Мектеп жасына дейінгі баланың дағдарысы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4

1 Мектеп жасына дейінгі баланың дағдарысы

1.1. Баланың дағдарысына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.7
1.2 Баланың тілінің дамуы барысындағы дағдарыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.11

2 Баланың үш жастағы дағдарысының дамуы

2.1 Баланың үш жастағы дағдарысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12.16
2.2 Баланың үш жастағы дағдарысының дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16.23

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Мектеп жасына дейінгі дағдарысты қарастыруға себін тигізетін үш түрлі көзқарас бар. Біріншіден, бұл дағдарыс баланың өтпелі кезеніне байланысты.
Өйткені бала психологиясында бұл кезеңде жаңа-құрылымдар мен саналы ерекшеліктер пайда болады. Бала психикасының дамуындағы дағдарыстын пайда болуын оның жақын арадағы даму аймяғына қатысгы қасиеттерді өзгеру заңдылығымен ұштасты түрде іздестіру керек болады.
Мектеп жасына дейінгі дағдарысты тек теориялық схемамен қарастыруга болмайды. Біз іс жүзіндегі тиісті материалдарды талдаудан баста- уымыз керек, мұндай материалдарды түсіктіруде ұсынылған теорияға сүйену қажет. Үш жастағы дағдарыстын мән-жайын ашып көрсету үшін балаңың дамуьшдағы сыртқы және ішкі жағдайларды қарастыру қажет. Бұл мәселенін түйінді жері бяланың үш жаста дағдарысқа ұшырау себептері нендей жағдайларға байланысты болады және оның қалыпты жағдайдан ауытқуына әсер етуші фактор қандай? деген мәселенің мәнін айқындап көрсетуді талап етеді.
Жұмыстың мақсаты. Осы мәселенің мәнін ашып көрсетуде біріншіден, дағдарыс баланың бойындағы мұндай жағымсыз қылықтарын оның тіл алмай, қасарысуынан айыра білу қажет. Баланың жағымсыз қылықтары ересектердіц қойған талаптары мен айткандарының бәріне қарсы шығады. Алайда баланың бір нәрсені істеуге зауқы болмаса мұның бәрі жағымсыз қылықтары мен қарсылық керсетуін (мысалы, ол ойнап жүргеңде оған жатып ұйықта десе, ол бірден тесегіне жатып ұйықтамайды), мұның бәрін дағдарыс кезенінің көріністері деп санауға болмайды. Бала барынша өзінің ойындағысын істегісі келеді. Бірақ оған тыйым салынады. Бұл жайттардың бәрін қисық-қынырлық қылық, жағымсыз мінез деуге болмайды. Осыкдай жағдайда баланың ересектер талабына қарсы әрекеті оның өзі ұнатқан іспен шғылданғысы келетінін көрсетеді.
Бұл кезеңде жаңадан көптеген қозғалысқа байланысты дағдылар қалыптасады. Сәби еркін жүреді, сөйлейді. Айналасындағы заттарға әуестігі артады, әр нәрсені білгісі келеді. Ойлау кабілеті дамиды. Жаңадан шартты рефлекстер калыптасады. Сүт тістері (20) толық шығып үлгіреді.
Бұл кезенді кейде мектеп жасына дейінгі кезең деп те атайды. Бұл кезеңде баланың айналасындағы болып жатқан жағдайларға кызығушылығы артады. Бұл не? деген сұрактарға жауап іздейді. Ми көлемі артып, дами түседі. Анық сөйлейді. Бұл кезеңде бала үшін әр түрлі ойынның маңызы зор. Ойын арқылы денесі өседі, көңіл күйі қалыптасады. Әсіресе, кимыл-өрекеті қажет ететін ойындар арқылы каңқасы мен бұлшыкеттері дұрыс жетіле түседі.
Дағдарыс жасы туралы буржуазиялық теорияға қарсы болудың да қажеті жоқ сияқты. Өйткені баланың даму процесін түйіні мол шырмаулы мәселе екен деп санау да артық. Бұл жерде дамуды тек ішкі табиғи процесс деп түсіну де дұрыс емес. Жалпы алғанда ішкі дамуды биологиялык даму деп санасак, онда бүл ішкі секреция бездерінің өзгеруі болып шығады. Міне осы заңдылыққа сәйкес дағдарыс жасын мен ішкі даму жасы деп атамаған болар едім. Алайда, мен ішкі даму процесін баланың жеке басы мен ортаның бірлігі нәтижесінде оның дамуына ықпал етуші жағдайлар деп тұжырым жасар едім. Өйткені бала дамуындағы бұрынғы сапалар мен оның жасы өскен сайын жаңа қадамдар жасауына тірек болып, елеулі өзгерістерге ұшырап отыратындығын көрсетеді. Егер дамудың ішкі процесін дұрыс түсініп, оның себептерін анықтайтындай деңгейге көтерілсе, онда баланың дағдарысқа ұшырауы туралы теорияларға қарсы болудың да қажеті бола қоймайды.
Қолданылған әдебиеттер

1. Аймауытов Ж. Психология.- Алматы, 1995.
2. Алдамұратов Ә. Қызықты психология.- Алматы, “Қазақ университеті”, 1992.
3. Алдамұратов Ә. Жалпы психология.- Алматы, “Білім” 1996.
4. Әбдірахманов А.,Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша- қазақша сөздік.- Алматы, “Мектеп”, 1976.
5. Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы.- Алматы, 1995.
6. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға кіріспе.- Алматы, 2000.
7. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының психологиялық көзқарастары.- Алматы, 2000.
8. Жарықбаев Қ.Қазақ психологиясының тарихы.- Алматы, 1996.
9. Мұқанов М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.
10. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000.
11. Қазақ ұлттық энциклопедиясы
12.Хрестоматия по детской психологии // Под. ред. Г.В. Бурменской. М., 1996
13.Волков В.С., Волкова Н.В. Балалар психоолгиясынана жаттығулар жинағы // Аударма: Бусурманова С.Т., Бердібаева С.Қ. Алматы, 1993.
14.Практикум по возрастной и педагогической психологии // Под. ред. А.И. Щербакова М. 1989
15.Ньюкомб Н. Развитие личности ребенка – 8-е междунар. Изд. – Спб: Питер 2002. – 640 . (Серия «Мастера психологии»).
16. Кулагина И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
17. Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
18. Кон. И.С. Психолгия ранней юности. М., 1989
19.Выготский Л.С. Развитие высших психических функций М., 1960
20. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД «Летний сад», 2000
        
        Баланың дамуындағы үш жастағы дағдарыс
Кіріспе...................................................................................................................3-4
1 Мектеп жасына дейінгі баланың дағдарысы
1.1. Баланың дағдарысына сипаттама................................................................5-71.2 Баланың тілінің дамуы ... ... ... үш ... ... дамуы
2.1 Баланың үш жастағы дағдарысы..............................................................12-16
2.2 Баланың үш жастағы дағдарысының дамуы...........................................16-23
ҚОРЫТЫНДЫ.......................................................................................................24ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Мектеп жасына дейінгі дағдарысты қарастыруға себін тигізетін үш түрлі көзқарас бар. ... бұл ... ... ... кезеніне байланысты.
Өйткені бала психологиясында бұл кезеңде жаңа-құрылымдар мен саналы ерекшеліктер пайда болады. Бала психикасының дамуындағы дағдарыстын пайда болуын оның ... ... даму ... ... ... ... ... ұштасты түрде іздестіру керек болады.
Мектеп жасына дейінгі дағдарысты тек теориялық схемамен қарастыруга болмайды. Біз іс жүзіндегі тиісті ... ... ... ... ... ... ... түсіктіруде ұсынылған теорияға сүйену қажет. Үш жастағы дағдарыстын мән-жайын ашып көрсету үшін ... ... ... және ішкі ... қарастыру қажет. Бұл мәселенін түйінді жері бяланың үш жаста дағдарысқа ұшырау себептері нендей жағдайларға байланысты болады және оның ... ... ... әсер етуші фактор қандай? деген мәселенің мәнін айқындап көрсетуді ... ... ... Осы ... ... ашып ... ... дағдарыс баланың бойындағы мұндай жағымсыз қылықтарын оның тіл алмай, ... ... білу ... ... ... қылықтары ересектердіц қойған талаптары мен айткандарының бәріне қарсы шығады. Алайда баланың бір нәрсені істеуге зауқы болмаса мұның бәрі жағымсыз ... мен ... ... ... ол ... жүргеңде оған жатып ұйықта десе, ол бірден тесегіне жатып ұйықтамайды), мұның бәрін дағдарыс кезенінің көріністері деп санауға болмайды. Бала барынша ... ... ... ... Бірақ оған тыйым салынады. Бұл жайттардың бәрін қисық-қынырлық қылық, ... ... ... ... ... ... ... ересектер талабына қарсы әрекеті оның өзі ұнатқан іспен ... ... ... ... ... көптеген қозғалысқа байланысты дағдылар қалыптасады. Сәби еркін жүреді, сөйлейді. Айналасындағы заттарға әуестігі артады, әр нәрсені ... ... ... ... ... ... ... рефлекстер калыптасады. Сүт тістері (20) толық шығып үлгіреді.
Бұл ... ... ... ... ... ... деп те атайды. Бұл кезеңде баланың айналасындағы болып жатқан жағдайларға кызығушылығы артады. Бұл не? деген сұрактарға жауап іздейді. Ми ... ... дами ... Анық ... Бұл кезеңде бала үшін әр түрлі ойынның маңызы зор. Ойын арқылы денесі өседі, көңіл күйі қалыптасады. Әсіресе, кимыл-өрекеті қажет ... ... ... ... мен ... ... жетіле түседі.
Дағдарыс жасы туралы буржуазиялық теорияға қарсы болудың да қажеті жоқ сияқты. Өйткені баланың даму процесін түйіні мол ... ... екен деп ... да ... Бұл ... дамуды тек ішкі табиғи процесс деп түсіну де дұрыс емес. Жалпы алғанда ішкі дамуды биологиялык даму деп ... онда бүл ішкі ... ... өзгеруі болып шығады. Міне осы заңдылыққа сәйкес дағдарыс жасын мен ішкі даму жасы деп ... ... ... ... мен ішкі даму ... ... жеке басы мен ортаның бірлігі нәтижесінде оның дамуына ықпал етуші жағдайлар деп тұжырым жасар едім. Өйткені бала дамуындағы бұрынғы ... мен оның жасы ... ... жаңа ... ... ... болып, елеулі өзгерістерге ұшырап отыратындығын көрсетеді. Егер ... ішкі ... ... түсініп, оның себептерін анықтайтындай деңгейге көтерілсе, онда баланың дағдарысқа ұшырауы туралы теорияларға қарсы болудың да қажеті бола қоймайды.
Мен ... ... әсер етіп ... ... ... ... күш деп санайтын болсам, онда ортаның әр түрлі жас кезеңдерінде дағдарысқа ұшырау себептері оның ішкі дүниесінің өсіп-жетілуіне сәйкес жаңа ... ... деп ... Өйткені баланың жасына қарай тіршілік ортасына әсерленуі түрлі сипатта болады. Бұл шындықты бекерлеуге біздің ешқандай ... жоқ. Бала ... жана ... ... сатымен жоғары өрлеген сияқты болып отырады.
Баланың қажеттілігі мен ниеттілектерінің өсіп, олардың жасы өскен сайын түрлі мазмұн-сапаларды игеруі жалпы психикалық дамудың ... ... ... жағдайына лайықты өзгеріл отыруы деп түсінген дұрыс. Баланың дамуы оның іс-әрекетіне орай жаңа сапаларға ие болады, егер сананы баланың өз ... ... ... ... орай оның саңасы да жақа мазмұнға ие бола бермек.
1 Мектеп жасына дейінгі баланың дағдарысы
1.1. Баланың дағдарысына сипаттама
Бұл кезеңде жаңадан ... ... ... ... ... Сәби ... жүреді, сөйлейді. Айналасындағы заттарға әуестігі артады, әр нәрсені ... ... ... ... ... ... шартты рефлекстер калыптасады. Сүт тістері (20) толық шығып үлгіреді.
Мектепке дейінгі естияр кезең. Бұл кезенді ... ... ... ... ... деп те ... Бұл кезеңде баланың айналасындағы болып жатқан жағдайларға кызығушылығы артады. Бұл не? ... ... ... ... Ми көлемі артып, дами түседі. Анық сөйлейді. Бұл ... бала үшін әр ... ... ... зор. Ойын арқылы денесі өседі, көңіл күйі қалыптасады. Әсіресе, кимыл-өрекеті қажет ететін ойындар арқылы каңқасы мен ... ... ... ... жасындағы ересек кезең. Баланың іс-әрекетінде сапалық өзгерістер байқалады. Бұл негізінен баланың мектепке баруымен тікелей байланысты. Енді бала ... ... ... ... ... ... Жаңа дағдылар қалыптасады, жауапкершілікті, тәртіпті сезінеді. Ойлау қабілеті дами бастайды. Бойларының ұзындығы шамамен - 140-150 см, ... 30 ... ... ... негізгі жетістіктері:
* заттық әрекет, яғни бала заттарды мағынасына сай пайдаланады;
* тік жүру, өз бетіншелік артады және қолдары босайды.
Дамудың ... ... ... ... ... олар балаға заттарды қолдану тәсілдерін ашады.
Осы жастағы жаңа құрылым. Сөйлеу. Көркем-әрекеттік ойлау. Сөйлеу- активті және пассивті. ... ... ... ... заңдылыққа сүйенеді: 1,5 жасқа дейін тіл баяу дамиды. Бала 30-40- тан 100 ... ... ... Оларды сирек пайдаланады. 1,5 жастан кейін бала бастамашыл бола бастайды. 2 жасқа келгенде оның сөз қоры 300 ... ... ... 3 ... ... ... 1,5 мың сөзге дейін ұлғаяды.
Жетекші іс-әрекет. Заттық - қарулық ... осы ... ... ... қолданудың қоғамдық өндірілген тәсілдерін игеру жүзеге асады. ... ... ... ... ... 1 жаста заттық қабылдау қалыптасады, бірақ тым шала түрде. Екі жасқа ... бала әлі де ... ... ... ... алмйды, ал заттардың өзі айқын белгілерімен танылады. Үшінші жылда бала форманы, көлемді, түсті анықтай ... үлгі ... ... ... ... ... Сондықтан баланы негізгі түстермен, формалармен, көлемі бойынша заттардың арақатынастарымен таныстыру қажет. 3 жастағы бала 5-6 форма мен 8 түс ... ... ... алады.
Есту қабылдауы қарқынды дамиды. Зейін ырықсыз. Зейіннің көлемі аз. Ес ырықсыз. Негізгі рөлді қайталау ойнайды. Қозғалыстық ес басым. 1 - ден 3 ... ... ... ... ... баланы заттармен әрекетті ұйымдастыру арқылы қоршаған дүниемен таныстыру болып табылады.
Эмоционалдық дүниенің дамуы. Тұлға қалыптасуының ... ... өзі ... пікірдің қалыптасуы - өзіндік сана, өз саналы ұғыну.
Мінез-құлық жағдайға байланысты болып табылады, яғни бала дәл ... ... ... ... ... мен ... ... әрекеттенеді.
1-ден 3 жасқа дейін адамгершіліктік сезімдердің ... ... ... ... ... эмпатия.
3 жас дағдарысы. Мәні: баланың өз бетіншелігін танытуы. Дағдарыстың байқалуы: ... ... ... баяндалған мазмұндар баланын даму процесіңце нендей өзгерістер болатындығын және ... ... ... ... ... кейбір теориялық тұжырымдар жасап көрейік. Үш жастағы баланың дағдарыстык кезеңі оның мінезіндегі дөрекілік көрсету қылықтары арқылы көзге ... ... ... ... ... ... тиісті бақылау жүргізіліп, оның себеп-салдары зерттеледі. Мұңдай зерттеушілердің мақсаты бір жағынан дағдарысты кезеннін алдын ала болжап, оны дұрыс ... ... ал ... ... сол дағдарыс ерекшеліктерін анықтауда объективті де сипат алуы мүмкін. Біз үш жастағы ... ... ... ... ... ... ... деп санадық. Үш жастағы балада пайда болатын жағымсыз әрекет тіл алмауын дағдарыстың негізгі көрінісі қасарысудан айыра бідмуіміз ... ... бұл ... ... қайсарлығынан да өзгеше бағдарда қарастырылуға тиіс.
1. Баланың бойындағы жағымсыз әрекет оның ересектер ... ... ... орыңдамауынан басталады. Оның тиісті талаптарды орындаудан бас тарту себебі оған қойылған талаптың мазмұнында емес, баланың сол ересектерге көңіл-күйінің қатынасына ... ... ... қылығынын көрініс беруі қойылған талаптан тәуелсіз түрде пайда болатын оның өзіндік қылығы, өз ойындағы ... жету ... да дәл ... Тіл ... қиын балалары жайындағы аналардын шағымы олардың қасарысьш қалатындығын жиі айтады. Бірақ қайсарлық пен қасарысу екі түрлі ... Егер сәби бір ... ... ... ... ол ... ... Бұл қасарысу қылығына ешқандай ұқсамайды. Қасарысу кезіңде бала өзіне қажетсіз нәрсені талап етеді. Бала өз ... ... үшін ... сол ... ... ... етіп отыруына сәйкес қайсарлық көрсетеді. Бұл орайда әлеуметгік жағдайдың себебі орын алады.
Дардарыстың сан қилы ерекшеліктері Өзге адамдарға қатысты ... ... ... ... білдіреді.
Егер үш жастағы баланың дағдарысын іс жүзіңдегі сипаттарымен ашып көрсеткіміз келсе, оның мәні ... ... ... деп ... солай деп атауға да болады.
Дағдарыс кезінде баланың бойында қайта құрылатын психикалық. өзгеріс не? Бұл бала ... ... ... - ... мен шешесіне және олардың беделіне деген әлеуметтік көзқарасын білдіреді. Сондай-ақ баланың ... ... ... танытқысы келіп, оның бойында бірсыпыра мінез-қьшыктары пайда болады. Ондай қылықтар ортадағы жағдайды өзгертеді. Бір сөзбен айтқанда, ... ... жеке ... мен оның ... ... ... әлеуметгік қарым-қатынасын қайта құрып, оларды өзгертіп отыруға бағытталатын психикалық фактор деп санаумыз керек.
1 2. Баланың тілінің дамуы барысындағы дағдарыс
Сәби өмірінің ... ... ... тәжірибе күзінде мазмұны жағынан өте қарапайым деп саналған. Бұл кезең түрлі жастағы дағдарыстан бұрын зерттелген. ... оның ... болу ... мен ... жете зейін аударылмаған. Осы орада сәбидің қаз-қаз басып жүруі туралы ... даму ... жеке ... ... ... ... да сөз қозғап отырмыз. Сәби бірден тәй-тәй басып жүріп кете алмайды, дегенмен, бірен-сараң болса да ... ... бар. ... жүрш ... сәбиді мұқият зертгеу нәтижелері оның бойында әлі де анықтала қоймаған жасырын ерекшеліктері бола-болатындығын көрсетеді. Алайда құпия сыр сәби жүре ... ... ... Сәби тым жас кезінде-ақ жүре алады, бірақ ол әлі нәзік қозғалып, кеңісікте өз ... ... ... ... ... ... ... оның алғашқы дағдарысының мәнін анық байқатады.
Дағдарыстың екінші көрінісі бала тілінін шығуына байланысты. Сәбидің тілі шығып, бірден ... кету ... ұзақ ... ... дегенмен бірден сөйлеп кеткен сәбилер болғаны кейбір деректерден мәлім. Сәбидің үш айға дейін тілі шықпайды, бұл сол тілі шығудың ... ... деп ... Ал ... жайт - бала бойындағы аффект пен ерік ... ... ... мұны ... ... деп ... ... мәні дағдарысқа байланысты сәбидің' алғашқы қарсыласуы, от басындағы тәрбиенің өктемдігіне сәбидің ... ... ... бұл ... ... деп ... себебі ондай қимыл-қозғалыстар ерікті әрекеттер мен аффектінің бірігіп кету салдарынан оларды бірінен-бірін ажырату қиын.
Дағдарыс жасында сәбидің мұңдай қимыл-әрекеттер ... ... ... ... семьяларда пайда болып, олар шиеленісе түседі. Ал оның соңы тәрбиесі қиын балаға әкеп ... ... ... бір ... бермей қойса немесе оның тілегін түсінбесе, ол ашу-ызаға құрт ерік ... ... жат ... ... ... жылайды. Егер жүретін болса, қозғалуда бас тартып, еденді аяғымен ... Осы ... ол ... ... ... ... ... ағып, серейіп қаларлықтай белгілері байқалмайды. Бұл тек баланың бойындағы мен-мендік мінез көрінісі, кежірлік ... ... ... қалғанын көрсеткен қарсылығы мен наразылығы. Мұндай көрініс сөбидің нәрестелік шарындағы аяқ-қолын тарбаңдату бейнелерін ғана елестетеді.
Міне, сәбилік кезеңнің ... ... үш ... ... ... ... қылықтарынан айқын байқалады.
Енді біз сәбидің тілінің шығуына байланысты дағдарыс түрін қарастырып көрейік. Менің тілдің шығу сәтіне орай бидің ... ... ... ... ... - бұл мәселе ең, алдымен баланың ұғым-түсінігіне және оның әлеуметтік ... ... ... болуы. Сәбидің тілінің шығуы жайында біріне-бір қарама-қарсы және бірін-бірі жоққа шығаратын екі түрлі көзқарас және үш ... ... бар. Оның ... - құрамдык (ассоциация) негізге тіректелген тілдің бірте-бірте шыруы. Кейбір жағдайда бұл теорияны ... ... ... ... болады. Өйткені онымен күресу - аруақпен күресумен бірдей. Бұл ... ... мәні ғана бар. ... ... ... ... ... алмайсың. Осы теорияға сүйенген зөрттеушілердің бірсыпырасы осы ... ... бала ... ... ... ілімді тежеп отыр, ал ондай қателіктерді жоймай бұл мэселені дұрыс шешу мүмкін емес.
Құрамдық теорияның түсінігі бойынша сөз бен оның ... ... ... - екі мүше ... байланыс. Сәби бір затты, мәселен, сағатты көреді. деген ... ... ... осы ... ... ... ... байланыс пайда болады, бүл байланыс баланың ген сөзді естіген соң, онда ... пен зат ... ... ... болады. Г.Эббингауздың бір шәкірті сөздің мәнін адам пальтоны көргенде оның иесін еске ... ... ... ... болуы деп бейнелеп түсіндіреді. Біз қалпақты көргенде оның кімдікі екенін білеміз және қалпақ иесін еске түсінреміз.
Біріншіден, сөз мағынасы мен сөз ... ... ... ... ... және оңай ғана ... ... Екіншіден, баланың тілін одан әрі дамытып отыру үшін нәрселер арасындағы құрамдық тәуелділіктің болатындығын аңғартып, ... одан әрі ... ... ... өрістету қажет. Бұл тәуелділік бірнеше байланыста болуы мүмкін. Ал ... ... ... ... ... ... пайда болу процесін түсіндіретін болсақ, онда 4 құрамдық байланыс сөздің өзіндік :ынасын аша түседі. Осы көзқарас бойынша бала тілінің дамуы оның ... ... ... ықпал етіп, оның құрамдық байланысын да байытып, оны нақтылай түсуіне жетелеп отырады. Бұл ретте Эббингауздың жоғарыда айтылған шәкіртінің пікірін растап, бала ... ... ... нақты қалыптасатынын көрсетеді. Бұл жайт сөз мағынасы бала үшін үзақ мерзім бойы ... ... ... да ол ... Соның салдарынан баланың сөзі өзгеріссіз қалуы мүмкін. Осы орайда бала ... ... ... ... де өз ... ... ... бір жағынан алғанда сөздерді атау олардың дыбысталуы арасында байланыс үнемі сақталады саналады.
Құрылымдық көзқарас тозығы ... ескі ... және ... өзі де әурешілік сияқты. Дегенмен, сөздің мағынасы біржола пайда ... ол ... ... ... түсінік сәби тілің дамуындағы бірден-бір байлық деген ұғымның сақталып қалуына негіз болды. Менің ойынша, бала тіліне ... ... ... осы пікірден бастау керек сияқты. Құрылым теория -- -қолдаған зертгеушілер сөз мағынасын дамыту ... жете мән ... Олар ... теориясына сенгенімен, бірақ оны психологаялық жағынан сөздік белгінін пиада болу механизміз дұрыс ... ... ... соң осы ... ... ... ... дамуына сәйкес В.Штерн бастаған екінші тобы пайда болды.
Штерн теориясына сәйкес алғашқы сөз бала дамуындағы негізгі қадам. Ол дыбыс пен ... ... ... ... ... түйін емес дейді. Өйткені мұндай құрылымды байланыс жануарларда да бар (мысалы, өзіңіз атаған ... итке көз ... оған ... үйретуге болады) дейді. Сәбидің, - дей; Штерн, - біріншіден өз ... ... ... ... оның ... да ... ... өз атауы бар екенін, немес (осы заңның екінші ұғымы) сәбидің белгі мен маңызы арасындағы байланысты ашатыны, яғни, тілдің символдық ... ... кез ... затты белгі, символ арқылы көрсетуге болады.
Бұл көзқарас із жүзіндегі зерттеуде өте жемісті болып, ол кұрылымдык теория аша алмаған ... ... Ол ... ... ... ... ... қалыптасады бірақ жаңалық ашқаннан кейін бала сөздігінің секірмелі болып өсуі пайда болады дейді. Штерн атап көрсеткен ... бір жайт ... ... ... ... даму ... аяқ басу хайуанаттардың адам сөзін түсінуді үйреніп, онан ... зат атын ... ... ... ... Ал ... - дейді Штерн, - қанша сөз берілсе, сонша ... ... алу тән, яғни ол ... ... атауы болуға тиіс екендігін жақсы түсінеді. Штерн баланың ашқан жаңалығы сәбидің алғашқы жалпы түсінігі деп аталу тиіс ... ... тән ... ... мәні - ... ат ... ... сұрактар пайда болады, яғни сөздік қорын өсіру үшін сәби кез ... ... деп ... ... Осы ... ... үш түрі де балалық шактың ер кезеңіне тән. Сонымен ІІІтерн айтқан жаңалық пікір мен оның ... мәні ... ... ... үш ... ... бе де сәби тілінің даму негізін құрайды және баланың дамуындағы сөйлеуінің шығу мәнін ашып ... Оның ... ... ... ... ашып көрсетіп, белгі мен мағына арасында-байланыстың құрылымдық сипатын бекерлейді. Үшіншіден тілдің дамуындағы болып отырған өзгерістер өте ... ... ... ... Алайда онын теориясында аталған жайтты қате түсіндіруі оның өзіне ... ... Бұл ... Штерннің өзіне айтқаным бар. Ол ттпті осы теория негізденгеннен бергі уакытта, яғни деген кітабы жазьшғаннан бері өзінің ... ... ... жүргендігін айтты және ондай келіспеушілік жайлы өзге сыншылдар да айтқанын есхе алды. Штерн өз ... ... ... ... ол мен ... ... ... басқа бағытта өзгертпекші, ол туралы кейінірек сөз етермін. Бұл ... ізін ... ... жұмыстарыңан кездестіреміз.
Штерн теориясына қарсы пікір айту үшін, менің ойымша мағынасы терең фактілерді келтіре ... ... ... ... жөн- ... ... алу ... сияқты.
Екішіден, тәжірибелік зертгеу нәтижелеріне қарағанда бір жарым жастағы сәби тілінін мағыналық ... ... ... ... ... өзі сөздің не екенін толық түсіне алмайды, зат пен сөз ... ... ... не ... миына кіріп шықпайды, ал әсіресе мәдени даму жағынан артта қалған көптеген ересек адамдар демі ... мұны ... ... ... және ... ... ... балада кейде мектеп жасында да тілдің шарттылығын түсіне ... ... атын оның ... ... (атрибугі) ретінде түсіне аларлық бағыты болады. Мысалы, егер сіз 3 жастағы баладан сиыр неге сиыр деп аталады деп сұрасаңыз ол ... ... оның ... бар>> ... деп ... қайтарады, яғни бала атау себебі туралы сұрауға бұл жай ғана ат, адамдар осындай шартты ... ... ... деп ... ... Ол ... атауды сол зат қасиетінен іздейді: қант тәтті, сондықтан қант деп аталады, немесе ол ... ... соң қант деп ... сиыр сүт бергендіктен сиыр деп аталады, бұзау әлі ... ... және сүт ... ... деп ... ... ... дейінгі балалар арасьшда, сұрақ-жауап жүргізіледі. Бірқатар заттар ... ... бұл ... неге ... аталады (дыбыс белгісі бойынша, шартты түрде және т.б.) деп сұрақ қойылды.
Заттардың осылайша аталуын олардың қасиеттеріне сай келеді деп санайды. ... ... бала ... ... ... ... Мұның өзі Валлоннын сәби кейін де бұл шарттылықты түсінбейді, ал сөз жөнінде заттың ажырамас қасиетін сол ... ... бірі ... ... ... сақтап қалады деген тұңғыш рет тың пікір айтты.
Гумбольдтік тіл туралы ... ... орыс ... судың түрлі тілде әрқилы аталатыны жөнінде терең ойға шомып, судың ... тек ... ... ғана ... ... ал ... бәрі суды ... атамайды деп қасарысады. Гумбольдтің бұл әнгімесіңде түйінді мәселе етіп қойып отыруының мәні ... аты сол ... ... ... ... ... білдіреді.
Осы бағытта жүргізілген тәжірибе жұмыстары сәбилік кезендегі баланың сөздің сырын ұрынуда ... ... аша ... ... Штерн теориясының олқылығы жөнінде мынадай жайтты атап өткен жөн: сәби заттың атын ешуақытга сұрамайды, бірақ оның не үшін ... ... оның ... ... ... ... басты кемшілік, меніңше, ондағы ойлау жүйесіндегі дәйектеу негізінде жіберілген қате. Бұл жайтты әсірелеп айтсақ, ; Істің мәні мынадай: сәбидің тіл ... ... ... ... ... болады деудің орнына ол әуел бастан сәбидің өзі шығарған деген түсінікке жол берілді. Мұның өзі тіл ... ... ... ... ... ... ... тіреледі. Бұл пікірді дөрекі түрде баяндасақ, адамдар деп келіскен ... Бұл ... ... ... ол ... мәні ... ... болған, тіл туралы және ол беретін пайда болғанға дейін бар деп топшылайды.
Штерн де дәл ... ... ... ... мен ... арасындағы байланысты түсінуі қалай пайда болатынан, өмірдің әр ... ... бұл ... алуан турлі болатынын түсіндіру орнына ол былай деп қателік жіберді. Ең алдымен жаналық жасалады, яғни тілі ... сәби тіл ... ... ... үлгереді. Бұл теория бойынша тіл ол туралы түсініктен шығады ал бұл ретте іс жүзіндегі даму барысы былай ... ... ... ... тіл туралы белгілі түсінігі қалыптасады. Штерн көзқарасындағы тағы бір жайт бала ... оның ... ... ... ... ... ... жоққа шығарады, ягни мен бір жарым жасымда өз өмірімдегі ... ... ... одан ... ... ... қорытындылар жасағаннан басқа маған ещтеңе де қалмайды.
2 Баланың үш ... ... ... ... үш ... дағдарысы
Баланың үлкендердің талабына қарсылық білдіріп, ондай ұсыныстарын орындамай қырсығуы оның өзіндік ойы мен ... іске ... ... ... ... ... бала ... өзіңдік санасындағы өзғерісті, оның сапа жағынан жаңа сатыға көтерілгенін ... ... ... ... ... ... қылықтарынан айқын байқалады. Егер баладан басқа бір нәрсені істеуді өтініп ... оңца ол бұл ... ... ... қонымды болғандықтан қарсылықсыз орындайды.
Біз клиникада өзіміз байқаған мынадай мінез-құлықты мысал етіп келтірейін. Үш ... ... ... ... ... 4 ... қыз бала өзін ... мәселесін талқылайтыи конференцияға ертіп баруды өтінеді. Қыз оған баруға жинала бастайды. Мен қызды жүре ғой деп ... ... оны мен ... ол ... ... ... калды. Ол барынша қарсыласып бақты. , - деп едім, оған да келмеді. Оны өзімен өзін қалдырғанда, ол ... ... Оны ... ... Бұл ... оның қасарысып айтқанға көнбеуінен ызаланып булығып ренжу пайда болды. Ол өзінің барғысы ... оған жүр деп ... сөз ... ... білдірді.
Баланың бойын ашу-ыза кернегенде әмірлі дауыспен айтқан сөз де оған әсер ... ... ... авторлар мұндай жайттарды көркемдеп жазды. Мысалы, ересек адам сәбиге келіп әмірлі үнмен: десе, ол ... ... ... ... оған ... ... ... қарамастан керісінше істеуге кесірлену дағдарыстың нақтылы көрінісі.
Жағымсыз әрекетгің тіл алмаудан екі түрлі айырмашылығы бар. Біріншіден, бұл ... өзге ... ... ... ... манызды орын алады. Бұл ретте балара айтқанды істеп, оны ықтыру орындалатын әрекет маңызына емес, өзге адамдармен қатынас жасау ниеттілігіне ... ... ... әлеуметтік сипаттағы әрекет, бұл орайда балаға қойылған талап мазмұны емес, оның мәні адамға: бағытталған. Екінші ерекшелік - ... ... ... ... жаңаша қатынасы. Ол ашу-ыза әсерімен әрекет етпей, өзінің. көңіл-күйіне керісінше әрекет жасауға үмтылады. Ашу-ызара бой билету мен әрекетгену үш жастағы ... тән ... ... ... ... ... ... сәбилік кезеңінде оның ашу-ызасы мен іс-әрекеті бірігіп кететінін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... те пайда болып, ол өзге жағдайларға қатысты ашу-ызадан туындайды. Егер баланың қарсылығы белгілі бір жағдайға байланысты болса, онда оны ... ... ... деп ... ... ... ретте жағымсыздык әрекет дәл сол кездегі оқиғаға байланыссыз жандайда көрініс табады.
Үш жастағы дағдарыстың екінші ... - ... ... ... ... қылық. Қырсығудың өзін қасарысудан ажырата білу керек. ... бала бір ... ... ... ... етіп ... ... алады. Бұл қырсықтану емес, бұл үш жастағы дағдарысқа дейін де кездеседі. ... бала бір ... ... ... ... оны бірден ала алмайды. Ол бұл заттың өзінікі болуына қасарысумен қол жеткізеді. Қырсықтану дегеніміз, сәбиге бір зат оған аса қажет ... ... ... ол затты сұрағаны үшін ғана: қасарысады. Ол өз талабының орындалуын тілейді. Айталык, ... ... үйге ... ... ол ... ... біз оның үйге кіру ... дәлелдеп, үгітгейміз, ол дәлелді түсінгенімен; бәрібір үйге кірмейді. Сәбидің қырсықтану ... ... ... ... ... ... Тек осы ... ғана қырсықтануға жатады. Қырсықтануды кәдімгі қасарысудан ерекшелейтін екі сәт бар. Оның бірі - ... ... ... оның себепке қатысы бар. Егер бала дәл қазір қажет етіп тұрған нәрсесін қасарысып сұраса, бұл қасарысу болмайды. Мысалы, ол шанамен ... ... ... да күні бойы ... ... ... сәт. Егер ... әлеуметтік сипат тән болса, яғни бала ересектердің айтқанына керісінше ... ... ... ... ... ... Баланың ызасы өзгермелі болады деп айтуға болмайды. Баланың дағдарысқа ұшырау кезеңіне дейін оның ... ... ... ... ... болатындығына көз жеткізуіміз керек.
Үшінші сәт - ... ... ... ... ... ... ... қандай? Қыңырлык жекё бастын ерекшелігі емес. Жағымсыз қылықтар баланың қандай да ... ... ... қарсы бағытталған әрекеттері. Ал қыңырлық бала тәрбиесінің қалпына қарсы, өмір салтына қарсы бағытталады: ол деген баланың өзіне тән риза ... ... сәби ... ... ... ... ... береді. Бұл жерде қырсықтық белгі адамға қатысты емес, 3 ... ... ... ... өмір салтына қарсы. Бұрын ол қызыққан ойыншықтарды ұсыну қалпына ... ... ... ... сол, ол ... ... ... орындауға табандылық көрсетуі.
Буржуазиялық сипаттағы тәрбиеде қырсықтық үш жастағы бала бойындағы дағдарыстың ... ... ... ... ... бұрын әулетте еркелетіп өсірілген бала енді айналасындағы адамдармен қатынасы дөрекілене бастайды. Баланың бойында енді назарылық білдіру пайда ... оған ... ... ... жасырын түрде қарсы шығып, өзінің риза еместігін білдіреді,
Еңді төртінші ерекшелік - ... ерік ... ... ... деп ... Бұл ... дербестік бағытын көрсетеді. Енді бала бәрін өзі істегісі келеді.
Талданып отырған ... ... ... ... үш түрі бар деп жұр, ... ... ... ғана маңызы бар. Оның біріншісі - қарсылық көрсету. Баланың мінез-құлқындағы бірқатар көріністердің бәрі қарсыласу сипатында болады. Оның мінез-құлқы ... ... ... ... беріп, өз маңыңдағылармен ұрысьш, таласып, үнемі ренжісу жағдайында болып көрінеді. Баланың ... ... ... айналды. Осыған орай баланың өзі елеусіз қалады. Мысалы, бұрын тату болған семьяда бала өз анасына дейді. ... осы ... ... ... ... ... жазды.
Бала өз ойыншықтарын да бағаламауға тырысады, оларды ұстағысы келмейді, онын сөздерінде балағаттау мен кемсіту сөздері пайда болады. Мұңдай сөздер ... ... ... ... тағы да екі ... ... болатынын атап айту керек. Үйдегі. жалғыз бала болғандықтан оның талап-тілектерінің бәрі орындалып, ол нағыз өзінің өктемдігін жүргізуге тырысып ... Бұл ... әр ... семьяда түрліше болып келетіні байқалады. Жалғыз ғана баласы бар семьада өктемдік етуге ұмтылушьшық кездеседі. Оңдай бала маңындағы адамдарға айтқанын ... ... ... ... ... ... шешесі үйден шықпауға тиіс, бала талабы бойынша шешесі бөлмеде болуға тиіс. Ол талап еткенңің бәрін оған алып беру керек. Ол ... ... ... өзі ... тамақты ғана ішеді. Бала айналасындағы адамдарға билік жүргізу үшін неше ... ... ... Ол ... талаптары орындалған жағдайда өзгелердің, бәріне әмірші болғысы ... Ал ... ... ... ... қызғаншақтық деп те аталады. Өзінен жасы кіші не үлкен баланы қызғанатын ... үш ... ... ... жиі ... ... ... осындай. Бұл ерекшелікгердің бәрі бала тәрбиесіне байланысты пайда больш отыратын қасиеттер. Бұл жайттар ... ... ... ... ... ... бала ... қиын етіп көрсетеді. Бұғын тәрбиесі онша қиьш болмаған бала енді ересектер үшін асырауы қиындай түседі. Бала қысқа ... ... күрт ... ... ... боласың. Бұрын мәпелеп жүрген енді қыңыр, тентек, қасарысқан, жексұрын, қызғаншақ әрі өзімшіл тіршілік иесіне ... ... оның ... бүкіл болмыс-бітімі күрт өзгереді,
Біз атап көрсеткен ерекшеліктер бала бойында пайда болып, оған деген ата-аналары мен өзіне туыс ... да ... ... ... болатынын аңғарамыз. Мұның бәрі, ең алдымен, семьялық тәрбиеде оның жеке дара болғанын көрсетеді. Біздерде алуан түрлі мектепке дейінгі мекемелер бар. Ал ... ... ... ... ... формалары қолданылатын қоғамдык пана болу мекемелері де бар. ... ... ... жас кезінен тәрбиелеудін кеңінен тараған түрі семьялық жеке тәрбие болып табылады. Семьялық тәрбиенің басты ... - бала ... ... ұрынып қалмай саналы әрі әдепті болып өседі деп санаған.
Бала дамуының сәбилік ... ... ... ашу ... ... ... бәріне өз айтқанын істеткісі келеді. Соған орай ұш жастағы дағдарыста екі жақты ... ... ... Бала ... көрсетіп, ашу-ызасын шешесіне, ойыншықтарына ұрсып кею арқьшы білдіреді. Баланың мұндай қьшықтарын екінші жағынан қарағанда оның өзімшілдік әрекеті мен дербестігін, белсенділігін ... ... ... бойында енді деген пайымы болып, өзгелер сол баланын ығына қарай есу керек. Мұндай ерекшеліктер баланын ... ... ... ... көрсетеді.
Жалпы алғанда, баланың мінез-құлқы мен әрекеттерінде пайда болып отыратын қылықтарынын бәрі оньщ ... ... мен ... тәуелсіз тіршілік етуге ұмтылуын білдіретін қасиетгер болып саналады. Мұндай. ерекшеліктердің бәрін кейбір зерттеушілер бала дағдарысьша тан касиет деп ... Мен ... ... пікіріне көңіл аудардым: бала дүниеге келген сәттен бастап ... дене ... ғана ... ... ол анасынсыз тамақтана да, қозғала да алмайды. Дарвин мұны ... ... ... ... өмір сүре ... ... ... морфологиялық бейімділігі бар қалтасы бар болады, оған туғаннан кейін төлі орналасады) жайында айтып отыр. Дарвин пікірін жалғастыра отырып, сәби жас ... ... ... ... ... ... жағынан өзін қоршаған адамдардан әлі де бөліне алмайды деуге болады. Берингер 3 жасар бала ... ... ... ... ... ... және үш жастағы дағдарыс кезінде ол өзінше ешкімге тәуелсіз өздігінен тіршілік етуге бейімделу сатысына көтеріледі деп ойын ... ... ... ... ... ... ... өтейін. Бұл белдеуді екі топқа бөлуге болады. Оның бірі - сәбидің дербестікке ұмтылу нәтижесінен туындайтын ... ... ... ... әр ... қарым-қатынастарға іштей назаланады, ашу-кекті болып қиналады, сырттай оларға реніш білдіріп, қақтығызтарға ұшырайды. Осының бәрі баланың бойында ... ... ... нервтік науқасқа ұшырау салдарынан бала энурез немесе түнде қуығын ұстай алмай, зөрін төсегіне ... кою ... ... ... Бұл үш ... ... ... кездесетін жайт. Ұқыптылықка үйретілген бала дағдарыс кезінде өзінің дамуындағы ... ... ... ... қайталауға мәжбүр болады. Түнгі қорқыныш, жайсыз ұйқы және басқа жүйкелік жайсыздықтар салдарынан баланың сөйлеуі күрт өзгереді. Кекештік пен ... ... ... ... ... ішкі дертін сыртқа шығарып, жерге жата қалып аунайды. Мұның бәрі ішкі ... ... ... ... Іс жүзінде мұндай қьшықтарының бәрі баланың жағымсыз қылығын онымен санаспағаңдыққа қарсьшык көрсетіп, өзімшілдігін өзгелерге білдіру ... ... ... ... дағдарысы өте қиын өткен дені сау сәби 4 ... ... ... (ол ... ... ұлы еді) ... өз ... өзгелерге жүргізуге бейімделе бастады. Оның талабынын, бәрі орыңдалуға тиіс еді. Мысалы, ол көшеде шешісімен келе жатып оған түкке қажеті жоқ ... да ... ... ... ... алып бер деп талап етті. Сәбиді бізге дерті қозған деген ... алып ... Оның ... ... бермесең ол еденге жата қалып шыңғырады, қол-аяғын ... жер ... ... бұл ... ... ... әбігері емес-ті, мінез-құлық түрінің дерекі көрінісі еді. Баланың бұл қылығын бақылаушы маман оның ... ... ... ... орлауы деп бағалады. Біз бақылаған сәбиде бұл әрекеттер ашуға айналды, өйткені басқаша қарсыласып жанжал шығаруға оның шамасы жеттпейді. Мен мұны үш ... ... ... ... ... ... көріністер семья тәрбиесін де баланың мінез-құлқының шиеленісіп, оның қиқарлығы мен ... ... ... ... ... табылады.
2.2 Баланың үш жастағы дағдарысының дамуы
Балабақша жасындағы ... ... жас ... ... ... ... ... немесе құрт өзгерістерге ұшырап отыратындығы ғылыми әдебиеттерде баяндаған.
Мұндай ... ... үш ... дағдарысы деп те аталады. Осы кезеңде баланың ... ... орай ... ... ұшырап, тәрбиесі жөнінен де бұрынғы уақытқа қарағанда неғұрлым қиындай түсетіні айқын ... Бұл ... оны енді ... ... ... бала деп те, сәби деп те атау ... Өйткені ол өтпелі кезеңді басынан кешіреді.
Соңғы уақытта бұл жасқа арналған бірқатар зерттеулер ... ... ... ... ... үш жастағы бала енді бұрынғы нағыз балалық ерекшеліктерінен айырылады. Алайда оның қимыл-қозғалыстары мен ішкі жан дүнесі сол балдырғандығын көрсетеді. Бұл ... бала ... ... ... оны ... ... білуі, тілегіне жетіп, оны жүзеге асыруы толық жетілмеген.
Мектеп жасына дейінгі баланын дағдарысқа ұшырау жағдайы оның аңғырттығы мен бірбеткейлігінін. Құрт ... ... ... ... ... ... Бірақ оның мінез-құлқы мен өзінің маңындары адамдармен қарым-қатынастарынан анық байқала ... ... ... бойы тез ... ... өзгерістер болады. Үш жастағы баланың кезеңі бір ... ... ... ... ... ... ... баланың басынан өтетін дағдарыстың негізінен екі түрлі ерекшелігін қарастырып көрейік. Бала айтқанға көнбей қырсығады. Жүріс-тұрысы өзгереді. Мінезінде ойланбай ... ... ... ... болады, ұшқалақ, қылжақбас күлдіргі қылықтары пайда болып, ол өзін сайқымазақ ретінде көрсетеді, Мұндай қылықтар баланың үш жасқа ... ... ... оның төңірегінде оған жете мен бермейді. Мұнда қылжақтау әрекетінің пайда болуы нендей себептерге байланысты? Бала мұндай келеңсіз қылжақбас ... ... ... ... ... ... жүріс-тұрысына қарап еліктеп істейді. Мысалы, біреудің дауысы дірілдеп шығатын болса, соның сөйлеу ырғағьша қарап, бала өз дауысын да дірілдетіп шығаратын ... ... ... ... сөз айтып, қалжыңдаса, оған ешкім де таңданбайды. Өйткені мұңдай мінез көріністері жеті жасар бала-ларға тән ... ... оның ... ... ... тән ... және онын ... ажырал, өзіндік ерекшеліктерік сыртқа шығару белгілері болып саналады.
Үш жастағы баланың дағдарысынын ең басты көрініс оның жеке басының ішкі және ... ... ... ... ... себептерімен байланысты.
Баланың мінезіндегі дағдарысқа ұшырау себептерін оның бойындағы ішкі және сыртқы сапалы өзгерістердің пайда бол- луымен ұштастыру ... ... ... ... ... ... ... көріністері пайда болып, мұндай ерекшеліктер былайғы адамдарға күлкілі болып көрінеді. Осы ... бала ... ... зандылық екендігін атақты актер Ч.Чап-лин орындаған рольден айқын көруге болады. Ол ересек ... ... ... өзін ... ... ... ... мінезбен көрсетеді. Оның күлдіргі әрекетгерінін сыры да, ... ... да ... ... аңғалдық мінездік жоғалуы онын есі кіріп, ақыл-ойнның сапалык деңгейге көтеріле бастауы ... сөз. ... ... ... бойына сыналай еніп, оның аңғырт және өзіндік ... ... ... ... ... үш жастағы дағдарыстың өзіндік сипатымен қатар, баланың әр алуан әрекеттерінің ықпалынан ақылы кіріп, сыртқы болмыстың мән-жайын түсіне ... ... ... ... жеке ... ... мен психопатологиясындағы күрделі мәселелердің бірі - әрбір нәреенің мән-жайына түсіне білу деп санар едік. Бұл мәселенін мазмұньш ашып ... үшін ... ... ... қабылдаумен ұштастыра отырып қарастырған түснікті болатын сияқты. Адамның ... ... ... ... ... - оның ... болуы, затты тікелей қабылдауы.
Қабылдайтын әсерлер комплексті түрде ішкі әсерлермен бір мезгілде ұштасып жатады. ... мен ... ... ... ... сыртқы әсерді қабылдауын миы зақымданған ауру қабылдауымен салыстыру керек. Оңдай ауру адамға сағатты ... оны ... не үшін ... ... ... Ол ... көргенімен оның қандай зат екенін айыра алмайды. ігер сіз сағатты сырқттың ... ... ... оның ... көз ... үшін ... тақап тыңдасаңыз, немесе уақытты білу үшін оған қарасаңыз ауру адам бұл ... болу ... ... Ол ... ... ... деп ... Ал біз үшін сағаттың уақыт өлшеуші құрал екендігі санамызда мықты ұялайды, Сонымен, қабылдау көрнекі ойлаудан ажыратылмайтын қасиет сияқты. Көрнекі ... ... ... түсінумен қатар. сүреді. Егер мен мына зат сағат десем, содан кейін бұған ешқандай ұксамай мұнарадағы әлде бір сағатты көріп, оны да ағат деп ... онда мен бұл ... ... бір ... ... қататын нәрсе деп ұғынамын. Қысқасын айтқанда, әрбір нәрсенің бейнесін қабылдауда жинақтау сипаты болады. ... ... ... ... ... танымымыз бойынша, оның үнемі мағыналық сипатга болып ... ... ... Осы ... ... ... талғамалы болатындығын да атау керек. Мысалы, мен сағатты оның жанында жатқан заттар құрылымында ғана ... сол ... өзін жеке зат ... ... ... ... ... шахмат ойынымен салыстырып қарауға болады. Бала шахмат тақтасындағы түрлі фигуралардың түр ... ... ... ... ... де, ... ... түсіне қарап таңдай бастайды, бірақ олардың жүріс ретін, құрылымын анықтай алмайды. Ал шахмат ойнауды ... бала ... ... ... Бала үшін қара ат пен ақ ... ... ... сияқты болады, ал заттың жүрісін білетін екінші бала аттың қолайсыз жүрісі оның пешкасына қауіп төндіретінін ... Ол үшін ат пен ... - ... ... ... ... ойын ... балаға қарағанда шахмат тақтасындағы фигураларға олардың орналасу жағдайына қарай ... ... ... ... ... ... ... жеке бөлшектерінің біртұтас көрнекі тұлға ретінде әсерленуі. Шахмат тақтасындағы тастардың орналасу жағдайына орай олардың ... ... ... ... әлемді шахматшының шахмат тақтасы тұтас түріндегі әсеріндей қабылдаймыз. Біз заттардың көршілес немесе бөлек-бөлек тұрған жағдайын ғана емес, сонымен бірге ... ... ... ... ... қатынаста деп қабылдаймыз.
Дыбысты тілде тек атаулар ғана емес, сонымен бірге заттарды мағынасы да бар. Сәби заттардын мағынасынан көрі өзі ме ... ... ішкі ... де (, , ) сөз ... өте ерте ... бастайды. Тілдің қарым-қатынас құралы ретінде пайдаланьш, көңіл-күйін де сөздермен атауға, оларды өзар байланыстыра алуды үйренеді. Сөздермен байланыс жасау қара пайым ... ғана ... ол ... да ... ... біл діреді. Кез келген сөз затгың бірлігін білдіре бермейді. Егер қазір суық ... тұр ... ал бір ... ... тағы да солай десе суықты жекелей сезінудің өзі жинақтау әрекеті болып шығады Сөйтіп ішкі көңіл-күйін білдіретін ... ... ... ие ... ... ... заттарды: орындықтарды, столды жеке-жеке қабылдай алмайды, оңың ересектерден айырмашылығы сол заттардың бәрін тұтас түрінде қабылдайды. А ересектер көз алдындағы ... ... ... ... жән ... қабылдайды. Жас сәби өзіне дағдылы өмір әсерін қалай қабылдайды? Ол қуанады, ренжиді, ... өз ... ... ұғына алмайды. Қарны ашып тұрса да, оған ... ... ... ... және дегенді түсіну арасында үлкен айырмашылық бар. Жас сәби өз басындағы күйін аңғарып біле алмайды.
Үш жасар баланың өз ... ... , , , ... ... ... түсіне бастайды, яғни ол өзінің күй-жайын бағдарлай алады. Ал үш ... ... ... ... ... аңғаруы сияқты, үш жастағы бала өзінің әсерлену сезімін ... ... ... ... үш ... ... бойындағы дағдарысын сипаттайтын кейбір ерекшеліктер кіріне бастайды
1. Өмір тәжірибесінің әсерінен бала басынан кешіргеі нәрселердін мәнін түсініп, оларды жинактап ... ... ... Әрбір жаңа жүріс сайын тастар арасындағы жаңа байланыстардың пайда болатыны сияқты, баланың ... ... ... ... ... ұғым ... ... келіп үш і жастағы баланың танымдық әрекеті жаңа сипатқа ие болады.
Үш жастағы баланың дағдарыс кезеңінде сыртқы әсерлер жиынтығын жалпылап, ... ... ... ... даму жағдайын түсінерлік дәрежеге жетеді. Сәтсіздікке ұшыраса оған реніш білдіріп, өзге балалардың ұнамсыз қылықтарын ... сырт ... ... ... ... Өз ... ... сәтсіздіктеріңе реніш біддіреді. Ал арадан көп уақыт өтпей-ақ, ашық-жарқын бола қалады. Алайда ол көптеген сәтсіздіктерді қорытып, оған ... ... ... ойы ... ... жасына дейінгі бала өз сезімі мен басынан өткен жайттарды жинақтай бастайды. Басынан кешірген ашу-ызалары тұтасып, оның ренішті жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... бәрі дара уақиға сипатында болып қала береді. Мектеп жасына дейінгі балада өзін-өзі бақылау, намыстану сезімдері қалыптаспаған. Мұның бәрі бала өсе келе өз ... ... әр ... ... ... ... ... сезіне алатын болады. Үш жастағы баланың дағдарысы осы өз басынан өткен оқиғалар мен мінез-құлықтарының мәнін түсіне ... ... ... ... атап ... ... етеді.
Мектеп жасына дейінгілердің өзімшілдігі басым. Бірақ ол өзінің мүмкіндігін жеке басының қасиеттерін бағалай білуінен алшақ жатады. Осыдан келіп жеті жаска ... ... ... ... ... ... ... болады. Алайда мұндай өзгерістер мектеп жасына дейінгі қиындықтардан түбегейлі түрде ерекше сипатта болады.
Баланың бойында пайда болған жана ... ... оның ... қисық-қыңыр, қылжақбас қылықтары біртіндеп жойыла бастайды; үш жастағы дағдарыс кезіңде ... ішкі және ... ... ... болуы арасында оның тұңғыш маңызды түсіну ерекшеліктері қальштасып, енді тіршілік ... ... ... ішкі ... де ... ... Конфеттің тәттісін алу керек пе, әдде оның байқалғанымен белгілі тұжырымға тоқтау қабілеті әлі де ... ... ала ... ... олар ... ... іріктеуінде солқылдақтық көрсетеді.
Мектеп жасына дейінгі кезенде кездесе қоймайтын тәрбиесі қиын деп аталатын балалар да ... Бұл ... бала өз ... ... маңындағыларымен қарым-қатынаста қандай орын алатынын ол әлі де пайымдай алмайды. Соның салдарынан ол ... Ішкі ... ... ... алмайды. Ал үш жастағы баланың дағдарыс кезінде мектеп жасына дейінгі ерекшеліктерінен ажырап, дамудың жаңа кезеңіне қарай аяқ ... ... ... ... ... енді баланың бойыңда жаңа сапалардың пайда болуына қолайлы жағдай тудырьш, оның дамуын жаңа күрделі сатыға көтереді.
Баланың даму ерекшеліктерін ... ... енді ол ... ғылымға жаңаша түсінік ендіруге тура келеді. Мұңдай талап баланың әлеуметтік ортаға деген қатынасын жете зерттеп, оның мәнін неғұрлым ... аша ... ... ... Бұл ... әсер ... жайттарды ұштастыра отырып, зерттеу деген сәз. Алайда, өмір тәжірибесінде бұл факторларды алдымен ... ... ... ... ... бірінен сон бірін байланысты деп қарастыру етек жайып келген-ді.
Балалық шақтың қиын кезендерін зерттегенде мәселенін ... ... ... не? ... роль ... Баланың бітімі ме, әлді ортанын жағдайы ма? ... ... ... ... ма, әлде дамудың ішкі шарты ма? деген ... ... ... алуды қажет етеді. Шынында баланың дағдарыс кезеңінің тіршілік ... ... ішкі ... ... екі ... ... ашып ... мақсат етеді.
Ортаны практикалық және теориялық жағынан зерттеген кездегі бірінші басты кемшілік - бұл біз ... оның ... ... бойынша зерттейміз. Қиын жағдайды іс жүзінде зертгеумен айналысатындар мұны жақсы біледі. Сізге баланың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын зерттеген мәліметгерді ұсынып, онда ... ... ... ... суға неше рет . ... ... ауыстырып отыруы, үй-ішідегілердің білім дәрежесі, мәдени деңгейі және т.б. анықталады. Зерттеу әрдайым біркелкі ... да ... ... оның жас ... көңіл бөлінбейді. Сөйтіп баланың тіршілік ортасы жайында ... ... ... бала ... оның әлеуметгік жағдайын білдік деп есептейміз. Кейбір ғалымдары мұндай абсолюттік көрсеткіштерді зерттеу принципіне айналдырады. А.Б.Залкинд редакциясымен шыққан оқулықта баланың ... ... оның ... даму ... ... ... қалады дегең тұжырымына кез боламыз. Егер ортаның абсолюттік көрсеткіштерін алатын болсақ, онда кейбір тұста мұндай пікірмен келісуге болады. Дегенмен іс ... ... ... да, ... ... да мұндай тұжырым мүлдем жалған болып шығады. Ал баланың тіршілік ортасы жануар тіршілігімен салыстырып қарағанда елеулі айырмашылығы ... ... ... өмір сүруі, ол сол ортаның бір бөлшегі.. Бала үшін әлеуметтік орта сырт емес. Егер бала ... ... иесі ... және оның ... ... орта ... ... онда осыдан баланың өзі де осы әлеуметтік ортаның бір ... ... ... ... ... ... ортаны зерттеген кезде елеулі бетбұрыс жасалуға тиіс - бұл ... оның ... ... ... ... көшу керек - баланың тіршілік ортасын зерттеу қажет. Мәселен, сәби бір жасқа дейін сөйлемейді дейік. Оның тілі ... ... де оның ... ... ... ортасы өзгеріссіз қалады. Бір жасқа дейін де, бір жастан кейін де қоршаған адамдардың тіл мәдениеті ... ... ... ешқандай өзгерген жоқ. Алайда сәби алғашқы сөздерді түсіне бастаған минуттан оның әлеуметтік ортамен тілдің қатынасы қалыптаса бастайды. Бала ... ... оның ... ... ... ... ... кез келген алға ұмтылу қадамы оған деген орта ... ... Даму ... ... орта ... бір ... екі ... өткен кезінен бастап сапалы сипатта болады. Осыдан келіп баланың әлеуметтік ортаны сезінуі оның танымында елеулі өзгерістер тудырады. Әлеуметтік ортаның ... даму ... ... ... ... бір ... 3 ... балаларда түрліше болатындығын көрсетеді. Ортаның бала дамуына ықпалы үнемі өзгермелі болады. Ал бала мен орта арасындағы ... ... ... ... ... ... қарастыруға болмайды. Осы орайда методологиялық маңызды мәселелердің бірі - ... ... ... тәжірибелермен ұштасты түрде қарап, одан теориялық қорытынды жасау. Сондай-ақ баланың дамуында ... мен ... ... мен ... ... ... ... ретінде іздестіріп, олардың бірлігі мен даралық ерекшеліктерінің сыр-сипатын айқындап отыруды талап етеді. Мұндай әрқилы ... ... ... ... ... мен бірлік негізін ашып көрсету болып табылады. Мысалы, сөйлеу мен ойлаудың қатынасын зерттей отырып, олардың ... тән ... ... ашып беру ... ... Мұндай мақсаттың мәнін түсіну үшін әрбір сөз ... ... ... ол ... ... ... ... білдіреді. Сонымен сөздің мәні ойлау мен сөйлеудің бірлігін білдіретін қасиет. Олар өзара тығыз байланысты.
Баланың жеке басы мен ортаны ... ... ... ... ... патопсихология мен психологияда тірщілік әсерінің бастапқы түсінігі (единицасы) деп атауға болады. Баланың. іштей сыртқы ортаға қатынасын білдіруді біз оның ... деп ... онда бала өзі ... ... ... жайында оған қатынасын, басынан кешірген күй-жайын аңғарған болар ... Мұны ... ... бір нәрсеге іштей қатынасы деп түсіну керек ... Кез ... ... ... баланың танымын дамытады. Мұндай таным түйсіну, қабылдау, елес, қиял, зейін қою т.б. Кез келген нәрсеге зейін аударьш, оған әсерленудің өзі ... ... ... ... Таным әрекеттері бала дамуындағы психолоиялық күрделі процестер екенін білеміз және ... ... бәрі ... ... ... ... өзі ... және әлеуметгік бағдардарды білдіретін адам мен тіршілік арасындағы кұбылыс деуімізге болады. Баланың дамуыңда әсерленудің атқаратын қызметі ерекше. ... бала ... ... оқиғаларға әсерленіп, олардың мазмұн-мәнісін түсіне алады. Әсерлену әрекеті қиындығымен балалық шақ үшін аса маңызды. Бір семьяда өскен ... ... ... ... болатындығын жиі кездестіреміз. Өйткені белгілі бір жағдаңда балалардың әсерленуі түрліше болатындығын көрсетеді. Әсер еткен орта баланың дамуына күшті ... ... ... әсер ... орта мен оған ... ... ... басынан кешіруде жан дүниесіне ыкпал етіп, түрлі әрекеттер жасауға, ... ... ... ... жетелейді.
Егер біздер кейбір жалпы жағдайларға жүгінетін болсақ, онда баланың даму денгейі сол әсерлену сипатына қарай ... ... ... Бала ... ... өмір ... болғандықтан, оның сыртқы нәрселер мен кұбылыстарға әсерленуі өзіндік әрекеттері мен танымын дамьпудағы қуатты ... ... ... ... ... ... зерттеу үшін оның жан дүниесінің сырына терең үңілу керек.
Дағдарыс кезіндегі қиын балалардың даму сипатыи анықтау үшін олардың ... ... ... ... ... ... ... тиісті қорытындылар шығарып отыруды қажет етеді.
Дағдарыс жасын мұқият зерттеу арқылы баланың негізгі әсерлерінін. ауыспалы болуы осы кезенде өтетінін көрсетеді. Дағдарыс ең ... ... ... күрт ... екенін байқатады. Мұндай орта үш жастағы бала үшін өзгермейді. Баланың дағдарьіс кезеңдерін баылап жүрген ... ... өзін ... ... тіл алғыш және ерке болған сәби аяқ астынан кінәмшіл, ашулы, тілазар болып шыға келеді дейді.
Дағдарықтың ішісі сипатын іздестірген шетелдік зерттеушілер-дің ... ... ... ішкі ... ... ... түсіндіреді. 3 жастағы бала дағдарысын түсіндіруде кең тараған теориялардың бірі - жыныстық жетілуге байланысты. Олардың айтуынша ... ... ... жетілуі мінез-құлкының күрт өзгеріуіне күшті ықпал етіп, оның өзімшілдік көзқарасының пайда болуына ... ... ... ... ... ... ... ұшырауын әлеуметтік ортаның ықпалы деп көрсеткісі келеді. Сол авторлар баланың дағдарысы түрліше ағысты бастан кешіреді деп дұрыс ... ... ... бала ... таза ... ... ... ерекшелік деп емес, әртүрлі тір-шілік ортасынын өзгеріс көріністері деп санайды. Буржуазияшыл зертгеушілердің бала дағдарысы ... ... ... сай келе ... ... олардың зертеу аясы тар, олар баланы тек буржуазиялық. семья жағдайында ... ... ... бір ... ғана ... ... кезеңі тәрбиенің сипатына орай түрліше жағдайда өтетінін тәжірибелер дәлелдеп отыр. Семьядан бірден балабақшаға келетін балаға қарағанда яслиден балабақшаға ... ... ... ... ... ... болады. Баланың дамуында дағдарысқа ұшырау үнемі болып отыратын құбылыс. 3 жас баланың дамуында елеулі өзгерістерге ұшырау кезеңдері, Осы кезеңде бала ... ... ... жаңа сапалар пайда болып, олар келесі сатыға өту кезеңінде елеулі ... ... ... ... ... ... жас кезеңнің ерекшеліктері сапалык өзгерістерге ұшырап, алдағы жас кезеңіне тән қасиеттердің жасалуына бейімделеді.
Баланың ... ... 3-6 ай ... адам ... жаңа өзгерістерге ұшырап, оның ішкі дүниесіңдегі елеулі құрылымдар пайда ... Ал, ... ... ... ... ... ... қала береді. Осы орайда оның психологиялық өзгерістерге ұшырауы сыртқы орта мен маңындағы жағдайларға тәуелсіз екеңдігін аңғартады. Яслиден ... ... ... ... ... ... ... Осы орайда біздер сәби бойындағы елеулі өзгерістерді байқап көріп, сыртқы ортаның әсерінен гөрі оның ішкі жан ... ... ... ... ... ... дамығанына көз жеткіземіз, Сондықтан баланың ішкі өзгерістері әрқашан да оның ... ... із ... отырады.
Қорытынды
Сонымен, мектеп жасына дейінгі баланың, дербестік тілін, сәби тілінің жалпы даму ерекшелігіндегі екі түрлі қасиетті аңғардық. Бірінші ерекшелік - ... ... ... екіншісі - бала тілінің ұғымдық жағы.Осыдан баланың дербестік тілінін үшінші ерекшелігі келіп шығады, оны Дарвин былай бағалайды, егер ... ... ... және ... ... ... ... айырмашылығы болса, онда осы тілдің көмегімен қатынас жасаудың да өзіндік айырмашылығы болуға тиіс. Сәби ... ... оның ... ... адамдары ғана түсінуі мүмкін. Бұған Дарвиннің немересімен жүргізген бақылауы дәлел. Сөйтіп баланың қатынас жасау мүмкіншілігі өзіндік ... ... ... ... ... бала ... ... сипатта жақтырмай, оны асыраушының не күтушінің тілі деп атады. Оның мәнісі бұл ... тек ... ... ... ғана ... ... сөз. Ересектер баланың сөйлеуіне ыңғайлануға тырысып, кәдімгі сөзді қалпынан бұзып сөйлеуге жол ... және ол ... ... ... ... Егер ... ауырады деген сөздіқ орынан десе, біз баламен тілдескен ересектердің тілді бұзып сөйлегенін байқаймыз. Ересектер балаға қатысты біз әрқашанда мынадай ... жол ... бала ... ... ... бала үшін ... бәрі шашн ... көрінуге тиіс сияқты Сондықтан жас сәбилерге көк тіреген биік үйді нұсқап немесе ірі жылқыны ... ... ... балаға әрбір нәрсенің өз аты мен түр-сипатын атап үйреткен дұрыс болмақ. Ал ... ... ... ... кең орын ... ... ... бүкіл дәрбестік тілі ғой деп санап, асыраушы мен күтушінің тілді бұрмалал сөйлеуі пайдалы емес. Бала ересектердің йлеуімен сәйкес келмейтін `сөз ... мен ... ... ... ... дыбыстарды айқын игеруден бұрын меңгереді.
Дағдарыстың екінші көрінісі бала тілінін шығуына байланысты. Сәбидің тілі шығып, ... ... кету ... ұзақ ... созылады, дегенмен бірден сөйлеп кеткен сәбилер болғаны кейбір деректерден мәлім. Сәбидің үш айға ... тілі ... бұл сол тілі ... ... ... деп ... Ал үшінші жайт - бала бойындағы аффект пен ерік ерекшеліктерінін көрінісі. Э.Кречмер мұны гипобликалық ... деп ... ... мәні ... ... сәбидің' алғашқы қарсыласуы, от басындағы тәрбиенің өктемдігіне сәбидің қарсылық көрсетуі, Кречмердің бұл көріністерді гапобликлық деп ... ... ... ... ... әрекеттер мен аффектінің бірігіп кету салдарынан оларды бірінен-бірін ажырату қиын
Қолданылған әдебиеттер
1. ... Ж. ... ... 1995.2. ... Ә. ... ... ... "Қазақ университеті", 1992.3. Алдамұратов Ә. Жалпы психология.- Алматы, "Білім" 1996.4. Әбдірахманов А.,Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша- қазақша сөздік.- Алматы, "Мектеп", 1976.5. ... С. ... ... ... ... 1995.6. ... Қ., ... О. Жантануға кіріспе.- Алматы, 2000.7. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының психологиялық көзқарастары.- Алматы, 2000.8. Жарықбаев Қ.Қазақ психологиясының ... ... 1996.9. ... М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.10. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000.
11. Қазақ ұлттық энциклопедиясы
12.Хрестоматия по детской психологии // Под. ред. Г.В. ... М., 1996 ... В.С., ... Н.В. ... ... ... жинағы // Аударма: Бусурманова С.Т., Бердібаева С.Қ. Алматы, ... по ... и ... ... // Под. ред. А.И. Щербакова М. 1989
15.Ньюкомб Н. Развитие личности ребенка - 8-е ... Изд. - Спб: ... 2002. - 640 . ... ... ... И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
17. Оден Е.Е. ... ... М., ... Кон. И.С. ... ... ... М., 1989 ... Л.С. Развитие высших психических функций М., 1960
20. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД , 2000

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар бақшасындағы дене шынықтыру10 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері116 бет
Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты5 бет
"Жас мәселесі және психикалық дамудың заңдылықтары."3 бет
Дағдарыстан шығу жолдары3 бет
Дағдарыстық күйлер және посттравмалық бұзылыстар жайлы3 бет
Отбасы дағдарысы5 бет
Психикалық дағдарыс4 бет
Тәрбие әдістері. Тәрбие әдістерінің түрлері. Әдістердің анықтамасы (кесте)6 бет
Экологиялық дағдарыстар15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь