Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы

Жоспар

Кіріспе

Негізгі бөлім:
а) Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы
б) ҒҰНДАРДЫҢ ШАРУАШЫЛЫҒЫ. ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫ
в) Ежелгі хундар туралы тарихи деректер және хундардың шығу тегі
г)Азиядағы хундар құрған мемлекет
д) Хундардың экономикасы және мемлекетті басқару дәстүрі

Қорытынды
Кіріспе

Ғұндар. Б. з. б. I мыңжылдықта казіргі Монғолияның оңтустігіндегі Ордостан Каспий өңіріне дейінгі Орталык Азияның ұлан-байтак кеңістігін тегі мен этникалық құрамы жөнінен әр түрлі тайпалар мекендеген.
Шаруашылықтың біртіндеп дамуы, тұрмыстың біршама ортақтығы, эт-никалық жақындык, саяси тәртіп факторы Орталық Азияда ертедегі таптық ірі бірлестіктердің құрылуына әкеп соқты. Олардың уакыты жағыиан алғашқылары сюнну (ғұндар) болды. Б. з. б. III ғасырдын аяғында кытай деректемелерінде пайда болган сюнну (гұн) атауы тегі әр түрлі таппаларды біріктірген және Тынык мұхит пен Солтүстік Қытайдан Алтай мен Жеті-суға дейінгі аумакта, ал кейіннен одан әрі батысқа да ара-түра таралып отырған саяси құрылымға катысты болды.
Сюнну этнонимінің мазмұны мен накты калай айтылатыиы әзірше айкын емес. Зерттеулердіңкөрсетіп отырғанындай, оныңежелгі кытайлыктранс-крипциясы гректер мен ертедегі орыс шежірелерінің фруна (труна) деген түріне тіреліп жатыр3. Орыс шежіресі Еділ мен Дунайдағы өздерінің сюн-нуларға сабактастығын сақтап калған ғұн-болғар ақсүйектерін сипаттай ксліп, оларды трунове, яғни трундар деп атайды. Егер осылайша, «трун» деген сөз бастапкыда «ғұн» тайиаларының ақсүііектеріне арналып аптыл-са, сюнну (хунну),яғнитрундар ғүндардеп саналмаіанын білдірмейді. Трун және ғүн терминдері бір ғана этникалык-саяси кауым жөнінде колданы-лған, олардың таралған аудандары әр түрлі болғанымен ғұн термині әлдек,-айда мол қауымды білдірді.
Ғұндардың жоғарғы билеушісін қытай авторлары шаныой деп атайды. Б. з. б. 206 жылы ғұн тайпаларын Меде шаньюй басқарды5. Меде билік ет-кен алғашқы жылдардың өзінде-ақ Қытайдың шекаралык аудандарына жорықтар жасап оған күйрете соқкы берді. Кескілескен күресте Мөде әскери-саяси куаты басым Хань әулетін сюнну-ғұндардың Ордостағы көшіп жүретін жерлерінен дәме етуден бас тартуға мәжбүр етті. Хань императоры Гаоцзу Мөденің алдында бас иіп, онымен «тыныштық және туыстык туралы шартқа» қол қоюға мәжбүр болды, бұл шарт бойынша ол шаньюйге өзінің ханшасын әйелдікке беруге және жыл сайын «сый-лық» ретінде салық төлеп тұруға міндеттенді, кейін ол салыкты үнемі төлеп тұрды.

Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы.
Шығыста Мөде «шығыс ху» тайпаларын бағындырды, ал оның құрамы-на, шамаыен алғанда, Керулен және Онон алкаптарында мекендеген сянь-би және ухуань тайпалары кіретін еді. Мөде батыста юеди (юечжи) тайпаларына карсы жорыктар жасады. Бұл кезде казіргі Кореядан Тибетке және Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейін созылып жатқан ау-мак ғұн шаньюйлерінің қол астына түсті, ал солтүстікте ғұн конфедераци-ясына біріккен тайпалар Байкалдан арғы оңтүстік аудандарға дейінгі ау-макты алып жатты.
Әдебиеттер тізімі
1. 1-том Алматы “Атамұра” 1996ж 245-248 б, 258-260 б.
2. Түрік халық тарихы Алматы “Білім” 1996ж 26-44 б.
3. Көне тарих 103-108 б.
Түркістан халық энциклопедиясы Алматы 2000ж 268-270
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім:
а) Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы
б) ҒҰНДАРДЫҢ ... ... ... ... ... туралы тарихи деректер және ... ... ... ... ... ... Хундардың экономикасы және мемлекетті
басқару дәстүрі
Қорытынды
Кіріспе
Ғұндар. Б. з. б. I мыңжылдықта казіргі ... ... ... ... ... Орталык Азияның ұлан-байтак кеңістігін тегі
мен этникалық құрамы жөнінен әр түрлі тайпалар мекендеген.
Шаруашылықтың біртіндеп дамуы, тұрмыстың біршама ортақтығы, эт-никалық
жақындык, ... ... ... ... ... ертедегі таптық ірі
бірлестіктердің құрылуына әкеп соқты. Олардың уакыты ... ... ... болды. Б. з. б. III ғасырдын аяғында кытай деректемелерінде
пайда болган сюнну (гұн) атауы тегі әр ... ... ... және
Тынык мұхит пен Солтүстік Қытайдан Алтай мен Жеті-суға дейінгі ... ... одан әрі ... да ара-түра таралып отырған саяси құрылымға
катысты болды.
Сюнну этнонимінің ... мен ... ... ... ... ... ... отырғанындай, оныңежелгі ... ... мен ... орыс ... фруна (труна) деген
түріне тіреліп жатыр3. Орыс шежіресі Еділ мен ... ... ... ... ... ... ғұн-болғар ақсүйектерін сипаттай ксліп,
оларды трунове, яғни трундар деп атайды. Егер осылайша, «трун» деген ... ... ... ... ... ... ... ғүндардеп саналмаіанын білдірмейді. Трун және ғүн
терминдері бір ғана этникалык-саяси кауым ... ... ... аудандары әр түрлі болғанымен ғұн термині әлдек,-айда мол қауымды
білдірді.
Ғұндардың жоғарғы билеушісін қытай авторлары шаныой деп атайды. Б. ... 206 жылы ғұн ... Меде ... басқарды5. Меде билік ет-кен алғашқы
жылдардың өзінде-ақ Қытайдың ... ... ... ... ... ... берді. Кескілескен күресте Мөде әскери-саяси куаты басым Хань
әулетін сюнну-ғұндардың Ордостағы көшіп жүретін жерлерінен дәме ... ... ... ... Хань ... ... Мөденің алдында бас иіп, онымен
«тыныштық және ... ... ... қол қоюға мәжбүр болды, бұл ... ол ... ... ханшасын әйелдікке беруге және жыл сайын ... ... ... төлеп тұруға міндеттенді, кейін ол салыкты үнемі ... ... ... және ... ... Мөде ... ху» тайпаларын бағындырды, ал оның құрамы-на,
шамаыен алғанда, Керулен және Онон алкаптарында ... ... ... ... ... еді. Мөде ... юеди (юечжи) тайпаларына карсы
жорыктар ... Бұл ... ... ... ... және ... ... орта ағысына дейін созылып жатқан ау-мак ғұн шаньюйлерінің ... ... ал ... ғұн ... ... тайпалар
Байкалдан арғы оңтүстік аудандарға дейінгі ау-макты алып жатты.
Деректемелерде ғұндардың Саян-Алтай ... ... ... да ... ... б. з. б. 201 жылы ... со-лтүстікке
және солтүстік-батысқа карай жорығын жалғастырып, Хуньюй, Цюйшэ, Динлин,
Гэкунь және Синьли елдерін ... ... ... ... әлгі айтылған бес елдің сюннулердің солтүстік жағында жатқаны
айтылады, сірә, ол батысында Кем ... ... Іле ... ... жатса керек.
Б. з. б. 201 жылғы жорықта ғүндар Алтай ... ... ... ... олар бұл аумақты толық қоластына қаратқан жок. Қалай
дегенмен де, сол ... ... ... ... ... ... ... да көрсете алмады.
Одан кейінгі онжылдықтарда ғұн тайпаларының күшеюіне коса олар ... қызу ... ... ... Б. з. б. 177 жылы Мөде ... карсы
өз бетімен кимыл жасады деген сылтаумен өзінің ... ... ... ... ... ... Ғұндардың атгы әскерлері
Чжанье-Ганьчжоу ауданы маңында юедилерді жеңіліске ұшыра-тты және ... ... ... жаткан бірлестігінің шет аймағындағы бірнеше
үлесті бағындырды. Келесі жылғы жазда бұл жөнінде ... ... ... ... жауынгерлер аман, ал аттар мықты шықты: олар юедилерді
жойып, жуасытты; семсердің үшына іліп ... ... (өз ... ... ... ... және оларға шектес 36 үлес (князьдік)
сюннулерге каратылды. Олардың бәрі сюннулердің армиясына кіріп, бір ... ... өте ... ... сын ... карауды талап етеді. «Отыз
алты мемлекет» деп казіргі Шығыс Түркістан аумағына орналаскан князьді-
ктер, яғни ... ... ... ... ... жағалауына дейінгі
бүкіл жер айтылған. «Тарихи жазбалардын» (Ши цзи) авторы Сыма Цянь
юедилердің ... ... ... ... кұп алып, бүл орайда б. з.
б. 177 жылы ... ... ... ... ... батысырақта мекендеген бір бөлігінің ғана белгілі болғанын
ескермеген. Қытай деректемелерінде юеди деп аталған көшпелі тайпалар Грек-
Бактрияны
талкдндағаннан кейін олар туралы ... ... ... Орта ... ... бастайды.
Сірә, б. з. б. 177 жылы сюнну-ғұндардың Тынық ... ... ... дейінгі барлық елдерді бір князьдің атты ... ... ... жанаспайды деп санау керек. Дегенмен ... ... ... ... жоқ, нақ сол ... ... және ... бірлестіктерінің юедилерге тәуелді болғаны ту-ралы хабар да
рас. Бұл этникалық-саяси ... ... орны онша ... ... ... ... ... Лоулан (Крораина) князьдігі ғана азды-
көпті сәйкес келеді. ... ... ... ... ... ... жерінің немесе тайпасының эт-нонимі жергілікті ... ... ... Ол Усун және ... ... арасында, яғни
шамамен Оңтүстік Алтайда болған. Геро-доттың аргиппейлер тайпасы осы
маңайда ... деп ... И. X. ... ... ... сөз ... ... «арғы-мақ», «түлпар» дегенді білдірді, демек,
нақ сол үғымға жакын әлдебір ... ... ... ... табылады.
Осы тұрғыдан алғанда, ер-тедегі кытай тілінің ... ... ... ... ... ... деген сездерімен
салыстыру дұрыс сиякты.
Ғүндар бірлестігіне шыккан тегі әр түрлі тайпалар немесе ... ... ... Конфедерацияның коғамдық өміріне бір орта-лыққа
бағынғысы келмейтін куатты күштер, кең-байтак жердің әр ... ... ... ... және ... бол-мауы зор ыкпал
жасады. Алғашкы кезде біршама бірлік ғүн коғамындағы ... ... түрі ... ... ... тарихынан әулеттік бірлестіктің үш, ал кейін төрт ... ... ... ... ... ... ... былай
делінген: «Хуянь руы, Лань руы, олардан кейін Сюйбу руы пайда болды; оларда
ең атакты тармактар да нак осы үш ... Бұл ... сол ... ... руы ең ... ... ал Лань және оған ... Сюйбу оң канат
болған. Бір кызығы, шаньюйлік Люаньти руы атакты ру деп аталмаған. Ал Хуянь
мен Лань шаньюймен ... туыс ... ... заманымызға жақындағанда
күдандалы туыстық біраз өзгерген. Оңтүстік сюннулерде шаньюй руы Сюй-Лянь-
ти деп ... ... ... ... ... ... Сюйбу, Цюлинь және
Лань аталған. «Осы төрт әулет олардың елінде атақты рулар болды және әдетте
шаньюймен құданд-алытуыс еді»13. Онда ... әрі ... ... ... руы
сол (яғни шығыс және үлкен) канат, ал Лань және ... ... оң ... ... ... ... болды». Тағы екі ғасырдан кейін олардың патшалык ... және өз ... ... Тізіп келтірілген ең атактысы енді Дугэ
(Туглаг) руы болып шығады, ол «ен батыр және ... ... ... ... ... ... ... атакты төрт руы Хуянь руы, Сюйбу руы. Лань руы,
Цяо (Цюлинь) руы болды, бірак ен ... - ... руы, одан ... ... оң ... ... шыккан». Уакыт өте келе шаньюй руының белгісіз
рудан «ең ... ... ... «ең ... руға ... ... көрінеді. Тегінде, мүнда белгілі бір ке-зенде сол кезде-ак болған ер
адам жағынан мұраға калатын принципті ... ... ... іс ... ... етуімен дуал-дық үйым қалыптаскан болса керек.
Б. з. б. I ғасырдын. орта шенінде-ак сюнну коғамы өзінін. вассалдык
иелік-терінен ... ... ... ... екі ... - Хуханьешаньюй
бастаған оңтүстік және Чжичжи басшылық еткен солтүстік топтарға бөлінді.
Оңтүстік сюннулер Ордос аумағында ... ... да, ... ... ... кысымымен Саян мен Байкал өңіріне ығысты, яғни ... ... ... аударды.
Б.з.б.49жылыЧжичжикершікнязьдіккедипломатиялыксапарғакет-кен
Хуханьенің аз уакыт болмауын пайдаланып, оның жерін басып алып, сол арқылы
конфедерацияның бірлігін кайта орнатуға ... ... ... оның күші
жетпейтін еді. Шежірешінің айтканындай, «Чжичжидің өзі сюннуде күшпен ... ... Ол усун ... ... ... сұрады, бірак соңғысы
оның ... ... ... ... ... ... 8000 атты ... Чжичжидің атты әскері усундердің отрядын ... ... ... ... ... ... жерінен кетуге мәжбүр ... әрі ... бұл және одан ... ... былайша суреттеледі:
«Чжичжи усун әскерінің көп екенін, өз елшісінің әлі оралмағанын көріп, өз
әскерін ... да, ... лап ... оларды тас-талкан етті;
солтүстікке бет бұрып, Уцзеге соккы берді, Уцзе ... ... ... ... ... ... киратты, ал солтүстікте Данлинді
бағындырды. Үш князьдікті бағындырған соң ол ... рет ... ... ... оны ... ... ... ойпаты) Чжичжи өз ордасын кұрып, сол жер-ден
батыска беттеген козғалысын жалғастырмақшы ... ... ... ... ... ... ... айналып, оның кираткыш күші «бағындырылған»
князьдіктерге де, катардағы кауым мүшелері сюнну-лерге де ... ... ... ... де, ... сол ... «Хуханье-шаньюй халқы
көбейді... сөйтіп ол Чжичжиден кауіпте-нбей, өзін езі корғай алатын ... ... саны ... бөлініп шыккан көшпелілер және «бағынған»
князьдіктер тарапы-нан көрінеу карсылық жасауы есебінен өсті.
Енді қүдіретті ... ... ... ... ... Чжичжи
батыска кашып қүтылу жолын іздестірді, оған апаратын жол усундер ... еді. Ол ... ... ... үшін күш ... одан соң ... ... жаулап алмакшы болды. Кангюйлер князінің кангюйлермен араз
усундерге карсы күресу үшін кенеттен Чжиужимен бірігуді үсынуы оның ... ... ... ... мал ... басты рөл атқарды. Сыма Цянь былай
деп жазады: «Қытайдың ... сырт ... ... ... ... ... бір жайылымнан екінші жайылымға кешеді. Үй малынан жылқы,
ірі қара және кой-ешкі өсіреді; біразытүйе, есек ... ... ... мол ... ... бір ... ... жерге көшіп ... ... ... ... ... киім ... жүн мен ... Ғұндардың өмірінде жылқы ерекше маңызды рөл аткарды. Ал ... ... ... пайдаланды. Қой терісі мен жүннен ... ... ... киіз ... бәрі дерлік бүкіл жыл бойына жайып бағылды. Сондықтан жазда
куаңшылық немесе қыста кектайғақ болуы, мал ... ... ... ұшыратып
отырды. Деректемелер мұны да жиі көрсетеді.
Қытай әскерлерінің ғұндарға жорыктары суреттемелерінде келтірілген жанама
деректерге қарап, халыктың жан ... ... ... мал ... ... ... ... Мәселен, б. з. б. 72 жылы ... ең ... ... ... ездерінің реляцияла-рында былай деп
хабарлаған: 700 тұтқын мен 10 мың бас мал ... ... - 15 : 1; ... мен 2 мын. бас мал — 20 : 1; 300 және 7 мың — 29 : 1; 19 және 100 -
5 : 1; 1900 және 70 мың - 35 : 1; 39 және 700 мың - 18 : 1. ... ... ... жан басына шакканда 19 малдан ... ... ... ... мұндай аракатынас оңтайлы болатын.
Гұндар отырықшылык. пен егіншілікті де білген. ... ... суык ерте ... ... тары ... ... ... ғұндардын жерінде тары себіледі» деп жазылған. Байкал сыр-тындағы Нижнс-
Иволгинск кала жүртын казған кезде еденді сыллған бал-шык арасынан туралған
сабан шықты. Нак осы ... ... ... ... ... ... олар кандар жүйесімеи жылы-тылған. Тары дәндері, шойын түрендер,
темір орак, тас дәнүккіш гер және ... ... ... ... Адам
жерленген ағаш кималар да ғүнда-рда отырыкшылык. ... ... ... аң ... ... рөл ... Бұл жөнінде деректе-
мелерде былай делінген: «... балалар қойға мініп, садак тарта ... ... мен ... ата ... ... ... соң олар түлкілерді және
тамақ етіп жейтін қояндарды атады... Олардың ... ... ... ... мал бағып, оған қоса күс пен ... ... ... ... кабірлерін казған кезде киіктің, ... ... ... ... қоян мен ... ... керамика — қүмыралар, көзелер, саптыаяқтар аз ... ... ... және ... ұршықшасында дайындалғаң, мүның өзі кыш-
күмырашылыктың дамығанын дәлелдейді. Баска жақтан әкелі-нген заттар, ... ... көз ... ... ... ... ... тез орын ауыстыра алатын атты әскер ... атты ... ...... пен ... Қазба жұмыс- тарының
материалдарына карағанда, садақтар екі үлгіде ... ... ... ... ... ... жасаған. Садактың жағы сүйек
каптырмалармен ... ... ... ... екі ... ... ... бар екі каптырма, ортасына - жебе атылатын жеріне
трапеция ... ... ... ... ... иілгіштігі
күшейтілді. Садақтың ұзындығы 70-80 сантиметрге жетті. Жебеге үш кырлы
темір үш салындй. ... ... түрі ... әрі ауырлау болады. Оған
үңғысы бар үш ... ... ... ұшты жебе ... Мұндай садақтар
мен жебелер сауыт киген жауды атуға арналған. Дөңгелек және ... ... ... ағаш ... ... да болған.
Деректемелерге карағанда, ғүндар 24 руға бөлінген, оларды рубасыла-
ры(аксақалдар) баскарған. Рулык күрылыстың ақсакалдар кеңесі және ... ... ... ... ... ... деп айтылған:
«ғұндарда жылына үш рет Лунциге жиналатын әдет болды. олар бірінші, ... ... ... ... ... деп ... күні көк ... шалынды... сол жиналыстарда рубасылары мемле-кеттік істерді
талкылап, ат жарысы мен ... ... ... Алайда ғұндардын
патриархаттық-рулык, құрылысы койнауында жана коғамдық катынастар ... ... ... бірі ... ... дамуы болды. Обаларды
казған кездетабылған алтын бүйымдар, қымбат ... ғұн ... ... ... ... ... малға әулеттік және жеке меншіктік болғаны туралы мәлімет-тер
бар. Мәселен, Сыма Цянь ғұн князьдарынын хань елшісі Су Уға екі рет ... мен кой ... ... ... және сыйлык ретінде мал бер-генін
айтады.
Ғұндардыңдағдылы кұқында мыналар көзделген: ... ... ... жері ... ... ... басын шауып алған немесе оны
түткынға алған адамға бір кеспек ... ... ... ... ... беріледі, ал түткынға алынғандар (соның) ... мен ... ... ... ... адамныњ сүйегін кім әкелсе, оныњ от-
басының бүкіл мүлкін сол алады».
Сыма Цянь ... әрі ... деп ... «Суы мен оты мол жер ... ... ... ... жүреді, оларда ішкі және сырткы дуалдармен
коршалған қалалар, ... ... жері жок, ... да және егістік өнде-
умен айналыспаса да, әркайсысының өзіне бөлініп ... жер ... ... ауыл ... ... әдісі болған деп ... ... ... ... ... ... ... жер учас-кесі
бар» деген сөздерді жеке қожалыктарға жаткызуға болады75.
Қабірлерден шыккан материалдар ғүн ... ... ... ... ... ... ... және бағынышты өңірлердің халқынан
түратын күлдар ... Олар үй ... ... колөнершілер және
жер жыртушылар ретінде пайдаланылды.
Елді шаньюй басқарды, оның колында шексіз дерлік билік болды. Одан ... ... деп ... ... ... Олар шаньюйдің ұлдары, інілері
немесе жакын туысқандары болатын. Барлығы 24 түмен басы және ... ... ... өз жері ... ... өз ... жүзбасылар тағайындай алатын еді. Алайда шаныой езіне
бағынбаған немесе жазықты ... ... ... ... ... ... мен ... жөнінде түмен-басыларыныңда нақ сондай
күкығы болды. Лауазымдар мен жоғары шен-дер мұраға ... ... ... ... туралы мәліметтер бар.
Сонымен усун және ғүн ... ... ... ... ... даму денгейінде болды. Оларда ерте-дегі
алғашкы таптық коғамдардың кұрылуы кезінде канау мен байлық ... ... ... ... Алайда олардың бірде-біреуі түтас алғанда бүкіл
жүйені аныктайтын доминанттык ... ... жок. ... ... ... ... ... болғанына карама-стан, бұл коғамдарды күл
иеленушілік немесе патриархаттық-құл иеле-нушілік ... деп ... ... ... ... ... көшпелі,
ертедегі таптык бірлестіктердің баска бір ... ... ... ... мен ... аппараты бар мемле-кеттіліктің калыптасуы ... олар ... ... ... сол кезде-ақ ішінара
алмастырып, ішінара солардын бейнесін ... ... жана ... ... ... және ежелгі көшпелілер бірлестіктеріне тән әр
түрлі өндіріс әдістері мен қанау ... ... емір ... ... ... ... ... тереңірек айкындала түсті.
Ежелгі хундар туралы тарихи деректер және хундардың шығу тегі
Ежелгі хундар туралы ең алғашқы жазғандар ... ... үш ... ... ... — Қытай тарихшыларының атасы ' деп ... Цянь (б. з. б. 135—67 ... Оның ... ... 130 ... ... тарихшы — Бань-Гу. Ол жазған еңбек «Цянь Хапь-шу» («Батыс Хань
мемлекетінің кұжаттары») деп аталады. Бұл еңбек ... ... ... ... ... ... ... 25 жылына дейіегі оқиғаны қамтиды.
Үшінші тарихшы—Фай Е-ніц «Хоу Хань-шу» («Шығыс Хань мемлекетінің
күжаттары») — жогарыда атал^ ған скі ... ... ... ... ... Бір ... — туркі халықтары туралы арнайы ... ... ... («Чжоу ұлысыныц кұжат-тары»), «Бэи-ши» («Алдьщғы
үлыстар тарихы»), «Түн-дянь» («Бөгде таііпалар жылнамасы»), Таншш хуан-юи»
(«Көне тарих туралы дерек») және тағы ... ... ... аса ... деректер жазған Бичурин Н. Я.
(1777—1853)— архимандрит, орыстың белгілі ... осы ... ... ... әу ... копыл-ған сүрақтарға
тоқталайық. Хундардың шығу тегі тура-лы тарихшылардын ... б. з. б. III ... ... ... ... және олар ... ... т. б. жиырмадан астам түркі таппаларымен бірге өмір сурген.
Өткен ғасырларда-ақ Еуропа ғалым-дары хундардың кім болғанын, Еуропаға
қайдан ... ... ... ... ... бастаған. Хундар өздерін
әр турлі атаған: монғолмыз, ... ... ... иранбыз
деген және басқа да халыктарды айткан. Кейінгі жылдары казіргі Монғолия мен
Байқал өңірінде ,көп ғасыр өмір ... ... ... ... ... ... табылды. Қытай-лардың оларды жек көруінің
себебі де бар еді. Сюнну-лар (хундар) туралы- жазылған бір қолжазбада
мына-дай мінездеме берілген: ... ... ... етін ... ... ... мал ... киім жасап кнген, малд-ары шөп жеп, су ішкен,
жылдың әр мезгілі-не қарай су, шөп ... олар бір ... ... орынға
көшіп отырған. Оларда ішкі жэне ... ... жок, ... ... жоқ, ... ... және жер ... айналыспаған. Әрбір еркек
жауын-гер болған. Соғыста құстардын тобы сияқты жауына бәрі құлшына
жабылады, ал женілген кезінде бытырап ... ... сон ... ... ... кытай жазбаларында біздіц заманымыздан бұрынғы 403
жылдан басталады. Біздің заманымыздан бұрыиғы 206 жылы олардың көсе.мі Моде
еді. Ол жоғары колбасшының баласы болғаны ... ... ... ... ... деп ... ... көршісі ретінде кытай жазбала-рында біздің
заманымыздың I ғасырының соңында Мон-ғолиядан ... ... ... ... ... сәнбилер хундар сиякты Қытайда бір-неше
әулеттін негізін калайды, сәнбилер әулетінің ішін-де ... Вэй ... ... ... ... ... ғалымы Пеллио 1925 жылдыц кү-зіндс Санкт-Петербургта
оқыған өзінін бір лекциясында қытап әдебиеттерінде сәнбилердін, түркі
тілдес халық екенін аңғаруға болатын сездік сакталғандығын хабар-лайды.
Егер ... ... ... онда ... ... ... ... шығады:
өте ерте уақыттарда түр-кілер Монғолияның шығысын мекен ... ... ... ... ... ... және Армян жаз-баларында алғаш рет 463
жылы, соңғы рет 558 жылы ... ... ... батыска коныс аударуы
туралы ешнәрсе белгісіз.
Азиядағы хундар құрған мемлекет
«Сүй патшалығьіның ... ... ... «Жағрапиялық дерек» деген
бөлімінде былай делінген: «Бес-балық құмды аймағының терістігі — алдыңғы
хань пат-шалығы тұсында (б. з. б. ... ... ... дунхудағы
жері, соңғы хань патшалығы тұсында (б. з. б. 225—220 жылдары) хундардың
ордасы ... жер. ... ... ... ... мен әскери басшы
ставкасы осылай аталған) үйсіндер басшысы хун-дардан шекаралык аймакты
босатуды талап етті. Соғыстан ... ... ... көсемі
Модеге дунхуларға жерді беру туралы кенес айтты. Бұған Моде: «Жер ... ... оны ... бола ма, ... деп ... ... ... атына мінді де, соңынан ермегендердің бастарын алуды бұйырып, шы-ғыска
карай ... ... ... ... ... ... ... өлтірді, адамда-рын және малдарын өзіне қосып алды». Хун ... ... ... Сыма Цянь ... ... з. б. 202 жылы ... ... соғысы-аяқталды. Ел басына ... ... Оның ... ... ... ... Гао-ди) мемлекет
шекарасын қауіпсіздендіруге тырысып, 202 жылдың қысында ... ... ... бастады. Бірінші кактығыстан соң-ақ Моде кейін шегінді, ал
олардың ... ... ... Хань ... ... ... кушінен бөлініп,
көз жазып қалды. Әскерімен бірге императордың өзі де бар еді. Мұны ... ... ... тоқтатып, төрт атты корпусымен императорды Байдан
тауының ... ... ... ... күн бойы ... және одан сырттағы
Хань әскерлері бір-біріне азық-түлік кемегін де, ... ... те ... деп ... тарихшы Сыма Цянь.— Батыстағы сюннулар атты әскері —
ақ аттарға, ал шығыс ...... ақ дағы бар сұр ... — қара ... ал ... ...... мінген».
Императорға. хундармен туыстыққа негізделген бей-біт келісім ... уәде ... ... жол ... яғни ... ... ... беруге тура келді. Бірақ император өз ... ... ... ... ғана орын-дады, ханшамен бірге жыл
сайын ... ... ... ... ... Ол ... — жібек маталар,
шарап, күріш, әшекей бүйымдар еді. Шындығына келгенде бұл ... еді. ... мен Хань ... ... ... б. з. ... жылдарға дейін созылды. Бүдан сон, туыстық пен бейбітшілік туралы
шарт ... ... ... отырды.
Моде мен оның мұрагерлері, дәлірек айтқанда, ... ... ... ... үлы жүздермен (юэчжи-лермен) жүргізуге тура келді (б. з. ... ... ... ширек ғасырға созылды және біздің зама-нымыздан
бұрынғы 174—167 жылдары хундар ... ... ... ... ... ... ... жетті. Юэчилер көсемі ұрыста қаза та-уып,
оның бас сүйегінен тәңірқұт Лаошань ішімдік ішетін сүйек тостаған ... ... ... ... ... ... ... Аслан (Лауо-
шань) үлы жүздер тайпасының ханын өлтіріп, оның бас сүйегінен шарап ... ... ... ұлы жүз ... Дун Хуан мен ... тауы арасында
бтыратын, енді хундардан жеңіліп, алыстағы өңірлерге карай ауып ... ... ... ... ... соң ... өтіп, Бактрияға шабуыл
жа-сап, оларды бағындырып, өз ордаларын күрғаң» ... ... ... ... ... ... мен үйсін тайпалары ұлы ... ... ... ... өз боданына айналдырған.
Хун.империясының кұрылуымен және ұзаққа созыл-ған хун — юэчжи (ұлы
жүз) соғысының аяқталуымен кең ... ... ... Б. з. б. II ғасыр
хундардың көшпелі шаруашылығының өркендеген уақыты болды.
Біздің заманымызға дейінгі 119 жылы орасан мол ... ... ... ... алып, 90 мыңға жуық хундарды қырып салды, қытайлықтар-дың
өздері де үлкен шығынға ұшырады.
Сонымен ... ... ... Орта Азия ... ... ол ... біздің заманымыз-дан бүрынғы 101 жылы Ферғана калалары
тоналып, хун-дар Шығыс Түркістан алқаптаррынан бөлініп калған еді. Б. з. ... ... ... ... ... ... тағы ірі екі ... Жетпіс мыңдай қытай армиясы колбасшы Ли Гуан-лидің басшылығымен хун
жеріне басып ... ... бұл ... қытайлар өз күштерімен хундарды жене
алмады, тек 20 жылдан соң ғана оларды басқа ... ... ... ... ... ... және ... Енисей
динмендіктерінің көмегімен жеңіске жетті. Жан-жақтан жау анталаған ауыр
соғыста хундар көп қырғынға ... ... ... ... ... з. б. 56 жылы ... ... тәңірқұты Хуханье-нің басшылығымен
шапкыншылықтан бас ... да, ... ... ... орнатады, ал
қытайлар олардың тынышталуы үшін ... ... ... 50 ... уақыт бойы
хун— кытай шекарасында қақтығыс болған жоқ. ... ... ... басшылығымен Орта Азияға кетіп, одақтас қаңлы мемлекетіне өтті,
бірақ бұл жерде хундар ... ... ... тап болып,
талқандалады.
Біздің заманымыздың 48 жылы хундар солтүстік және оңтустік ... ... ... ... ... ... Хань
империясына тәуелді болды. ... ...... (ежелгі қырғыз)
тайпалары-нан, әсіресе дуньху — ... ... ... ... Хундардың ставкалары Батыс Монғолияға, солтүстік-
батыс ... ... ... ығыса отырып, біздің заманымыздың II
ғасырының бірінші жартысында хун ... ... ... ...... және Жетісуға карай ығысты. Осы кезде
хундар өздері-нің 5 ... өмір ... ... мемлекетін кұрды, ол
мемлекеттің ордасы Балқаш көлінің солтүстігінде орна-ласты. Ал кейін ... ... угор ... ... Орал, Каспий, Еділ ... ... ... ... және ... дәстүрі
Сыма Цяньнін жазғанына қарағанда, хун қоғамының экономикасы тіптен
қарапайым болғанға ұқсайды: «Жай уақытта олар мал ... әрі аң, ... ... ал ... ... ... ... '
ретінде әркім өзінше әскери істерге үйренді.
Жылқы табынынан басқа хундардың негізгі байлығы — ... ... ... және ешкі отарлары болады. Мал жеке меншікте ұсталды, әр ... ... ... белгілі бір бөлігіғіде мал жайды, әрі ол
жерді бүкіл туыстарына қорған ... Адам ... ... ... ... Сыма Цянь ... ... немесе баласы өлген
жағдайда, олардың әйелдерін туыстары әмеңгершілік жолымен өздері ... ... ... ... ... да көп әйел алу ... Бөтен
мүлікті ұрлағандығы үшін бүкіл отбасы катаң жауапка тартылып, ал мал
ұрлаған кінәлі ... ... ... ... ... ... ... төрт аристократия-лық ру құрды, олар —
яғни кез-келген бір ер кісі ... ... тек ... үш ... ғана ... ... некелік қатынаста байланысқан рулар еді.
Бағынышты тайпалар осы төрт тайпаға мата, қой те-рісін және басқа ... ... ... отырды. Егер салықты дер кезінен ... ... ру ... ... ... ... әйел-баласын ездері алатын
болды. Бостандыққа шығу үшін ерекше төлем талап етті. Хундардағы қүлдықты
көрсететін мәліметтер жиі кездеседі. ... ... ... ... ... әр түрлі қылмыстары үшін хундардың өздері де ... ... Өзге ... яғни қүл-дар көбінесе отырықшы ... олар ... ... хундармен бірге өмір сүрді, жер
жыртты, тас ... және ... ... ... ... ... ... хундардың жағдайы онша анық емес, олар патриархалдық
от-басынын, ең төменгі тобын құрауы мүмкін.
Хун мемлекетінің кұрылымы да қатал иерархиялы ... Б. з. б. ... жун (хун) ... ... ... өсіп ... ... көршілес тайпа одактары және кытай патшалығымен ... ... ... ... тек ... ... ... ұйымдастырылған,
орталықтан-дырылған империяда ғана болуы мүмкін.
Қатал билік жүргізген ел басын «тәңірқұты» деп атаған. Оны «Аспан ... ... Күн мен Айға ... ... ұлы хун— Тәңірқұты» деген
арнайы титулға ие болған. Оны «Көк ұлы» деп те ... Оның ... ... мен ... ... а) ... ... аумағы мен
басқару мін-деті, осы аумақты корғау функциясы;' ә) соғыс және бейбітшілік
шартты жариялау міндеті мен ... ... ету ... б)
мемлекеттің барлық қарулы күштеріне жүмсалатын шығынды өз қолына жұмылдыру
және сыртқы саяси бағытты анықтау функциясы; в) ... ... ... мен ... ... міндеті.
Тәңірқұты «таңертең ордадан шығып, шығып келе жатқан күнге, ал кеште
туып келе жатқан айға иіліп тағзым еткен». Осыдан Тәңірқұты ... мен ... ... ... ... Жоғарғы ие-лік етушіні
көмекші, кенесші, әскербасылардың көпте-ген топтары ... ... ... ... ... шешуші сөз ылғи да
Тәңірқұтының ... ... ... ... ... ... ... — сол және оң
(батыс, шығыс) ... ... яғни олар ... балалары мен
жақын туыстары болды. Олар империяның ... және ... ... ... сол жЗне оң ... ... ... кейін
Тәңірқұтының белгілі бір аумағын басқаратын басқа да ... ... бәрі әр ... ... ие ... және «он мың ... ... .
қарайтын басшылар» деп аталды. Бүлардың жалпы саны , империяның батыс,
щығыс жақ бөліктеріне, ... сол, оң ... ... ... ... ... ... Бұл орындарға Тәңіркұтына ... ... ... ... ... езі ... Ол ... иелігіне сонда мекендеу-ші тұрғындарымен бірге аумақтар беліп
берді. Тәңірқұтының ... ... ... ... ... қатаң тыйым
салынды.
Басшының билігі мен әскери куші онын. ... ... ... ... қарай аныкталуына көбірек мән берілді. Онын, кол
астында он мың жауынгер ... «24 ... ... 10 ... ... ... ... ие болды»,— дейді Сыма Цянь.
Басшы ез ... ... ... ... ... ... көшпелі түрғында-ры бар жер берді. Басшыны ... ... тек ... әлі жетті. Кейін басшылар сайлау қатаң
мұрагерлік ... ... ... ер ... ... ... ... қызмет болды. Әр хун
жауынгер атанды және әскери міндетті орындауға бас ... ... ... адам ... шағынаң өмірінің сонына де-йін катал
бекітілген ... ... ... ... ... өз ... ... турде төрт аристократиялық рудан шыққан басшылар «аспанға,
жерге, адам ... ... ... рухына күрбандық шалуға» жылына ... ал ... ... ... ... мен үй ... тексеруге» күзде бір рет Ордадағы тәңірқұтына барып түрды. Бұл
жиынды басқару ... ... ол ... ... ... ... өте-
ді, өйткені- оның қатысушылары Тәніркұтынын. туыста-ры болатын.
Сөйтіп Хун империясынын, ... тобы ... ... ... ... ... ... туыстық қатынас шешуші
мәнін сақ-тады. Барлық ақсүйектер ру ішілік және тайпа ішілік байланыстарды
сақтай ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ ру
арасында азық-тү-ліктерді бөлу ... ... ... жеке ... ... ... ... қүрады.
Хун империясынын. үш ғасырдай өмір сүргенін және ұсақ хун ... ... ... ... үшін бүл ... барлығы толық
түрақ-тылыққа ие болды.
Қорытынды
Қорытып айтқанда, ежелгі замандағы һундер батысқа ... ... ... ... ... ... байланысты болған. Олар ... ... ... тағы ... ... ... ... һұндер
батысқа қо-ныс аударғанда уйсін, қаңлы, алан ... ... одан ... ... қарай ауған. Осы кезде һұндердің бір бөлегі ... ... ... ... алан ұлыс-тарымен тоғысып, ... ... ... Еділ мен ... ... һұн ... кейін, бүлардың бір бөлегі қайта толқып, қазақ даласына келіп,
олардың ... ... ... ... ... ... кеткен. Бул
тайпалардың бір бөлегі қазақ халқының ... ... ... ... ... үлес қосты. Соның үшін ... ... ... құраған қайнардың бірі деуге болады.
Жоғарыда баяндалған үйсін, қаңлы, алан ... ... ... ... және ... ... ... тіпті олар аралас-құралас
ғұмыр кешті. Кейбір тайпалар біресе үйсін ... ... ... ... кіріп отырды. Үйсіндер алғашқы кезде һұндерге бағынды,
кейін келе һұндердің бір ... ... ... аландарға қосылып кетті. Ал
қаңлылардыц кейде үйсіндерді, кейде аландарды өз қол ... ... де ... Бұл ... ... ... сауда жүріп жатты. Бұл қарым-
қатынастар оларды бір-біріне жақындата берді.
Кейінгі кезде жүргізілген археологиялык зерттеудіц анықтауынша, уйсін,
қаңлы, алан ұлыстарының ... кезі — ... ... ... ... ... ... кезі болды. «Үйсіндердің, қаңлылардың,
алаңдардың және басқа тайпалардың мәдениеті сақ тай-палары мәдениетінің
заңды ... және ... түрі ... Бұл ... ... ... элементтерін қамтып, оны ары қарай дамытты». Бұл ұлыстардың ... ... ... даму ... ... ... тізімі
1. 1-том Алматы “Атамұра” 1996ж 245-248 б, 258-260 б.
2. Түрік халық тарихы Алматы “Білім” 1996ж 26-44 ... Көне ... 103-108 ... ... ... энциклопедиясы Алматы 2000ж 268-270 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы туралы9 бет
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Байжігіт8 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан12 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Ғұн және Усун мемлекеттері30 бет
Ғұн мемелекеті7 бет
Ғұн тайпасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь