Алтын орда мемлекеті

Алтын Орда Мемлекеті тарихи әдебиетте «қыпшақ ұлысы» деп аталды. Оның себебі бұл территорияны мекен-деген халықтардың басым көпшілігі қыпшақтар еді. «Бұл мемлекет бұдан бұрын да қыпшақ елі атанып келген еді».
Осы қыпшақ ұлысын еншісіне алған Жошыхан 1227-жылы қайтыс болды. Орнына Жошының екінші ұлы Батк (Бату) хан отырды. Әкесінен қалған мұраны місе тұтпаған Бати хан 1236-жылы қалың қолды бастап Жайық өзенінен (Орал өзенінен) өтіп, Еділ өзені алқабындағы бұлғарларды бағындырды. 1237-жылы қалың қолды бастаған Бати хан орыс қняздықтарына шабуыл жасады да, ол кезде Рязань, Владимир, Москва сияқты қырық иелікке бөлініп қырқысып отырған орыс княздықтарын бірін-біріне қоспай талқандап, жаулап алды.
Онан соң, маңғол армиясы ұздіксіз ілгерілеп Киев қаласын алды, Польшаны, Венгрияны, Чехияны, Молда-вияны, тағы басқаларды ойрандап, Еділ сағасына қайта оралды.
Бати хан 1242-жылға дейін жасаған жаулап алу жорық-тары арқылы Алтын Орданың территориясык кеңейтіп, Ертіс өзенінен Дунай дариясына дейінгі ұла!н-байтақ өңірді қол астына қаратты. 1243-жылы Еділ сағасынан Сарай қаласын салдырды, бұл қалада алтынмен аптап, күміспен күптелген сән-салтанатты хан сарайы төңіректің төрт бұрышынан қелген саудагерлер жиналатын сауда алаңы болды. Бати хан өзіне арнап астана құрып, сарай салдырғанымен уақыттың көбін Дунайдың төменгі ағысын-дағы ұлан-байтақ қазақ сахарасындағы жайлауларда өткізіп отырды. Алтын Орданың астанасы алғашқы кезде Сарай-Бату қаласында (қазіргі Астрахань маңында) болды. Кейінірек Сарай Беркеге (Еділ бойымен Сарай-Батудан. жоғарырак) көшірілді
        
        АЛТЫН ОРДА МЕМЛЕКЕТІ
Алтын Орда Мемлекеті тарихи әдебиетте «қыпшақ ұлысы» деп аталды. ... бұл ... ... халықтардың басым көпшілігі қыпшақтар
еді. «Бұл мемлекет бұдан бұрын да ... елі ... ... ... қыпшақ ұлысын еншісіне алған Жошыхан 1227-жылы ... ... ... ... ұлы Батк ... хан ... ... қалған мұраны
місе тұтпаған Бати хан 1236-жылы қалың қолды ... ... ... ... ... Еділ ... алқабындағы бұлғарларды бағындырды. 1237-жылы
қалың қолды бастаған Бати хан орыс ... ... ... да, ол ... ... ... сияқты қырық иелікке бөлініп қырқысып отырған орыс
княздықтарын бірін-біріне қоспай талқандап, жаулап алды.
Онан соң, ... ... ... ... Киев қаласын алды,
Польшаны, Венгрияны, ... ... тағы ... ... ... ... ... хан 1242-жылға дейін жасаған жаулап алу жорық-тары арқылы Алтын
Орданың территориясык кеңейтіп, Ертіс өзенінен ... ... ... ... қол ... ... ... Еділ сағасынан Сарай
қаласын салдырды, бұл қалада алтынмен ... ... ... ... хан сарайы төңіректің төрт бұрышынан ... ... ... ... ... Бати хан ... ... астана құрып, сарай
салдырғанымен уақыттың көбін Дунайдың төменгі ағысын-дағы ұлан-байтақ қазақ
сахарасындағы жайлауларда өткізіп отырды. Алтын ... ... ... ... ... ... ... маңында) болды. Кейінірек
Сарай Беркеге (Еділ бойымен Сарай-Батудан. жоғарырак) көшірілді.
Бати хан шығыс Европаға ... жеті ... ... ... Арал теңізінің шығыс солтүстігі жағындагы жерлерді ағасы Орда-Еженге
берді. Бұл Ақ Орда деп аталды. Арал ... ... ... ... ... ол Көк орда деп ... ... қарасты төрт омақ
ел: қосшы, найман, бұйрат және қарлық тайпалары еді'.
Алтын Орданың жағдайы өзге ұлыстардың қай-қайсысынан да ... ... ... көшпенді мал шаруашылы-ғымен шұғылданған далалық ... ... ... ... ... қалалар қатар өмір сүрді.
Отырықшы аймақтар мен қала-кенттерінде Еділ бұлғарлары, гжелгі ... ... қала ... хорезм-діктер, орыстар, армяндар, гректер тұрды.
Алтын Орданың ... ... ... ... ... ... қоңырат, керей, уақ, т. б. тұркі тілдес тайпалар ... мал ... ... айналысты. Алтын Орданың ... ... ... оның ... ... осы ... ... негізгі әскери күші қыпшақтар болды. Бұл ... ... ... жеке-жеке яки одақтасып Шыңғыс-ханға қарсыласып көрді, ... де ... тап ... ... ... жаппай бағынды да, оның жоры-
ғына қатынасты. Әсіресе батысқа ... ... ... ... ... еді. Ол ... ... деген сөз жоғарыда аталған түркі тілдес
тайпалардың жалпы аты ретінде де қолданылатын. Сол • ... ... ... ... ... ... ... хаттардың авторы Әл-Омари дешті
қыпшақ жайында былай дейді: «Ертеде бұл мемлекет қыпшақтар елі болған ... ... ... (маңғолдар) билеп алғаннан кейін, қыпшақтар солардың қол
астына қарап қалды. Сонан кейін олар (маңғолдар) ... ... ... ... жер ... табиғи және нәсілдік сипатын өзгертіп
жіберді. Олардың бәрі бір ... ... дәл ... ... ... ... маңғолдар қыпшақ жеріне мекендеп қалды. Бұлармен неке қиысып,
осылардың (қып-шақтардың) жерінде тұрып ... Орда ... өз ... енғен түркі тілдес тайпалар мен
халықтардың ежелден келе ... ел ... ... өзғертпей бурынғы
қалпында қалдырды. Жергі-лікті басқару орындарының қызметін бұрынғыша жерғі-
лікті феодалдар атқарып отырды. Алтын Орда ... ... ... ... ... басқарды.. Түркі тілдес тайпалар мен халықтардың феодал-
шонжарлары да өзінің халық бұқарасына үстемдігі мен төтенше құқығын сақтау
және ... үшін ... Орда ... ... қызмет етті. Жергілікті
түркі тілдес тайпалардың фердал-шонжарлары мен маңғолдардың әскери феодал
шонжарлары арасындағы ауыз ... одақ ... ... ... олар ... қыз ... ... феодал-шонжарлары мен туркі тілдес тайпа
шонжарларының құдаласып қыз алысуы бұдан әлдеқайда ... ... ... ... Ұлұн Еке ... қоңырат қызы, Шыңғыстың бәйбішесі Бөрте
де қоңырат қызы, екінші әйелі Хот оқтай меркіт қызы, Жошы ханның бір ... ... ... енді бір ... Бектумыш қерей қызы болатын. Ал
Шыңғысхан бір қызын ұйғыр ... енді ... ... ... ... Жошы хан ... үлқен қызы Бикені қаң-лының ұлыс-бегі Тұғырылдың
баласы Сұнақ тегінге берген. Бұл барыс Алтын Орда дәуірінде одан әрі ... ... ... ... ... ... ... туған балалары
отбасында аналарының тілін үйреніп түрік-ше тілі шықты, бұл ... ... ... ... сіңіп кетуін тездетті. Келе-қеле ... мен ... да ... ... ... ... Сөйтіп, Алтын
Орда мемлеқетінің ресми әдеби тілі — бұ-рыннан осы өңірде ... тілі ... ... ұлы ... ... тәуелді үлесі болған Жошы
ұлысы ұзамай-ақ өз алдына ... ... ... Бұл ... ... ... ... ордасы», шығыс деректерін-де «кек орда», орыс
жылнамаларында ... ... деп ... Бати ... ... ... (1257— 1266), Мөңқетемір (1266—1280), Туда Мөңқе (1280— ... ... ... (1291 — 1312), ... ... ... ... ... Алтын Орданың қуаты қемеліне келіп, биліғі
мейлінше қүшейді. Егер Жошы мен Бати ... ұлы ... ... ... ... ... Беркеден бастап Алтын Орда хандары өздерін
тәуелсізбіз деп есептеді».
Алтын Орда ... ... ... еді. Алайда, Алтын ... ... ... даму ... эр ... ... Оның Еділ
алқабы, Бұлғар, Хорезм, Қырым, және солтүстіқ ... ... ... ... феодалдық қатынастар үстем болды. Ал далалық
мекенді меқендеп, ... мал ... ... ... ... мен ... маңғол тайпалары арасында жартылай патриархалдық,
жартылай феодалдық қатынас өмір сүрді.
Алтын Орданың мемлекеттік құрылымы әскери негізде болды. Алтын ... хан ... ... қарулы куштердің бас қолбасшысы саналды.'
Мемлекет билігінің ... ...... ... мен ... құрылтайы болды. Шешуші кезеңдерде осы құрылтайлар ... ... ... ма-ңызды саяси, әскери мәселелерді ақылдасып
шешіп отырды. Алтын Орданың қарулы күштері оң қол ... сол ... деп екі ... ... ... ... ... ұлы Жошы хан
өлген (1227) соң, оған мұрагерлік еткен Жошының ... ұлы Бати хан ... оң ... ... өзі ... да, сол ... ... (Жошының
үлкен ұлы) Орда Еженнің басқаруына берді. Қарулы кұштердің әрқайсы канаты:
тұмендік, мың-дық, жүздік және ондықтарға ... ... ... ... жұзбасы, және онбасылар басқарды. Қарулы ... ... ... хан ... шыққан ханзадалар, әскери феодалдық-
шонжарлар — нояндар атқарды. Олар өз қол ... ... ... сол ... ... ру-тайпаларды да биледі. Аса маңызды әлеуметтік
қызметтерді баскаруға әмірлер, дарғы ... ... ... басын-да атақты билер мен олардың ...... ... ... ... ... тартынақ-шылар отырды.
Алтын Ордаға бағынышты шеткері аймақ-тарды басқару үшін өкіл әкімдер ... ... мен ... және басқақтар тағайындалды.
Олардың басты міндеті — жергілікті халықтарды билеп-төстеу, олардан
хан қазынасына ... ... ... Орданың алғашқы мезгілдерінде оның құрамына кірген халықтардың
көпшілігі мұсылман болганымен, билік басындағы маңғол ақсүйектері өздерінің
байырғы діні ... ... ... ... еді, уақыт өте келе олар
жергілікті халықтардың ислам ... ... ... хан ... ... ... ... ақсүйектері арасында ислам діні ене бастады.
1312—1342-жылдары Алтын Орданы билеген Өзбек хан ... ... діні ... үстем дінге айналды. Өзбек хан ... ... ... арқылы
жалпыластырды, қазақ-тың «өзбеқтен дін қалды» деген мақалы осыдан ... ... ... ... заңы жүргізілсе, ислам дінін қабылдау
байланысымен шариғат ережелері енгізіле бастады.
Алтын Орда ... көне ... ... ... ... ... жарлықтары осы көне ұйғыр жазуымен жазылды. Ислам діні үстем
орынга етіп, араб жазуы қолданылганнан кейін де, бұл жазу араб ... ... ... ... ... Орда ... ... кдрсаңындағы жойқын жорық ... ... ... ... ... ... ... ойрандап,
жергілікті халық-тардың шаруашылығына, мәдениетіне ауыр зардабын ти-гізді,
алайда, ол Алтын Орда құрамына ... ... ... жоя алмады, қоғам-дық даму тарихын үзіп тастай алмады. Сұрапыл
соғыс тұманы айыққан соң ... ... ... ... өркендеп,
мәдениет гүлдене бастады.
13— 14-расырда Алтын Орда дербес ... ... ... ... ... ... көрші елдер-мен және жер ... ... ... ... ... ... Орда ... Индиямен, Мысырмен, кіші Азиямен және Батые Европа-мен сауда-
саттық қарым-қатынасы ... Еділ ... ... ... астанасы —
Сарай қаласы Азиядан Европаға баратын керуен жолындағы аса ірі ... ... ... ... ... егіншілік қайта өрле-ді, бұрынғы көшпенді
тайпалардың бір бөлегі отырықшы-лыққа айналды, көшпенді ... ... мен ... және ... шонжарлары сарайларда тұратын болды. Енді
олар қалаларды қиратушы емес, қайта қалаларды ... ... және ... ... ... Еділ сағасындағы Бату-Сарай, Берке-Сарай
(Сарай әл-Жадид) қалаларын осы Алтын Орда хандары ... ... ... ... ... келе бастады. Қала мәдениеті
гүлденді, далалық ... ... ... ... ... ... нығайды. Бұлар сауда мен қолөнердің өркендеуіне, ғылым,
әдебиет, көркемөнердің көркеюіне ... ... ... ... ... ... қарасты жерлерде, әсіресе. Бату-Сарай, Берке-
Сарай, Керіш, Үргеніш, Хорезм, Сығанақ ... ... ... мен
қолөнер өркендеп, рылым, мәдениет, әдебиет-көркемөнер көркейді. «Ол ... ... ... ... мен халықтардың мәде-ниетінен: Әл-Фараби,
Әбуғали ибн-Сина, Әл-Бируни, Ахмет Иассауи, Сүлеймен Бақыргани мұраларын
пайдалану, ілгері ... ... ... ... елдер мәдениетін үйрену
арқылы өсіп, өркендеді. Алтын Орда халқының басым ... ... ... ру-
тайпалар, халықтар, солардың ішінде қыпшақтар, огыздар болды. Сондықтан,
Алтын Орда дәуірінің әдебиеті ... ... мен ... ... ... ... ... тілі — шагатай тілінде, ... ... яғни ... ... ... Бұл ... жазба
әдебиеттің асыл мұралары жарыққа шықты. 1233-жылы ... Орда ... ... Жүсіп» дастанын жазды. 1303-жылы қыпшақ тілі сөздігі және әдеби мұра
«Кодекс-куманикумс» жазыл-ды. 1310-жылы Забғұзи «Қиса сұл ... ... 1341 — ... ... ... ... «Хұсы-рау-Шырын» дастаны
дүниеге қелді. 1357-жылы Махмұт Әлиұлы Кердері Алтын ... ... ... өзінің прозалық қөрқем әдебиет шығармасы «Наһжи ... ... ... ... ... ... ... дастаны
—«Махаббатнама» жарыққа шықты. 1391-жылы Алтын Ордадағы әйгілі қыпшақ ақыны
Саиф Сарай кесеқ тұлғалы туынды «Гүлстан бит түрки» ... ... ... ... акын ... ... ... халқының қырыққа тарта батырдың ерлігі жыр-ланған отызға ... ... ... ... эпосы «Қырық батыр жыры» осы ... ... ірі ... ... Бұл ... ... жырлан-ған
дастандардың басты кейіпқерлерінің бірқыдыруы Алтын Ордада өмір сүрген
тарихи адамдар. Мысалы; ... ... бас ... Орақ пен
Мамай Алтын Орданың әйгілі қолбасылары. ... ... соң ... ... хан, ... ... даласындағы орыс қняздарымен болған
зор шайқасқа қатысқан ... Орда ... ... ... батыр»
жырындағы бас қейіпкер Едіге —1352—1419-жыл-дары жасаған тарихи адам. Алтын
Ордадан бөлінген Ақ Орданың ... ол ... Орда ханы ... ... ... қайғы жырындағы» Асан — Алтын Орданың 1445-жылы қайтыс
болған ақырғы ханы ұлы Мұхам-медтің (Орманбет) ... ... ... ... және Қазан қалаларында билік басында болған әйгілі жырау және
философ. Ол Алтын Орда ыдыраған соң ... ханы Әз ... ... ... Бұдан «Қырық батыр» эпосының алғашқы нұсқасы Алтын Орда
дәуірінде туғандығын аңғарамыз.
Алтын Орда дәуірі — өз ... ... Орда ... ... ... тілдес тайпалар мен халмқ* тардың, соның ішінде ... ... ... ... ... және дамуындағы аса маңызды белес-тердің
бірі болғанын көреміз. Бұл ... ... ... Алтын Орда ыдыраған кезде
сдан бөлінгеы халықтардың мәдениет коры на косылды.
Алтын Орда хандығы орта ... ... ... болғандықтан,
қалың халық бұқарасының тартқан азабы ауыр, көтерген жугі қат-қабат, жалпы
аянышты болды. Алтын Ордада ... ... ... ... ... мен ішкі
феодалдық қырқыстар халық бұқарасын қатты күйзелтті. Халық ... ... ... ат-лау, қару-жарақпен жабдықтауға, сойыс беруге, ауыр алым-
салық төлеуге мәжбүр болды. Алтын Орда ... ... ... ... ... екі турі ... және «қапшуыр» деп
аталынды. «Қз-лан» салығы тәртібі бойынша егіншілер жыл сайын өнімнің оннан
бірін салық ретінде ... ... ... салығы тәртібі бойынша
малшылар жыл сайын жуз бастан бір бас ... ... Ал ... мен ... бажы ... ... егіншілер феодал-дарға
еріксіз жұмыс істеді. Алғашқы кездерде салықтың дені хан қазынасына түсті.
Кейіннен Алтын Орда ... ... ... ... ... ... бұл жергілікті билеушілердің халықты шексіз билеуіне
және салықты қалағанынша жинауға ерік берді. Олар ... ... ... ... ... ... пайдаланып отырды. Салық жинауға
қарулы күш жұмсалды, бас тарқанды шауып алды. Сөйтіп, халық ... ... ... қаналды; олар алым-салықты ханға да, жергілікті алпауыттарға
да төледі. Бұдан тыс, әскерге лау ат, лаушы берді. Көпір салу, ... ... салу ... ... ... ... ... еңбеқ етуге
мәжбүр болды.
Алтын Орда хандығы берік мемлекеттік бірлестік болмады, оның халқы ала-
құла, әлеуметтік және ... даму ... ... ... ... еді. ... ... дамьіған сайын ішкі-сыртқы ... ... ... ... ... ... ... хан өлгеннен
соң, Шыңғыс тұқымынан тараған билеуші топтар арасында хан тағына ... ... өріс ... бір ... күшейіп дәуірлеген Алтын Орда
мемлекетін «ала жылан-аш балық» жегідей жеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... мен тәуелді халықтардың азаттық
күресі стек алды. Осындай қат-қабат қайшылықтар мен ... ... ... Орда ... ... ... ... тәуелсіз бірнеше
аймаққа бөлінді. Жошы хан өлген соң шығыс дешті қыпшақты үлесіне алган Ордд
Ежен және оның мұрагерлері ... ... ... ... ... ... ... қазақ ру-тайпаларын тұлға еткен дербес Ақ Орда ... ... ... ... зор ... ... Орданың Мамай
бастаған қалың қолын жеңген орыс княздары Алтын Ордадан ... ... ... ... ... Еділ ... бөлініп шықты, Хорезм
Темір мемлекетіне тәуелді болды.
14-ғасырдың аяқ ... ... ... билеген Тоқ-тамыс хан мен Орта
Азияны билеген Әмір Темір арасында сұрапыл ... ... 1391 — ... Әмір ... екі рет ... Ордаға жорық жасады. 1391-жылы Әмір Темір
екі жүз мың әскермен Алтын Ордаға шабуыл жасады, 1395-жылы ... ... ... ... ... оның ... Сарай-Беркені басып алып,
бас көтертпестей күйрете соққы берді. Езілген халықтардың ... ... ... күрестері, ішкі феодалдық тартыстар мен сыртқы соғыстар
салдарынан. Алтын Орда ... ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы27 бет
"Алтын орда."6 бет
«Астана: жас қала - жастар қаласы»42 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Алтын Орда 6 бет
Алтын орда туралы3 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі кезеңдегі мемлекеттер (кесте түрінде)6 бет
Моңғол мемлекеті11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь