Мектеп жасына деиінгі балалардың тілін дамыту

1 тарау.Ана тілінің мектепке деиінгі мекемелердегі балалардың дамуының факторы ретіндегі ролі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2 тарау. Балалар бақшасында жасанды сөилем ортасын ұимдастыру . 33
3 тарау. Сөздің дыбыстық мәдиетіне тәрбиелеу . . . . . . . . . . 52
4 тарау. Сөздіңқорын бакиту . . . . . . . . . . . . . . . . . . .81
5 тарау. Грамматикалық дағдылардң қалыптасуы . . . . . . . . . .113
6 тарау. Мектеп жасына деиінгі кішкене балаларды баиланыстыру сөилеуге үирету . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
7 тарау. Мектеп жасына деиін балаларды диалог сөзге оқыту . . . . .157
8 тарау. Мектеп жасына деиінгі балаларды монолог сөзге үирету . . .174
9 тарау. Балаларды көркем әдебиетпен таныстыру . . . . . . . . . 189
10 тарау. Көркем шығармалармен сабақтан тыс уақытта танысу . . . 229
МЕТОДИКА РАЗВИТИЯ РЕЧИ ДЕТЕИ ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА
Л.П. Федоренко, Г.А.Фомичева, В.К. Лотаревтардын қазақшаға аудармасы
АВТОРЛАРДАН
Сәбилер мен мектеп жасына деиінгі балаларды өз ана тіліне үирету тәрбиешініңкәсіби кәсіби даярлығының маңызды көрсеткіші болып табылады. Баланың табиғат сыиға тарқан барлық интеллектуалдық қабілеттері ана тілін меңгерудің онда да мектепке деиінгі кезде меңгерудің арқасындапаида болады және дамиды.
Бала ана тілінде ұрпақтан ұрпаққа ауысып отыратын халықтың рухани баилығын мұра ете ме,одан арғыжерде тәрьиеленушілер өз заманының ғылыми жетістігіне саи бола ма, олар адмзаттың алдынғы қатарлы этикалық мұраттарын боиына сіңіре ала ма,яғни коммунистік қоғамның белді құрылысшысы бола ала ма-осының бәрі тәрбиешіге баиланысты. Балаларды ана тіліне оқытуда кәсіби шеберлікті меңгеру үшін болашақ
тәрбиешіге методика теориясы ұғыну және ғылымға белгілі әдістерді меңгеру.,яғни осы әдістерді жүзкге асыратын оқытудың аса маңызды тәсілдерін орындауғ жаттығу қажет. Методика теориясын білу-баланың ана тілін меңгерудегі заңдылықтарды түсіну деген сөз.
Қолыңыздағы оқу құралы тілді меңгерудің табиғи процесінің маңызды заңдылықтарын баяндаудан басталады . оқу құралының негізгі мазмұны тілді меңгерудің методикалық принцептеріне құрылған,сөилеуге үирету тәсілдерінің заңдылықтарына сүиенген баяндаудан тұрады. Оқыту тәсілдерін баяндау оқушылар-болашақ тәрбиешілер өз оқытушыларының жетекшілігімен базалық балалар бақшасының балаларымен жұмыс істегенде орындауға тиісті практикалық тапсырмаларменұштастырылады. Сөитіп олар училище қабырғасында-ақ алғашқы кәсіби дағдыларды үирене бастаиды.
Иваненко А. Обучение рассказыванию – 1967, № 1.
Илларионова Ю.Г. Использование загадок в детском саду – 1972, №11.
Короткова Э.П. Воспитать интерес к творческому рассказыванию. – 1973,№
6,7.
Кузина Н.И. Формирование объяснительной речи старших дошкольников –
1973, № 5.
Ушакова О.С. Развитие словесного творчества детей 6-7 лет.- 1972, № 9.
Короткова Э.П. Беседа в детском саду. М., «Просвещение», 1965.
Поддьяков Н.Н., Кузина Н.И. Исследование рзвития объяснительной
Связной речи у дошкольников. «Умственное воспитание дошкольника»
Атты кітапта.М., «Педагогика», 1972.
Шибицкая А.Е. Вилияние русского фольклора на сочинение сказок детьми,
«Художественное творчество и ребенок » атты кітапта.М., «Педагогика»,
1972.
Веретенникова С.А. Домашные животные, М., «Просвещение», 1975.
Меньшикова П.С. Дикие животные. Наглядные пособия для детских садов»
М., «Просвещение», 1971.
Соловьева О.И. Говори правильно (альбом по развитию речи), М.,
«Просвещение», 1966.
        
        Бұл кітапті жазуға ат салысқандар: Л. П. Федоренко,педагогика ғылымдарының докторы-1,2,3,4,5  ( және §3 басқасын),7,8,9 тараулар; Г. А. ... ... ... ... және 6 ... §3; В. К. Лотарев,педагогика ғылымдарының кандидаты  -  10 тарау және 6 тараудың .
Л.П.Федоренко және басқалары.
Мектеп ... ... ... ... ... ... ... деиінгі бөлімінің оқушыларына арналған оқу құралы. А., ,1981,244 бет.
Мазмұны
1 тарау.Ана тілінің ... ... ... ... ... факторы ретіндегі ролі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2 ... ... ... ... сөилем ортасын ұимдастыру . 33
3 ... ... ... ... тәрбиелеу . . . . . . . . . . 52
4 ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .81
5 ... ... ... ... . . . . . . . . . .113
6 ... ... ... деиінгі кішкене балаларды баиланыстыру сөилеуге үирету . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
7 ... ... ... ... ... ... сөзге оқыту . . . . .157
8 ... ... ... ... балаларды монолог сөзге үирету . . .174
9 ... ... ... ... ... . . . . . . . . . 189
10 ... Көркем шығармалармен сабақтан тыс уақытта танысу . . . ... 1201 ... ... РЕЧИ ДЕТЕИ
ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА ... ... ... ... Алексеевна Фомичева
Владимир Константинович Лотарев
( на казахском языке )
АВТОРЛАРДАН
Сәбилер мен мектеп жасына деиінгі балаларды өз ана тіліне үирету тәрбиешініңкәсіби ... ... ... ... ... табылады. Баланың табиғат сыиға тарқан барлық интеллектуалдық қабілеттері ана тілін меңгерудің онда да мектепке деиінгі ... ... ... ... және ... Бала ана ... ... ұрпаққа ауысып отыратын халықтың рухани баилығын мұра ете ... ... ... өз ... ғылыми жетістігіне саи бола ма, олар адмзаттың алдынғы қатарлы ... ... ... ... ала ма,яғни коммунистік қоғамның белді құрылысшысы бола ала ма-осының бәрі тәрбиешіге баиланысты. ... ана ... ... ... ... ... үшін болашақ
тәрбиешіге методика теориясы ұғыну және ғылымға белгілі әдістерді меңгеру.,яғни осы әдістерді жүзкге асыратын оқытудың аса маңызды тәсілдерін орындауғ ... ... ... ... ... ана ... меңгерудегі заңдылықтарды түсіну деген сөз.
Қолыңыздағы оқу құралы тілді меңгерудің табиғи процесінің маңызды заңдылықтарын баяндаудан басталады . оқу құралының негізгі ... ... ... ... принцептеріне құрылған,сөилеуге үирету тәсілдерінің заңдылықтарына сүиенген баяндаудан тұрады. Оқыту тәсілдерін баяндау оқушылар-болашақ тәрбиешілер өз оқытушыларының жетекшілігімен базалық балалар бақшасының ... ... ... ... ... практикалық тапсырмаларменұштастырылады. Сөитіп олар училище қабырғасында-ақ алғашқы кәсіби дағдыларды ... ... ... тәрбиеші сөилеуге үиретудің белгілі бір тәсілі балаларға неліктен паида әкелетінін,неліктен бала ынталы да ... ... ... ... сол тәсілді жеңіл меңгереді. Осы деген сұрақтарға методика теориясы жауап береді:теория тәрбиешінің іс жүзіндегі қызметінің нәтижесін ... ала ... ... ... Демек болашақ тәрбиеші үшін методика теориясын ұғыну-б ... ... Өз ... ... білу білімділік ұғымын тудырады,ал білімді адам,әдетте,өзі таңдаған мамандықта аз ... ... ... ... ... ана ... оқыту жөніндегі практикалық жұмысты орындаудағы білімділік пен жаттығу - өзінің ... ... ... ... үшін ... тәрбиеші боиына сіңіретін кәсіби қасиеттері,міне,осылар.
I тарау
АНА ТІЛІНІҢ МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ
МЕКЕМЕЛЕРДЕГІ БАЛАЛАРДЫҢ
ДАМУЫНЫҢ ФАКТОРЫ РЕТІНДЕГІ РОЛІ
§1Баланың психикалық ... оның ... ... ... ... ... Адамның жасына қарай даму сатылары.
Қарапайымнан неғұрлым күрделіге, төменгіден жоғарыға ауысатын өзгеру процесін сандық өзгерістің біртіндеп қор ... ... ... алып ... ... даму деп атайды.
Адамның жасына қарай дамуы мынандай сатылардан өтеді: сәбилік шақ, ерте балалық шақ, ... ... шақ, ... ... ... ... шақ, бозбалалық шақ, есею.
Адам организмі жасына қарай дамудың ... ... ... бір дене ... және ... ... бір психикалық мүмкіндіктермен (сапалық) ерекшеленеді.
Психиканың бір жастық сатыдан ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ сезімталдық-еріктік сфераның(сезімнің, еріктің)2 жетілуін көрсетеді.
Тіл дамуының адам психикасының жан-жақты дамуымен
байланысты
Интелектінің болуы, яғни ... ... есте ... көзге елестету, қиялдау, ойлау көмегімен тану, сондай-ақ сөйлеу-адамныңжануардан басты өзгешілігі осы. Адамда интеллекті де, сөйлеу де ерте ... ... ... болып, мектепке дейінгі, бастауыш мектеп жасында және жас өспірімдік шақтарды қарқынды түрде жетіледі.
Бірақ организм ... ғана ... адам ... ... ... ғана балада интеллекті пайда болып, жетткіншектік пен жасөспірімдік шақтардажетіле түседі.
Егер баланың айнасындағы ересектер оны сәби кезінен дұрыс ... ... бала ... дамиды:көзге елестету қабілеті,содан соң оилау мен қиялдау қабілеттері ... ... ... даму ... бұл ... жетіле түседі.балада интеллектінің дамуымен қатар сезімталдық-еріктік сфера да дамып,жетіле түседі.
Тілдік қарым-қатынассыз,яғни ... ... ... адам баласы жан-жақты жетілген адам (homo Sapiens) бола алмаитындығы ... ... ... бар. ... ... ... баиланысты балалар сәби шағында аңдардың (қасқырдың,қабыланның,иттің) , үнгіріне тап болып, оларды ... ... ... ... Мұндаи балаларды адамдар үш жастан асқаннан кеиін тауып,адам қоғамынаәкелгенде,олар әрдаиым өзін асыраған аңдардың қылығын сақтап қалған және ... ... ... ... ... ... хабарсыз болып шыққан:оларда оилау жүиесі қалыптаспаған,жоғарғы сезімі жоқ,оларды сөилеуге үирету мүмкін болмаған. ... ... ... ... ... ... психикалық жағынан жетілмеген,сөилеуді нашар меңгерген ( мектепте әзер оқыған ), өиткені ата-аналары сәбилік,балалық,және мектепке деиінгі шақтарында олардың ... ... ... үйрете бастаудың дер шағы шағы туралы түсінік.
Тілді дер кезінде және сапалы меңгеру балада дұрыс психиканың қалыптасуының және оның кейін ... ... ... аса ... ... ... ... Дер кезі дегеніміз бала дүниеге келген алғашқы күннен бастау, сапалы дегеніміз тілдік материал көлемінің жеткілікті болуы және баланың ... жас ... ... ... ... ... ... толық пайдалану.
Алғашқы жас сатысында баланың дамытуға назар аудару ерекше маңызды, өйткені осы кезде ... миы ... ... оның ... қалыптасады. Орталық нерв жүйесінің қызметі оның табиғи қалыптасу кезеңінде жаттықтыруға оңай бейімделетіндігіфизиологтарға белгілі. Жаттықтырусыз бұл ... ... ... ... ... ... та қалады.
.
Сөйлеу бұлщық еттері мен интеллекті
дамуының ... ... ... ... алдымен мидың көптеген саласының үйлескен қызметінің нәтижесі. Мида 2. Атап айтқанда, ... ... ... ... және ... тіс, ... тіл, ... өкпе)-бұл орталығы ми болып табылатын сөйлеу механизмінің атқару мүшелері;ми дамығанда баланың сөйлеу мүшелерінің бұлшық еттері де дамиды. Алғашында сөйлеу мүшелерінің ... ... ... ... ол ана ... дыбыстарын қиналып айтады , өсе келе ол барынша таза, сөз ... ... ... айтады, яғни ми, салалары дамыған сайын, балада ... ... ... ... ... ... қабілеті дамиды.
Бірақ тәрбиеші кері байланысты да есте сақтауға тиіс: егер тілдік қарым-қатынас процесінде бала өзінің сөйлеу аппаратының ... ... ... яғни ... ... оны ... ми ... (интеллекті механизмі жетіле түседі). Бала дыбыстарды неғұрлым ертерек, шапшаң және дұрыс артикулдеуді үйренсе (және дауыс ... ... ол ... ертерек іштей, тілді анағұрлым жоғары түрде меңгеруге қабілетті болады, өйткені іштей сөйлеу- сөйлеу қозғалысы, сөйлеу мүшелері ... ... ...
Сөйті,тілдің,демек баланың интеллектісінің дамуы мен сөйлеу бұлшық еттерінің дамуы арасында ... ... ... ... тікелей байланыс бар.
Сұрақтар
* Өз дамуында адам қандай жас ... ... ... ... және тілдік дамуының арасында қандай байланыс бар екендігін қалай дәлелдеуге болады?
* Сөйлеу мүшесі ретінде мидың дамуы мен ... ... ... ... ... байланыс қалай көрінеді?
§2 Сөйлеу ортасыны даму потенциялары.
Тіл еліктеу процесінде дамиды. Физиологтардың мәліметі боиынша,адамның еліктеуі - шартсыз рефлекс,инстинкт, яғни ... ... және т.б. ... етуді қажет етпеитін,туа біткен қасиет.
Бала алғашында өзімен сөйлескен адамның (анасы, ... ) ... ... ... ... ... ... - У-у-у,біз қандаймыз!-дейді анасы бала кереуетіне ... ... ... ... сәби инстинкт бойынша ернін созады:
-У. . .У. . .У. . ... ... ... Сәби де ... . . .а. . . а. . ... қозғалысына бұл еліктеу әлі ойсыз. Инстинктті ғана.
Баланың сөздік ... ... бір ... ... ... ... онымен өмір құбылысының шындығын (адамды,тамақты, белгілі бір қимылды) байланыстыруды ... де ол әлгі ... ... кім үйретсе , соған еліктейді және еліктеу ... де ... бола ... Бала ... ... ... мәнерінде тәрбиешіге, мектепте мұғалімге, сонымен бірге бала сол маңда тұратын барлық адамның ... ... ... егер сол жерде тұрып қалса, оның сөзінде әдеби нормадан айырмасы бар, сол ... ... ... ерешеліктер болады, яғни балажергілікті диалектіде сөйлейді.
Сөйлеуде еліктеуге ересек адам да бейім келеді: әдеби тілде сөйлейтін адам, диалектілік сөйлеу бар ... 1-2 ай ... ... ... тыс, инстинкт бойынша сол жердің ерекшелігін қабылдайды. Әйтсе де ... адам өз ойын ... ... ... ... Ал бала ... объектісін таңдай алмайды, өзін қоршаған адамдардың аузынан естіген сөздерді ойланбастан бойына ... Ол ... ... ... де ... ... ... кекештеніп сөйлейтін жанұяда балалар да, балалар бақшасына немесе мектепке барып, онда ... ... ... кекештеніп сөйлейді.
Бала тәрбиеленетін стихиялы қалыптасқан сөйлеу ортасы табиғи сөйлеу ортасы деп аталады. Табиғи сөйлеу ортасы сөйлеу үшін, демек ... ... ... үшін қолйлы(егер баламен дұрыс сөйлейтін адамдар қарым-қатынас ... егер олар оның ... ... аударса, сәби шағында оның сөйлеугеталпынысын құптап, кейінірек сұрақтарына жауап берсе және т.б.) және қолайсыз ... ... ... ғана ... ... ... оның назар аударылмаса, сондаи-ақ баланың аиналасындағы адамдар дұрыс с ... ... ... нашар,немесе кекештенетін,ысылдаитын кемшілігі болса және т.б.) орта ... ... ... өсіп ... ... ортасының даму мүмкіндігі сөйлеу ортасының даму потенциялы деп аталады. Табиғи сөйлеу ортасының даму потенциалы ішкі себептердің әсерінен қалыптасады, реттелмейді. Балалар мекемелерінде-яслилерде,балалар ... ... әр ... ... үшін даму потенциалын жоғары, қолайлы етіп сөйлеу ортасын арнайы ұйымдастырады. Даму потенциалы әдейі жоғарылатылған сөйлеу ортасы жасанды сөйлеу ... деп ... ... ... дәстүрінде жасанды сөйлеу ортасы тек шет тілін үйреткенде міндетті түрде жасалады. Алайда ана ... ... ... өсіп келе жатқан адамның интеллектісі мен сезімталдіқ-еріктік сферасын дамыту үшін де жасанды сөйлеу ортасын ұйымдастыру қажет екендігін көрсетеді. ... ... ... ... ... дегеніміз не?
* Табиғи сөйлеу ортасы дегеніміз не?
* Сөйлеу ортасында даму ортасы дегеніміз ... ... ... ... деп нені атайды?
* Тіл дамуының сөйлеу ортасы н ұйымдастыру шарттарына байланыштылығы қандай?
§3. Әр ... ... ... ... дағдысының ауқымы.
Сәби өз дамуының сөйлеуге дейінгі кезеңіндегі сөйлеу алдындағы дауыстық реакция деп аталатын айқаймен: , және т.б. ... ... ... Айқайға тән түрлі ырғақтар баланың дүниеге келген алғашқы ... ... ... бала күн ... өскен сайын айқай айқындала түседі де, оның мәнін анасы ғана емес, баламен қарым-қатынас жасайтын адамдар да түсіне бастайды.Демек, сәбидің ... ... бір ара ... қызмет (қарым-қатынас) белгілерін атқарады.
Бір жарым айлығынан бастап сәби тілдің дыбыстың артикльдеуге талпынады. Әрине, алғашында бұл әлі сөйлеу алдындағы ... ... ... ... ... былдырлау, түрленген былдырлау. Сөйлеуге дейінгі реакциның айқын бір ізділігі бар.
Баланың жасы ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... а-аа, э-ээ-сәби дауысты ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ш-и, бу-у, ... сәби ... және ...
4 ... . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... Былдырлау: ба-ба, да-да-да-сәби жеке буындар шығарады.
8,5-9айлық . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... сәби ... дауыс ырғағымен қайталайды.
Бала ның бұл кезеңдегі сезімталдық қарым-қатынас жасау ... ойын ... ... адам мен ... ... ... ... қайталайды, бір біріне еліктейді - егер ересек адам жымиса сәби де ... ... ... ... онымен жай ғана ойнамай оған белгілі бір мағна беретін кез де болады (10-12айлығының арасында). Ол буын ... ... бір ... ... . ... ол ... ... және және растауын күтіп ересек адамның бетіне қарайды.
-Мияу,-деп үн қатады ересек ... Сәби де ... ... ... ... Оның ... -бұл өзіне таныс сөздердің (каша), (стол), ( көйлек) екпінді буындары, бірақ бұл буындар жеке ... ғана ... ... ... де (-бұл ... ... білдіреді.
Бір жастан жеті жасқа дейінгі тіл дамуында мынандай кезеңдер байқалады:
Бірінші кезең-формасыз түбір-сөзден сөйлем құрау кезеңі:
1жас3ай-1жас8ай. Бір сөзді буын ... айта ... ... буын ... тұратын сөйлемдерді айта алады.
Екінші кезең-сөйлемдердің граматикалық құрылымын меңгеретін кезең.
1жас10ай-2жас1ай. Сөйлемдерді толық, ... ... жоқ ... емес ... ... ... қалыптасқан сөздер қолданады. Зат есім, сын есімнің септік жалғауларын, етістіктің ... ... ... ... ... синтаксистік қатынасты білдіретін шылау сөздерді қолданады.
Үшінші кезең.-орыс тілінің граматикалық жүйесін меңгеретін кезең.
3жас-7жас. Тілдің грамматикалық құрылымы мен дыбыстық жағы ... ... ... қоры ... алғы ... ... ... балалар тілінен мысалдар (мұнджа жағдай біркелкі: сәби ботқа жеп отыр және мысыққа да ботқа беруді талап етеді)
-Ки- . . ... ол, ... ... ... ... ... адамның көзіне бұрылып қарап.
Валя,1жас10айда:
-Ки ка . . .(),-деп мысықтың табағын көрсетеді
Коля,2жаста:
-Кисе, дать-дать!-деп ол талап ... де ... ... беру үшін отырғыштан түсуге талпынады.
Сева, 2жас2айда:
-Кисе касю дай!-деп айқайлайды ол, өзі ... ішіп ... ... ... ... ... 3жаста:
-Кисекусьрни-кусьни ()деп и у киси кусьная. Вова кисе касю, касю дала ... ... ... тілі ... ... синтаксистік құрылысы сондай-ақ оның дауыс ырғағымен айқындығы,2)сөздің морфологиялық жасалуы,3)сөздің дыбыстық құрамы.
Үш жас пен жеті жас ... ... ... тілі ... ... тез ... ... ордасының даму потенциялы жеткілікті болған кезде, бала ана тілінің грамматикалық құрылысын және оның ... ... ... меңгере алады, мұның өзі сөздік қорын жылдам байытады.
Сұрақтар
* Сәби тілі шыққанға дейінгі кезеңде қалай ?
* Гуілдеу, ызыңдау, ... ... ... ... ... ... ... бойынша баланың тілінің даму кезеңдерін атаңыздар.
* Формасыз түбір сөзден тұратын сөйлем құрау кезеңіндегі ... тілі ... ... ... граматикалық құрылымын меңгеру кезеңіндегі баланың тілі қандай болады?
* Тілдің грамматикалық жүйесін меңгеру кезеңіндегі баланың тілі қандай болады?
§4. Бала ... ... Бала ... ... ... ... ... ... ... сөзі ... ортамен байланыста үш түрлі қызмет атқарады: Қатынастық, танымдық, реттеушілік.
Қатынастық қызмет-ертеректегі: өмірінің тоғызыншы айынан он екінші айына дейін ... ... ... баланың бірінші сөзі дәл осы қызметті атқарады. Айналасындағы адамдармен қарым-қатынас жасау ... ... ... одан әрі ... ... ... ... аяғында бала айналасындағы адамдар анық түсінетіндей өз тілегін, бақылауын сөзбен толық жеткізе алады, өзіне сөйлеген ересек адамның сөзін түсінеді.
Бала үш ... аса ... ... меңгере бастайды. Дәл осы кезден бастап сөз ол үшін тек қарым-қатынас ... ... ... да, енді басқа да қызметті, ең алдымен таным қызметін атқарады: бала жаңа сөздерді және жаңа грамматикалық формаларды меңгере ... ... өмір ... заттар туралы, өмірдің шындық құбылыстары мен олардың қарым қатынасы туралы түсінігін кеңейтеді.
Балада қатынастық және танымдық қызметтердің ... ... ... оның ... ... ретінде меңгеру басталады. Баланың мінез-құлқын реттеуші ... ... - ... ... және етістіктің бұйрық рай түріндегі іш, жүр ... ... ... ... ... ... ... жалынға қол созған балаға үрейленген дауыс екпінімен.
-Витяның қолы ауырады (ақылды болу, яғни өз ... неге ... ... ... білу ... ол ... ... егер бала саусағымен оның көзін түртіп қоймаса.-Ауырады ғой. Онанда сен мені аяп, қолыңмен сипа (ешкімді ренжітпей, басқаға зияндық жасамай, мейірімді болу ... ... ... ... ол жыртпақ болмақ кітапты қолынан алып.-кітап Витядан кетіп қалады да: дейді (бұл мәдениетсіздік,яғни саған арнап ... ... ... ... бұл ... ... ... ол нашар бала екен,-деп ойлайды.)
Мұндай сөздер баланың санасын өздігінен оятады, (оның) ... ... ... Жеке ... ... ... тәртіп, кейінірек болатын өзін өзі тәрбиелеу-адамға қажетті ... ... ... болмайды деген сөз, баланың мінез-құлқын реттеуші басқада сөздер сияқты, оның санасына дұрыс түсінікпен сіңуі керек, нақтылап айтқанда, шамамен жоғарыда ... ... ... ... ... айналадағы адамдардың мүддесін құрметтеп, өз адамгершілігін де сақтай білу керек деген дәлелге жақын болуға ... ... ... ... ... ... қорқытып-үркітудің синонимы ретінде сіңіретін тәрбиешілер орны толмайтын қателіктер жібереді. Мұндай жағдайда жаза алу қорқынышы жалған болғанда бала ойнайды, ол ... ... ... ... ... ... ... бұйрық етістіктерінде, деген сияқты, жағымды эмоциямен қабылдауы керек. Сонда бұл сөздер баланың еркін жаттықтыруы құралы болады да, ол ... ... ... ... ... мінез-құлқын реттеуші қызмет атқаратын, өзі үшін жаңа сөздердің мәніне ой жүгіртеді. Ақырында, бала өзіндік мінез-құлық жасау үшін өз ... ... ... ... ... ... ... формасы.
Баланың қарым-қатынас жасау, өмірді тану, өзінің іс-әрекетін жоспарлау қабілеті мидың дамуына байланысты қалыптасады, ... даму ... ... ... яғни оның осы кезге дейін меңгерген сөздеріне үнемі назар аударуына байланысты.
Сұрақтар:
* Баланың тілі ... үш ... ... ... қатынастық қызметі дегеніміз не? Баланың тіліндегі бұл қызмет қай ... ... ... ... ... ... не? Танымдық қызмет атқару үшін баланың тілі қай кезде (қай жастан) бастап жеткілікті түрде дамиды?
* Бала қай кезде ... ... ... ... құрал ретінде сезіне бастайды?
* Тәрбиеші бала тіліне оның мінез-құлқын реттейтін, ол күнделікті тұрмыста қолданатын сөздерді қандай жолмен енгізеді?
§5. Ана тілі ... және ... ...
факторы ретінде.
Бала үшін тілді меңгеру оның реттеушілік қызметінде түсінікті болғанда, бұл ана тілі ... ... ... құралына айналды деген сөз. Дәл осы кезден бастап ересек адам өз ... өз ... ... ерекше ұқыпты болу керек.
Алдынғы параграфтарда көрсетілгендей бала меңгеруге ... ... ... ... ... ... болмайды, болады, керек деген сөздер, осылардың көмегімен ол , деген ұғымды да ... ... сөз ... ... ... ... ... мейірімді іс-әрекеттерді жасауға рұқсат етеді. Керек деген сөздің көмегімен баланың ерік-жігері машықтандырылып, өз борышына әрекетті қарым-қатынасы тәрбиеленеді: тіпті зауқы соқпаған ... де ... ... ... ... ... ... өсімдіктерге қамқорлық жасау керек, әжесіне үй жұмысында көмектесу керек, әлсізді әділетсіздіктен қорғау ... ... ... ... бала белгілі бір мөлшерде өз мінез-құлқын жоспарлайтын, тілге тән синтаксистік құрылымдарды қабылдайды. Мәселен, етістіктің жаққа ... ... ... бала ... меңгереді (мысалы, тәрбиешілерге сөйлегенде: ) ().
Бала ана тілінің мейірімділік, тілектестік, елгезектік, қамқоршылық, шыншылдық, еңбексүйгіштік адалдық, қарапайымдылық, сенімділік ... ... ... олар оның адамгершілік принциптерін қалыптастырудың программасы болуға тиіс. Бала оның мазмұнын ұғынады, яғни осы сөздердің мазмұнын қарайтын ережеге сәйкес сөйлеуді ... ол әлгі ... ... ... ... ... ... өтірікші, жалқаулық, ұятсыздық, мақтаншақтық, сенімсіздік деген сөздерді ... қоя ... ... сәби ... жас кезінде бұл сөздерді айта алмайды, ол ең алдымен кейіпкерлері өз ... ... ... ... ... ... білудің ережесін көрсететін әзіл оспақтарды, ертегілерді әңгімелерді, ... ... бала ... ... еліктеп, адамгершілік ұғым беретін сөздердің мәнін ақылға салып ұғынатын болады.
Ана тілі балаға эстетикадан да ... ... ...
-Менің гүлім! Менің күнім!-дейді анасы қызына немесе ұлына мейірленіп. - Қарлығашым менің! Алтын балығым менің!-бала алғашында дауыс ырғағын ғана ... ... ... ... ... ... біткен қабілет, бұған үйретудің қажеті жоқ). Кейін ол өзін неге теңегенін түсінеді және бұл теңеу өзінің әлде бір сұлу ... ... бар ... ... ... ... ...
Балаға ән салып береді, оны әлдимен жұбатады, өлең оқиды ертегі ... ... ... ... оның ... ... ... сезімі пайда болады, сұлулықпен бақыт ол үшін синонимдік ұғымға айналады. Осының бәрін ана тілі сыйлайды!
Сұрақтар:
* Тілдің реттеуіштік қызметі ... ... ... ... ... ... деген сөздерді меңгеруінің қандай мәні бар?
* Ана тілінің мәні көмегімен баланың ... ... ... ...
§6 Тіл ... пән ретінде. Сөйлеу.
Тіл-белгілер жүйесі.
Ана тілінің интеллектіні дамытушы және сезімталдықпен ерік-жігерді тәрбиелеу факторы ретінде күші-тілдің табиғатында: оның адаммен оны қоршаған ортаның ... ... ... немесе, тіл мамандарының айтуындай, тілден тыс шындық қасиеті болуында. Бұл қасиет тіл белгілерінің мәнімен түсіндіріледі.
Тиімді меңгеру үшін тілді адам ... ... ... тыс ... ... ... белгілер жүйесі ретінде қарастырған дұрыс.
Тілдің белгілері-бұл жұрнақ-жалғаулар, сөздер, сөз тіркестері, сөйлемдер.
Тілдік білгіні меңгеру-бұл: 1) оның материалдық қабығын есте сақтау, яғни оның ... мен ... ... бұлшық еттерінің тиісті қимылдарын есте сақтау; 2) ол қандай затқа немесе тілден тыс шындықтың қандай құбылыса сәйкес келетіндігін түсіну, ол нені ... яғни оның ... ... ... ... ... ... ауызекі тілде-дыбыстар, яғни фонемалар мен просодемалар ... ... ... ... үнінің жоғарылдығы, дауыстың тембрі, дауыс қарқыны.), жазба тілде графемалар, яғни әріптер және әріп емес ... ... (сөз ... бос ... ... ... белгілері және т.б).
Әр адамға -бұл ең алдымен ... және есту ... ... ... ... іытеген кездегі сөз сөйлеу мен естуді түйсіну, сондай-ақ сөйлегенде және қолмен жазғанда (қағаз жазғанда) бұлшық еттердің ... ... ... көзбен көру (оқығанда) мен сөз сөйлеуді түйсіну.
Фонемалар, просодемалар және графемалар белгі болып табылмайды, өйткені тілден тыс еш нәрсені аңғартпайды, тек ... ... ... ... ... лингвистикада мұндай тілдік бірліктерді фигура деп атайды.
Сөйлесуді үйреніпжүрген сәби тілдік белгілерді ... үшін ... ... ... фонемалары мен просодемаларын есте сақтауы қажет (есту арқылы білу және артикуляциялай ... ... ... ... ... мектеп оқушысы өзінің ауызекі тілінің фонемалары мен просодемаларын әріптер мен және графикалық басқа белгілермен салыстыра білужді үйрену керек.
Тілдік белгілердің мағнасын ... ... сөз ... ... ... ... ... нақты өмірге қатынасына олардың сәйкес келуі белгілейді. Демек тілдік белгіні ... әлгі ... ... және т.б ... бір ... ... салыстыру деген сөз.
Мысалы, кітап деген сөзді осы тілде сөйлейтін барлық адам түсінеді, өйткені онымен белгілі бір затты салыстырады; ... ... ... ... ... ... жатыс септігі), қайда? Неде? Деген сұраққа жауап ретінде түсінеді.
Лексикалық және ... ... ... ... ... не ... не ... болуы мүмкін. Заттық мағна беретін тілдің белгісі заттар мен құбылыстарды. Олардың іс-әрекетін, белгілерін көрсетеді (мәселен, жарық-физикалық құбылыс, жарқырау, жарық ... ... ашық ... ... ... бір заттың немесе іс-әрекеттің белгілері). Логикалық мағынасы бар тілдің белгісі логикалық ... ... ... ... ... ... бола-себептік қатынасты, жарыққа- орын қатынасын, көлеңке емес, жарық-қарама-қарсы қою қатынасын) білдіреді
Заттық қатардың тілдік мағынасын лексикалық тілдік мағына деп ... ... ... ... ... ... г р а м м а т и к а л ы қ тілдік мағына деп ... бала ... ... ... және оның ... (жарық үшін) түсінеді дегенде, бұл оның тиіст ... ... ... ... ... ... тілден тыс құюылысымен (былай айтқанда жарықпен) дұрыс сәйкес келуі ... сөз, сол ... ... ... ... ... логикалық қатардың тілден тыс құбылысымен сөздің формальді элементтерін дұрыс үйлестіре отырып (мақсат қатынасының мағынасын жасайтын үшін жұрнағы), сөздің ... ... ... ... ... коннотациясы (қосымша мағынасы).
Әрбір тілдік белгінің лексикалық та, грамматикалық та ерекшеліктері бірге айтылып тұрған шындыққа сырттай қатысын ... ... ... ... ... әлгі шындықты бағалауын, яғни оның эмоциясын, сезімін көрсету ... ... ... ... ... ... отыр, қорылдайды деген лексикалық сөздердің мәні деген сөзбен бірдей; біравқ бұл сөздерді нақты жай-күйге байланысты айтушы әр ... ... ... ... деп ол ... ... сезімін (ұрысу, жек көру), қалғып отыр сөз оның көтеріңкі сезімін (құрмет тұту) көрсетеді, ұйықтап жатыр деген сөз ешқандай сезімдік ... ... ... ... ой ... ... ... ғана айтады.).
Грамматикалық тілдік белгілер де шындықты айтушыға баға ... ... ... ... ... екі құрылымын келтірейік: -деп бала дөрекі, ашулы дауыспентәрбиешіден талап етеді, -деп ... ... ... ... бала ... Екі ... де ... ең алдымен дауыс ырғағынан, үнінен, осы сөйлемнің қалай айтылғанынан көрінеді: ... ... ... ... райы жеке ... және көтеріңкі ал! демеулі сөзі қолданылған, соның нәтижесінде сөз тіркесінің дөрекі бұйрық беру сипаты бар; ... ... ... райы көпе ... айтылуы, қыстырма сөз (тілеуіңізді берсін) және қаратпа сөз айтушының әңгімелесушіге ілтипат көрсетеді.
Сөйлеу. ... деп ... ... түсіну, өзін тәртіпке келтіру үшін тілдің лексикалық және грамматикалық белгілерін дұрыс пайдалануды айтады. Сөйлеу деп тілдік белгілерді нақты пайдалану жағдайын ... ... және ... белгілерін дұрыс қолдану ережелерін тілдің нормасы деп атайды. Норма дәстүрлі ... ... орыс ... ... ... - ... жұрнағы тектес - тель,-щик,-ист жұрнағы адамның қызметін білдіреді. ... ... ... ... нормасын меңгеретін адам бұл жұрнақтарды қолдануда жаңылыспайды; ол бұл сөздерді бұрмалап айтпайды, өйткені ... сөз ... ... ... ... бір ... келтірейік: орыстар жолға шыққалы тұрған поезд туралы жүргелі тұр, пороход ... тұр, ... ... тұр, ат ... ... Егер адам мұны білсе, демек, ол тілдік норманы меңгергені деген сөз. Синтаксистен мысал: сөз тіркесін былай ... ... , , , деу ... сөз ... ... қандай түрімен және және қандай жұрнақ жалғау көмегімен сөздің дұрыс байланысуын білмеген адам ... ... ... ... ... білу бұл стилистикада мынадан аңғарылады; оны білген адам бір тексттегі сөзге немесе сөздің түріне әртүрлі әр түрлі стильді қолданбайды. Мысалы; ... ... ... сөзін синонимін тауып өзгертуге болады: құлау-домалау-құлдырау; үлкен тас-кесек тас-үлкен жұмыр тас; жауып тастау-бөгеу-бітеп тастау. Аталған синонимдердің біріншісі-бейтарап, ... ... ... ... ... ... ... кіргізуге болады: (кітаби стиль); (ауызекі стиль); (ауызекі айтылатын стиль). немесе , деу-стильді араластыру, стилистикалық қате жіберу деген сөз. ... ... ... сөз ... ... ал оларды жазу нормасы графика немесе орфографиялық ережені құрайды.
Тілдің элементтерін (белгілерін) қолдану дәстүрі сөйлеуде сөздің өз мағынасының ережесімен реттелінбейді: мысалы, ... ... ... ... біреу-ақ-қалыптасқөан дәстүр солай. Дәстүр есте сақталады.
Ана тілін меңгеру үшін тілдік белгілердің қолдану дәстүрін: ... ... ... орын ... дыбыстық немесе графикалық жарасымдылығын есте сақтау қажет.
Сөйтіп, баланы сөйлеуге үйрету-оған (сөйлеу органын машықтандыру) меңгеруге ... ... ... ... ... лексикалық және грамматикалық (интеллектіні машықтандыру) мағынасын түсінуге жеңілдету, шындықты лексикалық және грамматикалық белгілердің көмегімен бағалауды ... ... ... ... әдеби нормаларды есте сақтауды жеңілдету, яғни тілдік ... ... ... сөз ... сөйлемдердің) қолдану дәстүрін (тіркесімі және өзара орын алмастыру мүмкіндігі), олардың дыбыстық және графикалық жарасымдылығын жеңілдету деген сөз.
Сұрақтар.
* ... ... мәні ... ... субъективті қабылдауында дегеніміз не?
* Фонемалар және порсодемалардың тілдегі рөлі қандай?
* Тілдік белгіні түсіну дегеніміз ... ... ... ... ... ... не?
* Тілдің грамматикалық мағынасын түсіну дегеніміз не?
* Лексикалық және грамматикалық құралдың көмегімен сөйлеген сөздің мағынасына баға беру дегеніміз ... ... ... не? Тіл ... ... не? ... ... қолдану дәстүрі дегеніміз не?
* Ана тіліні оқытуының сыры неде?
§7. Тіл үйрену заңдылықтары.
Ана тілін ... ... деп біз ... дағдысының пайда болу интенсивтілігінің тілдік ортаның мүмкіндігіне-табиғи (үйде үйреткенде) немесе басқа ... яғни ... ... ... ... балалар мекемелерінде) арнаулы дайындалған тілдік ортаға байланыстылығын айтамыз.
Тілдік ортаны даму потенциялы әдеттк оны жасаған кезде тілді үйрену заты ретінде және ... ... ... істеу ерекшеліктерін, сондай-ақ баланың әртүрлі жас сатысында тілді үйрену психологиясын неғұрлым дәлдікпен меңгерсе соғұрлым жоғары болады.
Тілді ... ... ... айта ... ... ана ... ... қабілеті баланың сөйлеу органы бұлшық еттерінің машықтанғандағынына байланысты болады.
Егер бала ... ... ... ... ... ... ... комплектісінен оларды дауыстап бөліп алу қабілетін игерсе, ана тілін игере алады. Баланың ... ... үшін сол ... әрбір фонемаларын және оның позициялық варианттарымен әрбір просодемаларын (дауыс күшінің, ... ... ... ... тіл ... модуляцияларының) айтуға қажетті сөйлеу аппаратының, ал кейін жазба тілді игерген кезде көздерінің де, ... да ... ... ... керек, ал бұл қозғалыстар баланың естуімен сәйкес болғаны жөн.
Егер бала ... ... ... оған ... айтушының артикуляциялары мен просодемаларын қайталаса (дауыстап, ал сонан соң ішінен), яғни бала сөйлеу органымен жұмыс істесе, тілді ... ... ... сәби ... тілі ... ... ... артикуляцияның және модуляциялық дыбыстық іс-әрекеттер (уілдеу, ызыңдау, былдырлау, түрленген былдырлау.). Егер тәрбиеші оған атсалысатан болса , ол жылдамырақ жүзеге ... ... ... ... яғни ... ... ерік күшін талап ететін сөйлеу органы бұлшық етінің жұмыс істеуі арқасында уілдеу, ... ... ... Бала ... бір ... ... өзінің сөйлеу органының бұлшық етін басқаруға үйренгеннен кейін ғана онда ... ... яғни ... ... артикуляцифсымен модуляциясын дыбыссыз айту, қабілеті пайда болады. бала шамамен бес жасқа қарай таныс сөздеріндегідыбыстарды таза, кемшіліксіз ... және ... ... ... ... ... шатастырмай, тұтықпай және т.б.) айтуды үйренеді: мәселен, екі жастағы бала шляпа және репка ... ... және ; үш ... ... ... ; бес жасар бала - шляпа, репка дейді. Баланың ... ... тілі дами ... ... айтып жүрген таныс сөздерді енді жеткіліксіз бола бастайды, оның ... жаңа ... ... отырып ересек оның сөздердің б а р л ы ғ ы н айтуға, сондай-ақ баланың сөзін байытатын б а р л ы қ ... ... ... мдульдеуге үйренуі тиіс.
Айту дағдысының жетілдіру үшін сөйлеу органдарын жаттықтыру қажеттілігінен құралатын ана тілді үйрену ... ... ... ... ана ... ... ... кезеңде ғана емес, онан кейін де мектепте, жоғарғы оқу орындарында ... де ... ... Тіпті өте білімді адамның өзі жаңа тақырыпта жақсы сөйлеуі үшін сөйлейтін сөзін іштей айтуы керек.
Сұрақтар.
* Тілді меңгеру үшін сөйлеу аппараттарын неге ... ... ... ... ... ... ... жұмыс яслилермен балалар балабақшасының ғана міндеті емес, мектепте де, жоғарғы оқу орындарында да, ... ... ... қандай маңызы бар?
* Тілді үйренудің алғашқы заңдылығы қалай тұжырымдалады?
Екінші заңдылық:сөздің мәнін түсіну әртүрлі дәрежеде қорытылған лексикалық және ... ... ... ... ... ... ... және грамматикалық тілдік мағыналарды түсінетін қабілет ... ... егер ... бала ... және ... ... бір ... игерсе, ана тілін үйренеді.
Баланың ана тілін табиғи жолмен үйренуін былай елестетуге болады. бала ... ... ... ... ... естиді, олады айта бастайды; бірте-бірте ол айтып жүрген дыбыстар комплексінің лексикалық мағыналарына ой жүгіртеді, оған болмыстың белгілі бір ... оны ... ... ... ... ... (қатары).
Бала сөздің лексикалық мағыналарымен бірге өзінің алғашқы синтаксистік абстракциясында: предикативтік қатысты мағынасын, (яғни бастауышпен ... ... ... ... ... шығару мағынасын (, >>бұл-папам емес>>) үйренеді, әлдебір ретінде қолымен бұйыра көрсетіп, әлі сөйлей білмейтін бала (сөйлеу органының бұлшық еттерін ... ... ... ... ... ... құрайды: (бұл-шляпа), (сыр), (тасбақа). - (Папамның қалпағы).
Өзінің предикатын-сөздерінің лексикалық мағынасын бала бұл кезде атау ретінде қабылдау ... ... зат ... ... ол оның ... ... ... сезіну арқылы түсінеді. Осы бір тұңғыш грамматикалық мағынаны түсіну-балада интеллектінің аса маңызды компониенті- ойлаудың пайда болғандығының куәсі. ... ... ... ... ... арғы ... және ... көмегімен танымдық қабілетінің дамуын былай елестетуге болады. бала өзі қолданған сөздердің жинақтаушы мағынасын көбірек сезіне бастайды: мысалы, ... ... ... мұрын деген сөздерді ол алғашқыда нақ сол ... ... ... ... қабылдайды. Мұнан кейін оған сөздің жинақталған лексикалық мағынасы түсінікті болады: мұрындар сырттай бір-біріне және оны өз мұрнына ұқсас болмасада, аң, құс, ... ... ... көре ... ол ... ... ... мұрнн дәл көрсетеді.
Сөздің түсінілген лексикалық мағынасы негізінде бала морфологиялық абстракцияны-бірқатар ... ... ... ... мысалы, мұрын, қол, үй, көше, бұлт сияқты ... ... ... заттар екендігі; отыру, тамақ, ішу, тұру, ұйықтау, үндемеу, сөздерінің жалпы мағынасы-заттың қимылын немесе жай-күйін білдіреді.
Сөздің ауытқыған ... ... ... ... ... мұнан кейінгі жерде сөзді сөз табы ретінде түсінуге алып ... ... ... кім? не? ... не ... ... ... ой жүгіртіп қолдануынан көрінеді. Грамматикалық ктегорияларды түсіну абстракциялау қабілетінің пайда болғандығын дәлелдейді ( ... ... ойша ... ... дағдысының осы бір нышаны, әдетте, мынандац синтаксистік мағыналарды-жағдайлық, ... ... ... ... ... ... пайда болуы үшін алғы шарт болып есептеледі. Аталған қатынастардың бала алғашында ... ... ... ... ... және т.б. ... соң ол сөз-сұрақтармен тиісті сөз түбірінің бейнесін біртіндеп байланыстырады: үстел үстінде, таңертеннен, ... ... ... тамақ үшін, мамам жоқ, нан жоқ, жақсы (бала), қымбатты (ана) және т.б. Осы бір ... ... ... өз ... абстракциялау дағдысын жетілдіреді.
Сонымен, ауытқыған лексикалық мағынаны үйренген кезде ойша абстракциялау операциясын игереді, осы бір бастапқы ойлау дағдысы басқыш ... ... оған ... ол ана ... грамматикалық формалары-ойлаудың материалдық негізі.
Мектепке дейінгі жастағы бала ... ... ... фактрлерін қанша уақытқа меңгереді және меңгере алама, мұның өзі оны сөйлеуге қалай үйреткендігіне, ол өсір отырған тілдік ортаның даму ... ... ... ең ... бұл бала ана ... және ... мағынасын тікелей қажетті пропорцияда үйренуге мүмкіндігі бар ма-осыларға байланысты. Әдетте грамматикалық (синтаксистік) мғыналарды түсінудің дамуы кенже қалатыны байқалып ...
* ... ... үшін ... және ... ... ... түсіну және ажырата білу қажеттілігі неге керек?
Лингвистика мен психологияның қандай фактілері бұл ... ... ... ... ... ... процесін қалай елестетуге болады?
* Бала грамматикалық мағынаны үйренеді?
* Тіл үйренудің екінші заңдылығының мәні неде?
Үшінші заңдылық: мәнерлеп ... ... ... бойында фонетиканың, лексиканың және грамматиканың айқындауыш құралдарына бейімділікті дамытуға байланысты. ... ... және ... ... ... ... ... мәнерлігіне бейімділік пайда болса, онда ана тілі жақсы менгеріледі.
Грамматикалық және лексикалық ... ... ... ... ... ... ... дүние тілде қалай бейнеленетінін (интуиция арқылы) сезінеді, ал мәнерлеп сөйлеу әдістерін үйрене отырып, балалар ... ... ішкі ... қалай бейнеленетінін, адам болмысқа өз сезімін,өз бағасын қалай білдіретіндігін сезінеді(бұл да интуиция арқылы). Мәңерлілік тұрғысынан А.Прокофьевтің ... ... ... ... ... ... ... кет,
Ақ тиін де емес, түлкі де,
Пышырлап ұшып ... ... ... жел, қане, қуып бер!
Қуып жет-тағы ұшқынды,
Қыранға байлап бер оны-
Қауырсынына қыстыр ашып ап,
Шарласын қыран даланы
Алтын ұшқын шашырап.
Бұл өлеңдерді ең ... ... ... ... лепті мөлшеріне, дәл ұйқасына (түлкі де-ілкіде, түйдектеп-билеп кет, ашып ... ... ... оңай қабылдайды. Сөз құрау құралы ретінде зат есімдерде де, сын ... ... ... жылылық беретін жұрнақтардың қолданылуы афтордың айтпақ болған ойға жылы ... ... ... , ... арасында ойнақ салып, ұшқын шашқан жалын),болымсыз теңеулер (жалын - ),арнау және кейіптеу (ақын, тіршілік иесіне ... ... ... тіл ... өлең тексін түрлендіріп тұр. Оты ойнаған кішкентай алауды суреттеу сондай әдемі, нанымды, ал онан арғы жерде ертегі басталады: ақын өз ... тау ... ұшып бара ... алып ... ... ... ... бара жатқан қыранды-көргендей болады.
Балалар мұндай өлендерді жаттай отырып, ана тілінің бір ойды түрлі синонимдік құралдармен беруге болатын ерекшелігін ... ... ... ... ... жалын; жалын-, ), бірақ мұнда құбылысты объективті білдіруге айтушының сол ойға ... ... оның оған ... ... ... оның ішкі ... ... түседі.
Тілдегі синонимдердің болуы мен оны айтушының қолдануы тілді информация құралы етіп қана қоймайды, ... ... ... отырған нәрсесіне қатынасын көрсететін құрал да ... ... ... ... ... ... ... сезіну және өз сезімін сөз арқылы білдіру қабілетінің дамуы оның ана ... ... ... ... ... ... ... бояуын балалар жалпы тілді үйренгеннен бастап сезіне бастайды. Оларға әсіресе ырғақтың мәнерлігі түсінікті.Әлі бір сөзді түсінбей тұрып бала үлкендердің ... ... ... ... ... (жауап ретінде ол күлімсірейді, өкпелеп ернін жымқырады немесе жылайды) қатесіз ажырата біледі.Эмоцияны білдіретін лексикалық ... да бала ... ... ... сөздердегі эмоционалдық құбылудың айырмашылығын : же-іш - ... ... ... ... ... дұрыс қолданылуы және грамматикалық құралдың айқындығын баланың кішкентайынан-ақ ... ... ... ол үшін арнайы оқыту керек.
Мысалы: баланың алғашқыда қажетті дайындықсыз үлкендер ... ... ... дәл ... ... ... ( -деп ашуланады анасы. , оның мойынын жұла көрмеші, Валера ауырсынады ғой ! >> ... ... ойын ... ... Сен оны ... ... ... естідің?>>-дейді таң қалған Катюша).
Сөздің мәнерлігіне бейімділікті бұл жұмыс сәбидің жас шағынан басталғанда ғана тәрбиелеуге болады. Балалық шақта ... ... ... ... ... ... адамға поэзияның, көркем сөздің сұлулығын терең ... сол ... ... алуға мүмкіндік береді.
Баланы мәнерлі сөзді қабылдауға үйреткендей, ... ... ... де ... керек:сөйлеу үстінде сезімді білдіретін үлгілерді көрсетіп, бұл сезімнің балаға жетуіне, онда жауапты сезім туғызуына қамқорлық жасау ... ... ... ... ... неге ... ... Лингвистика мен психалогияның мән бере бастайды?Балаға ең алдымен сөз мәнерлігінің қандай компаненті (фонетка , лексика немесе грамматика ) ... ... ... ... мәні неде?
Төртінші заңдылық:тіл үйрету нормасын баланың тілді сезінуінің дамуына байланысты.
Егер балада есте ... ... ... ... ... ... ... бірі орын алмастыратын (парадигматика) мүмкіндігін жіне әр түрлі сөйлеу жағдайында (стилистика) орынды қолданылуын есте сақтаса, бала ана ... ... ... ... есте ... ... әдетте әдеби сөздердің үйлесімділігі-морфемалар, сөздер, сөз тіркестері ретінде пайдаланылады, оны тіл ... ... деп ... ... меңгерудің негізгі болып саналатын бала сезімінің өалай ... ... ... ... оның ... негізгі сөздерді қалай ұғатындығын бақылау керек. А.Н.Гвоздев пен М.А.Рыбникова баланың сөзінде туынды сөздің пайда ... ... ... бала ... ... жекеленген аффикстердің мағнасын игереді деген ойға клді.Мысалы: егер ол ... ... ... кемпірдің күркесі), (ит), онда оған қосымшалардың мағнасы айқын түсінікті ... сөз ... ... ,егер бала түбір мен аффикстердің әрқайсысының мағнасын түсіне бастаса,онда бұл сөзді бұрын ол естімесе де морфемадан тұратын сөздің мағнасын жаңылыспай ... ... бұл ... ғана, ол дәл болмай тіпті қате болуы да мүмкін , бірақ ол ереже емес, тек жанылысу ... ана ... ... ... ... ... үйренуін (есте сақтауын ) жеңілдететін заңдылық сөз элементтерінің мағнасын есте сақтау және оларды ... ... ... қабілетінен құралады.
Аса көп күш жұмсамай бала синтксисті, ең алдымен - ... ... ... (зат ... , сын ... ... ... және жаңа түр жасайтын жұрнақтарды)меңгереді.Сіз байқайсыз ба...,-деді К.Д.Ушинский,-бала өзіне таныс емес сөзді естісімен көбіне оны дұрыс ... ... ... ... байланыстыра бастайды...>> Мұнан әрі оқылық...Егер бала ана тілін үйрене отып,халыққа тіл жасауға мүмкіндік ... ... ... сол бір бөлшегін меңгермесе, бұлай болуы (мүлдем жаңа лексикалық мағынасы бар сөз үшін ... ... ... ... оңай табу - Л.Ф.) ... бе?>> ... ана ... жақсы үйренуіне жәнесөйлегенде кең көсілуіне мүмкіндік беретін есте сақтау болып табылады, есте сақтау - тіл ... ... ... құрал.
Б.В.Беляев ана тілінің игерілетіндігін дәлелмен негіздеді, өйткені Ана тілінің лексикалық және грамматикалық мағынасын адам оны ... ... ... ... Өз ... ой ... ... ішкі сезім арқылы меңгергеннен кейін ғана мүмкін болады. Адамның тілді жаксы немесе нашар білуі, өз сөзіне ой жүгірте алама,жоған па ... ... ... оның сөзді ішкі сезімі арқылы қаншалықты терең және дұрыс (яғни әдеби дәстүрге сәйкес), яғни ... ... ... ... ... ... байланысты.
Қалыптасқан сөзде ана тілі элементтерінің дәстүрлі қолданылуынадам негізінен өмірінің ... ... ... есте ... ... ... сезімі немесе тілдік сезімталдық дегеніміз не?
2.Лексиканы табиғи игеру процесі қандай?
3.Сөзді өзгертетін морфемаларды ... ... ... ... табиғи игеру процесі қандай?
5.Баланң тіл сезімін дамытудағы табиғи және жасанды сөйлеу
ортасының ролі қандай?
6.Тіл ... ... ... мәні неде?
Бесінші заңдылық:жазба тілді үйрену ауызекі жіне жазба тілдің арасын үйлестірудің дамытуға байланысты.
Егер ... ... ... ... қабілеті пайда болса, онда жазба тіл оңай ... және ... ... сөйлеу органының жұмысына көздің және жазып отырған қолдың бұлшық еттерінің жұмысы келіп қосылады,бірақ көз бен қол ... ... ... ... бір мезгілдегі жұмысынсыз сөйлеу қызметін (оқу және жазу)атқара алмайды.(Бала үшін жазба тіл,-дейді Н.С,Рождественский,-бұл жалпы алғанда тілді меңгерудегі екінші кезең).Оны ... ... ... сөйлеу сөздері нақты заттардың белгілерді нақты заттардың белгілері және олардың қарым-қатытанасы болып табылады;ал жазба тіл ауызекі сөйлеудің ен ... ... мен ... ... ... ... белгілерден тұрады),Егер бала ауызекі тілді білмесе ,жазба тілді үйрене алмайды.
Егер балаларға дидактикалық материал дыбыстық және жазбаша түрде ... ... бір ... ... болса ғана жазба тілге үйрету үшін қолдан ұйымдастырылған сөйлеу ортасы барынша тиімді болады.
Жазба тілге үйретудің ... ... ... тобының оқуы және жазуы) бала өзіне таныс емес нәрсені - әріпті таныс нәрсеге-естілетін сөзге . Оқушы мұнан кейінгі жеде ... ... жай ... және ... ғана шектелмейді, сонымен бірге бұл аударуды дұрыс жазу ережесі бойынша жүзеге асырады.Мысалы:сөздің кез келген бөлігіндегі екпінсіз дауысты дыбыстардың ... ... ... ережесіне оқушылардың ой жүгірту үшін олардың назарына екпінсіз дауысты ... ... ... жазылмайтындығына аударады: домой сөзін сондықтан жазу қиын, оны естіген бойынша жазуға болмайды, ал дом сөзі оңай жазылады :оның бар әрпі ... ... ... ... ... сөздің салыстырмалы мағнасы түсінікті болады.
Түгелдей интонацияға байланысты болатын пунтуация ережелерін оқығанда ... ... ... ... ... да аса ... (Салыстыр: ) деген сөйлемге нүкте қоймай, сұрау белгісін қою үшін оның ... есту ... ... ... сауаттылыққа үйрету сабақтарында балаларды дұрыс интонациямен оқуға үйретпесе ,онда олар ,біріншіден,граматикадан ... ... ... ... ... ... ... түсінбеуге,ойын дәл жеткізе алмауға әкеліп соғады;екіншіден,сөздің мәнерлілік (стилистикалық)жағын үйрене алмайды;ақыр аяғында синтаксистік құрлымының ритм әуенді ... ... ... онан әрі ... ... ... тілдің артикуляциялық есту дағдысы болмайынша жазбаша тілді үйрену неге мүмкін ... ... ... осындай заңдылығы бар екендігіне қандай дәлел келтіруге болады?
2.Сөйлеу органы-артикуляциялық есту аппаратының және көз(оқығанда)бен қалам ұстаған қол бұлшық етінің дамуының ... ... ... үйрену үшін оны ауызекі сөзбен салыстырудың қандай маңызы бар? Жазба тілге ... ... ... ... ... ... қажет?
4.Тіл үйренудің бесінші заңдылығының мәні неде?
Алтыншы заңдылық: тілді байыту ... ... ... ... ... байланысты.
Егер баланың сөйлеу дағдысы (әсіресе фонетикалық және грамматикалық) неғұрлым ... ... ана ... ... ... процесі, баланың тілін жаңа лексикамен және жаңа конструкциялармен байыту, соғұрлым тезірек болады.
Бұл заңдылықты балалар бақшасының ... ... ... тілі неғұрлым дамыған болса, ол өлеңдерді,ертегіерді, әнгімелерді соғұрлым есте сақтайды, олардың ... ... ... бере ... ... ... пән мұғалімдері үнемі бақылайды.Мысалы: география, тарих,әдебиет сабақтарын тілі дамыған балалардың жеңіл игеретіндігі ... ... ... ... ... ... оңай есте сақтайды,оқулықтарды және пәнге
қатысты әдебиеттерді де ... және ... ... тілінін үйренудің табиғи процесінің алты заңдылығы бар:
1.Егер баланың сөйлеу бұлшық еті қызметінің процесі кезінде меңгерілсе,
Онда ана тілі ... ... ... )сезіну дами түседі.
2.Егер әр түрлі дәрижеде жинақталған тілдік маңызды түсіну қабілеті дамыса,егер лексикалық және грамматикалық ... ... ... ... ,ана тілі үйреніледі.Мұндайда баланың ойлауы,қиялдауы дамиды.
3.Егер лексикалық және грамматикалық единицаларды ... ... ... ... ... қабылдағыштық пайда болса,ана тілі үйреніледі.Мұндайда баланың эмоциялық және ерік-жігер сфералары дамиды.
4.Егер тілдің сезіну,яғни тілдің ... ... ... арқылы (санаға сіңбеген)дұрыс(нормаға сәйкес)игергенде, ана тілі үйреніледі.Мұндайда баланың есте сақтау қабілеті дамиды.
5.Егер жазба ... ... ... тіл бұрын дамыса,егер ол дыбыстық сөзді графикалық ... ... ... тіл ... ... ... танымдық қабілеті ,эмоциясы және ерік-жігері дамиды.
6.Егер бұдан бұрынғы жас кезеңінде баланың тілін дамыту толық мүмкіндігіне сай жүргізілсе ,онда ... ... ... ... және оны ... ... әрі оңай болады.
Әрбір сөйлеу дағдысы белгілі бір танымдық қасиеттерді (сезіну,есте сақтау,қиалдау,ойлау)дамыту немесе эмоцилық және ... ... ... ... ... ана ... ... табиғи процесінің заңдылықтарын сөйлеу дағдысын құрылымын жетілдірудің баланың танымдық қабілетін эмоцилық және ... ... ... ... ... анықтауға болады.
Сұрақтар
1.Тіл үйренудің табиғи процесінің заңдылығы дегеніміз не?
2.Сіздерге тіл үйренудің табиғи процесінің қандай заңдылықтарын белгілі?
8. АНА ... ... ... МЕН МЕТОДИКАЛЫҚ
ПРИНЦИПТЕРІ
Тіл үйрену заңдылықтарын білу балаға ана тілін оқыту ... ... яғни ... ... ... ... ... құралы - бұл :1)дидактикалық тілдік (оқу) материал, яғни ересек адамның балаға қарап сөйлейтін сөзі, ... оқып ... ... ... әні, ертегісі,әңгімесі; 2)өзіне айталған сөзді (дидактикалық тілдік материал )баланың шапшаң үйренуі үшін ересектер қолданатын ... мен ... ... ... ... сөйлеу қимылына (арнаулы сабақтар,ойын кезінде сөйлеп араласу,серуенде, күнделікті өмірдегі ... ... ,ас ... ... ... және ... ... де тиімдірек болған кезде,сөйлеу жұмысын уақытқа бөлу,тұрмыстық жағдайды таңдау.
Балалар бақшасында сөйлеуге үйрету жұмысын ұйымдастырудың және оны ... ... ... ... материалдың саласы мен мөлшері, оның мазмұны жалпылама түрде көрсетілген. Тәрбиешінің міндеті тіл үйрену заңдылықтарынан туындайтын ... ... ... ... ... аталған методикалық құралдары анықтау болып табылады.
II.Белгілі бір құбылыстың заңдылықтарын ... ... бір ... ... ... ... ... фактісінің бар екендігің белгілейді.Осы заңдылықтан туындайтын принципті анықтай отырып, барлық практикалық нақты ... ... ... бұзбай, қайта оның дұрыс орындалуына көмектесу үшін не істеу керектігін көрсетеді.Лингвистикалық - ... ... ... ... методикасының принциптері) - бұл теориялық ережелердің бастауы, соны бсашылыққа ала отырып, тәрбиеші, (мұғалім, ... ) ... ... ... ... материал, олармен отырып, тәрбиеші өзі таңдап алған оқыту құралдарының тиімділігін болжай алады. Оқыту құралдарын таңдаудың лингвистикалық-дидактикалық принциптері (немесе жалпы ... ... ... ... ... ... органының және қалам ұстаған қолдың өсіп дамуына көніл аудару принципі
Оқуды сөйлеу оргындары мен қалам ұстаған ... өсіп ... ... ... принципіне құру-демек,баланың сөйлеу аппараты бұлшық етінің жұмысын қаматамасыз ететін оқыту құралын таңдап алу ... ... өз ... ... фонемаларды,просодемаларды,тұтас интонацияларды ,сөздерді,сөйлемдерді,байланысты текістерді сезінуі - естуі ,артикулдеуі,модулдеуі,ал ... ... ... қалам ұстаған қолдың қимылын артикуляциялық аппараттың қимылымен үйлестіре білу ... ... және ... ... ... әрі ... дағдылардың дамуын түсіну принципі.
Оқыту методикасын тілдік мағынаны түсіну принципіне құру балаларға олардың тілін дыбыстық жүйе ... код ... ... ... ... іріктеп алуды көздейді.Осы кодтың жай және күрделі белгілерін балалар болмыстың түрлі ... ... ... ... ... ... тәрбиеші қолданатын методикалық тәсілдер баланың ойын машықтандыруды ... етіп ... ... ... ... ету ... мәнерлілігін бағалау приципі.
Бұл принипке сүйену сөздің эмоционалдық астарын сезіну қабілетін дамытатын және,әлбетте,әр түрлі эмоционалдық күйге қол жеткізетін ... ... ... ... көздейді.Оқыту тәсілдері поэтикалық сөз дағдысын дамытуды,ал оның кейінгі жерде тілдің функциялық стилін үйренуді қамтамасыз ететіндей есеппен ... ... ... ... ... сезімталдықты дамыту принципі.
Бұл ... ... ... ... ана тілінің фактілерін(элементтері мен құрылымын )балалардың есте ... ... ... ... ... жеңілдететіндей етіп ұйымдастыруды көздейді.
Тіл фактілерін есте сақтау үшін балалар бәрінен бұрын оларды естуі,көзімен көру ... бір ... - өзі ... ... тиісті қағида лингвистикалық жағынан талдап - жасалмаған мәселе болғандықтан методикалық тұрғыдан қиындық туғызады.Ғалым-лингвистерге тілдің құрылымы ... оның ... ... мен ... ... өзара қарым-қатынасы жазылған;бірақ құрылым элементтері тілде қалайша ,сол тілде сөйлейтін адам оны ішкі ... ... ғана ... ... ... ... ... бұрын даму принципі,жазуды үйрену процесінде жазба тілді ауызекі тілмен салыстыру.
Осы принципке негіздей отырып жазуға үйрету дидактикалық материалдың көмегімен балалардың ... ... ... ... ... - бет ... ... есту аппараты бұлшық еттерінің қимылын жазып отырған қол мен кітап ... ... ... ... үйлестіре білуді үйренуін;2) өзі үшін дыбыстар мен әріптердің,ырғақ пен тыныс белгілерінің ұқсастығын және ұқсамайтындығын сезінуін (объектілеуін);3)ауызша тілден ... ... және ... тез ... ... ... ететін дидактикалық материалды іріктеп алуды көздейді.
Тілді байыту қарқынын дәйекті түрде арттыра беру принципі.
Осы принципке сүйене отырып ... ... ... ... тілдік материалды (бұрын үйренгендерді қайталау және жаңасын қосу)өзгертіп отыру,оқыту тәсілін ... ... ... ... ... барған сайын дербестенуіне талпыну керек.Оқытуды ұйымдастыруда,сондай-ақ балаларға мүмкіндігінше өзіне тән ... ... ... ... беру,оларды өзін-өзі ұстай білуге,өздеріне берілген міндеттерді аяқсыз қалдырмайтын ерік күшін жинақтау қабілетіне тәрбиелей керек.
Ана тілін оқыту құралын таңдаудағы ... ... адам ... ... жас ... ... ... негізделеді.
Сұрақтар ... ... ... деп нені айтамыз?
2.Ана тіліне оқыту принципі дегеніміз не? Заңдылық пен ... ... ... ... ... принципі бойынша оқыту құралдарын таңдау дегеніміз не?
4.Оқыту құралдарын таңдағанда тілдік мағынаны ... ... ... дегеніміз не?
5.Оқыту құралдарын таңдағанда тілдік мағыналарды бағалау принципі қандай мақсатпен ... ... ... тіл ... ... ... сүйенудің көмегі неде?
7.Ауызекі тілдің жазба тілге қарағанда бұрын даму принципі бойынша ... ... ... не ... ... ... кезде тілді байыту қарқынын дәйекті түрде арттыра беру принципі қалай пайдаланылады?
9. > ТУРАЛЫ.
Тіл үйрену ... ... ... ... ... ... ... және тыныс алу аппаратының жұмысы.Үйренушішнің жеке басының күш-жігерінсіз және әлдекімнің үйретуінсіз тіл үйрену мүмкін ... ... ... іс-әрекеті үйренуші баланың сөйлеу қимылын жандандыруға, оны өзін-өзі үйретуге ... ... яғни күш сала және ... жұмыс істеуіне бағытталады.
Ана тіліне оқытудың әдістері мен тәсілдерін ойластыра отырып, тәрбиеші баланың тыңдайтындығына, жұмыс істеуден бас ... күні ... ... ... бұл ... ... Бала үшін ... алғашқы күндерінде, айларында, тіпті жылдарында тілдік қарым-қатнас оның өмір сүруінде субъективті түрде ... ... ... ... ... ... ... қажетін болжап біледі және қанағаттандырады, сол арқылыоның өмірін және табиғи дамуын қамтамасыз ... ... ... біз дені сау ... өз ... алғашқы аптасында-ақ қоршаған өмірді білуге аса ынталы екендігін аңғарамыз. Ол барлығын ... көзі ... ... ... ... ... сөйлескен адамның бетіне қараудан, оның қимылын, артикуляциясын қайталаудан ... ... ... ол ... ... ... қана ... тіпті жұмыссыз отыра алмайды: танымдық іс-әрекет - оның табиғи күйі.
Демек, танымдық инстинкт,туа біткен білуге құмарлық, ... тән ... ... оны жоқшылық не кемшілік итермелейді, қайта жаңаны бастан кешуге - игеруге, табысқа жету талпынысы ... ... сәби ... ... ... танымдық инстинктті қажетсіну, жаңа әсерлерді қажетсіну пайда болады деген қызықты ... ... бұл ... ... ... ол психикалық даму процесінің - түйсік өткірлігінің дамуының, интеллекті қалыптасуының, эмоция ... ... ... ішкі мазмұнын ынталандырады және анықтайы.
Тәрбиеші осы қажетсіну толық қанағаттандырылатын жағдайда балаға қамтамасыз етуі керек. Адамның ... ... оның ... ... ... ... ... оның өзі - оның қолы, саусағы, аяғы, міне, жақын адамдары-шешесі , әкесі, міне, ... ... ... ... , ... керует, үстел, орындық, бесік, бөлме, үй, көше , ... Бала ... ... ... атаған кезде біледі (түсінеді ).Бірақ сөзі әр уақытта грамматикалық ... ... ... ... бір ... ... белгісі ғана емес,сонымен бірге сол құбылыстардың арасындағы қарым-қатынастың және байланыстың кодалық белгісі болып табылады.Демек,ана тілібалаға ... ... сол өз ... заттар мен құбылыстардың байланыс пен қарым-қатынасын сезінуге көмектеседі.
Сөз араласпаса ,бала өмірді түсінбейді
Таным психологиясы сондай,қоршаған өмір туралы ... ... ... ... ... (сөзбен)жетеді. , , деген рубрикалармен беріледі.
Айналадағымен және табиғатпен таныстыру сабақтарында ... ... ... мен ... ... ... ... қарыс-қатынасы объектісін құрайды, ал тәрбиешінің, ата-ананың балалар көрген нәрсені атаған сөздері олардың лексикасын байытудың бірден-бір ... ... ... және ... ... дамытудың өзіндік күш берушісі болып табылады.
Көркем әдебиетпен т аныстыру жөніндегі ... ... ... ... ... көзі ... шығарманың тексті түсіндірудегі сөйлеген сөзі оған қосымша болып табылады.
көрсетілген сияқты сабақтар балаларға өз сөзін , оған ... ... ... ... ... ... және сөздің сапасын бағалауға бірте-бірте үйретуге көмектесу мақсатын көздейді.
деп аталатын және мектепке дайындалатын топта ғана жүргізілетін ... ... ... беріледі.
Сұрақтар
* тілді оқытуды ұйымдастырудың қандай негізгі екі формасын ұсынады?
* Тілді дамыту жөніндегі сабақтардың ... ... ( ... ... ... ... ... машықтандыру жүзеге асырылатын әрбір жас кезеңі тобындағы балалардың атқаратын қызмет түрлерін атап ... ... ... ... ... жөніндегі арнайы сабақтарда.
Мысал.
Екі жастағы балалар үшін.Тілді дамыту жөніндегі жұмыс әр ... ... ... сөйлесу арқылы ғана жүргізіледі:а) тұрмыста (ұйқыдан тұру, таңертеңгі жуыну, таңертенгі тамаққа ... ... ішу және ... ... ... кезінде, г)балаларды айналадағылармен таныстырғанда, д)көңіл көтерулер мен мерекелерде .
Алты жастағы балалар ... ... ... ... былай жүргізіледі:
1.еркін сөйлесуде:а) тұрмыста, б)серуендеу кезінде, в)айналадағыларды бағдарлау кеңейгенде (адамдардың қоғамдық өмірін, жылдың әр мезгіліндегі ... г) ... ... (шаруашылық-тұрмыстық, қол еңбегі, табиғатта жасалған еңбекте),д)ойын кезінде, е)мерекелер мен көңіл көтерулер кезінде, ж)сөз аз ... ... ... ... дене тәрбиесі, сурет салу, мүсіндеу, құрастыру және т.б.);
2)тілді дамыту жөніндегі ... ... а) , ... ... ... ... ... оқыныздар, рефераттар жазыңыздар (оқытушының тапсыруымен бір реферат) және сабақтарда онымен жолдастарыңызды таныстырыныздар.
Н.К.Крупская. о ... ... М., ... Развитие речи детей.М., , 19726,19-22-беттер.
В.И.Ллогинова. Умственное воспитание детей на занятиях по формированию речи. , 1973,№4.
Развитие речи детей дошкольного возраста. Под. ред. ... , ... ... ... тіл үйретудің әдістері мен
Тәсілдері
Тілді үйрету әдісінің түсінігі ... ... ... ... ... айтып өткеніміздей, бірқатар қабілеттердің дамуы процесінде ішеі сезім арқылы (саналы ... ... ... ... ... қабілеті-сөздің модулдеу жіне оларды есту; 2) дыбыс комплекстерді мен интонацияны тілден тыс шындықпен салыстыру қабілеті,яғни оларды сөйлеу элементің ... ... ... ... ... ... өз ... салыстыра білу қабілеті, яғни оларды бағалау; 4)араласу, тану, сөзді және адамның мінезқұлқын тәртіптеу процесінде сөздің мағналық үйлесімділік дәстүрін және ... ... есте ... ... ... ... ... сөйлеуі неғұрлым қарқынды болатын жағдай жасаса , онда ... тілі ... ... ... және оның ... ... дамиды.Лингвистикалыұ-дидактикалық принциптерге құрылған тіл үйретудің түрлі әдістерін қолдану тілді ... ... ... ... ... ... ... деп білімді мнан екіншібір ада адамға беру мақсатымен орындалатын үйренуші мен үйретушінің іс-әрекетін айтады. ... ... ... ... ... мынадай практикалық әдістер тән: еліктеу әдісі,сөйлесу (әңгімелесу) әдісі,қайталап айту әдісі, әңгімелеп беру (құрастыру) әдісі.
Еліктеу ... ... ... мен ... ... де бір сөзді, бірақ әр түрлі етіп айтады: үйренуші ... ... ... гөрі біршама қарқындырақ, сөзінің дыбысын артикулдеп және сөздің дауыс ырғағын ... ... ал ... тындайды да, қайталайды, оның сөзіне еліктейді, сөйлеу қимылын үйренуге (дауыстың артикуляциясы мен модуляциясы) және мағынасын түсінуге тырысады ... ... және т.б. ... дыбыс комплекстерінің мәліметін салыстырады). Мұндайда тәрбиеші үшін орфоэпиялық норма деңгейіне төмен ... және ... ... еліктемеу (, )аса маңызды.
Бұл әдісті қолдануды сәби шағынан ... ... ... (тек ... бақшасында ғана емес, мектепте, тіпті есейгенде де) жалғастырып отырады.
Еліктеу әдісіне .үйрену тұрмыстық іс-әрекеттерді атқару кезінде, айталық, ... ... ... ... қатнас процесінеде еріксіз түрде болуы мүмкін.
- Менің қызымның қолы ... ... ... ... ... ұстап, қол деген сөзді ерекше бөліп, дауыстап - Міне, қолы ! Қолы ... ... ! ... біз оны сабындап, жұмсақ жөкемен ысқылаймыз.Міне, қолы да жақсы сабындалды! Ал , ... қолы ... ... қолы!Бұл қолын даиабындаймыз.Енді қолдарды сумен шаямыз;алдымен мына қолды,сосын екіншісін.Енді екі қолымыз да тап-таза.
Алты айлық бала ... ... жай ғана ... ... немесе жасқа толуға жақындағанда ол бұл сөзді қайталауға талпынады:
- ... ... ... ... ... ... ... Қол.Менің қызым жақсы сөйлейді.Қол.Қане,тағы бір айтшы.
- Ко,-дейді қыз бір қолын көтеріп.
- Тағы бір қолың ... ... сәби ... қолын көтеріп.
Бұл кезде сәби қол деген сөздің жалпы ... ... бұл ... өз ... ғана емес, анасының әжесінің, қуыршағының қолын білдіретіндігін түсінетін болады.
Еліктеу әдісі бұдан гөрі ... ... ... үйрету кезінде кез келген ойын үстінде пайдаланылады.
Заттармен ойын ойнау ... ... ... бір ... ... орынға ауыстырады,лақтырады,көрсетеді,итереді,шұқылап көреді,бұрайды,заттарды бақылайды және олардың сапасын,қимылын атайды.Мұнда да тәрбиеші баламен ... ... ... ... тиіс. , -деп сұрайды ересек адам.Бала жауап бере отырып, ... ... ... сөзді қайталайды: , , , , .Сол арқылы баланың лексикасы кеңейе түседі.
Баланың көмектесе ... ... ... ... оның бөлшегін атайды, құрылыста нәтижеге жетуге қажетті өзінің іс-әрекетін атайды.
Мысалы,бала ересек адамның көмегімен тетіктерінен ... ... ... біз не құрастырамыз? Автомобиль ме? Қандайын? ма немесе жүк машинасын ба?
- Жүк машинасын.
- Алдымен бізге доңғалақтар керек. Леня, ... бере ... не ... ... Өте ... ... рамасы. Кел, раманы донғалақтарға қоялық. Енді кабинасын орнатайық...
Осылайша ізделіп, ... ... ... ... өз ... орнатылады. Өзі құрастырған автомобилдің бөлшектерін, өзінің істеген іс-әрекетін айта отырып, бала ... ... ... ... ойын ... тіл дамыту үшін қолайлы жағдай ерекше көп болады.
Рольдік ойында бала ересек адамдардың ... өзі ... ... ... білетін, есінде қалған әр түрлі жағдайларды қайталайды : , , , және ... ... ... ... да, сол қимылмен айтылатын сөзін де қайталайды.
-Сіздің үйде жарық бар ма?>>) деп сұрайды Витя (2,5жаста) әжесінін жуырда келген электыр ... ... ... кіре берсіне тұрып алып, қасын қимылдаты,жұмысшы адамнан көргеніндей, өзінше болғысы ... ... ... ... ... кете береді, оларға не болды екен, қарап көріңізші, -дейді ол немересін сөзге ... бұл ... оны ... ... сөйлеуге машықтандырады.
- Әзір емдейміз (), -деп Витя ... ... Егер ... дер ... ... ... айтып отырса, диалог жалғаса беруі мүмкін.
>);
* Ескерту интонациясы немесе қос ... ... (; > ,
* ... ... ... ... ... (дегенмен,жас ханым,мазасын алмай басқаның,тыныштықта өсті ,ой дидарлы,қара қасты,қолаң шашты жан боп өсті.Жоғарыда ... орыс ... ... және ... ... құралдарды байланыстыра сөйлесуде бір мезгілде пайдаланылады.Байланыстыра сөйлеуінің стилі,оның эмоционалдық болуы баланың сөз дыбыстарын қалай ... ... ... айқын және енжар) түсініксіз ,мүмкін болған просодемалардың қайсысын ... ... ) ... қастың сезіміне бәсең қатты,тез баяу дауыс тембрімен аңғартады ) байланысты .Л.В.Щербак орыстың әдеби тілінде басты екі айту ... бар ... ... ... ... ... ... арналған стиль лекция оқығанда,жиналыста сөйлегенде,радто және теледидар дикторларының жұмысында,сондай ақ сабақта жауап беруші ... ... ... ... ... талпынатын кез келген адамның сөзінде қолданылады.
Толық стильді сөзге анық ... ... тән ... ... ... ... де ... түрде артикулденеді),орташа қарқын,дауыстың күші үйдің көлемімен,дауыс тембрімен сәйкес келеді,сөйлегенде адамның өзіне тән қасиеті ,яғни кішіпейілдігі ,тыңдап ... ... ... ... көрініс береді.
Сөйлеу мәдениетін жеткілікті меңгерген адам жағдайға сай,ешбір дайындықсыз екі стильді де әрқашан орнымен пайдалана алады.Арнайы дайындалған сөз шешендік өнер ... сөз ... ... көркем оқу (актерлік жұмыста) деп аталады.
&2.Сөйлеу аппараты дамуының бала тілін дамытудағы рөлі.
Артикуляциялық ... ... ... ... ... ... ... бұл субъетивтік қабылдаудағы болып табылады,ауызекі тілде бұлшық еттің түйсінуге мұнан басқа елестету (образдарды) түрінде ... есту ... және ... ... де ... бір ... ... сөз деп қабылдауды үйренген,яғни оны болмыстың белгілі бірі құблысы деп түсінген,бала сол сөзден есту және бұлшық ет ... ... ... ... әлі де ... ... артикуляциялық мүшелерін меңгере алмағандықтан, ол ең алдымен сөзді (сөйлеуді) естуді ,ао онан кейін барып оны айтуды үйренеді.Алайда сөздің естілу образы мен оның ... ... бір ... ... ... ... образдың дәл болмайтындығы басқа мәселе.
Белгілі бір сайта сөздерді дұрыс айта ... ... төрт ... ... ... ... ... образын білетіндігі және ересектер мұны бұзып айтқанда аңғартындығы белгілі.
Мысалдарға жүгінейік:
Коля (Үш жаста) деген бала өзінің атын деп ... әйел оны ... ... ... ... Холя емеспин,мен Хо...Холя!
Бала қабағы қатуланып,жұдырығын түйіп,еш нәрсені түсінбейтін әйелді ақылға шақырғысы ... Холя ... ... (Үш жас екі айлық) помидорды (апидор) деп атайды.Бақша ішінде қолынан жетектеген апайы оған ... ... және ... апиндор үзіп берсең болар еді,дейді.
-Кім олай айтады деп ... ... ... (екі жас он ... ... ... салып берген вареньені көршісіне алып келеді.Тарелканы ұсынып тұрып ол:
-Ене!дейді
Көршісі не әкеліп тұрғанын білмеген кісі ... ... не ... ... ала ... дейді.
-Жоқ,ене емес,ение,деп қоймайды Нина.
-Ение?Түсінсем бұйырмасын!
Қыз ренжіп қалып:
-Ени...ение,ол еш нәрсені түсінбейтін көршісіне ренжіп,әдейі жасап тұрғанына ... ... адам үшін ... сезімдік негізгі бұл оның есту және бұлшық еттің (сөйлеу қимылының) сезінуі.Физио сөйлеу қимылы мидың (оның ... бір ... ... ... ретінде жұмыс істеуге мәжбүр етеді екен.
Тәрбиеші үшін мына фактіні білу қажет:баланы сөз дыбыстарын артикулдеуге,просодемаларды ... ... ... оның ... ... керек,әйтпесе ол тілді үйрене алмайды.Бұл заңдылық.
Жоғарыда артикуляциялық органдар тіл,ерін,тіс,дауыс шымылдығы,өкпе,ал жазба тілді игеруде қол,қалам ... ... ... екендігі айтылады.Бірақ қолдың саусақтары жазба тіл органы болып қана табылмайды,сонымен бірге ауызекі тілдің дамуына әсер ... ... , және т.с. ... ... арналған күлдіргі өлеңдер шығарған,халық арасынан шыққан талантты адамдарға саусақтардың бұл рөлі өте ертеде ақ ... ... ... ... ... өлеңдер анасы,күтуші кісі баланы саусақпен жұмыс істеуге талпындырған (),дейді ол сәбидің саусақтарын санап).
Соңғы ... ... ... ... ... саусағы сөйлеу қимылының мүшесі ретінде роль атқаратындығын ... және бұл ... ... ... СССР ... ... ... Балалар мен жас өспірімдердің физиология институтында Баланың жоғарғы нерв қызметі лабораториясы қызметкерлерінің он ... ... бір жас үш ... ... ... тіл ... ... сәбилермен жүргізген экспериментін келтірді.Сөйлеу процесінде сөйлеу аппарытның жұмысындағы бұлшық ет түйсігінің үлкен роль атқаратындығы ... ... ... отырып,эксперимент жүргізушілер тіл дамуы кешеуілдеген балаларға,егер олардың сөйлеу аппаратын ... ... ... көмектесуге болады деген болжам жасады.Бұл үшін оларды ... ... ... ... ... бала сәби кезінде ересек адамдардың дыбысына өзімен сөйлескен адамның бет қимылын көрсе ғана ... ... бала оның ... ... ... ақ жеті айлық баланың бет қимылға еліктеуі нашарлайтындығы және бір жастағы,онан асқан ... ... ... ... ересек адамның бет қимылын сезінбейтіндігі,оларды (яғни әлдебір дыбыс шығаруға) мәжбүр ету ... емес ... ... ... ... ... (мамандығы бойынша физиологтар) бас миындағы сөйлеу қимылының саласы жалпы қимыл ... бір ... ... ... сүйенеді;осыдан барып эксперимент жүршізушілер,егер балалардың аяқ қолының және бүкіл денесінің бұлшық еттерін ... ... ... артикуляциясын ынталандыруға және дамытуға болады деген пікірге келді.
Эксперимент мынадай еді;дені сау,бірақ сөйлемеітін балалрдың (бір жастан бір жас үш айға ... ... 9-ына (1 ші топ) ... ... ... ... минут бойы еденде еркін жүруіне мүмкіндік берілді;қалған оны (ші ... ... ... ... ... ... басқа балалармен бірге өткізді.Екі топта әрбір баламен күн сайые екі минуттік сабақ өткізлді:эксперимент жүргізуші баланы ... үшін ... ... ... ... ... ... балалар сабақтың жетінші күнінде ақ эксперимент жүргізуші еліктеуге талпына бастады.Әйтседе,олардың қанағаттанарлықсыз еді:ересек адам ,мәселен, , , > ... ... ... ... деп ... дыбысты ғана айтып үн қатты,дауыссыз дыбыстарды айтуға талпыну сабақтың жиырмасыншы күні пайда болды.Қалай деген де бұл біршама табыс еді,өйткені ... ... ... сабақтың нәтижесі әлдеқайда төмен болды:дауысты дыбысты айтуға ... ... ... екі есе ... ... сабақтың он үшінші күні пайда болды,ал тұтас буындарға еліктеуге талпындыру сабақтың отызыншы күні де ... ... ... ... мидың қимылға келтіруші саласының үлкен учаскесі (барлық көлемнің үштен бірі) қол саусағы қимылын ,бұл ... ... ... ... ... көрші тұрғандығына назар аударады.
Эксперимент былайша жалғастырылды.Сол жас мөлшеріндегі (он айдан бастап бір жас үш айға ... ) ... ... ... ... ... ... ойын үстінде жиырма минуттік қолдың саусағын жаттықтыру жүргізіледі ( ересекткрдің бақылауымен түймелерді сымға тізу,пирамидаларды қалау және ... ... ... ... ... түрлі балалар мекмелерінде 500-ден астам балаларды тексеруден өткізіп,мынадай заңдылықты анықтады:баланың тілінің даму деңгейі саусақтарының ... ... даму ... ... ... ... деңгейінің тіл дамуына ешқандай қатыс жоқ:сөйлей алмайтын баланың жалып моторикасының дамуы қалыпты ... ... ... жоғары және,керісінше,жақсы сөйлейтін баланың жалпы моторикасының дамуы ... ... ... да ... жүр.Әйтсе де,Л.В.Фоминаның бақылауы бойынша,тілдің даму дәрежесі мен саусақтардың даму дәрежесі әрдайым сәйкес келеді.

Сонымен,халықтық күлдіргі өлеңдері жасаушылар тәжірбиесі мен оны дәлелідейтін ... ... ...
Ынталандыруға қол саусағының нәзік қимылын жаттықтыру көмектесетіндігін көрсетеді.Бұл білімді тәрбиеші балаға тіл үйретудің ... ... ... ... ... ... ауызекі тілін дамытуда оладың тыныс алуын дұрыс ... қою ... роль ... ... ... артикуляциялық органдардың белгілі бір қалыптағы жағдайында,бірақ міндетті түрде өкпеден шыққан ауа толқыны артикуляциялық органдар арқылы өткенде ғана пайда болады.Ауа толқыны ... ... ... ... бір ... ... ... да,сөйлеуге де үйрену керек.Алғашқы жылдарда бұл оңай емес,міне,осы жерде ... ... ... көмекке келуі керек.Тәрбиеші сәбиоерге арнап тартымды ойын ... ... ... , !),ол ойын ... үшін байқалмайтын маңызды оқу жұмысына айналады.
Сөйлеу аппаратын жаттықтыру әр түрлі эмоциялық жағдайды және ... ... ... ... ... ... білдіру үшін дауыс модуляциясын дамытуға көмектесу керек.
Балалар,тіпті жеті жасының,әрине, деген терминді әлі тіпті білмейтін ... ... ... ... ... ... ... (эмоциялық бояуын) түсінеді.
Жоғарыда айтқанымыздай,баланы сөйлей білу стиліне үйрету,сонымен бірге оның бойында мінез құлық этикалық нормасын ... ... ... үш ... бала үшін ... айтылған мағынадағы сөздер сыпайы интонацямен айтуды талап етеді,бала оны ересектердің сөздерінен ... ой ... ... ... ... адамдарға деген баланың ықыласы,достығы,мейірімділігі сол адамдардың іс әрекетін олардың, ісі мен ... ... ... ... ... ғана ... ... интонациямен салыстырғанна кейін ғана түсінікті болады.
Жағымсыз сөзімнің немесе мінез құлықтығ қаситеін білдіретін интонацияларды тәрбиені сәбилерге,мәселен, ... ... ... әлде бір ... ... ... көрсетуге тиіс:өйткені олардың сөздері арқылы дөрекілііті,қатыгездікті,сарандықты және т.б. ести алады мұның бәрін балалар ... ... ... ертегіліері келмейді.
&3.Сөз дыбыстарын айту дағдыларын дамыту әдістері мен тәсілдері.
Сөз дыбыстарын дұрыс ... ... ... сөз дыбыстарын олардың айтылуын қамтамасыз ететін артикуляциялық ... ... ... ... ... ... қарай былайша бөлінеді:
А) дыбыстары: (онтогенез дегеніміз бала организмінің жеке дамуы):дауысты [а],[о],[у],и, және дауыссыз [м],[п],[б],[т],[д],[н],[г],[х],[й],[с] дыбыстар.
Б) ... ... ... ... ... және ... ... жіктеу;л ;барлық дауыссыз дыбыстарды үндендіру.
В) дыбыстары :тілдің алдының ... ... ... [р],[ш],[ж],[щ] дыбыстары,[л] ,[ц] дыбыстары.
Сөз дыбыстарын бұлайша бөлу баланың белгілі бір артикуляцияны меңгере алатын жас ... ... ... ... ... орай ... жастағы балаларға арнап дыбыс жаттығуларын жүргізу белгіленеді.
Сөйлеу қабілеті ойдағыдай дамып келе жатқан (сөлеу әрекетінің дамуына логопедтердің арласуы ... ... ... арналған артикуляциялық жаттығулар баланы дұрыс айтуға үйрететін дыбысты қамититын сөздер мен ... ... ... дұрыс айтуына еліктеу жаттығудың негізгі әдісі болып табылады.Дыбыстардың айтылуына тікелей еліктеу (дыбсытарды дұрыс айту ... өзі ... ... мұны тартымды ойын ретінде түсінеді) немесе , , , ... ... ... ... ... сөз дыбыстарын айтуын имитациялау (еліктеу) тәсілдері бола алады.Барлық артикуляцияларды пысықтау жұмысы көркем шығармаларды оқу және ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Балаларға дауысты (ы дан басқа) және дауссыз ... ... айта ... үйрету жөніндегі алғашқы жаттығулар кезінде осы жастағы балалар әлі де айта ... ... ... түрде кездеседі,тәрбиеші бұған олардың назарын аудармауы тиіс:бұл кезде балдырғандар ... ... ... ... ... ... ... бала ш дыбысы с дыбысымен алмастырып айтатын болса,мысалы, ... ... десе ... қатаң және ұяң [з]-[с] ,[б]-[п],[д]-[т],[л]-[й] дыбыстарын және т.с.с.шатастыратын болса,яғни деудің орнына , ,ал деудің орнына десе оны ... ... ... ... жасар баламен эмоциялық қарым қатынас жасай отырып,тәрбиеші олардың бойында дыбыстық еліктеу реакциясын туғызады.Жүзіндегі қуаныш белгісін ... ... ... ... : > деп ән салады.Сабақ 1-1,5 минутқа созылады.
Бала бұл дыбысты оңай айта алған дәрежеге ... ... ... >, ,, ... ... ... ... ретінде өткізу ұсынлады.Сондай-ақ ерін мен тілге арналған жаттығуларды да келтіреміз.
Ерін жаттығулары: ұзақ айта ... онда ... ... ... ... ... турп келетіні түсінікті , айтылады жаттығудың тиісті нәтеже берері ... ( ... ... ... ... ... жаттығулары жаңылтпаштарымен сюжеттік ойындардың жәрдемі мен жүргізіледі.
Үлгі сабақ
Ị. ... сәби ... ... ... ... ... ... жүзімен артикуляциясы жақсы көрінетіндей етіп отырғызады.
Тәрбиешші сабақты: .- деп бастайды.- Менің қалай айтатынымды тыңдап алыңдар : Шаш ал, қас алма,Ас ал , ... - ... ... өте баяу айтады.
Балалар тәрбиешінің айтқанына елңктеп, жаңылтпашты қайталайды:
[л],[ш],[к] артикулияцияларын есте сақтау үшін олар да баяу ... ... соң айту ... ... әдетте балдырғандар жаңылтпашты қатарынан он реттен артық қайталаудан жалықпайды
ỊỊ. Екі жастағы балалармен > рольдік ойын ... ... ... ... ... ... сабағы. жане атты екі сурет дайарландар.
Сіздің жүзінізді көретіндей етіп, қарсы алдынзға 2-3 бала ... мына ... ... ... ненің суреті салынған? Тышқанның суретіме? Сендер тышқанның қалай күлетінін естідіңдер ме? Жоқ па? Олар былайша күледі:
* ... - и-и! ( ... ... ... ... ... ... мәнерлеп, яғыни үзіп-үзіп , біресе бұл дыбысты созып айтады).
* Енді сендер тышқандар секілді күліңдер.Қане , бәріміз бірге күлейік.
* И,и,и, и-и, ... ... ... күлкілі!Тышқандардың да, біздің де күлкіміз келеді.,енді мына картинкаға қараңдар.Мұнда балалары мен аюдың ... ... ... ... қала ... ... ме! Жоқ ... былайша күледі:
* Ы,ы,ы,ы, ыы-ы! ( Тәрбиеші [ы] дыбысын төмендетіп етіп, біресе ... , ... ... Енді ... аюлар секілді күліңдер. Қане, бәріміз бірге күлейік.
* Ы,ы,ы,ы,ыы-ы, ы-ы-ы,ы-ы-ы-ы....
Үш жастағы балалар мен ... ... ... ... қарсы алдыңызға отырғызыңыз.
* Балалар біз ойнын ойнаймыз .- Топты екіге бөлеміз:
* Мына жерге тышқандар,ал мына жерге аюлар отырады. Мен ... ... ... сендерге сұрақ беремін. Менің барлық сұрақтарыма тышқандар[и] дыбысы мен, ал аюлар[ы]дыбысымен жауап береді.Менің ... ... ... ... ... қалай күлесіңдер?
Тышқандар (қуанышты дауыспенен):
-Аюлар - ау, ... ... ... ... ... дауыспен ): .
-Тышқандар - ау, тышқандар сендер қалай жылайсыңдар?
Тышқандар ( аянышшты дауыспен ): ... ... ... ... ... дауыспен): .
Жарты минуттан соң бұл топтар рольдерін ауыстырады.
Тәрбиеші қалай > немесе қалай керектігін көрсетеді; кейбір балалардың оны ... ... ... ... ... ... мен жеке жұмыс, жүргізу үшін оларды белгілі бір сылтау мен шақырып алады. Мысалы:
Ал бір аю (немесе тышқан ) ... кейн ... ... ... өзі ... күліп (жылап) келеді.Витя ,сен осы аю (тышқан) броласың ...
Ал енді,Нина, сен боласын ...
ỊỊỊ. Үш-төрт жастағы балалармен рольдік ойын тәсілімен ... ... ... ... ... ... балалар жәнтіктердің , аңдар мен құстардың және т.б. ... ... ... жәнтіктер мен бақаларға арналған мерекеміз басталады!Ән шырқалып ,би биленеді.
Мерекеге дыбыстарды дұрыс айтқан ... ... үй иесі ... ... ... ... ... олардың әрбір жұбына қайырлып былай дейді;
Амансыңдар ма, қоңыр қаздар!Дауыстарыңды шығар!
Га-га-га,- деп ... ... ма, ... бал ... ... шығар
З-з-з,з-з-з деп ызыңдайды бал аралары.
Амансыңдар ма,жасыл көлбақалар! Дауыстарыңды шығар
Ква-ква-ква(немесе Бре-ке-кекс).
Ит: немесе ,-деп үреді су жылан: ,- деп ысылдайды; Әтеш: >, -деп ... Есек ,-деп ... ... ... ... және т.с.
Үй иесі барлық қонақтармен амандасқан соң қонақтар бір-бірмен амандасады:бәрі бірге алдымен қаздар секілді, онан соң үйректер секілді,одан соң арыстан ... және т.с.с ... ... ... арқылы дидактикалық ойынның тәсілімен дауыссыз дыбыстардың дұрыс айтылуын ... ... ... ... ... ... ... арткуляциясын жақсы көретіндей болып , онын қарсы алдынды отырады. Тәрбиеші ойынды бастайд:
- Менің қалай айтатынымды тыңдап алыңдар. Соңынан мен ... бала оны дәл ... ... ... да ... етіп ... беретін болсын.Бәріненде жақсы айтқан бала ұтып шығады.Ал тыңдаңдар: .Енді мұны, Петя, сен айтып бер!Енді, ... сен ... ... бұл ... ... тәрбиеші жәрдем деседі.
Бұл жұмыс үш рет қайталанады: бірінші ретте тез айтылады.МҰНЫҢ ӘР ҚАЙСЫСЫ ДА ҰТЫП шыққанда айқындалады.
Осы жасалған 3-4 баладан ... ... ... ... ... ... ... жасар баламен мынадай жаңылтпашты айтып үйренеді:

Бес жасар балалармен мынандай жаңылтпашты айтып үйренеді:
.
Алты жасар балалармен ... ... ... ... ... ойын ... ... күрделенген өткізіледі. Барлығы әр түрлі дауыссыз дыбыстардан тұратын ... ... ... соң бірін бірден айтып беру жөнінде тапсырма беріледі. Мысылы: , .
Жеті жасар балалармен жүргізілетін осы секілді ... ... ... ... шағын өлең алынады (өз тәрбиеленіушілерінің дыбыстарды айту кемшіліктерін білетін тәрбиешінің қалауы бойынша).
дауыссыз дыбыстарының айтылуын жетілдіруге арналған дидактикалақ материал ... - ... ... әжей - ... анасы. Атай - анамның әкесі, атай - әкемнің әкесі.
2. Былай дейді Тотықұсқа Тотықұс:
- Сені мықты қорқытамын, ... ... ... Тотықұс!
-Мені мықты қорқытпақшы,Тотықұс!
3.Ауыз үйге Шөпшек тасып шөпшекті
Азап, ... көп ... енді ... азап көп ... жатып ұйықта сол шөпшекке.
Егер дыбыстарын қалаптастыруға арналған дидактикалық материалда немесе дыбыстары ... ... ... ... ... ... ... дұрыс айтуын талап етпеуі тиіс, олар деудәң орнына деуі мүмкін және т.с.с
бен ... ... ... ... ... ... қолын жуды сабындап.
2.Таңда қызғылт көл бетінің ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қарап, әне сағатшы
Біздер үшін жөндеп отыр сағатты.
5 Немере қызына сұрақ қойды бір тұйық:
- Қолыңды неге жумайсың осы сен?- ... ... ... емен мен,-дейді.
(Е.Авдеенко.)
6. Әй-лә-ләй-лә-ләйлә-лі ... Неге ... су ... Жер ... ... ... әсем ән салып, Бір дәу ... іш ... бал ... ... ... ... ... ... ол бір ... ... ... ... ... ... ұйқыға көжегім. 1.Үкі ... жон ... ... ... ... ... ... жүр өріп.
Бақа ұйқтады көлдерде. ... маңы кең ... ... ... ... ... тыныш жақ ашпа, ... ... ... ... ... ... Күз ... нанымен көрікті.
Әлди- әлди дегенде...
Кім үшін айтам өлеңді? ... іс ... ... ... ... ... аяғы.
Оля?Ұйықтады о да енді.
(З.Александрова.) ... Үкі ... Қар ... есік ... ... түн ... илеп мысық өзіне. ... ... ... ... ... ... содан таралды.
Су болып наны кетті ағып. ... ... - ... ... нан ... аралар
Ақ қардан емес ақ ұннан. ... ... ... ... қонып, шарық ұрар
9.Көгілдір гүлдер, көгілдір, Бал ... деп сен ... иді ... , ... ... ... ... сен ... ара ... ... 6. ... ... ұлы ... жинап келе сияғы, Ал, ... ... ... ... ... ... ... киіпті де бөрікті,
Омартаға бал құяды; ... ... тағы жол ... Сол ... ... ... қысөа кұн,
Еңбекші ара- еңбекші, ... ... ... ... ... қамын. ... ... алты жүз жүк ... ... ... ... келе ... тіс қайрап: ... ... ... күш-қайрат, күш-қайрат ... ... ... ... іш қайнап Ей, ... келе ... ... жау ... ... ... ... шөп өссін өаулап бір. Бұ ... ерге ... ... жау ... ... ... ... біздің бау-бақты. ... ... ... ... ... ... да, ... бұйра терісін:
Бақташы деді ерек. ... ... мен ... ... сиыр да, ... екен ол ...
Мөңіреп ... деп. ... ... ... ... ... сен. ... шықты тон қысқа
Шөп тәттісін іздеші .
Кешке қарай ... ... ... ... ... ... ... өзгертуге) үйрету
Баларар жекелеген просодемаларды орындауға, яғни дауысты күшіне(қатты-ақырын-жай), үн жоғарлығына ( ... ... ... ... білдіретін тембріне (қуанышты, қайғылы,өкінішті,мұңды,мейрімді,ашулы,салтанатты және т.с.с) қарай модулдеуге сөйленетін сөздің қарқынын (тез,баяу сөйлеу) өзгерту ... ... ... ... аяқталған интонациясы мен сөйлемнің мағаналық бөлімінің әртүрлі интонациялық фигураларын (сөздерін) үйрену қиын болады.
Еліктеу әдісі - просодемаларды үйрену үшін ... ... ... әдісі. Бұл әдісті жүзеге асыру тәсілдері: а) дидактикалық ойындар; б) сюжеттік ойындар
Дидактикалық ойындар арнайы құрастырылған оқу және авторлық көркем ... ... ... ... ... ойындар рольдік ойындар және көркем шығармаларды драмалау ретінде құрылады.
Үлгілі сабақтар
Дауыс күшін модулдеуге арналған ... ... ... ... ... ... атынан өлең оқиды, ал балалардың бірі осы өлең қолданылған еліктеуіш одағайларды қайталайды. Осыдан кейін, ... ... ... ... әрбір бала ұғынған кезде, оны хормен айтуға көшуге ... ... ... деп жырлап бағады,
Қоңыраубас күмдір кағады
-Шу-шу!- деп басы ағаға
Қарт ... ... ... деп ... ... тасты су ағар.
-Қру-қру!- деп тырналар
Барады айтып бір хабар...
(А. Прокофьев)
-Динь-динь!
-Шу-шу!
-Буль-буль!
-Кру-кру!
-Динь-динь!
-Шу-шу!
-Буль-буль!
-Кру-кру!
Бұл жаттығу сондай-ақ ... ... ... да ... ... қоңырау бастықтың, қамыстың, бұлттың тырнаның не екенін білу ... Егер бұл ... ... ... ... да ... ... болмас, онда балдырғандарға олардың суреттерін көрсетуге болады.
Б ес жасар балаларға ... ... ... 4-5 ... ... ... ... әр қайсысына өздері жақсы көретін қоян , күшік , торғай және сол ... ... ... де , ... соң ойын ережесін түсіндіреді:
-Балалар, келіңдер, сендер білетін жаңылтпаштарды айтайық..Алдымен оны сендердің алдарыңа отырған ... - ... ғана ести ... ... ал маған естілмейтіндей етіп, өте ақырын айтыңдар.Бұдан соң сендердің әркайсыларың жаңылтпаштарды кезекпен мен де ести ... етіп ... ... ... айта ... , ал тәрбиеші өзінің қызығушылығын, балалардың сыбырлап айтқан сөздерімен бұрмалай отырып, былай деп дауыстайды:
-Ниночканың ... ... ... есту үшін менің қоян болғым келетінін білесіңдер ғой! Бірақ мен ести алмай тұрмын! Ештеңе ести ... ... Енді Нина , ... ... үшін ... не дегеніңді қаттырақ айт.
Нина жаңылтпашты әдеттегі дауыспен айтады.Бұдан соң тәрбиеші орнынан ... ... ... ... ... ... оны есіктен көріп тұратындай болып басқа бөлмеге ) барады да, сол жерден былай деп ... сен ... мен осы ... де ести ... ... ... ... аласыңба?
Нина өзінің бар дауысмен айтады
Ү ш ж ас т а ғ ы ... ... ... ... ойын былайша оңайлатылады: тәрбиешінің қасына тұрып әр бала өзінің жаңылтпашын оған жай ... екі ... ... ... , одан соң ... ... ... айтады.
А л ты жә н е ж е ті ... ... ... ... ... ... әр бала жаңылтпашты: а) ойыншықтары үшін ақырын ;б)үстел басында отырған балалардың естілуі үшін ... ; в) ... ... ... бөлмеге қарай қашық таған тәрбиеші үшін қатты дауыстап айтады) үшінші жағдайда оны тәрбиеші үшін емес, бөлменің ... ... әдей ... ... үшін де ... беруге болады).
Дауысты үн жоғарлығы бойынша модулдеу жаттығулары.
Т ө р т ж а с т а ғ ы ... ... ... жұмысты алдымен жақсы сөйлей білетін екі баламен ғана жүргізеді Топтың барлық қалаған балалары бұл ... ... ... өлең ... ал ... ... өлеңдерді қайталайды :бірінші бала үні едәуір ... ... ... бар ... ... бала ... ... лептік интонациясы бар өлеңдерді өайталайды.
Бұл қандай ойын ... ... ... балалары түсінген соң, олар текісті мәнерлеп айтатын 1-ші және 2- ші ... ... , ... ойын ... басталады . Бірінші және екінші топтың ... ... ... өз-өзінен түсінікті : сұрау қойған топтың балалары жауап ... және ... , ... ...
бойынша өзгертуге машықтанады
Б е с ж а с т а ғ ы ... ... ... ... ... ... ... қарсы алдына екі қатарға- екі бөліп отырғызады да, ойын ... ... ... біз ойынын ойнаймыз.Сендер бал арасы боласыңдар,мен ойынды ... ... ал ... ... ... келген аю болады. Мен сұрақтар қоямын. Бірінші ұя бұл сұрақтарға алдымен сыбырлап айтып беріуім бойынша жауап береті ... ... ... ... топтың балалары жауап береді
Біреулер шығып қабаққа ,
Аулда біреу, әне, әне, ... ... ... бірі ... ... ... ... жүреді.
Біреуі қарда, біреуі ,
Жап- жалтыр мұзда жүреді:
Біреуі баяу ,ал, бірі тік төбеден ... ... ... ... - ... қар- ... ... ұшады.
(А.Прокофьев.)
-Қабаққа?
-Аулада?
-Кім шанада?
-Кім шаңғымен?
-Кім қырда?
-Кім сайда?
-Кім қарда?
-Кім мұзда?
-Кім баяу?
-Албырап?
-Құлайды?
Жалаңаш, күртік?
-Зәрең ұшады?
-Қабаққа
-Аулада
-Біз ... Біз ... Біз ... Біз ... Біз ... Біз мұзда
-Біз баяу
-Албырап.
-Құлайды.
-Жалаңаш, күртік.
-Зәрең ұшады.
ал жауаптарды есте сақталған соң, ешқандай сыбырлаусыз-ақ жауап ... ... ұя ... сұрайды. Мысалы,мен: -деп сұраймын.Бірінші қатар ,-деп ... ... ... әрі ... ... ... ... - деп .
Ойыншықтар:аю, екі ұя сабақты жандандыра түседі.
Омартаға не келді?
* қ а т а р. 2- қ а т а р ... ... Аю ... не ... ... ... бастады. Ол ... ... ... неге ақырады?
Бал сұрайды. Бал ... бал ... ... ... бал ... ... бал ... бал арасынан қорқама?
Бал арасыи нан қорықпайды. Бал арасынан қорықпайды?
Ол неліктен мұндай батыл?
Достасқысы ... ... ... аюға не ... және 2- қ а т а р бірге:
Бал аралары ұядан ұшып шығып , бал ... үшін ... ... бағыт алады:
- З-з-з-з-з....
Ойын қайталанады да, сұраулы ( үн едәуір жоғары) және хабарлы интонатциясын айтып үйренуге машықтану үшін ... орны ... әр ... ... интонатциясы қаншалықты дұрыс болып шығатынына көңіл аударады және қажет болған жағдайда оны жеке ... л т ы ж а с т а ғы ... ... ... әр бала жеке ... ( бұл үшін ... ... тапсыруға болады). Бұдан соң жұмыс дидактикалық ойын тәсілімен жүргізіледі:қатысушылар-жүргізуші,тексті мәнерлеп айтатын 1-ші және 2-ші бала (тексті мәнерлеп айтыушылардың1-ші және 2-ші тобы ... ... ... ... ... ... ... жауап береді.
-
Құмырысқанң семьясы
Бастауышы: Құмырсқасында орманның
Семья үлкен болады
Қарындас, іні одағы,
Жақсыға жақын табалар
Немере, бауыр тағы бар
Балалар: ... ма ... Жоқ , аса ... ... ме олар?
* Тамаша.
* Жұмысқа қалай?
* Шығады.
* Ұрысқа қалай?
* Қасқя қарсы тұрады.
Бастауышы: Семясы жақсы, асылы ,
Орман құмырысқасының
(Б.Сыров.)
Балалардың мәнерлі ... ... ... ... мәндерін қалыптастыру процесінде тәрбиеленеді.
Тембр деген сөз екі түрлі мағынада қолданылады:
1)өзінің қалауына қарамастан тексті мәнерлеп айтушы ... ... ... ... ... ... ... дарыны (сопрано, альт, тенор , бас) мен психикалық ерекшеліктрі ... ... ... мейрімділік, жарқын жүзділік т.с.с. ) де дауыстың өзіндік бояуына өзгешелік қасиет береді;
2) тексті мәнерлеп айту ... ... ... > мағынасына қолданады.Мұнда әр түрлі сезімдер ... ... ... ... ... ... шаттану торығу, мақтаныш, рақаттану жіне т.с.с. сезмдер еске алынып отыр.
Өз дауысын тембрге (екі мағынада) сай модулдей білу ... - ... ... айтушының тамаша жетістігі , ал бұл қаблетті жаттығулар арқылы дамыта түсу сөйлеу мәдениетін ... ... ... тигізеді.
уысты тембрге сай модулдеуге бағытталған жаттығулар көбінесе балалардың тақпақ жаттауы процесінде, әсіресе, ... ... ... ... - ... ... ... ниеттестікті, салтанаттылықты және т.б. қажет ететін тақпақтарды ерекше мәнерлеп айтады, ал ... ... ... тембрді еліктеп айтуға үйренеді.
Төменде осындай тақпақтар келтірілген және оларды айтудың тембрлік мәнері көрсетілген.Кейде белгілі бір ... ... оқу ... көрсетілді.
Неге екені белгісіз
Жұлдыздар да жасырынған түнекке,
Сыртта тұман, көшені адам көргісіз.
Белгісіз бір мұң ұялап ... ... ... - неге ... ... ... жапырақ құлағы,
Түс секілді құлпырса әлем...
Енді сіз
Күлкіңіз кеп тұрар ... ... ... . ... туралы
Кірпіні көріп тілімен бұқа жалады,-
Қалады кірпі домалап.
Тікені ... тілі ... ... ... ... ... ... (Кекесінмен)
Не көрсең соны-ауызға салуға болмайды.(Ақыл айтып)
(П.Воронько)
Көктем
Келді көктем ... ұшты ... ... батты, ... ... ... ... ... ... (Таң ... әрі қуанышты, түрмен) ... ... аула ... ... сары ... ... ... Трутена.)
Көже
Иесі ұмытып көжекті,
Көжекке жаңбыр өтеді, ... сезм ... түсе ... ... ... ... машинасы
Жоқ, біз жңсақ жоспарлаппыз бір істі,
Маширамен қыдыртамыз деп ... ... ... ... жүріске ... ... ... ...
(А. Барто.)
Лениннің туған күні
Апрельдің жайлы, шуақ күні еді - ... ... ... ... ... ... келді өмірге Ленин,
Адамзаттың асылы. (Салтанатпен.)
Шықты солай ... ... ұлы, ... - шыт болды тар замандың қыспағы,
Ленин, Ленин! Бүкіл Совет халқына
Бақыт жолын ... ... жел, ... есті ол дағы,
Ел үстінде жып - жылы мың шам жанды.
Қандай жақсы дүниеде болғаны
Ильич сынды ұлы данышпандардың! ... ... ... ... с ө й л е у қ а р қ ы н ы ... жылдамдығы сөйлемнің мағынасы мен стиликалық міндеттеріне сәйкес тездеуі де, баяулауы да мүмкін.
Сөйлеудің мөлшерлі қарқыны ... шығу ... ... ... ... бойында байқалатын сөйлеу қарқының өзгеруі кей жағдайларда грамматикалық ... ие ... және . Бұл ... ... ... , ал екінші жағдайда кірспе сөз екенін түсінеміз; мұндағы ... ... ... айырмашылығымен айқындалад.Бірақ көбінесе сөздің ... оның ... ... ... ... оның ... оқиғаларға( сөздің жылдам немесе біртіндеп жетелдейтін қарқыны ) ... мен ... , оның ... әлде бір ... ... ниетін, сөз не жайында болып отырғанына оның назарын аударуды ( баяулатылған қарқын) ... ... сөз ... ... ... алуан түрлі болуы тиіс .Қарқынының біркелкі болуынан артық ... ... ... жоқ. ... ... ... ... атқарыпқана қоймайды, сонымен қатар ол негізінен интонацияның өалған элементтерінің - дауысы ... , ... және ... күшейткіші болыпта қызмет атқарады.
Толық (аяқталған) ... ... ... ... аяқталған ой,мазмұны береді.Толық интонация негізінде сөздің логикалық екпін түсетін екпінді буынына қарай ұннің өрлемелі қозғалысы мен ... ... ... ... қозғалысы- м е л о д и я жатады.
Орыс тілінде негезгі толық екі ... - ... және ... интонация- бар. Бұл интонациялар сөйлемнің ... ... ... - ... ... буыны қаншалықты логикалық екпінмен - айтылғанымен ажыратылады: хабарлы сөйлемде оның > ... ... ... қарағанда, аса жоғары емес.
Салыстырыңыз.Егер балалар күледі деген сөз тіркесін бірінші буынына логикалық ... ... ... ... хабарлы бірде свұраулы интонациямен айтатын болсақ,бұл сөз тізбегінің интонациялық мәнерін график түрінде былайша көрсетуге болады:
--------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------
?
Балалар күледі. ... ... осы екі ... де екінші буынына логикалық екпін түсіре отырып айтсақ, оның графикалық бейнеленуі ... ... ... . ... ... ... құрылымды сөйлемнің интонациялық мәнерін тәрбиешінің айтуынан ғана үйренеді. Мұны әрқашан есте ұстай отырып, тәрбиеші өз ... ... ... ... аса ... ... міндетті
Әрине, белгілі бір аяқталған интонацияны құрайтын проседемалардың ерекшеліктерін балаларға түсіндіріп жатудың ... жоқ: ... ... ... ... алып,есте сақтауды ғана ұсынуға болады.Дегенмен, интонация жайында тәрбиеші ешнәрсе айтпайды,ол балаларға интонацияның қандай болатынын көрсететі, ал балалар оны үлгінің ... және ... ... қоса санасыз түрде сіңіреді.Үлгіні үйренген соң,балалар оның интонациясын дәл тосындай құрылымдағы кез-келген сөйлемге қолданады.
Демек, ... ... ... ... ... алғанда маңызды, орынды сөйлеу үлгілері мен текстерді ... ... ... сөйлемді дұрыс айтуға тәрбиешінің өзінің машықтануы;3)балаларды тыңдап алынған тексті ересектердің мүжбүр етуінсіз - ақ есте сақтауға ынталы болуға ... ... ... бұдан былый істелетін жұмысты ол
Балалар хабарлы интонацияны арнайы тиянақты үйренілетіндей етіп ұйымдастыру.үйретусіз-ақ еріксіз меңгереді: ... ... айта ... ... ... ... сөйлемді айта алады ,яғни оның интонацйиясын келтіре біледі.Бұл - бала ... ... ... басында байқалатын құбылыс.Бұл кезде бала< Бұл не? > , - деген сұраулар бере бастайды.Демек, үш ... ... ... ... да айта ... ... оны ... үйрену үшін балаларды үн жоғарылығы бойынша дауысты өзгерте ... ... ... . ... ... Сөйлемді дұрыс интонациялау паузаны пайдалана білумен байланысты. Сөйлемдердің арасында ... ... ... ... ... ... ол сөйлемнің ішінде де керек болады.Пауза, біріншіден,бір синтаксистік единицаны екіншісінен бөлу үшін, екіншіден, ... ... ... ... ... үшін ... ... (Л.В.Щерба). Мысалы, сөйлеміндегі ... пен ... ... ... ... екі мүшелі екендігін білдіреді. ... ... ... сөз ... ... ... ... және .Сөйлемді тактілерге дұрыс жіктей білу сөздің түсінікті болуына, оның ... ... ... тигізеді. Пауза сондай-ақ сөйлеушінің әр түрлі эмоциялық күйін беруге де қолданылады. Мәселен - сөйлеміндегі пауза аса таң ... ... ... ... ... үйренуге арналған пысықтау жаттығулары грамматика сабақтарында жүргізіледі. Балалардың түрліше жас топтарында бұл ... ... ... табиғи нәрсе: орташа топтың балалары алдымен аз таралған , одан соң едуір кең таралған жай сөйлемдерді айтып ... алты ... ... олар күрделі сөйлемдердің хабарлы және сұраулы интонацияларын үйренуге көшеді.
Тәрбиеші балалардың сөйлем үлгілерін дұрыс ... ... ... қадағалауы тиіс.
Тексті диктор үнімен мәнерлеп оқуға даярлағанда, паузаны тік түзу сызықтармен белгілейді:/ - қысқа пауза; / / - ұзақ пауза; / / / -өте ұзақ ... ... ... ... ... мына ... көреміз.
Тоқылдақ - телеграфист
Секпіл бетті қар жылады қақырап, / /
Уақыт ... / ... , алға ... / ... ... ... / /
. / / /
* Тра-та-та. / - Соқты ... ... ,/ ... ... ел . / ... / ... тағы да:/ / ... бау-бақ тез көктесін! / /
Апрель./ / /
Шөтке- жаңбыр шөпті сүртті - мақұл-ақ,/ ... , ... ... шеш , ... жай ./ ... ... тоқылдақ : / /
Күн шуағын мол алыңдар !/ /
Май.
(В. Бардадым.)
Сөйлемнің мағыналық бөлігінің интонациясын ... ... ... интонация негізінен алты түрге бөлінеді:санау, кіріспе сөз, атау , жекелену, ... , ... қою ... ... осындай интонацияларға қысқаша сипаттамалар беріліп , оларды иллюстрациялауға арналған ... ... ... ... осы түрлерін қолдану дағдыларын ... ... ... ... тиісті синтаксистік құрылымым үйренілген кезде грамматика жөніндегі сабақтарда жүргізіледі.
Санау интонациясы . ... ... бар ... ... ... мүшелі жай сөйлемдерде , салалас құрмалас сөйлемдерде және жалғаулықсыз сөйлемдердің ... ... ... ... ... дегеніміз әрбір біріңғай мүшеге логикалық екпін ... ... ... интонацияны меңгеруге арналған фонетикалық жаттығулар ... ... ... мұнда тәрбиеші көрсетілген құрылымды балалардың сөзіне енгізеді , сөйтіп олардың ... ... ... ... ... мен ... бойынша бір мезгілде жүргізілетін жұмыс осындай құрылымды ... ... айту ... ... көрсетуінен басталады.
Үлгі сабақ
Тәрбиеші балаларды өзінің қарсы алдына отырғызып, сабақты ... ... аула ... ... ... ұшып ... Оның не ... әндетіп бара жатқанын білесіңдер ме ? Жоқ па ? Онда ... ... ... ... - ... , есек ... қорқақ қоян - бар ол да,
Хайуанаттар тоғайдағы , таудағы
Қосылды ... ... , ... көрген ала сауысқан шарқ ұрды,
Шықылықтап , шықылықтап шақырды.
Ұшты шырқап ормандардың ... ... ор- ... ... аулалардың үстімен
Аю , есек ... қорқақ қоян бәр - бәрі
Көк шалғында аунап , ... ... ... ұшты ол ... , ... үстімен
(Сөйтіп ертегі қайта басталады)
Бұл бірыңғай мүшелі үш сөйлем бар, олар санау интонациясымен айтылуы тиіс.
Тәрбиеші тексті оқып болған соң, ... ... ... ... ... ... енді бірі ... әр бала тәрбиеші бастаған сөйлемді аяқтайды.
Тәрбиеші: Өріп шықты жасыл шалғын-алаңға.
1 -ші бала: Аю, ... ... ... ол ... ... тоғайдағы, таудағы..
2 -ші бала: Қосылды ойнап, жорғалады, аунады.
Бәрі бірге: Соны көрген ала сауысқан шарқ ұрды.
Тәрбиеші:.. Ұшты шырқап ормандардың үстімен...
3-ші бала:... ... ... ... ... ... үстімен...
Тәрбиеші:.. көк шалғында аунап ойнақ салғаның дүниеге жариялап ұшты ол қалалардың, далалардың үстімен.
( Ертегі тағы да 2-3 рет ... ... ... айту ... ... ... ... сезуге мүмкіндік береді. Тәрбиеші алдағы уақытта оларға жаттап алу үшін ... ... ... ... ... ... балалар оларды тез-ақ жаттап алады.
Санау интонациясын меңгеруге арналған дидактикалық материал үлгілері:
Міне ... Күн ... жақ ... ... ... ... тұр ... ұйқыдан оянды. Сол ... Күн ... де ... ... ... ... бәрін жаттығуға шақырып. Далада ең соңғы қар еріп
Күн оятты торғайды. ... су ... ... да ... ... ... ... ... ... ... бір-бірін
Ұясында қарғаның ... (А.Қ. ... ал ... Қар ... ... ... ... алдында ... ал, ... жел ... ... да ... ... тынысы белгілі.
(Л.Н. Плещеев.)
Түрлі түсті от
Мереке күні көшеде Жіп ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... үстінде қаланың. Біреу емес, бәрі бар:
Бәрі,бәрі, бәрі бар:
Көгілдірі, Көгілдірі,
Қызылы, ... бар, ... ... бар, Сары ... ... ... ... шар кімді Әне, алаң үстінде
Шарлар жеңіл ұшады.
Көк аспанда ... ... отқа ... Әй, ... әдемі-ақ,
Күн секілді, О, ғажап: ... ... тек ... күн, ... ... ... ... аспанды ... ... ... өтті ... бір; ... ... ... кейін барлығы ... ... ... қалды бір түрлі. ... ... ұрып ... ... ... ... ... сөз интонациясы . Кіріспе сөз интонациясымен кіріспе сөздер мен сөйлемдерді, ... ... ... ... ... ... мынадай ерекшелігімен сипатталады: кіріспе сөз сөйлемнің басқа мүшелерімен басқа ... ... ... ... логикалық екпінсіз айтылып, паузамен бөлінбейді. Мысалы:
, 1968 ,№ 7.
Төменде көрсетілген ... ... ... ... ... ... М. Ф . ... у детей правильного произ ношения. М . , 1972 .
Аудитория сабақтарында ... ... ... ... ... ... жаңа ... өздеріңізге оқулықтан таныс деректермен салыстырыңыздар .
СӨЗДІК ... ... ... ... тіл ... компоненті ретінде
Сөздің лексикалық мағынасын жалпылау дәрежесі ,
Оларды әр - ... ... ... ... - ... ... ... . Ол былайша айтқанда бір мезгіде тілдің барлық компоненттерінің - ... ( сөз ... ... ) , ... ( ... ... бір ... білдіріп , кодамен шифрлайтындықтан , яғни мағыналық роль ... ) , ... ... қолданылатындықтан ) болып табылады. Тілде сөз белгілі бір ... және ... ... ... ие ... , ... , фонетикалық құрылыссыз және грамматикалық формасыз , үйрену ... емес ... ... ... шындықты : заттар мен құблыстарды ( үй, күн, адам, күннің ... , ... ... (ой , ... іс - әрекетті ( құрылыс салу , ... жағу , сүю , ... , ... ... (ақ , ... жылы шырайлы , әділ ), іс - ... ... ( ... қарай, ашық , шың , адал) , санды ( бір , он екі , жүз ) , ... , ... , ... ... ( мен , кім , қандай , қанша ) білдіру ( кодамен шифрлау ) ... ... ... ... деп ... ... мағынасы бойынша жалпылаудың бірнеше дәрежесі ажыратылады .
Жалпылаудың нольдік ... - ... есім , жеке ... (есімі) аты (Маша , Витя ,әже, табақ , стол).
Жаңадан сөйлей бастаған балалар ( бір ... соңы - екі ... ... ... ) ... , яғни бұл ... ... затпен арақатынаста салыстыра отырып ( қорытудың нольдік ... ) ... олар үшін мама , ... , доп , ваза ... Витя , Маша секілді жалқы есімдер.
Жалпылаудың бірінші ... - ... есім , яғни бір ... ... іс - ... , ... ... атауы . Мысалы , өзінің балаларын ертіп ... ... ... бала деп айта ... , мама ... ... ... түсінеді;шар тәрізді кез келген серпімді затты түсіне,мөлшері мен ... ... доп деп ... бала доп ... ... түсінеді;бұл іс-әрекетті кім жасағанына қарамастан,тиісті іс- әрекетті келе жатыр сөзімен атай отырып,көгілдір түсті кез келген затты көгілдір сөзімен ... ... бала келе ... ... мен ... сын ... лексикалық мағынасын түсінетіндігін көрсетеді.
Балалар жалпылаудың бірінші дәрежесінің сөздерін екі ... ... ... ... ... ... ... ... ... білдіретін сөздер;мебель(бұл орындық та,стол да,шкаф та),ойыншық (бұл доп та, қуыршақ та,кубик те, болады),жемістер (бұл алма да, алмұрт та, ... де, ... ... зат есім ... ... қортындылап беріледі;жүру,жүзу,жүгіру,ұшу,ақшылдығы,көкшілдігі,қызылдығы,қаралығы,көктігі. ... ... ... ... ... үш ... ... меңгереді. ... ... ... ... ... сөздері үшін тектік ұғымдарды білдіретін сөздер;өсімдіктер-ағаштар,шөптер,қыналар;заттар-ойыншықтар,ыдыс-аяқтар,мебель;өнімдер-овощтар,жемістер,астық-тұқымдастаар;қозғалыс-жүгіру,ұшу,жүзу;түс-ақшылдығы,көкшілдігі. ... ... ... ... ... бес немесе алты жасқа келгенде үйренеді. ... ... ... ... ... деп ... сөздер. ... ... ... ... ... ... ... үйренуге қабілетті болса,онда олар лингвистикалық ұғымдарды оқып үйренуге даяр болғаны;бұл мүмкіндік толық дәрежеде жас ... шақ ... ... ... ... ... ... ... ) үйрене отырып, балалар оларды тұтас және оның бір бөлігі ретіндегі сөздерден ... ... ... ... ... ... ... су толтырып алу,онымен бетті сулау,бетті қолмен ысқылау,сумен шаю,т.с.с
Сұрақтар
* Сөз тілдің дыбыстық және грамматикалық компоненттерімен ... ... ?
* ... ... ... ... не ?
* ... түрліше дәрежеде жалпыланатын сөздердің мысалдарын келтіріңіздер .
* Тұтас және бөліктік қатынастағы сөздердің мысалдарын келтіріңіздер.
Балалар бақшасында оқып ... ... ... ... бала бақшасында ана тілінің лексикасын оқып үйрену қатаң түрде семасиологиялық аспектіде емес(яғни > деген сұраумен басталмайды), ... ... ... бере отырып ономасиологиялық жүргізіледі.
Баланың алғаш жаттап алатын сөздері оны өзі туылып,өмірінің алғашқы күндерін,апталары мен жылдарын өткізген қоршаған әлемге ... ... ... ... ... білдіреді. бірнеше тақырыптық сөз топтарын;1)балаға жақын адамдарды,олардың туыстық және қоғамдық қатынастарын,олардың есімдерін;2)баланың өзін,оның дене ... ... ... және үй ... аулада,бақта,бақшада,паркте көретін,оған жақын және едәуір қашық көшеден ұшырасатын ... ... ... бөлшектерін,оларда болатын өзгерістерді;6)жылдың барлық мезгіліндегі өлі табиғат ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмір құбылыстарын,біздің мемлекетімізді орнатушы В.И.Ленниннің өмірі мен қызметін оқып үйренуді көздейді. ... ... ... ... олардың белгілерімен(сын есіммен),іс-әреттерімен(етістікпен),іс-әрекет белгілерімен(үстеумен), санымен(сан есіммен) де танысады. ... ... ... зат ... меңгеруден басталады.Ол қуыршақ,қоян,кереует, жастық секілді өзін қоршап тұрған заттың ... ... ... дене ... ... ... ... ... ... аударады және балаға онымен жасауға;егер зат үлкен болса, (қабырға,еден) қолымен ұстап көруге немесе қолымен айналдырып,сипап,ұстап,тындап(мысық,ит,құс болса), ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ғана олар атауға ие болады. ... екі ... ... өзі ... жана ғана көрген болса,оның атын есте қиындықпен сақтайды.Бір балалар мекемесінде тәрбиеші екі жасар балаларға үй қоянын көрсетіп, ... ... үй ... көргендеріне қуанды,олардың үй қоянын ұстап көргісі келді,бірақ тәрбиеші ... оған ... ... ... ... одан соң ... жуу ... көрсеткеніндей,мұндай нәтиже берген жоқ; балалар тіпті үй қояны деген сөзді де үйренбеді( деп ... ... үй ... ... ... ... ұстап көрген балалар үй қояны,құйрық,ұзын құлақ деген сөздерді есте сақтап қалған. ... ... ... сөз бала үшін тек сол,жеке заттың (жалқы есім)атын ғана білдіреді,бала оның жалпы мағынасын түсінуі және оны ұғым ... ... үшін осы ... ұзақ ... ... ... ... ... ... ... ... алғаш рет кішкентай, қызыл көк доп сыйлайды.Ол қуана-қуана ... деп ... ... ... ол ... Оған енді өте ... жасыл басқа допты көрсетіп,бұл Витяның добы деді. ... ... ... ... ... оған ... қара допты беріп,бұл не деп сұрады.Нина мұның да доп екенін білмеді.Ол үшін тек қана ... ... ... қала ... ... 1жас 1ай ... ваза деген сөзді біледі ( деп айтады) және оны гүл салатын,тар мойынды,керамикалық жасыл ... ... үй ... ... ... ... кең ... ваза пайда болды.Катяның мұның не екенін білгісі келіп; ... ол жана ... ... ... ... ваза,Катенька. ... ... ... ... оған ... ... ... саламыз.
... Катя гүл ... ... ... ... көрсетеді,-гү(гүл). ... ... ... ваза - бұл гүл ... ... тек қана тар ... ... ... ... ... еріп ... оған ... гүл салынған,тар мойынды хрусталь ыдысты көрсетеді. ... ше? ... ... неде тұр? ... ... ... бала біршама жалпылай білді; ; бірақ мұндағы жалпылау әлі де толық емес;Катя түбі жалпақ кең ... ваза деп ... ... 1 ... 1 жас 3 айға ... ... екі ... сөздің жалпылаушы мағынасын түсінуі қалай өткендігін былайша сипаттайды; .
84бет
Мектеп ... ... ... топ ... тәрбиешілерінің қамқорлығы әр баланың лексикалық сөз қорын кеңейтуге ғана емес(бұл да қажет болғанымен),сондай-ақ әр ... ... сөзі оның ... тән ... дәрежесінде үйренілуіне бағытталуы тиіс. ... ... ... құрылымын ғана есте сақтауды емес, сөздің лексикалық ... ... ... ... ... үйрену зандылығы бұзылады. ... ... ... ... ... ... балалардың сөздің жалпы мағынасын түсінуіне (жалпылаудың бірінші дәрежесі) қол ... ... ... ... ... ... байқағанда,тындап,иіскеп, дәмін сезіп көргенде бала нақты заттың атын үйренеді. ... ... ... ... ... сөзді-осы заттың атын есте сақтауын ғана оңайлатып қоймай,сондай-ақ бұл атаудың осы класстың барлық ... ... стол ... бала өз ... ... жүрген столдың атауы ретінде ғана емес,сол сияқты олардың қандай пішінді, түсті ... ... мен ... ... ... , ... барлық столдардың) жалпы атауы ретінде үйренілуін де жеңілдетеді.Балалар жалпылаудың екінші дәрежесінің сөздерін алдымен сезім ... ... ... ... ... ... үйренеді.
- ... ... ... ... қоян және т.б.).Маған ойыншығыңды-аюынды көрсетші. ... ... ... алып ... қарашы. ... ... ... ... жалпылаудың екінші дәрежесінің сөздерін үйрету мақсатында жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... арналған барлық заттар, ыдыс-аяқтар-тамақ әзірлейтін және онымен ас ішетін барлық заттарды) мағынасын ... соң ... ... ... , оған ... ... жана сөздерді түсіну барған сайын жеңілдей түседі.Демек, баланың жалпылаудың екінші дәрежесінің сөздерін ... оның миын ... ... ойлау операциясын жасауға үйретеді. ... ... ... ... ... ... заттың үшінші атауы ретінде үйренеді; ... ... пен сын ... ... нольдік дәрежесі болмайды
85бет.
Бала үйренетін алғашқы етістіктер (лингвистикалық) мағынада алғанда сөздер емес. Бұлар ... ... бір ... ... ... болып саналады.Мысалы, кел сөзі көптеген балалар үшін мұны айтқан кісі қазір оны қолына көтеріп алатындығының ... ... ... ... ала ... ... ... әжесі былай дейді; ... ғой, ... ... ... ... енді әжесіне өзісұранады; ... ... ). ... 1жас ... ... ол келу етістігін оның лексикалық мағынасында қолданылады; ... ке ... кел). ... ... ... У - у ... ... ... ... , , ... біле ... ... Алайда екі жасар кезінің орта шенінде бер етістігі ол үшін нақты мазмұнға ие болады;
-Ма қоя бей (Машаға қоянды ... бола ... ол ... ... ... тарту етеді.
Бал етістікті жеке сөз ретінде қолдана бастасымен,оның жалпы маңызын бірден түсінеді; сәби өзіне жақын адамдардың істеген ... көре ... ол да ... дәл осындай қимылдар жасайды және бұл қимылдардың атын біле бастайды.Бала түрліше заттың ... ... ... ... ... аталуы түрліше затқа қатысты бола алатынын түсіне бастайды,яғни ол сың ... ... ... ... бастайды. ... жас ... ... сөз мағынасын үйрену процесі сезімдік бейнелерден ойлап жалпылау бағытына қарай жүреді.Бұл процесті И.М.Сеченов былайша сипаттаған. ... ... рет ... бала оны ... мүшелері арқылы қабылдайды;оның жасыл бұтақтарына қарайды,ұстағанда қылқандары қолына ... ... ... ... ... осы комплексі елка сөзімен байланыстырылады. ... ... бұл ... ... берілген түйсіктер комплексі байланысқан жеке заттың атауы.Міне, енді бала үлкендігі әр түрлі және әр жерде - ... ... жана ... үйге әкелінген, ойыншықтармен безендірілген және безендірілмеген басқа елкаларды көреді.Баланың олардан алатын түйсігі түрліше болғанымен, кейбір белгілері жөнінен ұқсас болады, олардың бәрі де елка деп ... ... ... ... бұл сөз ... зор ... ие ... тікелей түйсінуден қашықтай түседі,сөйтіп, бала оны қандай болмасын бір нақты елка ретінде емес, ретінде түсіне бастайды.Бертін келе бала ... ағаш деп те ... ... бұл ... ... ... да және т.б. ... біледі.Ағаш сөзі әлі де қашық жатыр. Өсімдік сөзі де тікелей түйсінуден әлдеқайда қашық, өйткені бұл сөз едәуір көп ... ... және ... ... мен ... атау үшін де қолданылады.Бұл сөздің абстрактылық мағынасы бар, баланы ол сөзбен түйсіктер емес, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... өзінің ойлау қабілеті, миы айтарлықтай жетілген кезде дені сау болса ғана түсіне ... ... алты ... ... ... маңызы бар сөздерді үйрену үшін тікелей ... ... ... ... ... ... ... алатын лексикалық құралдары ... ... ... ... ана ... білу ... емес.Мәнерлеп сөйлеудің балалар қолдана алатын лексикалық құралдары дегеніміз ең алдымен оның мағыналық маңызын бір сөзден екінші ... ... одан ... ... ... ... ... ... қабылдау сөздің образдық құрылымын түсінуді көздейді, ол ... өмір ... ... қорына, есте сақтауына және есте сақталған образдарға эмоциялық баға бере ... ... ... тура ... таныс,сөздердің тасымалданып қолдануы тәсілімен балалар бәрінен бұрын жұмбақтарда кездеседі.Мәселен,
... ... ... ... ... ... ... немесе шалқанды көрген соң бала мұндағы дегеніміз сәбіз (шалқан) екенін, яғни қызыл қыз сөзі екінші мағынада қолданылғанын түсінеді.Сөз ... ... ... бұл ... ... сыртқы ұқсастығына негізделген екі объекті;қызыл қыз және сәбіз болып отыр. ... ... ... ... ... ... қолданылатын, сөздің тасымал мағынасын түсінуге үйрету тәсілдері, сөз ... қана ... ... бола ... мұнда нақты объектілер мен суреттерге сүйену қажет.Мәселен,үш жасар балалар жоғарыда келтірілген жұмбақты шешуі үшін олардың ... ... ... немесе осы овощтар бейнеленген суреттерді жайып салып, сәбіз бейнесі бар бір ертегіге салынған суретті,иллюстрацияны көрсету керек. ... ... ... бір ... атай ... бір рет болса да көрсетсе,ол бұл сөздердін жасырын ұқсастығын түсіне ... ... ... да ... ... ... қолмен ұстап байқағанда,бала жұмбағындағы тон киген кім екенін (капуста)түсінеді.Сонымен, жұмбақты шешу үшін балалардың біраз өмір ... ... ... олар жаз бен қыс тамашаларын есте сақтауы тиіс.Мысалы, ешқашан кранды, қызылшаны көрмейінше,доп теуіп ... ... мұны ... қалай ойнайтынын көрмейінше бала мынадай жұмбақтарды шеше алмайды; (кран); дәу > ... ... ... ... ... бір мезгілде екі затты, белгілердің, іс- әркеттерінің бірі-тікелей, екіншісі осы негізімен салыстыру арқылы білдіретін) сөздер өздерінің синтаксистік байланыстарының арқасында ... ... ... ... ғана ... мағыналы сөз тіркесін түсіну үшін шамалы болса да байланысқан ... ... ... ... бас ... бас ... диван-барқыт шалғын,бала сыбырлайды-орман сыбырлайды.Демек, балаларды сөздің тасымал мағынасын түсінуге байланысқан тексті сабақтарда ғана ... ... ... ... ... ... үйренуі оларды көркем әдебиетпен таныстыру жұмысымен байланыстырылады. ... ... өзі ... ... ... ... ... үшін балалар эмоциялық мәнері бойынша бір-біріне қарсы қойылатын синонимдер қатарын үйренуге тиіс.Мәселен,жеу және асау (деректі сөз) деген ... ... ... мәні бар, олар ... ... ... ... келеді, яғни бір - біріне байланысты қызмет атқарады.Бірақ осы сөздердің ... ... ... өзі ... ... ... бағалайды; бұл фактіні (асау) қостамаушылық сезімін білдіреді және өзінің дөрекілігін көрсетеді немесе ... (жеу) ... ... ... ғана ... ... ... жасына дейінгі кезенде балалар сөйлеу этикетін қалыптастыруға қатысатын эмоцияналдық және ... ... ... ... үш ... балалар тамақ асау деп айтуға болмайтынын ,мұнын дөрекі, демек,өрескел сөз екенін, тамақ ішу деп айту ... ... ... ... көп ... балалар бақшасына әдеби тілге жатпайтын,жай сөздер айта келеді.Тәрбиеші балаларға белгілі бір ... ... ... ... ... ... сөздерді әдеби синонимдерден алмастыруға міндетті. ... ... ... ... ... ... ... мұндай айырмашылықты түсіндіру жұмысы тек қана этикалық тұрғыда жүргізілуі тиіс.Мысалы; ; және т.с.с ... ... ... ... ... сөздік қорын байыту әдістері мен тәсілдері
Сөздің поэзиялық және логикалық жалпылай қабылдануы ... атап ... әр ... лексикалық сөз қорын толықтыру (сөздік қорын байыту) баланы айналадағы заттармен таныстыру ... ... ... сөз баланың жадына сол сөздің өзі білдіретін (кодамен шифрлейтін) зат немесе іс- әрекет жөніндегі түсінікпен бірге немесе өзі сай ... ... ... ... ... ...
Баланың ана тілі сөздерін үйрену процесі осы сөздерге сай келетін заттарды қатар ... бала ... ... ... және ... ... шертіп, қандай дыбыс шығаратынын тындап,дәмі мен иісін байқайды.Баланын ... ... зат оның ... ... бес ... ... сезу, сипап сезу органдары арқылы енеді.Дүниені сезім арқылы танып білу баланың эмоцианалдық сезімдерін дамытады;ол - ... ... ... ... ғана ... ... аралық сезімдердің де бүкіл гаммасын сезінуге қабілетті болып шығады.Затты сөздің жәрдемімен сезімдік қабылдау баланың жадында осы зат ... ... ... ... ... соң, оны ... сөз баланын жадында ең алдымен, ол осы затпен сезім арқылы жанасқан кезде бастан кешірген сезімдерінің бәрін қоздырады. ... бала ёлка ... ... естігенде,бірден оның бастан өткізген түйсіктері мен сезімдері жандана түседі; ол қиялында нақты ... ... ... мен ... ... ... бұтақтарын () көреді, ол ёлканың шайыр иісін нақты түйсінгендей болады, шыршаның қылқандарын осылайша бала ол ... үшін ... ... еріксіз тартып алады; сәбидің бар сезімі шаттыққа,өзінің өмірінде алғаш рет безендірілген Жана ... ... ... жазғы ормандағы шыршаны көруден алған қуанышын еске түсіру сәтіне бөленеді. ... ... ... п о э т и к а л ы қ ... деп ... ... баланың санасына жас кезенінен бастап ана тілі сөздерін оның бар ... ... ... ... ... оның ... ... қабылдануына қамқорлық жасаған) болса, онда балада адамның өзі ойлап тудыруына ғана қажетті емес, сондай - ақ ақындардың творчествосын ... ... ... ... ... ... ... деген болатын; ... ... соң бала оның ж а лп ы л а у ы ш ... түсінуге қабілетті болады. Міне, сондықтан да бөбектер мен мектеп жасына дейінгі ... ... ... байыту оларды айналадағы заттармен, тұрмыспен,табиғатпен,адамдардың еңбегі мен,олардың қоғамдық өмірі мен таныстыру процесінде ұйымдастырылуы тиіс.Сонымен бірге тәрбиеші ... ... ... ... ересек адамдар)баламен жүйелі,грамматикалық қалыптасқан,қисынды сөздермен сөйлесуге тиіс.Демек,ересек адамдардың ... ... ... ... ... өзі ... алады. 89- ... ... ... ... ... ... ... жасар кезінде балалар деген әуестенушіліктің бірінші кезенің бастан өткізеді. Олардың; , , , ,-деп айналадан көргендерінің бәрінің атын ... ... да ... байланысты. ... бұл ... ... ең ... ... ... ... баланы осы сөздермен аталатын заттардың мәні секілді дәрежеде қызықтырады.Баламен еркін сөйлесу кезінде оның сұрақтарына ... бере ... ... ... ... және оның назарын аударған затты атап білдіру арқылы ... ... ... ... ... Бала ... әдіспен заттардың белгілерінің (сын есім), қимыл мен ... ... ... және ... сапаларының (үстеу) аттарын біліп, есте сақтайды. ... ... ... ... ... ... ... үшін-құз, тундра, пальма, кит) атын балалар оларды бейнелейтін суреттерді қарап көру арқылы ... оның ... оңай ... ... ... туа ... қабілеті.Бала сурет сала отырып,көрген заттарын жас кезінең-ақ бар ынтасымен бейнелей бастайды.Оның мамасы мен папасының,өзінің,мысықтың,пілдің,машинаның суретін салуын ... бала ... шын ... ... ... объектінің өзіне ұқсас екендігіне (өзінің алғашқы сөздерінің дыбыс құрамы ересектерден естіген ... ... ... ... ... болатыны секілді) бала әрқашан да іштей сенімді. ... ... ... ... ... ... ... немесе сурет арқылы көз алдына келтіретін заттардың атын біле отырып, өзінің сөздік қорын байытады. Демек, жұмыс ... ... ... ... ... ... сүйену тәсілдерімен жүргізіледі.Бұл әдіс балалардың барлық жас топтарында пайдаланады. ... өзін ... ... ... ... ... ... (кейде бір рет есіткенде ақ )тез және тиянақты (өмір бойына)жаттап алады.Алайда бұл процесс тәрбиеші сөздерді айтудың төменгідей методикалық ережесін сақтаған ... ғана ... ...
* ... бала ... ... айтады;
* ... аңық ... яғни ... ... ... ... ...
* ... ... бір ... ... бұрмалайтын жасанды айтудан аулақтай отырып, орфоэпия ережелерін сақтайды;
* ... бұл ... ... ... оның ... ... ... көрсететіндей етіп енгізуге тырысады. ... ... ... ... келдініз, баланыздың назары кітаптар тұрған полкаға ауды. ... с ө р ... ө р е д е ... ... с ө р е г е ... ондағы кітаптарды алады.С ө р е н і ң алдында саты тұр, ол арқылы жоғарғы полкаларға көтеріледі. ... бір ... с ө р е л е р бар. ... ... ести ... бала с ө р е сөзі ... ... отыратынын сезеді. Әрине, тәрбиеші сәбиге грамматикалық терминдерді айтпайды, бірақ баланың сөздік қорын байытумен қатар, оның грамматикалық құбылыстарды айыра білу ... ... ... ... ... ... ... үнемі қызыға бермейді және олардың атын әрқашан сұрап отырмайды.Балалардың ... ... ... ... мен ... олардың назарын тәрбиешінің өзі аударып отыруға тиіс.Тәрбиеші мұны үнемі,қатаң түрде сәйкес ... ... ... ... ... және тіл ... жұмысының жоспары бойынша ол (аталған программаға сәйкестендіре отырып) тақырыпты белгілейді және өзіне бір ... ... бір ... ... с ө з д і к ... ... балалар оның жәрдемімен тиісті мерзімде үйренеді. ... бір апта ... ... ... сөздерінің шамасы;
Ү ш ... ... ...
Т ө р т ... ... ... ...
Б е с ... ... ... -15сөз
А л т ы жасқа қараған балалар- 20сөз
Ж е т і ... ... ... сөз 91-92 ... ... ... ... түсінбеушіліктен сақтандыру. ... ... ... ... ... ал ... тіпті өзі айтқан сөздерді немесе грамматикалық формаларды түсінбеуі мүмкін, ... ... ... ... тәрбиеші әрқашан да дайын болуы тиіс. ... ... ... ... ... формада байқалады.Бала естіген және өзіне ұнаған дыбыстар үйлесімділігіне ешқандай мазмұн ... жай ғана ... ... ... ... ... ... ... ... ... күледі. ... ... ... деп ... ол да ... ... деп дауыстайды. ... ... сөз жоқ, бұл ... баланың әже сөзін түсінбейтіні әркімге аян. ... айта ... өзі үшін ... ... ол үшін ... ... жоқ ... де өте дұрыс айтуы мүмкін. ... үш ... Элла бір күні ... келген қонақты деген жақсы үнді сөзбен қарсы алған. ... ... тан ... ... ... ... сөз!-дейді. ... ... да бала өзі ... сөздің мағынасын түсінбейді,өйткені үш жасар баланың философиялық дерексіз ұғымдарды ... ... жоқ. ... ... ... түсініксіз сөздерді балалар басқа сөздермен алмастырып алатыны бәрімізге белгілі жағдай.Мәселен, Сочи қаласының мектеп жасына дейінгі жоғарғы топ ... ... ... ... қар) ... ... қолданған;
А қ ы н; Мне в сугробе горе,
а ... ...
В и т а л и й; Всем ... ...
А ... ...
С л а в а; Мне ... ...
А ... ...
Т о л я; Мне ... ...
А ... ... ... бала да ... > () деген сөз тіркесін естімей қалған, өйткені олар бұл уақытқа дейін күртік қарды көрмеген және бұл сөзді білмейді;бірақ кішкентай ... ... оған ... мағына бере отырып,(Виталий) немесе әдеби контаминацияны (дыбысты ауыстыра) қолдану арқылы (Слава өзінің таныстығын айтарлықтай орынды қөрсетіп отырған жоқ),болмаса жай ғана ... сөз ... ... (Толя; ) арқылы өлең ырғағын сақтауға тырысады. ... ... ... ... ... ... емес әрі бұл тиісімсіз де, өйткені бұл-ана тілінің фонетикалық системасын менгерудің табиғи процесі.Балалар айтып ойнайтын сөздердің ... ... бұл ... ... ... ... ... жағдайда ғана түсіндіру керек.Мәселен,екі жасар шағында бала а й ы м және к ү н і м ... ... ... ... ... жоғары дәрежеде қорытылған ұғымдарды (трансцедентальный)байыптап ойлана алмайды.Бірақ күртік қар ... ... ... бала жас ... - ақ ... алады,ал баланың программада көрсетілген тақпақты жаттау кезінде оны түсінбеуі-дидактиқалық қате жіберген тәрбиешінің ... ол бұл ... ... яғни ... ... кезінде балаларды оны түсінбеушіліктен сақтандырмаған. ... ... ... ... ... ... айтуы да мүмкін.Бұл әсіресе шылауларды, демеуліктерді айтуда жиі ұшырасады. ... төрт ... ... ... ... ... ... полкаға, кітаптың жанына қойшы, керек кезінде тез тауып алатын болайын. ... ... бар ... ... ... ... ... ж а н ы н а емес, а с т ы ң ғ ы ... ... Таня ... ... ... ма, әлде ... істеп тұр ма деп тексергісі келеді; ... ... ... ж а н ы н а ... ... ... ... оның астына қоюға тырысады,;
- ... қоя ... ... ... ... қате ... қарастыруға да болады;балаларға демеуліктердің логикалық мағынасын және оларға сәйкес келетін зат есімдердің жалғауларын ... ... ... ... ... зор ... бар. ... балалар жоғары дәрежеде жалпыланған сөздердің мағынасын түсінбейді;балалар әдетте мұндай сөздерді өте тар мағынада ... үш ... ... ... Катя ... ... тапсырмасын дұрыс істей алмайды;қыз шыны аяқ пен табақшаларын ғана ... пен қант ... ол ыдыс деп ... деген жарлықты орындай отырып, Катя жинау деген сөзбен , , ұйпалақтамау үшін деген әрекеттерді байланыстырмай, олардың жұмарланған күйінде ойыншықтар ... ... ... ыдыстар,жинау сөздерін тар мағынада түсіну мысалдарын көріп отырмыз. Кейде баланың ұғымды тар мағынада түсінуі күтпеген жағдай болатындығы соншама,тәрбиешіге қателердің себебін тез ашу ... ... ... қарастырайық. ... ... ... ... ... біледі (кубиктерге қарай отырып, өзі үйреніп алған). Ол ... оқып ... А.С. ... ... ... ... қай жерде қандай сөз жазылғанын,оның қандай әріптерден ... ... бере ... ... бала оқи ... ... көрінеді.Анасы оны оқи білуге үйретпек болып, кітапшасын сатып әпереді де, осы сөз ... ... ... ... қалай құралатынын түсіндіруге тырысты. ... .
-Ә -ліп - пе, -деп ... ... ... ... ... ... болып шықпады.Міне, анасы мен ұлы троллейбус аялдамасында тұр. Марат транспарантты әріптерді атайды ... деп ... ... соң ... соң л ..., ал тағы бір ... не керегі бар!- танданды ол ... ... ... ... оқып ... кішкентай балаға қызыға қарайды. ... ... бұл ... ... сөз шығатынын оқысаншы,-деп кеңес берді оның жанында тұрған ер адам.-Оқы! ... ... ... ... тапқысы келеді; ... ліп - ... ... және ... ол. ... ... о қ у ... сөз ... үшін әзірше мүлде нақты әрекет мағынасын атқарады;оқу деген ол үшін-ә л і п п е ... ... ... ... жалпы пайдаланылатын мағынасындағы оқуды ол әзірше білмейді және оның өзіне әсерін сезінбейді. ... ... ... ... жаңа сөз ... отырып, тәрбиеші баланы оны түсінбеушіліктен немесе жаңсақ түсінуден сақтандыруға тиіс; бұл үшін ол түрліше дәрежеде жалпыланатын ... ... бар ... ... ... ... ... және бұл тәсілдерді шебер пайдалануға тиіс. ... бала ... ... ... сөз ... ... ... жеткізбеуі (бұл сөйлеу тіліне тән құбылыс), андаусыз пайдалануды ... оның ... ... ... ... ... ... көрсететін, М.М.Кольцова келтірілген мынадай мысалды қарастырайық. ... ... ... жас балалар тобында болған жағдай.Вадик түскі ас кезінде кисельді мұрнын пысқыра отырып ішті. -деп ... ... ... (бала шынында да бар тәбетімен ішіп отыр).-. ... ... ... ішкені үшін тәрбиеші Вадикті стол басынан тұрғызып жіберді.Бірақ не ... бала ... ... ол тәрбиешінің сөзін дәл мағынасында түсінді.кейінірек одан не үшін ... ... ,-деп ... ... ішу кезінде п ы с қ ы р у ғ а болмайтынын,мұның айналадағылар үшін, ә д е п с і з, ұн а м с ы з ... ... ... ... ... тиіс еді; ... тәрбиеші тиісті интонациямен айтылған; -сөзінде ол өз-өзінен түсінікті ғой деп есептеп, бұл сөздерді айтқан жоқ. ... ... ... ... ... ... адамның, атап айтқанда тәрбиешінің,сөзінде,олардың сөйлеу тіліне тән кейбір синтаксистік ... ... ... адамның өзіне байқаусыз пайда болады.Оны,мысалы, мынадай; ); ... сені ... ... ... т.с.с ... ... тіркестерінен;Міне,тамаша!>>, деген (яғни )сияқты қостау тіркестерінен байқауға болады. ... ... ... ... ... тән ... оларды балалар білуі, білгенде де олардың мағынасын дұрыс түсіне білуі,ал ол жөнінде тәрбиеші қамқорлық жасап отыруы тиіс. ... ... ... ... сөздік қорын байыту әдістері мен тәсілдері. ... ... ... ... ... да ... осы тақырыпқа арналған арнаулы сабақтарда сирек жүргізіледі;мұндай жаттығулар ... ... ... ... мен ... әдебиетпен таныстыру сабақтарына енгізіледі. ... ... ... ... белгілі бір сабағы 20минутқа есептелген болса, оның 2 минуттан 10минутқа дейінгі мөлшерін арнайы лексикалық жаттығуларға пайдалануға болады;жазушының лексикасын түсіндіру ... ... ... ... ... ... ... таныстыру сабақтарына енгізіледі. ... ... ... ... ... ... ... болады;1)сөздің жалпылау мағынасын түсінуді дамыту;2) қатынастарын түсінуді дамыту;3)сөздің дерексіз мағынасын ... ... ... ... абстрактылық мағынасын меңгеруде) тіл құбылыстарын айыра білу қабілетін ... ... ... ... ... ... ... түсіне білу;6) стилистикалық сезім қабілетін дамыту;7)сөздердің тасымал мағынасын мен этикалық,ұғымдарды (көркем әдебиетпен танысу арқылы) түсіне ... ... ... ... ... ... байыту әдістері-практикалық әдістер. ... ... ... ... ойын ... ... ... жабдықталған) қуыршақтармен ойын жиі пайдаланады.Сондай-ақ деген атпен белгілі дидактикалық ойын (балалар ... ұсақ ... ... ... ... ... да, ... сипап біледі және атын атайды) да пайдаланады.Бірақ, әрине, қуыршақтармен басқа да ойыншықтардың ғана жәрдемімен балалар ана ... ... ... ... сіңіре алмайды.Балаларды қоршаған орта заттарымен таныстыру керек және нақты затты,іс-әрекет пен белгіні көрсету ... ... ... ... ... жөн. ... ... ... ... ... байытуға жәрдемдесетін жаттығулардың кейбір түрлеріне сипаттама берілген.Мұнда балалардың осы жұмыс тәсіліне шамасы ... жасы ... егер ... ... бұл ... ... ... да (мысалы баланың сөйлеу қабілеті тежелген жағдайда) ... ... ... тиіс ... жаттығуды баланың жеке өзі атқаруы тиіс). ... ... ... ... ... ... ...
Е кі жасқа толған балаларға арналған жаттығулар.
Бала ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... стол ... аю,автомобиль, кубик, піл, кеме,доп сияқты балаларға таныс, көлемі мен түсі түрліше ойыншықтардың әр түрінен төрт ... ... ... ... өз ... отыр.Тәрбиеші оларға кезекпе - кезек былай дейді; ... бері ... ... ... пілді көрсетші. ... ... ... ... ... - кезек қолына алады, оларды көрсетіп,қайтадан орындарына қояды.Бұл кезде тәрбиеші оның ... ... ... ... сұр піл; мынау кішкентай сары піл;мынау үлкенірек сұр піл; ... ... сұр ... ... ... ... ... отыра ғой. ... сен ... ... аюды ... ... ... ... келіп,машинаны құмарлықпен қолына алады. ... сен ... ... ... ... ... ... тәрбиеші балаға қарсылық жасамастан.-Қане,автомобильдерді көрсетші,Коля.Сенің қолында кішкентай қызыл ... ... ... ... қызыл машинаны алып көрсетші.(бала оны көрсетеді).Енді басқа автомобильді ал;иә, бұл кішкентай көк автомобиль.Сен тағы біреуін ... тағы бір ... ... ... кім ... ... сен бе?Дұрыс. Коля бұл кішкентай сұр автомобильді де қолына ал. Енді Коля ... ... ... де ... ... ... шетіне қой-ол жер машиналардын гаражы болады-ал өзін орңына отыр.Жалпыға ... ... ... соң ... арнап жеке, мәселен деген сабақ ұйымдастыру керек. ... ... ... ... дене ... (), ... дене ... ұйықтайтын бөлмедегі,ас үйдегі заттар,вазадағы немесе клумбадағы гүлдер;б)әрқайсысы бір затты білдіретін суреттер жиынтығы. ... ... ... қимылды кім істей алатынын немесе кім осындай жағдайда тұра алатынын көрсету талап етеді. ... ... ... ... ... ... ... (аю,ит),музыка аспаптарында ойнайтын(скрипкашы лақ,гармоншы қуыршақ,балалайкашы,барабаншы қоян),еденде қозғалатын(мотоциклші,автомобиль, планетоход), ұшатын (көбелек,самолет,ракета),жүзетін(балық,кеме,сүңгуір,қайық),секіретін(көлбақа,торғай,қоян), ататын(зеңбірік,танк,наган,автомат),және т.б. ойыншықтар қойылған. ... ... ... ... ұйымдастырады. ... ... жаңа аю ... біз оның не ... ... көреміз.(Билейтін аюды бұрап, еденге жібереді-ойыншық ).Ол билей білетін болып шықты.Ал ... ... ... билей біледі?Біздің кішкентай итіміз билей біле ... ... ... ... ... ... көрген болатын)Ира,билей білетін кішкентай итті мұнда әкелші. Қыз ... ... ... итті ... ... ол да ... ... ... неге ... ... ... ... ... Балалар,біздің ойыншықтарымыздың қайсысы музыка аспаптарында ойнай алатынын білесіңдер ме?Біздің лағымыз ... ... ... Коля сол ... әкелші.(бала кілтпен бұралмайтын лақты әкеледі). ... бұл лақ ... ... ... ... ...
- ... ... ... кім ... ... лағын скрипкада ойнай біледі. (Ойыншықты кілтпен бұрайды).Біздің лағымыз скрипкада ... ... ... ... сен ... тағы бір музыкантты шақыр.Ойын осылай жалғаса береді.
Д и д а к т и к а л ы қ м а т е р и а л в а р и а н т т а р ы;а) , ... ... ... ... ... ... заттар мен тіршіліктер иесінің қимылы мен күйін көрсететін оқу фильмі; б) белгілі бір адамның немесе заттың әр ... ... мен ... (кішкентай қыз ұйықтап жатыр,төсек-орнын жинайды, жуынады,жаттығу жасайды, тамақ ... ... келе ... ... ... ... ... атаған белгі бойынша затты табу талап етіледі.Ол ... ... ... және т.б. ... ... ... ... стол ... ... ала құла киінген қуыршақтар жатыр.Мысалы,қуыршақтың біреуі қызыл пальто, көк көйлек,сары телпек,жасыл кебіс киген;екіншісі сары пальто,қызыл көйлек,жасыл телпек,көк кебіс ... көк ... ... ... ... сары кебіс киген;төртіншісі жасыл пальто,сары көйлек,көк телпек,қызыл кебіс киген.
- ... - ... ... - қуыршақтардың қалай киінгендерін қарандаршы.Келіңдер олрдың киінуіне көмектесейік; олар бір түсті пальто мен көйлек, телпек пен ... ... Катя ... ... оның ... ... ... екеуміз барлық қуыршақтардан қызыл түсті киімдерді алып, Катяға,ал Катяның киімдерін оларға берейік.Оның жасыл пальтосын шешіп ал,ол бұл пальтоны ... ... ... бар ... ... сен үстіне қызыл пальтосы бар қуыршақты Таняға ... ... ... ... ... ... береді.)Жоқ, Коленька, бұл қуыршақтың пальтосы көк түсті.Таня, Коляға қызыл түсті пальтосы бар қуыршақты табуға көмектесші. ... ... ... ... баяу ... ... ... жұмысты екі түсті(одан да көп емес) заттардан бастау керек. ... ... ... бір ... түрлі түсті заттарды-тек қана кубиктер мен шариктер, немесе тақтайшалар, ... ... және ... бойынша топтастыру керек; әр түрлі формалы түрлі түсті заттарды формасын елеместен формасы ... ... ... ... әр ... ... ... материалына,қолданылуына қарай қарай кластар бойынша бөлу керек;б)балалар бақшасының тірі табиғат мүйісіндегі немесе холкоз фермасындағы жануарларды тәрбиеші олардың типіне қарай ... шөп ... ... ... ... сипаттама беріп,аталған белгілері бойынша балалардың оларды көздеуін сұрайды;в)балаларға кездесетін ... ... ... ... ... ... және т.б.) ... аталған белгілері бойынша көрсетуін сұрайды. ... ... ... ... ... қолданылған дидактикалық материал пайдаланылады,бірақ заттардың атын, олардың қимылы мен белгілерін тәрбиеші емес,баланың өзі айтады.Сондықтан тапсырманың ... да ... , , , , ... ,(), . ... ... өзінің назары ауған заттарды сөзбен үйрету. ... ... ... ... ... ... ... бағушы,анасы) баламен сөйлесіп отыр; ... не ... ... ... тоқылған кофтаны алады. ... ... ... ... ... енді не ... тәрбиеші рейтузды алады. ... ... ... ... ... ... ... ... соң рет-ретімен пиманы(), пальтоны(),шарфты ()атайды. ... ... ... ... ... тәрбиеші малақай баланың көз алдында жатса да қам ... ... ... оны тез . ...
- Ә - ... ... екен ... аяз ... ... үшін оны киіп ... түсіріп,бауын байлайық.Енді киетін не қалды? ... ... біз ... ... ... ... деп айтатын болады; , Я. Гайцтың , А. Кононовтың , Е. Чарушиннің атты ... жеке ... ... ... - тапсырма. 6 жасар балаларға қайталап айтуды үйретуге арналған (ертегі), (С. Михалков өңдеген ағылшын ертегісі), З. ... , Б. ... , Е. ... , К. Ушинскийдің әңгімелеріне нұсқау - сұрақ әзірлеңіздер.
6 - ... 7 ... ... ... ... ... шығармалар: В. Одоевскийдің , П. Бажовтың , А. Қононовтың , С. Маршактың , А. Бартоның , В. Осееваның ... ... ... әзірлеңіздер.
§ 2 . Әңгімелеп беруге үйрету
Тәрбиеші балаларды өз өмірлерінде ... ... ... ... ... ... хайуанаттарды немесе олардың ойыншықтарын сипаттауға; қозғалатын және қозғалмайтын суреттерді ... ... бір ... ... ... туралы әңгімелеп беруге үйретуі тиіс.
Осыған байланысты балалар әңгімелеп беруін былайша жіктеуге болады:
* оқиғалар туралы әңгімелеп беру: а) дәл ... ... б) ... ... ... ... әңгімелеп беруге (бұйымдар, өсімдіктер, хайуанаттар); а) жаңадан көргендері, б) есінде қалғандары;
* сурет ... ... ... а) қозғалмайтын; б) қозғалатын - белгілі мазмұн беретін сериялар (типографиялық әдіспен орындалған, ... ... ... ... ... түрінде);
* кинофилмьдер бойынша әңгімелеп беру.
Жоғарыда аталған әңгімелердің түрлері - ... ... ... ... баяндау немесе жеңіл - желпі пікір айту түрінде де орындалуы мүмкін.
Әңгімелеп беруге де ... ... ... ... ... әңгімелеп беретін затты балалар түгел танып білуі керек (өлшемі, түрі, түсі, иіі, дәмі, дыбысы, қимыл тәртібі және т.б.); ... ... ... атап айту ... ... ... грамматикалық формалардың, қоры болуы керек. Демек, әңгімелеп ... ... ... лексикалық, грамматикалық (керек болғанда - фонетикалық) тілмен өзара әңгімелесу жаттығулары өтілген болу керек. Мысалы, жоғарыда өтіп ... ... ... ... ... туралы, балалардың өздерінің жерге көшеттер отырғызуы туралы - осылардың бәрі: балалардың айтар әңгімелерінің ... ... және ... айту) өзегіболуымүмкін.
Әңгімелеп берудің арнайы мақсаты (қайталап айтудың мақсатындай) - балалардың ... ... ... ... ... тәрбиеші бірнеше сұрақтар тізбегінің көмегімен, яғни баланың баяндап, суреттеп немесе өз пікірімен айтуының логикалы болуын қамтитын жоспар ... ... беру ... қарапайым, яғни ұзын тізбекті сұрақтардан тұратын болуы да мүмкін немесе күрделі, яғни сұрақтар ... ... ... (еске түсіру немесе жетекші сұрақтар) бөлінген болуы да мүмкін. Әлбетте, балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты сабақ әр топта әр түрлі ... ... ... ... да әр түрлі.
Бес жастағы балалармен: Үй қояны туралы әңгіме ... ... үй ... ... ... ... оны тамақтандыруға және әрқайсысына оның жүнінен сипауға рұқсат етеді.
Сабақты сол жерде балалар бақшасының хайуанаттар мүйісінде ... да ... ... жоспарын топтың балаларының бәріне береді (балалар жауап беруге әзір болғанда, кезекпен 3-4 ... ...
* ... біздің қоянымыз туралы кім жақсылап айтып береді:
* Ол қайда тұрады? 2) Оның жүні қандай? 3) Құлағы қандай? 4) Көзі қандай? (Бұл ... ... ... ... ... ... ... шақырып, тәрбиеші оған өзі көмектесуі керек: әуелі бір сұраққа жауап бергізу ... те, ... ... және еске ... ... сұрақтар қойып отырған жөн.
* Толенька, сен әуелі қоянның жүні қандай екенін айтшы: а) Оның түсі қандай? ә) Сипағанда ... ... ... ... ... а) Оның жүні ақ қой, а? б) Ол ... жұмсақ па? (Есіне түсіретін сұрақ). Алайда тәрбиешінің баламен әңгімесі диалог сөзге айналып ... ... ... ... болып шығуын қадағалау керек: . Егер баланың ... өте ... ... онда оны тәрбиешінің немесе басқа бір жақсы сөйлейтін баланың айтқанына еліктеуіне үйрету керек:
* Толенька қоян туралы Витяның ... ... ... бе? Енді сен де олай ... ... ... қазір сен мүлде жақсы айттың!
Ересек топтағы балалар үшін ... ... ... болуы мүмкін: сұрақтар тізбегі ұзағырақ болады.
Мысалы: 5) Қоян не істеп жатыр? (Табанын қосып, құлағын ... ... ... ... ... ... ... қойып, бізге қып-қызыл көзімен алма кезек қарап қояды және т.б.) 6) Оны ... ... ... 7) Өзі әлсіз әрі қорғансыз қоянды ешкім ... ... ... ... су ... ... ішін тазалап тұрмаса, оған не болар еді? Және т.б.
Алты жастағы балалармен. Балалардың аула ... қар ... ... ... ... беру ... Біз (балалар) аулаға шыққанда, Николай Захарович (аула сыпырушы) неістеп жүрді? 2) Бізкүректерді қайдан таптық? 3) Сен ... ... қай ... ... қай ... ... ... жоғары топтағы балалар үшін жетекші сұрақтр да, еске түсіруші сұрақтар да қажетсіз. Егер осы тақырыпты орташа ... ... ... онда ... ... сұрақты да, еске түсіруші сұрақты да жоспардың барлық пунктіне қою ... ... ... 1-пунктіне жетекші сұрақтар: а) Николай Захарович қолына не ұстап тұрды. б) Ол ... ... не ... в) ... ол ... қайда тастады? Және т.б.
Жоспардың 1-пунктіне жетекші сұрақтар: а) Николай Захарович үлкен ағаш күректі ... ма? б ) Ол ... ... жол ... ... үйді ме? в ) Онан соң ол ... күреп алып, жол жиегінен асырып тастады ма? Және т.б.
Мектепке даярлайтын топтағы балаларға бұл тақырыбта (немесе осыған ... ... ... қою ... ... ... дұрыс, әңгіме кейіпкерінің еңбегіне баға беру аула тазалаушы еңбегін механикаландыратын құралдарды білуге тырысу сияқты болуы керек.
Мысалы: ... аула ... ... ... тиеді? Қалаларда аула тазалаушыларсыз тұру мүмкін бе? 5) ... ... ... аулаларын қандай арнаулы машиналар жинайды? (Қар жинағыш, су себетін, шаң соратын т.б.).
Жеті жастағы балалармен. Судың қасиеті туралы ... беру ... 1) ... алақаныма түскен қар ұшқыны не болды? 2) Қар ұшқыны неліктен еріп кетті, яғни ... суға ... ... 3) Егер ... ... жылуға еріп кететін болса, үлкен кесек қарды (яғни көптеген қар ұшқындарын) жылы жерге әкеліп ... ... ... ... пеш ... қойса), не болады?
Бұл тақырыпқа пікір айтуды, егер олардың дайындықтары жақсы болса, орта топтағы ... да ... ... ... ... үнемі бұрыннан таныс өлеңдер, ертегілер, мақалмен жұмбақтарды еске түсіріп отырған ... бұл ... тез ... ... ... ... күшейте түседі.
Жоғарыда келтірілген монолог түрінде сөйлеуге үйрету жөніндегі үлгі сабақтар нақты объектілерге сүйенетін тәсілдердің көмегімен әңгімені құрастыру үстінде ... ... ... қоян туралы әңгімелеп беру) және нақты нәрсені еске түсіру (аула сыпырушының ... ... ... ... ... көргендерін әңгімелеп беруді балалар тиісті картиналарды: статикалық және қозғалмалы суреттерді көру процесінде ... ... - ... ... ... ... оларда бейнеленген заттар немесе іс-әрекеттер туралы әңгіме бір уақыт ішінде жүргізіледі.
Қозғалмалы картиналар (типографиялық сериялар, диафилмьдер, кодопозитивтер және т.б.) ... ... ... ... ... бейнеленген заттар немесе іс-әрекеттер туралы әңгіме бір-бірін өз ретімен ауыстырып отыратын оқиғаларды жаңғырту болып табылады.
Ал пікір айтуға арналған материалға неге? ... да бір ... ... немесе қандай жағдайда (заттың қандай да бір белгілері бар) деген сұрақтар қоюға болатын картиналардың қай - ... да ... ... ... ... ... ұғымына жеңіл, жекелеген объектілерге оңай бөліп алуға, олардың өзара қарым - ... ... ... ... оңай статикалық картиналар пайдаланылады. Осындай картиналардың топтамалары (, , , , және т.б. ... ... ... үшін ... шығарылады.
Қозғалмалы картиналар сериясымен шығарылады (мысалы: , ), бұлар балалар бақшасының кітапханасында ... ... ... ... ... ... жұмыс сол кітапшаның формасына қарай анықталады. Балаларға белгілі орыс және совет жазушыларының ертегілері мен әңгімелеріне салынған суреттер - ... мен ... - ... ... түрінде сөйлеуге үйретуге өте ыңғайлы. Балалар оларды қайта - қайта қарап ... ... - ... ... ... ... ата - аналар) оқиды, одан кейін түсіндірме сөздерді оқу әрбір кадрдың мазмұнын балалардың өздерінің айтуымен ауыстырылады.
Егер ... ... және ... ... ... диафильмдер көргенде проекциялық фонарьлармен (жалпы ) өздері пайдалануға рұқсат етілсе, олардың жаттығуға ынтасы артады, демек, балаға тигізер пайдасы өте үлкен.
Тәрбиеші ата - ... ... мен ... ... мен диафильмдердің түрлерімен толықтыруды және өз балаларының картинкалар мен иллюстрациялар ... ... ... ... ... ... ... ұсынады.
Сонымен, әңгімелеп беруді үйрету нақты объектілерге сүйену, еске түсіруге, картиналарға сүйену тәсілдерінің көмегімен жүргізіледі.
Монологқа (баяндауға, суреттеуге, пікір ... ... ... ... ... тәрбиеші, біріншіден, жоспардың (сұрақтар тізбегі) көмегімен тақырыптан алшақтамауға, оқиғаны логикалық ... ... ... ... ... әңгіме айтушы сөзінің эмоциялық жағынан әсерлі шығуына қамқорлық жасап, оған тиісті интонацияларды айтады және өлеңдерден, ... ... ... ... осы ... ... үзінділерді ұсынады.
Сұрақтар
+ Балалар әңгімелерінің қандай түрлері болуы ... ... ... ... тәрбиеші қандай тәсілдер қолданылады?
+ Әңгімелеп бруге үйретудің процестері қандай? Әңгіме ... ... үшін ... сұрақтардың түрлері қалай жіктеледі?
+ Балаларды картина бойынша әңгімелеуге үйрету қалай өтеді?
§ 3. Ойдан құрастырып айтуға үйрету
Монолог сөз түрлерінің ... ... ... ... ... ... құрастырып айту болып табылады. Қиялшыл сәбилер картинканың басына не аяғына өз ойларынан әр нәрсені қосып алады, яғни картинкада ... ... ... не ... ... ... не болатынын ойдан құрастырып отырады; өздеріне таныс ертегі мен әңгімелерді геройларын өзгертіп (1-жақтың атынан әңгімелесу), жыл маусымдарын өзгертіп т.с.с. ... ... ... ... мен әңгімелер құрастырып айтуға әуестенеді. Демек, балалардың ойдан шығарып айтуын мына түрлерге жіктеуге (бөлуге) болады:
* картинка бойынша ... ... ... ... ... ... ... еркін құрастыру:
а) ертегілер, б) әңгімелер.
Картинка бойынша творчестволық ойдан құрастыруды ересек және мектепке дайындайтын топтағылармен жүргізу ұсынылады. ... деп ... ... іліп ... Онда ... іші, ... мен қыздар қолдарына шетен ұстап орманға кіріп келе жатыр, олардың жанында иттері бар. Балалар суретті қарап танысады.
Тәрбиеші оларға:
* Балалар! Суреттегі сол жақ ... ... ... ... ... ... не болғаны туралы кім әңгіме ойлап шығарады. Оның аты кім, балалар оны ... ... ... ол ... ... не ... ... оған қандай жауап қайтарды, жолға не берді (бәлкім оның шетенінің ... ... ... жатқан болар?). Мүмкін, ол кетерде мамасы үйде болмаған шығар, оны ... мен ... ... ... ... ... бәрін көз алдрыңа елестетіп, сосын бізге айтып беруге тырысыңдар.
Бірер минуттан соң ... ... ... қалған балалар тыңдап болып, оның жауабына баға береді.
Сондай-ақ суреттегі кейіпкерлердің бәрі туралы, тіпті ит ... ... ... ... ... ... ... кез келген нәрсе туралы: шетен туралы (оны кім, қашан жасаған, мына баланың қолына қалай тап болды); жолдағы ... ... (оны кім, ... ... ... ... ... балаларға кім, не кездескені (адамдар немесе аңдар), кездескен уақытта олар өздерін қалай ұстайтыны туралы да болуы мүмкін. Балалардың бұл жорығы ... ... ... ... қалай қарсы алады т.с.с. туралы да ойдан құруға болады.
Көркем шығарма тақырыбына контаминация. Балалар ... ... ... ... ... ... тап ... сезінетін, олардың іс - әрекеттерін өздеріне таңып, әңгіме айтқанда авторларды ... , ... ... ой ... ... ... ... жағдайлардағы мінез - құлықтарын өздерінше өзгертіп () отыратыны белгілі.Олардың ... - ... игі ... ... ... ... - ақ сөйлеу қабілетінің дамуы - монолог сөзге үйрету - үшін балалардың бұл ... ... ... ... қажет. Тәрбиешінің немесе туысқандарының біреуінің өтінішімен қанағаттанған олар рахаттанған сезімде қиялдай бастайды, өз ... ... ... ... ... Иван - ... ... Чапаев, Юрий Гагарин болады. Әрине, олардың ешқайсысы да Кощей ... ... өгіз ... қызы ... ... ... ... Бұл жақсы да: демек, балаларға жауыздық жиіркенішті. Ертегі мен нақты өмірдегі әдемілік пен қайырымдылыққа қарсы ... ... ... ... тәрбиелік мәні зор.
Ойдан шығару - контаминацияға ... ... ... ... ... бір ертегіден үзіндіні қайталап айтуды немесе оқиғаның бәрі өз басынан өткендей өз атынан әңгімелеп беруді талап етеді. Тәрбиеші бағытына ... ... ... ... бланың әр сөзіне сенетіндей түр көрсетеді, сөйте отыра оның сөз ... ... жай ғана ... ... ... ... шығарма таңдап алудың мәні зор, себебі бала оның басты ... ... ... ... ... ... ... баланың бұл жастағы ұққандары өмір бойы есінде қалады.
Еркін құрастыру дегеніміз - балаға бір ертегіні ... ... ... ... ... ... ... Бұған әдейі үйретудің қажеті жоқ, бірақ та еркін (өздігінен) ... ... ... ... ... ... жүйесімен балалар бақшасында да, үйде де дайындай береді. Бала сөйлеу тіліне неғұрлым жақсы ... ... оның ... ... де, творчестволық қабілеті де соғұрлым жақсы дамиды.
Лексикасы бай, грамматика ... да ... ал ең ... - логикалық жүйеге құрылған және мәнерлі әңгімені - өз бетімен құрастыру алты - жеті ... ... ... ... ... ... ... балалардың ойдан құрастыруы - өздеріне таныс көркем шығармадағы бір - бірімен логикалық ... жоқ ... ... ... ... ... балалардың еркін құрастыруға қабілеті жетпей жатқанын нормадан ауытқу деп есептеуге болмайды, бұл табиғи нәрсе және ол балалардың ... ... ... әлі дамып жетілмегендігі деп ұғу жөн. Ойдан құрастыруға ... ... ... ... болып табылады.
Сұрақтар
* Балалардың ойдан құрастыруын қалай жіктеуге болады?
* Балаларды ойдан құрастыруға дайындау дегеніміз не?
Практикалық сабақтар
1-тапсырма. Тәжірибелі тәрбиешілердің балаларды ... ... ... ... ... Оны конспектілеңіздер және талқылаңыздар.
2-тапсырма. Магнитофонның көмегімен әр түрлі жастағы балалардың әңгімелерін: бақылаған зттардың сипаттамасын, оқиғалар жайлы айтқан әңгімелерін жазып ... ол ... мына ... бойынша талдаңыздар. 1) баяндау жоспарының логикалылығы, 2) грамматикалық, фонетикалық, лексикалық жғынан сөздердің дұрыс қолданылуы; 3) әңгіменің, оның лексикалық құралдарының естілу ... ... ... 4) ... ... ... ... ма (тура сұрақтарды қайталау, жетекші немесе еске түсірушісұрақтар)?
3-тапсырма. Магнитофонның көмегімен әр жастағы балалардың ... ... ... ... ... ... оларды схема бойынша талдаңыздар: 1) сөздерінің дұрыстығы, 2) ойдан құрушы бала сөзінің эмоциялылығы, 3) сюжет таңдаудағы дербестік мөлшері, өздеріне ... ... ... элементтері бар ма?
4-тапсырма. журналынан мақалалар рефератын құрыңыздар.
Иваненко А. Обучение рассказыванию - 1967, № ... Ю.Г. ... ... в ... саду - 1972, ... Э.П. ... интерес к творческому рассказыванию. - 1973,№
6,7.
Кузина Н.И. Формирование объяснительной речи старших дошкольников - ...... О.С. ... ... ... ... 6-7 лет.- 1972, № ... Төмендегі шығармалардың жеке оқытушы көрсеткен
Бөлімдеріне ... ... Э.П. ... в ... саду. М., , 1965.
Поддьяков Н.Н., Кузина Н.И. Исследование рзвития объяснительной ... речи у ... ... кітапта.М., , 1972.
Шибицкая А.Е. Вилияние русского фольклора на сочинение ... ... атты ... ... ... оқу құралдарын пайдалана отырып, балаларға
Картиналар бойынша әңгімелеп беруге арналған 2-3 сабақтың конспектісін
Жазыңыздар:
Веретенникова С.А. Домашные животные, М., , ... П.С. ... ... ... ... для детских садов>>
М., , 1971.
Соловьева О.И. Говори правильно (альбом по развитию речи), М.,
, ... ... ... ... ... ТАНЫСТЫРУ
§ 1. Көркем әдебиеттің балалардың сана - ... ... және ... қабілетін дамытудағы рөлі
Көркем әдебиет шығармалары балалар алдында адамға тән сезімдер дүниесін ашып, жеке адамға, кейіпкердің жан ... ... ... ... ... ... ... - қайғыруды үйрене отырып, балалар өзінің төңірегіндегілердің, жақын адамдарының көңіл күйін байқай бастайды. Оларда адамгершілік ... - ... ... әділетсіздікке қарсы тұру қабілеті ояна бастайды. Бұл - принципшілдік, адалдық, нағыз ... ... ... ... , ... болатын В.Г. Белинский.
Баланың сезімі тәрбиеші таныстырған шығарманың тілін түсініп, оны ұғу процесінде дамиды. Көркем шығарма сөзі балаға ана тілінің ... ... ... ... ... ... тұрғысынан қабылдауға, сонымен бірге этикалық (адамгершілік) түсінігінің қалыптасуына көмектеседі.
Баланың көркем әдебиетпен таныстығы халық творчествосының ең кішкене түрлері - ... ... ... ... ... Асқан адамгершілік, барынша дәл рухани бағыттылық, өткір мысқыл, ... ... - ... ... ... ... ерекшеліктері. Бұдан кейін сәбиге авторы бар ертегілер, ... ... ... сөйлеу тіліне үйретуде ең үздік оқытушы - халық. Халықтың шығарма тіліндегі басқа шығармалардың ешқайсысында ... ... ... ... ... ... естілуі жөнінен бір - біріне ұқсас, ажыратып ... қиын ... ... орналастырылуының өзі балалар ұғымына өте жеңіл тиеді. Сондай - ақ ... ... ... ... ... - педагогикалық әсер берудің ең тиімді құралы, жалқаулық, қорқақтық, эгоистік ... ... ... ... ... . ... дүниесіне сапар шегу балалардың қиялдау, елестету, тіпті өздері ойдан шығару қабілетін ... ... ең озық ... ... рухында тәрбие алған балалар өздері шығарған ертегілер мен әңгімелерге де өздерін әділетті көрсетіп, ... мен ... ... ... жазалауға тырысады.
Эстетикалық, әсіресе адамгершілік ( этикалық) жайындағы түсінікті балалар тәрбиешілердің оқылған шығармалар бойынша айтқан ақыл - ой, ... ... нақ осы ... ... ... ... ... Көптеген сұрақтар қоюмен кеткен шығарма балалардың көз алдында барлық әсемдігін ... оған ынта ... ... ... тәрбиелік мәніне толық сеніммен қарау керек.
Сөздің пәрменділігі туралы К.Д.Ушинский былай деп жазған болатын: Ұлы педагогтың бұл ... ... ана ... ... ... нәтиже ғана емес, оны оқып үйренудің әдістері де көрсетілген: бұл ... ... ... ... ... тілін меңгеруге көмектесе отырып, тәрбиеші балаларға тәрбие беру міндетін де орындайды.
Сұрақтар
* Өсіп келе жатқан адамның сезімін тәрбиелеу неліктен қажет? Бұл ... В.Г. ... не ... ... шығармалармен танысу балаларға не береді?
* Әр жастағы балалар халық творчествосының көркем шығармаларымен және ... ... ... жүйе бойынша танысады?
* Көркем шығарманы оқыған кезде орынды - орынсыз моральдандыра берудің зияны неде? Баланың сезімі мен ... ... ... ана ... рөлі ... ... не ... 2. Балаларды көркем әдебиетпен таныстыру сабақтарын жүргізу
Сабақты ұйымдастыру
балаларды көркем шығармалармен ... ... ... жүргізумен де, сабақтан тыс уақыттарда да (ойнап жүргенде, ... ойын ... ... ... бұрышында т.с.с.) жүргізуді ұсынады. Арнайы сабақтарды тәрбиеші балаларға оқып немесе әңгімелеп бере алады. Оған кітаптан оқып беруге де, ... ... да ... ... өткізудегі міндеттердің бірі - балаларды дауыстап оқушыны немесе әңгіме ... ... ... ... ... ... ... үйренгенде ғана балаларда оның мазмұны мен формасын есте сақтау қабілеті жетіледі, әдеби тілдің нормаларын ... ... мен кіші ... балаларға тәрюиеші негізінен жатқа (тақпақтарды, қысқа өлеңдерді, әңгімелерді, ертегілерді) айтады, ал орта және ересек топтағы балаларға көлемі едәуір өлең ... және ... ... ... ... кітартан оқып береді.
Тек прозалық шығармалар - ертегі, әңгіме, повестер ғана әңгімеленеді.
Балаларға арналған көркем шығармаларды жаттап алу, оны мәнерлеп оқи білу - ... сол ... ... ... ... ... ... таныстыру сабақтарын олардың жас айырмашылықтарына байланысты жүргізуді тәрбиешілер әр түрлі ұйымдастырады:
өте кішкене балалардың әрқайсысымен жеке - жеке ... 2-6 ... ... ... ... ... ... тобын оқығанды немесе әңгімелегенді тыңдай білу үшін ... ... ... және ... ... ... сабақ бір мезгілде әдеттегі орында өткізіледі.
Оқу үстінде ... ... ... құралдарды: ойыншықтарды, картинаны, портретті балаларға үлестіріп беретін суретті ... және тағы ... ... сабақ басталмас бұрын әзірлеп қояды.
Оқып беру немесе әңгімелеп беру - үйрету сипатында болу үшін, ... ... ... ... ... ... ... ережелерді толық сақтап отыру қажет, яғни балалар тәрбиешінің даусын естумен бірге оның жүзін, бет қимылын, артикуляциясын көріп отыруға ... ... ... оқып ... ... кітап текстіне ғана емес, сонымен бірге әлсін - әлсін балалардың бетіне ... ... көз ... ... сөйтіп, оқып отырған шығарма оларға қандай әсер тигізіп тұрғанын бақылап отыруға үйренуге тиіс. ... оқып ... ... ... ... қарай білуге дағдылану үшін, тәрбиеші табанды түрде жаттығуы керек, бірақ нағыз тәжірибелі ... да ... ... әзірліксіз бірден дұрыс оқып кете алмайды, ол үшін күні бұрын дауыстап оқып, жаттығып алу ... ... бір жаңа ... ... ... ... ... бір-екі шығарма қоса оқылады. Балалар бақшасында шығарманы бірнеше рет қайталап оқу ... ... ... білетін әңгімелерді, ертегілерді, өлеңдерді қайталап тыңдауды ұнатады. Эмоциялық толқыныстарды қайталау балалардың қабылдауын кемітпейді, керсінше, шығарма тілін мейлінше ... ... ... ... яғни кейіпкерлердің қылығын, оқиғаларды тереңірек ұғынуына көмектеседі. Балалардың өте кішкене күнінен бастап - ақ өзіне ... ... ... ... ... бола ... сондықтан да шығарма қайталап оқылған сайын, сол кейіпкерлермен қайта кездесу оларды өте қуантады.
Кішірек жастағы балаларға ... рет ... ... көлемі сол жастағы топтың сабағына берілетін уақытқа лайықты таңдалып алынады. 2 ... 3 ... бойы ... көлемді шығармалар тек ересек және мектепке дайындайтын топтағыларда өтіледі.
Балалар ... ... ... оқу және әңгімелеп беру белгіленген жоспармен (әрбір топта жұмасына бір рет) саяси - ... ... ... ... ... оқып беру (әңгімелеп беру) сабағын ұйымдастырудың негізгі ережесі - оқып беруші мен тыңдаушылардың ... ... ... Көтеріңкі көңіл күйді тәрбиеші қалыптастырады: балалардыңалдында кітапты ұқыптыұстап ... оның ... ... ... не туралы оқитынын немесе әңгімелеп беретінін бірнеше кіріспе сөздермен баяндап, балалардың назарын аударады. Тәрбиешінің оқымас бұрын әр түсті боялған ... ... ... ... де олардың көтеріңкі көңілмен тыңдауының бір себебі бола алады.
Қайсыбір жағдайда орта және ересек топқа оқып берудің алдында балалардың ... ... бір ... ... ... арқылы олардың өз тәжірибесіне де сүйенуге болады:
Ол оқылғалы отырған кітапқа сай немесе тіпті оған қарсы қойылған оқиға болуы ... ( ... ... .) ... түрі мен ... ... қазір мәселе не қызғылықты немесе әсерлі болатынын аңғартуы тиіс.
В.И.Ленин туралы шығармларды оқу ерекше ... ... ... ... ... матамен, гүлмен өрнектелген портретінің тұсына отырғызған жөн. Тәрбиешінің бұл адамға деген сүйіспеншілігі мен құрметі балаларға берілуі үшін оның ... ... әрі ... ... ... шығармаларды оқыған кезде тәрбиеші оны үзбей оқуы керек (түсінік сөздер тек ... ... ... ... ... етіледі). Балалар түсінігіне қиын тиетін сөздерді алдымен түсіндіріп алған жөн.
Әрине, балалар шығарма тексін түгел түсіне алмауы ... ... онда ... ... ... қайғыны, ашу - ызы, өкінішті, одан ... ... ... қалжыңдау, мазақтау т.б. сезе білулері керек. Көркем шығармада бейнеленген сезімдерді ұғына отырып, балалар оның тілін де үйренеді; тіл үйренудің және ... ... тіл ... дамытудың негізгі заңдылығы осындай.
Сұрақтар
* Балалар бақшасында көркем шығармамен таныстыру сабақтары қалай ұйымдастырылады?
* ... ... неше рет ... Не ... ... оқып ... ... жүзін көріп отыруы керек?
* Бір сабақта неше шығарма оқылуы дұрыс?
* Тәрбиеші шығарманы ... ... оған ... ынта - ... ... көңіл күйлерін қалай көтереді?
* Неліктен көркем тексте үзуге, ... ... ... грамматикалық формаларды түсіндіріп отыруға болмайды?
Оқығанды қабылдап алуды жеңілдетудің методикалық тәсілдері
Балаларға көркем шығарманы тыңдай білуге үйрету, оның мазмұнын ұғып ... ... үшін ... ... ... ... ... бірге балалардың тыңдау, есте сақтау, түсіну дағдыларын қалыптастыратын қосымша методикалық ... ... ... Ол ... ... түгел қайталап оқу,
* оның жеке бөлімдерін қайталап оқу.
Оқумен қоса мыналар жүргізілуі ... ... ойын ... ... ... ... ойыншықтарды, муляжды қарау,
б) иллюстрацияларды қарау,
в) тыңдаушылар көңілін нақты объектілерге бөлу.
3) сөзбен көмектесу:
а) балалардың өмірінен немесе басқа бір ... ... ... ұқсас (немесе қарама - қарсы) оқиғалармен салыстыру,
б) оқып шыққаннан кейін, барлаушы сұрақтар қою арқылы ( ... ... ... ... ... мінезін ашатын теңеу сөздерді еске салу
арқылы (батыр, еңбек ... ... ... ызақор, батыл,
ер жүрек және т.б.).
Бала неғұрлым жасырақ болған сайын оқуды соғұрлым ... ... ... ... қоса ... ... ал ... топтағы балаларға ауызша сөзбен көмек беру пайдалы.
Сұрақтар
* Балаларға көркем шығармалар тыңдай білуді жеңілдететін методикалық тәсілдерді санап беріңіздер.
* Оқу ... ... ... ... және ... ... түрлері пайдаланылады?
* Оқу үстінде көрнекті құралдар қайжастағы балаларға керек ... ... ... ... ... ... 3. ... мәнерлеп оқуға дайындалуы
Мәнерлеп оқу дегеніміз - оқып ... ... ... ... ... ... ... мазмұнды оның эмоционалдық ықпалы жағынан бағалау болып табылады.
Тіл ... ... бірі - ... ... ... ... түсінуі екенін еске сала кетейік. Интонациялық мәнерді бала ішкі түйсік арқылы ұғынады. Психологтардың бақылауынша, бала кішкентай ... - ақ, ... ... мәнін түсінбей тұрып, оның интонациясының жалпы сипатын (оның жағымды, ... ... ... ... ... ... қайтарады.
Сондықтан тәрбиешінің мәнерлеп оқуы - бұл бір жағынан, оқылған көркем ... бар ... ... ... ... әдісі болса, екінші жағынан - балалардың ... ... мен ... ... бір ... ... ... эмоциялық дамуының интонация құралдары арқылы жеткен белгілі бір дәрежесі тәрбиешіге балалардың алдағы ... ... мен ... ... мен ... ... құралдарын ұғындыруға көмектесуге мүмкіндік береді.
Тәрбиешінің мәнерлеп оқуға дайындалуы тексті дикторша оқып шығудан ... ... өзін бір ... ... ... тыңдаушы орнына қойып, тыңдаушыны не қылатынын (белгілі бір жастағылар) түсінуге тырысады да, олардың ... ... ... жеңілдететін әдістерді іздестіреді.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 138 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы ойын технологиясының түрі – ұсақ моториканың маңызы».9 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту барысында тәрбиешілердің рөлі12 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы көрнекі - құралдар22 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауды дамытуға арналған психологиялық әдістеме қолдану мүмкіндіктері»32 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Көркем шығарма тілі – мектеп жасына дейінгі баланың тілін дамыту құралы29 бет
Мектеп жасына дейінгі балалар агрессиясы және оны психологиялық түзету, дамыту жолдары59 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды жапсырмалауға үйрету арқылы шығармашылығын дамыту26 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды нәрсенің өлшемі формасы мен массасы туралы түсініктерін дамыту ерекшелігі34 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь