірсе, діңі тік әрі әдемі болып өседі.[4]
Көбейтілуі
Қалемшелеу арқылы оңай ... ... ... ... ... өсімдік. Қазақстанның таулы аймақтарында кездеседі. Жер шарында он бір мыңға жуық түрі ... ... және ... гүлі ... үйде ... ... көп ... етпейді, кез келген жағдайда жақсы өседі. Табиғаттағы қырыққұлаққа қарағанда үй жағдайында өсірілетіндерінің жапырақтары әдемі болып келеді. Жапырақтары ... ... ... ирек, жылтыр түрлері де бар. Қырыққұлақ - ... ... ... ... ... жапырақ астындағы споралары арқылы көбейеді. Үй жағдайында жеңіл ... ... бірі - ... де, ... да жақсы өседі. Бірақ тіке түскен күннің көзіне қоюға болмайды. Көлеңкеге де шыдамды.
Жылуы
Қыста 15ºС төмен ... ... ... жиі ... ... ... Қыс мезгілдерінде суғару азайтылады.
Ылғалдылығы
Жоғары ылғалдылықты қажет етеді, сондықтан күніне бір рет су ... ... ... ... ... жапырақты өсімдікке арналған тыңайтқышпен екі аптада бір рет қоректендіріп тұру ... ... ... өрмекші құрты, кене, өсімдік биті секілді зиянкестердің әсерінен ауырады.
Көбейтілуі
Споралары және түбін бөлу арқылы көбейтіледі
Мойыл (Padus) - раушангүлділер ... ... ... және ... ... ... аймақтарында таралған. 2 түрі бар. Жиі кездесетін түрі - ... ... (Padus ... Оның биіктігі 10 - 17 ... ... ... ... ... ... Жапырағы сопақша, кезектесе орналасқан, жиегі ара тісті. Гүлдері ұсақ, ақ, кейде қызғылт түсті, 8 - 12 ... ... ... гүлшоғырына топтанған. Жемісі сүйекті, қоңыр, қызғылт, қара түсті. Мамыр - маусым айларында гүлдеп, шілде - ... ... ... ... бояуыш зат және дәрілік препараттар алынады. Балды және әсемдік өсімдіктер. Сүрегі мықты, ағаш өңдеу шауашылығында қолданылады. Жемісімен құстар қоректенеді. Мәдени ... де ... ... ... ... ... Кәдімгі шырша, қарағай секілді биік болып өседі. Табиғатта 80 метрлік алып ... да ... ... ... тереңге бойлап жайылады. Сондықтан да оны сел, көшкін жүретін ... ... ... ... ... ... әр мезгілде түсіреді. Сібірлік балқарағай қылқанын қазан айының екінші жартысында түсірсе, американдық балқарағай ... ... ... Балқарағай ерте көктемде, қылқаны шыққан уақытта гүлдейді. Гүлі деп қызыл, сары түсті әдемі бүрлерін ... екі үйлі ... ... ... ... бүрі - ... ... түсті болса, аналығы - қызыл, күлгін, сары түсті. Ол тез өсетін және ұзақ өмір ... ... ... ... Туысында 20-ға жуық түрі бар. Оның ішінде еуропалық балқарағай суыққа шыдамсыз ... ... Ал, ... ... ... ... өсіріледі. Олар көктемгі үсікке, қысқы суыққа өте төзімді. Балқарағайдың барлық түрлерінің ... ... және т.б) ... ... ... өседі. Арнайы жалғанбалы түрлері де бар. Бірақ, жалғанбалы ... ... ... ... мықты болғандықтан құрылыста, химиялық өндірістерде кеңінен қолданылады. Кәрі балқарағайдың діңінен шайырды көруге болады. Оны кір жуғанда сабын ретінде қолданған. Ежелгі рим мен араб ... ... дәрі ... ... ... ауыз ... ... тазартып, қызыл иекті нығайтады. Ағаштың қабығы да ... ... Одан тері ... эфир майын және тоқыма бояуларын алған.
Күтімі
Балқарағай -- жарықты сүйетін ... ... жері ... әрі кең ... ... Жаз кезінде мол суғаруды қажет етеді.[2]
Көбейтілуі
Тұқымын себу және қалемшелеу арқылы көбейтеді.[2]
2.2 Наурызым қорығындағы өсімдіктердің дәрілік қасиеттері
Қарағайдың биіктігі 40 ... ... ... айларында гүлдейді. Дәрі жасау үшін оның бүршіктерін, жас бұтақтарын, қылқандарын (хвоя) жинайды. Қарағай ... ... эфир ... илік, ащы заттар, фитонцидтер, крахмал, минералды тұздар бар.
Жапырақтарының құрамында эфир майлары, Р, К, В1, В2 дәрумендері, ... ... илік ... ... ... ... ... ай-дайтын, қақырық түсіретін, мик-робтарды жоятын қасиеттері бар. Осыған байланысты бүршіктердің тұнбасы тыныс жолдарының қа-бынуын, тұз байланғанда, рев-матизмді, тері ... ... үшін ... Сонымен қатар бүйректе және қуықта құм, тас пайда болғанда да қарағай бүршіктерінің шипалық қасиеті бар деп саналады.
Қарағайдың бүрлерінен (шишки) тұнба ... тері ... ... ... шемен ауруын, ревматизмді емдейді. Спиртті тұнбасын өкпе ауруын емдеу үшін пайдаланады.
Ревматизм ауруын емдеу үшін оның ... ... ... ... ... және ... тәсілі. Қарағай бүршіктерінің 10 грамын 1 стакан қайнап тұрған суға ... ... ... ... да, 2 ас ... ... 3-4 рет ішеді. Булау жасау үшін жас бұтақтары мен жапырақтарынан 50 грамнан алады да, 1 ... ... суға ... 30 ... ... ... суға ... пайдаланады.
Қайың шырыны -- көктем кезінде қайыңның сабағын бойлап ағатын тәтті шырын. Мұның құрамында 2 проценттей қант бар. Бір ... 60 ... ... ... ... оны ... жаратуға немесе 65 процент қанты бар сироп ... ... ... ... (Березовица) - ежелгі сақтар заманынан бері белгілі сусын. Көктемде қарт қайындардан ... алып ... ... ... тамақ өнеркәсібі шығаратын түрлері көбіне қант пен консерванттар қосылып дайындалады.
Қайыңның бүршігі мен ... гүлі мен ... ... және ... мен ... емдік қасиеттер бар. Оның бүршіктері мен жапырақтарының құрамында эфир майы, қара май, флавоноидтар, сапониндер мен С дәрумені бар. Шырынын ... ... ... ... жоғары сапалы шаңғы мен шере жасалынады. Тез шіріп кететіндіктен құрылыста аз қолданылады. Жанғыштық қасиеті жоғары болғандықтан, отын ... ... ... ... нулы-сулы, тоғайлы жерлерінде (ашық далаларда да) кездесе береді. Осы топталып өсетін ағаш келе-келе қатайып, темірдей берік ... және ... ... ... ... ... Тобылғының майы теміретке сияқты жараға жағуға емдік қасиеті өте ... және тіс ... ... ретінде де қасиеті сол - ... ... ... ... тәспі, моншақтар жасалынады. Уақытысында алынған тобылғы жүздеген жылдарға сыр бермей, сынын да сырын да жоғалтпайды, өміршең. Тобылғыны қамшыға ... ... ... ... айы. Осы мезгілде өсімдіктердің жер анадан нәр алу мерзімі (мұсылманша оразасы басталады) толықтай тоқталады, міне осы кезде оны Жаратқан Иеге ... ... ... ... ... ... ... сүртіп, күннің көзі, желдің лебі тимейтін көлеңкелі жерге кептіреді. Осыдан кейін ғана ол қамшыға сап жасауға қолданылады. Неден істелінсе де ... ... ... ... өлшенеді. Тобылғы дайындауға бара жатқанда былай дейді екен:
Самырсын (лат. Abіes), майқарағай -- қарағай тұқымдасына ... көп ... ... ... ағаш. 40-тан астам түрі белгілі, негізінен Солт. жарты шарда өседі, ... ... ... ... ... ... түрлері де бар. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) мен Талас Алатауында, Батыс ... ... ... 2000 м-ге ... ... белдеулерде өсетін 2 түрі: Сібір Самырсыны (A. sіbіrіca) және Ақ қарағай (А. semenovіі) бар. ... ... 35 м-ге, ... ... 55 ... дейін жетеді. Қылқан жапырақтары таспа пішіндес, ұзындығы 4 см-дей. Аналық тұқым бүрі жасыл не ... ... ... гүлі ... ... ... ... ұшында орналасады. Жетілген тұқым бүрлері цилиндр тәрізді, қошқыл не қоңыр түсті, бірінші жылы піседі. Тұқымы төңкерілген жұмыртқа ... ... 8 -- 10, ені 8 ... ... ... Самырсын 200 жылдай өмір сүреді. Самырсынның діңі жұмсақ, жеңіл, ол ... ... ... ... ... ... лак, бояу өндіру үшін қолданылатын май болады. Қабығынан шайыр алынады, сағызы (живица) желім ретінде, қылқаны медицинада майқарағай ... алу үшін ... ... -- ... ... ... бірақ мәдени түрде өсіру үшін ылғалды және салқын климат керек.
Медицинада қайың жапырақтары, қайың шырыны, қайыңның қабығы мен қайың бүршігі жиі ... ... ... адам ... ... ... толассыз.
Әңгімемізді қайың қабықтарының пайдасынан бастайық. Ағаш қабықтарының құрамында адам ағзасына пайдасы мол ... бар. ... ... ... ... ... де осы бір қабықтардан жасалған.
Қайың қабықтары, әсіресе, жүрек ауруларына шипа. Ал сіз ... ... ... ... ... не ... ... жапырықтары ревматизм мен радикулитке ем бірден-бір дауа. Тек ... ... ... ... ... ... жапырақты ауырып жатқан жеріңізге басасыз да, бір сағаттан аса уақыт ұстап тұрасыз. Тағы да айта ... ... бұл ... жасау үшін мамыр айы мен маусымдағы жапырақтарды пайдалану керек. Жаз ... ... ... ... ... жоғалта бастайды.
Сонымен қатар, қайың жапырақтарынан жасалған тұнбамен шаш жууға да болады. Ол шаштың ұзын болып өсуіне және ... ... ... ... ... ... ... қосып суға түссеңіз, айтарлықтай тынығып қаласыз.
Қайың сыпырғысы жайында сөз қозғау моншада қыздырынып тұрып бу ... ... үшін ... ... ... ... ... сыпырғылар адам денсаулығына айтарлықтай пайдалы. Ақ қайың "көз жасы" дегеніміз оның сөлі. ... және ... ... ақ ... қабығын пышақпен тілсе шырын ағады. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... алдын - ала ... алу ... ... мұны " ... сауу " деп ... ... ... Байжігіт "Қайың сауған" атты тамаша күй ... Ел ... күн ... жұрт ... ауыр індетке ұшырағанда, бір балгер халықты жинап, қайыңның шырынын ... ... ... дауа ... ... үйретеді." Сөйтіп, бір ауыл халқын қайыңның сөлі ... алып ... ... деген аңыз бар."Қайың сауған ақ ... жылы " ... ... ... 1723 ... "Ақтабан шұбырындағы" жұт кезінде жұртқайың ағашының қабығын сыдырып, бетіндегі ... ... жыл ... ... деген атаққа ие болған. "Қазақ ... ... ... ... ... деген мәтел тарихи жағдайға ... ... ... сөлі - аса ... сусын. Оның дәмділігі, шөл қандырар қасиетін былай қойғанда әртүрлі ауруларға қарсы шипалық ... бар ... ... сөлін қалай алуға болатындығын білдім. Ақ қайыңнан ... 2 - 3 литр ... ... ... Аса ірі ... ... 7 ... дейін шырын береді ... ... ... ... ... магний, мырыш және темірдің көптеген қатарлары бар. Көктемгі шырын құрамында 20 пайызға жуық қант болады, одан тәтті сусын ... ... ... ... өкпе ... жөтелген, сырқат адамдарға қайың шырынын ішкізіп жазған. Тек өкпені ғана емес, жазылмай жүрген жараны, буын ауруларына қолданады. Қайың шырыны ... қан ... сулы ... ... ... көз ... қарсы пайдаланылады, сонымен бірге асқазан, бауыр, бронхит, ... бас ... ем ... ... ... ... ... жақсы сақталуы үшін оны бөтелкеге құйып, оған 2 шай ... қант ... ... ... ... ... керек. 1 литр қайың шырынына 125 грамм қант пен 5,5 грамм лимон қышқылын қосып, банкіге ... ... бір ... алу ... ... ... болу үшін ... екі күннен артық сақтауға олмайды. Қайың шырынын күніне 1 стаканнан үш рет ас ... ішу ... сөлі адам ... үшін ... дәрі ... дәлелденді. Ақ қайыңның шырынынан дайындалған тәтті сусындардың тіс ауруын болдырмауға таптырмас ем екендігі анықталды. ... ... ... ... ... ... ... ұйқысыздығы жойылып, шаршағаны басылып, жүйке жүйесі жақсаратындығы тәжірибе арқылы ... ... ... адам ... ... ем.
Қайың шырынының пайдасы туралы оқып білгеннен кейін, үй - ішімізбен қайың ... ... Бір ай ... ... ... ішкеннен кейін, әжем маған . Осыдан кейін менің қайың шырыны адам ... көп ... ... ... ... ... пайдасы зор екенін білдім.
Ақ қайың қабығы
Қайың жапырағы
Қорытынды
Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің халық арасындағы пайдасы мол. Мысалы: ... ... 40 ... ... ... айларында гүлдейді. Дәрі жасау үшін оның бүршіктерін, жас бұтақтарын, қылқандарын (хвоя) жинайды. Қарағай бүршіктерінің құрамында эфир ... ... ащы ... ... ... ... тұздар бар.
Қарағай бүршіктерінің несеп ай-дайтын, қақырық түсіретін, мик-робтарды жоятын қасиеттері бар. ... ... ... ... ... ... қа-бынуын, тұз байланғанда, рев-матизмді, тері ауруларын емдеу үшін қолданылады. Сонымен қатар бүйректе және қуықта құм, тас ... ... да ... ... ... қасиеті бар деп саналады.
Тобылғы қазақ жерінің нулы-сулы, тоғайлы жерлерінде (ашық далаларда да) ... ... Осы ... ... ағаш ... қатайып, темірдей берік болады және ыстық-суыққа төзімді, судан қорықпайды, жарылмайды. Тобылғының майы теміретке сияқты жараға жағуға емдік ... өте ... және тіс ... ... ... де ... сол - ... бактерияларды жояды. Тобылғыдан тәспі, моншақтар жасалынады. Уақытысында алынған тобылғы жүздеген жылдарға сыр бермей, сынын да сырын да ... ... ... ... ... ... қайыңның қабығы мен қайың бүршігі жиі қолданылады. Осылардың барлығының адам денсаулығына деген пайдасы толассыз.
Әңгімемізді қайың қабықтарының пайдасынан бастайық. Ағаш ... ... адам ... ... мол ... бар. ... толтырып тұрған емдік дәрілер де осы бір қабықтардан жасалған.
Пайдаланылған әдебиетер
* : Ұлттық энцклопедия / Бас ... Ә. ... - ... Бас ... 1998
* ... Г.Ә.Қылқанжапырақтылар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010
* Құлжанова Н.А, Құрманова С. Е, Садырбекова Н.Қ. "Орталық Қазақстан ... ... мен ...
* ... Т, ... А, ... Т. ... Қазақстан облысының өсімдіктер әлемі" Орал 2003.
* Жақыпов Б.Ө. "Қазақстан табиғаты" ІІ том, Алматы 2009.
* " Ол кім Бұл не" ... ... Г.Ә.; ... ... ... ... ... - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
* Шаңырақ : Үй-тұрмыстық ... ... :
* ... ұлттық энциклопедиясы, 18 том
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы -- 1959,
* ... ... ... Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006.
* Құлжабаева Г.Ә.; оқу-әдістемелік кешені, Ағаштар: Дидактикалық ... - ... 2010 -
* ... ... М.Мәметқазиев, Қ.Сыбанбаев, Қайнар, Алматы 1990
* 4. Қазақстан өсімдіктерінің қазақша, орысша, латынша атаулар ...
* ... С.А. ... Е.Р. Қазақстанның өсімдіктері, - Алматы 1997 жыл
* Общая биология Москва Просвешение ... ... - ... ... ... ... Қайнар
* Молдабергенов А. ... ... ... 1983

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың құқықтық режимі»19 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
"шалғын өсімдіктердің сапасын бағалау"4 бет
In vitro жағдайында стевиядан оқшауланып алынған жапырақ экспланттарының каллусогенез және морфогенез ерекшеліктері35 бет
SPSS көмегімен эксперимент алынған мәліметтерді өңдеу критерийлері9 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет
Атырау облысы топырағынан бөлініп алынған көмірсутегін тотықтырушы микроорганизмдерді зерттеу52 бет
Ағын судан бөлініп алынған гетеротрофты микроорганизмдерді идентификациялау32 бет
Банк несиелері мен қарызға алынған қаражаттардың есебі мен аудиті95 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь