Абылай хан

Абылай орыс жылнамаларында Сібірдің ханзадасы деп аталады. Ал шынында Абылай орта жүз қазақтарының XVIII ғасырда өмір сүрген ханы. Оның тегі кіші жүз сұлтандарының кенже буынан тарайды да, үшінші атадан барып Әбілмәмбет ханға қосылады. Онымен Абылай біздің қағаз бойынша Абылай сұлтан ханның немере інісі . 1739 жылы Орынборда Ресейге мәңгі бодан болатыны туралы ант берген. Атасы, онда аты Абылай, Түркістанның билеушісі болып тұрған. Батырлығымен, батылдығымен аты шығып, сол үшін қанішер деген қаһарлы да, құрметті атаққа ие болған кісі. Бірақ баласы Уәли әкесінің даңқын асыра алмай, Түркістанды басып алған көрші билеушілердің бірінің қолынан қаза тапты. Қалтқысыз берілген бір қулының арқасында ғана он үш жасар ұлы Абылай аман қалды.
Адал төлеңгіт өз түлегін ертіп, қазақ даласына тартты. Ағайын туғандары сыртқа тепкен жас Абылай қырға келіп, Жақсылық руының бір байына малшы болады. Дүрбелеңге толы дүбірлі кезең Абылайдың тапқырлығы мен табандылығы, ақылдылығы мен алғырлығын танытуына жағдай жасайды. XVIII ғасырдың алғашқы 10 жылдығы қазақ халқының өміріндегі бір алапат кезең еді. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық қазақтары мен башқұрттар қазақ руларына жан-жақтан тарта бас салып, қырып-жойып, малын айдап, жанын байлап әкетіп, талай әулетті тұтасымен тұтқынға алып кетіп жүрді. Қытымыр қыс, кесапат жұт пен ашаршылық тәңірден түскен қыспақтай-ақ халықты сансыратып, қайыршыландырып жіберді. Орынбордағы бір қазақ-рубасының өз жерлестерінің қайғылы хәлін соңынан бір топ ұялас тазы қуған қоянның жағдайына теңегені бар.
Әсіресе 1723 жыл сұмдық сипатымен қазақтардың есінде өшпестей боп қалды. Қары қалың әрі көктайғақ болған сол бір сұрапыл қыста жоңғар қонтайшысы Қолдан-Серен қисапсыз қолмен қазақ
        
        Абылай хан
Абылай орыс жылнамаларында Сібірдің ханзадасы деп аталады. Ал шынында
Абылай орта жүз қазақтарының XVIII ғасырда өмір сүрген ханы. Оның тегі ... ... ... ... ... да, үшінші атадан барып Әбілмәмбет
ханға қосылады. Онымен Абылай (біздің қағаз бойынша Абылай сұлтан ... ... .( 1739 жылы ... ... ... бодан болатыны туралы ант
берген. Атасы, онда аты Абылай, ... ... ... ... ... аты шығып, сол үшін қанішер деген қаһарлы да,
құрметті атаққа ие болған кісі. Бірақ баласы Уәли ... ... ... Түркістанды басып алған көрші билеушілердің бірінің қолынан қаза
тапты. Қалтқысыз берілген бір қулының ... ғана он үш ... ұлы ... ... ... өз ... ертіп, қазақ даласына тартты. Ағайын
туғандары сыртқа тепкен жас Абылай ... ... ... ... бір ... болады. Дүрбелеңге толы дүбірлі кезең Абылайдың тапқырлығы ... ... мен ... ... ... жасайды. XVIII
ғасырдың алғашқы 10 жылдығы қазақ халқының өміріндегі бір алапат кезең еді.
Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық қазақтары мен ... ... ... ... бас ... қырып-жойып, малын айдап, жанын байлап әкетіп,
талай әулетті тұтасымен тұтқынға алып кетіп жүрді. Қытымыр қыс, ... ... ... ... ... ... ... сансыратып,
қайыршыландырып жіберді. Орынбордағы бір қазақ-рубасының өз ... ... ... бір топ ұялас тазы қуған қоянның жағдайына теңегені
бар.
Әсіресе 1723 жыл сұмдық сипатымен ... ... ... ... Қары қалың әрі көктайғақ ... сол бір ... ... ... ... ... қолмен қазақ қырына басып кіріп қазақтар
мен қырғыздарды бұрынғы шаруашылығымен ... үшін ... ... ... ... да ... жоңғарлар қыр соңынан қалмаған қазақтар
үріккен киік үйіріндей дүркіреп, жол жөнекей дүние-мүлкін, ... ... ... үй ... шашып, түстікке барып қойып
кетті. Орта ... ... кіші жүз Хиуа мен ... ... Ал ... ... адам аяғы ... құз-жарына жасырынып,
үрейі ұшқаны сонша, Гиссар алқабына дейін жетеді. Орта Азия құм ... ... таба ... жаңа ... ... ... құдіретті
ресейдің шекарасына көз салып, олардан қолдау мен қолқабыс іздейді. Міне,
осындай екідай, үрейлі ... ... ел ... ... ... ... ол ... бәріне алғаш қатардағы жауынгер боп қатысып, соның
өзінде қисапсыз ерлік көрсетіп, айырықша амал-айласымен көзге түскен ... ақыл ... ... ... арқасында да ол бірден ақ көреген,
кемеңгнр ... атқа ие ... ... да, қазақтар мұны ұлы істер атқаруы
үшін алланың өзі жіберген емшісі, аруақ иесі деп ... ... ... ... ... ... сан сыннан сүрінбей өтті. Ол екі мәрте қолға түсіп,
бірінде-қырғыздарға, екіншісінде Қалдан-Серенге ... ... ... ... шын ... керемет. Себебі ол ханның сүйікті ұлы Шарышты
жекпе-жекте өлтіріп, құдіретті қалмақтың қазақтардан табандап тұрып, талап
етуімен тұтқынға түскен ғой.
Қалай ... мен де, 1739 жылы біз оны Орта ... ең ... ... билеушісі деп таныдық. Орыс үкіметі де көбінесе Абылаймен және оның
інісі Сұлтанбекпен ғана ... ... ... ... ... ... ... айтуына қарағанда, ол тұста нағыз ханның ешқандай мәні де, ... ... ... ... ... ... бұл сұлтанды қырғыз
билеушілерінің ішіндегі ең айлакері, әрі ең ықпалдысы дейді.
1759 жылы ... орыс ... ... туысын Жолбарыс сұлтанды
жіберіп, сый-сияпат ... ... оған ... ... ... ... ... жалақы тағайындалып, 200 пұт ұн беріп тұру белгіленеді. Осы екі ... ... ... ... жолындағы ой-арманын жүзеге асыруына жағдай
жасайтын оқиғалар болған еді. Ол оның хлық ... ... ... ... 1745 жылы ... ... ... дүние
салып, Жоңғарияда билікке таласқан дүрбелең басталды. Қалмақ тайпалары енді
Абылайдан ... ... Ескі кегі ... ... ... тісін
қайрап жүрген сұлтан олардың алтыбаған алауыз боп әлсіреуін пайдаланып,
бірде бір ... ... ... ыршып шығып, ұрыс-керістің көрігін
қыздыра түседі.
Жоңғарияны тарихта теңдесі жоқ жылдамдықпен оп-оңай жаулап ... ... ... ... ... ... ... Абылайдың
саясатына үлкен ұқпал етеді. Жоңғария мен Кіші Бұқар аймағын оп-оңай өзіне
қаратуы және ... ... ... ... ... арттыра түседі. Зайыры, император Цянь-Лун хань және таңь
әлеуметтерінің заманын қайта қайталағысы келгенге ұқсайды. 1756, 1758 ... ... ... ... Орта жүз қазақтарының жеріне ат ізін тастайды.
Қазақ билеушілері Кіші жүздің ханы Нұралы, Орта жүздің ханы ... ... ... ... ... келуге құлшынады. 1756 жылы Абылай
өзін Бөгдіханның вассалы деп ... ... ... мен жылпарақ алады. Ал
Нұралы Пекинге елшілік ... ... ... Ердеке би - 1758 жылы,
кейін мұрагері Нұрбота би – ... ... ... мойындайды.
Осынау сырттай тәнтілікке қарамастан ... аса ... ... ... ... кіші ... ... алуы адам айтқысыз үрей
туғызды. Оның ... ... ... ақыр ... ... алдында жердің
жүзін қара Қытай қаптайды деген ... ... ... 1762 жылы ... ханы Әбілмәмбет пен Абылай ... 130 ... ... ... ... императордың әмірі бойынша көктем туа ... ... ... шығатынын жариялап, алда болар жорық үшін көмекке ... ... мен ... ... қой ... бұрынғы бұрынғы ма, қазақтардың
үрейін тіпті ұшырып жіберді. Олар ... ... ... ... ... оның ... қолбасшы етіп Нәдір-шахтың түменбасы, қандағар билеушісі
әрі дураки ... ... ... ... ... ... сырттай
одаққа кіретін сияқты көрінгенімен, шын мәнінде Қытай үкіметімен ... ... ... ... ... ... Олар тіпті Пекинге аманат етіп
ұлы Әділді жіберді. Бірақ Бөгдіхан Абылайдың тәнтілігіне дән разы ... ... ... ... ... көп сый-сияпатпен әкесіне қайта
аттандырады. Ал, ... өзі ... ... ... Іле ... ... ... сауда шартын жасастыю Шарт
бойынша Тарбағатай мен Іледе айырбас ... ... онда ... айдап
әкелген малына Қытай бұйымдарын айырбастап алып жүрді. Бөгдіханның мұндай
мейірімді, әсіресе ... ... ... ... ... жоқ.
Қытайлармен байланыс бекіген сайын Абылай Ресеймен қарым-қатынастан
іргесін аулақ сала бастады. 1771 жылы хан сайлағанда да ол орыс ... ант ... ... Сөйтіп, ол өзін халық қалап, баяғыда-ақ бұл
дәрежеге ... ... ... ... және ... ... өз
қызметшісін арнайы жіберіп, Абылайға ант ... хан ... ... тон және ... тапсырды. Ондағысы өздері бекітпей
тұрып, хан болу деген қазақтардың қаперіне де келмесін деген ішкі ... өз ... ақыл ... ... ... ... кеңес беріп,
Ресеймен келісімді сақтау керек деп тапсырды. Оның ойынша, қытайлар ... үшін ... ... ... ал, орыс ... ... ... ең күшті бәсекелес. Оның үстіне заман ... ... ... мұқтаждығы аз екенін айқындай түсті. ... ... ... ... Ұлы ... қағаз бойынша үйсін болыстары( ... ... ... ... ... жіберді. Қазақтар ту-талапай
еткен, әсіресе Абылайдың өзі түбіне жеткен торғауыттар Ілеге әрең ... ... ... ... ... Пугачёв бүліншілігі титықтатып,
тағдырын енді ... ... ... Жайық қазақтары өз бетімен басып ... ... ... ... ... жауы Түркістан, Созақ, Сайрам, Шу мен
Ташкенттің арасындағы және басқа қалалардың ... ... ... ... тырысқан қу қырғздар мен Орта Азия билеушілерінің бір бөлігі
ғана. Абылайға аян беріп ... ... тыс ... ... ... қазақ
халқына бұрын-соңды болмаған өжеттік дарытты. 1770 жылы Абылай шат ... ... Туро ... маңында қырғыздарға шабуыл жасады. Таулықтарды
өкшелей қуып ол Шу жағына дейін айдап салды. Шуға ... ... мен ... ... ... ... ... одақтасып қан кеше жүріп
айқасады. Бұл жайында (Жайыл қырғыны( атты аңыз күні ... ... ... ... ... Сұлту руының Талқан деген атасынан тек қырық-
ақ адам тірі қалады. Сонан соң Абылай ... ... ... Сібір
желісіне жақын сүйікті қонысы Көкшетауға қайтып келеді. Алып келген
тұтқындары ... көп, ... ... ... Жаңа және Бай ... ... екі
болыс ел болып отыр.
Абылайдың Ташкентпен және Ходжетпен соғысы Жизаққа ... жеті ... ... ... ... Әзірет-сұлтан Сайрам, Шымкент, Созақ және
басқа қалалар бар. Ал Ташкент алым-салық отыруға тиісті ... 1774 ... ... ел ... ... бойынша оларды басқару үшін ұлы Әділді
жіберіп, оған Талас өзенінің бойымен қалашық салып ... ... ... ... қоныстанды. Ұзын саны жетпіс бірге жететін басқа
балаларына ол Орта жүз және Ұлы жүз ... ... ... Ал өзі ... ... ... ... бойынша өмір сүру үшін Түркістанда қалды. Сонда
1781 жылы дүние салып, мүрдесі Қожахмет Яссауидің мешіті алаңына жерленді.
Міне, ғаламат қазақтың саяси ... ... ... ... дәуірлеп
көтерілуіне жеке басының кісілігімен, ақыл-парасатының кеңдігімен жеткен ол
арыны ауыздықсыз, қызу қанды қызба ... ... ие ... бұл ... ... тастайтын тамаша бір сипаты болды.
Әбілмәмбет ... ... ... өз ... ... ең ... деп ... оны бірден ханға көтерді. Ал қазақ дәстүріне басқа Әбілмәмбет
балаларының ішінен заңды мұрагерлер ... еді. ... ... ... орыс ... ... ... оны ақ киізге салып
қалай төбеге көтергенін, жампоздығы мен жеңімпаздығын жер-көкке ... ... соң ол ... ... ... ғып қиқымдай
жыртып, үлесіп алғанын тамсана жазады. Мұның өзі ханның ... ... ... ... ... арасында Абылайдай шексіз билікке ие болған бірде-
бірі жоқ. Ол өз өктемдігін ... ең ... өлім ... ... ... ... шешім халық жиынының ұйғарымынен ғана жүзеге асатын. Сөйтіп,
ол ханның билігін алқалы ... ... ... ... ... ... ... үстемдігін тыйды. Әуелі мұндай жаңалық сұлтандар мен
билердің наразылығын туғызып, бас ... де, 1781 жылы ... ... ... арыз ... ... ... тиісті емес билікті басып
алушы деп бейнеледі. Рубасылары ... әдет ... ... Польшадағы
корольға қарсы соғыс ... ... ... ... та ... ... ... оларды тас-талқан қылды да, бәрі ханның темір тезіне
бағынуға мәжбүр болды. Бұл ханның ықылым заманынан ... ... ... ... ... өз ... ... заңдастырғанын кім
білсін, әртеуір ұрпақтар оны әулие санап, шабдылға шыққанда есімін жігер
шындар ұран етіп атайды. Ал оның өз ... ... ... ... ... ... астасып жатқанын аңғартады. Балаларына ол қазақ
тайпалары арасындағы ру таласып ешқашан ... ... ... ... ... да хан ... ... таяныш-тірегі болуы керек деп
ақыл-кеңес беріп отырған.
Қазақтардың аңыз-әңгімелерінде Абылай айрықша қасиеті бар ... ... иесі ... ... ... дәуірі қазақтардың ерлігі мен
серлігінің ғасыры. Оның жорықтары және ... ... ... ... ... ... айналған. Домбыра мен қобызда
орындалатын небір ... ... ... ... ... және көбі ... ... Халық күйі (Шаңды жорық( жаудан беті қайтып ... ... ... Баян опат ... ... ... ... Ал(Қоржын
қақпай( Еділ қалмақтарына қарсы қысқы күн бойы ашығып, олжаға қолы ... Бұл ... бәрі күні осы ... дейін Абылай ұрпақтарына сонау
бір даңқты ... ... ... ер тудырмай тұра алмайды( дегендей, қазақ халқында да ... атын ... ... ... ... ұлы ... баршылық. Олар
жайында, әсіресе, тәуелсіздік алғалы бері көп айтып, көп жазып ... ... ... да ... таудай бөлектеніп тұратын ұшар шың
сынды айрықша адамдар болады. Абылай солардың қатарынан.
Адамды заман қалыптастырады.(Егер мен ... ... жыл ... ... ... адам ... ... деп бір ғұлама айтқандай, кез-
келген тұлғаның қайрат-қабілеті, дарын-білігі жарқырай ашылуы үшін айрықща
жағдаяттар ... ... бар. ... ол ... да ... тұр. ... ... дәуірі-қазақтардың ерлігі мен серілігінің ғасыры(.
Бұлай дегенде біз ... ... ... ... ... серілік құрумен
өткендей ұғым қалмауын қалаймыз. Қайта, керісінше, ол өмір ... ... ... ... халқы үшін трагедиялық кернеу күшті заман болған ... ... де ... қилы ... ... жүктелген тарихи
миссияның үдесінен шыға білгенінде.
- Бәрінен ... ... ... ... мақтаныш сезімін қайта алып
бергенімен қымбат. Онан кейінгі ... ... бір ... ... ... ... ... айтқан жөн шығар. Сол дәуір
үшін бұл өмірлік мәні бар мәселелердің бірі еді. ... ... ... ... ... ... тәуелсіз мемлекет бола алатынына
сенімді оятып кеткенімен де ерекше қадірлі. ... бала ... ... бар ... көріп өсті. Оның текті әулеттен, текті
болғанда да кәдімгі Шыңғыс ханның ұрпағы жошы тұқымынан екенін ... ... ... ... оның ... бабаларының өзінен әз
Жәнібекті, Еңсегей бойлы ер Есімді, Салқам Жәңгірді атасақ та ... ... ... бір ... ... 1723 жылы ... ... бұрын-соңды болып көрмеген алапат күшпен келіп соқтыққан
еді. Ерте көктемде, тұтқиылдан басталған шабуыл ... ... ... аз ғана ... арасында Жетісуды жайпап өтіп,
Ташкентті иеленіп үлгерді, қазақтарды Сырдың ... Арал ... ... ... Содан 1725 жылға дейін қазақ даласы осы ... есін жия ... жоқ. Ол ... ... жатудың қажеті
шамалы.(Ақтабан шұбырынды Алқакөл сұлама( деген сөздің өзі-ақ жетіп
жатыр. Абылайдың аты ... рет 1731 ... ... ... ... Жиырма жасар Әбілмансұр сол жолы жоңғар батыры Шарышты ... жер ... ... ... ... ... деп ... бастап
бергені, сол күннен Абылай атанып кеткені, жас батырдың ... ... ... ... ... Көп ... Орта жүз ... Бөгенбай батырдың, Төле бидің басқа да игі жақсылардың
қолдауымен Абылай Арғын ... ... ... ... бір ... ... қалған Кенесарыға ашуланып((Атаңа алты қатын алып берген
Атығай-Қарауылдың баласымын(,-дейтіні ... ... ... ... ... Абылайға мол мүмкіндік ашқан. Ол заманда сұлтандар мен
хандардың өзінде халыққа ... ... ... ... тетік ретіндегі
аппарат та, бір ортаға қордаланған қаражат та болмағанын ескерсек,
рулық биліктің ... ... ... ... адам ... өзіне көп әсер ететін.Белгілі тарихшы П.П. ... ... ... орнын жақсы пайымдаған. Сол кісі (Киргизкий
народ в прошлом и ... атты ... ... деп ... экономикалық және әлеуметтік тыныс тіршілік руға тіреліп тұратын,
ағайын біткен бірге көшіп жүретін, малын бірлесіп ... ... ... ... ... ... қайтарысатын, тойын бірге тойлап,
адам өміріндегі жөн ... ... ... ... ... ... ... күні қараң, ол бас еркінен айырылып шыға
келеді, жолы болды дегенде төлеңгіттікке қолы ... ... Біз ... ... ... ... рулық құрылым, шынтуайтында,
әлдеқайда күрделі дүние ... ... ... ... ... де
белгілі бір дәрежеде демократиялық сипаттары ... ... ... ... игі ... ... жиналып келіп сұлтандарды,
хандарды сайлап отырғаны сол кез үшін едәуір ілгері қадам еді.
Бір жағынан қанды қырғын ала ... ... ... ... ... ... ... империясы қазақ қауымын
тұтастандыруды, халықты, оның жерін сақтапқалу міндетін шеше алатын, бір
орталыққа бағындырылған билік ... ... ... ... Әрі ... ... ... жүзеге асыру қажет еді. Ал, ... қиын ... ... ... әз Тәуке осыған әрекет еткен. Халқымыз (әз(
деген әзіз ... ... екі ... бірі дәстүрлі дала құқығының
бұрынғы бес ... ... оны екі жаңа ... ... феодалдық
мемлекеттің құқықтық негізін қалай бастаған болатын. Мұны басын ашып әдейі
айтып отырмын-әз Тәукеге дейін де ол қалыптан ... ... ... дейін
де далада құқық ұғымы, оның табан тірер тұғыры болғанын ұмытпауымыз керек.
Тәуке ханның ... ... ... басындағылардың сепаратизмі күшейіп
кеткені, жағдай әбден асқынған,(ақтабан шұбырындыға( ұрынып, ел басына күн
туған шақта барып атақты Ордабасы ... ... ... ... ... қуатты
жасақ құру жөнінде тоқтам жасалғаны, оның тізгіні кіші жүз ханы Әбілқайырға
берілгені мәлім. ... ... ... ... ... оңды-солды
соқтығып, жеңіл-желпі жазып ... кім ... ... ... ... ... ... Оның, әсіресе, жоңғарларға қарсы ... ... ... қатар, ата жаумен алысқанда көмегі тиер ме екен ... қол ... ... көп ұзамай қазақ сұлтандарының наразылығына
ілініп, көз түрткі бола бастағаны тағы рас еді. Бірте-бірте ... ... ... ... кете алар ... бола ... ... берді.Қазақ
елін шығыстағы көршіден де, батыстағы көршіден де біршама аулақтау ... ... ... қажеттігі айқын бола бастады. Мұндай саясат айналасы
бес-он жылда ... ... үшін ең ... ... ... ... атымен бөлек, тың тұлға керек еді.
Абылай сондай ... бола ... ... ... қауымының сол
тұстағы жағдайында тіпті қолдан келместі жасай ... ... ... ... ... сақтай отырып, орталықтанған мемлекеттің ... ... ... Бір ... Цин ... мен Ресейдің өзара
мүдделерін бір-бірімен қағыстыра-соғыстыра жүріп, екінші жағынан, хандар,
сұлтандар, ... ... ... қым-қиғаш қайшылықтарды орнымен
пайдалана біліп, ұдайы ... ... ... ... ... ... жылы ... жерлерін өзіне қосып алуды бастаған Ресей Кіші
жүзбен қанағат тұтып, тоқтап қалған жоқ. Оның үстіне Ресей ... ... ... сол ... ... ... адамдары да қолдағанын
ұмытпаған жөн.
Алла тағала өзі бір ... туа ... ... етіп ... беделі елден ерекше болады. Өзінің ағасы Әбілмәмбет ханмен 1740
жылғы ... ... Орск ... Жаманқала дейді ( қаласына қалай келгенін
генерал-лейтенант князь Урусов ... пен ... деп бір ... ... ... Абылай салған беттен өзіне бөлек отау тігіп беруді, ханмен
бірдей құрмет көрсетуді талап етеді. 1776 жылы ... ... ... үш ... ханы етіп ... ... ... хат жазатыны
бар. Абылайдың беделін арттыруға мүдделілік танытпаған Санкт-Петербург әрі
бұлғақтатып, бері бұлғақтатып,екі ... ... ... да 1778 жылы ... Абылайды орта жүздің ханы етіп ... ... ... ... ... Орынборда тапсырылатын болады. Дегенін ... ... ол ... ... ... ... ... ант беруін бергенмен өле - өлгенше
өзін сюзерен ретінде сезінбегені ... Оның ... түрі де ... 1771 жылы ... ... Қожа ... ... кенесінде хан
болып сайлағаннан кейін Санкт - ... ... ... ... Сібір
әкімшілігі мен Орынбор генерал – губернаторы Абылайдың Омбыға ... ... ... ... ант ... қажеттігін айтады. Абылай ол
жаққа бармайтынын хабарлайды. Император ... ... ... тек Петропавловскіде ғана қабыл алатынын, өйтетін ... өзі ... таяу ... ... ... ... ... хан ордасын сонда тіккенін
мәлімдейді... Осының төңірегінде дипломатиялық келіссөздердің өзі бірнеше
жылға созған. Ақыр ... ... ... болып, жеме- жемге
келгенде Абылай оған да бармай қойғанын жаңа айтылды.
Абылайдың ... ... ... ол ... ... 1741
жылдың қасында 30 мыңдық жоңғар қазақ ... ... ... Тобыл мен
Есілге дейін жеткен. Бұл жолғы агрессияның Ресеймен шектелетін аймаққа
бірден бағытталғаны тегін емес еді. ... ... ... ... кете ме деп ... ... Расында да, елдің ішіне ендеп кетті
демесеңіз қазақ жағынан адам ... бұл жолы аз ...... ... орыс ... ... ... жетіп алған-ды. Абылай шағын қолмен
шоғыншылық жасап ... жау ... өтіп ... де, аты өліп, өзі ... ... екі ... ... ... Таяуда баспадан шыққан
(Қазақстан( энциклопедиясының ... ... үш ... Төле би ... 90 адам елші ... ... 1743 жылы 5 қыркүйекте Абылайды ... ... ... Оған қоса, тарихи әділдік үшін осы іске ... ... де ... ... жөн. ... келген соң
Абылайдың Ресей өкіметіне разылығын айтып((я же ... за ... ... ис ... от ... ... Галдан-Чирина освободить(,
деп хабарлағаны осының дәлелі. Ресейдің бұл іске ... ... ... ... әрине. Бірақ, араласқаны анық. Жалпы, тұтқыннан
Абылай негізінен өзін-өзі алып шыққан.
Әңгіменің басына Шоқанның ... ... ... ... ... ... ... айтылды. Ерілік те, ... те ... ... ... ... ең ұлы ... ... өзінің
сенімін арттырғаны. Сол сенімнен қазақ тарихтың қандай қиын ... ... ... ... Оның жемісін енді тәуелсіз Қазақ елінің бүгінгі
ұрпақтары татып отыр. ... ... ... асуға, биіктен биікке шақыра
бермек, шақыра бермек.
Тарихи тақырып- ... ... үшін ... ... Әбіш ... бұл ... таразы басы басым түсетіні ежелден белгілі.
Ал бірақ бүгінгі ... ... ... осы ... ... Абылай хан
туралы жеке дара тұтас шығарма тумай келген. Бір ... ... ... ... ... ба ... деп ... қалге түскенінен
ақсақалдарымыздың естелігі ... ... ... ... ... ... мезгілде ешбір жүрек жұтқан жазушы бұл тақырыпты ... еді, ... ... еш ... ... ... енді туды.
Осы ғасырдың алпысыншы жылдарында қазақ әдебиетіне келіп қосылған
пассионар ұрпақтың өкілі Әбіш ... ... ... күні ... ... ... ... емес деп бағаласақ, оның
қаламынан туған (Үркер(, (Елең-алаң(, (Аңыздың ықыры(, (Күй(, (Ханша дария
хикаясы( секілді роман, повестердің ... ... ... ... ... елі мен ... еркідік пен теңдік аңсаған шежірелі сырларын
толғап келген еді. ... ... ... соң Абылайға баруы қазір
де бұлжымас заңдылық ретінде қабылданатыны рас. Ал енді ... ... ... ... өмірі, тарихы мен тағдыры ... ... ... ... ... екенінен хабардар бола бастадық. Әдебиетте бұдан
қиын ... ... ... ... іздеп табудың өзі оңай емес.
Бірақ Әбіш мырза тағы да Әбіштігін танытты. Жиырмасыншы ғасырдың
соңында қазақ ... тағы да бір ... ерен ... ... қосылды. Ол
(Абылай хан( аталады. (Халықтық қаһармандық дастан( деген ... ... ... ... ... ақ өлең ... ... төрт
көріністі пьеса.
Біз бұл жолы (Абылай ханның( сахналық нұсқасына соқпай, оның таза
әдеби тәл мәнінін, ... ... ... бітім-болмысын сөз етпекпіз.
Автор ең алдымен (Абылай ханның( құрылымдық жүйесін (композициялық
басқыштары, сюжеттік желісі, тартыс коллизиялары( анық дәл ... ... ... мен ... түгел қамту мүмкін болмағандықтан, ұрымтал
кезеңді тұстарын ғана бөліп алып, бас-аяғы тұтас оқиға төңірегіне ... ... ... бұл шығармада Абылай бір қырынан ... бар ... ... ... ... XVIII ... ... халқының
басына түскен нағыз эпикалық кең тынысты, кең қолтық шығарма болып шыққан.
Сырттай ... ... ... оқиға, қатпар-қатпар тартыс
байқала бермейді. Жас талапкер батыр Абылайдың қалмақ ... ... ... астамсыған баласы Шарышты жекпе-жекте өлтіруі, одан соң
қапыда қалмақтың қолына тұтқынға түсуі, одан соң ... ... ... ... ... ... ... қимас сүйіспендіктен дүниеге
келген Әмір Сананың неғайбыл ... Бары осы ... ... ... мұрат-мүдде қақтығыстары, ой-сана жарқылы мен сезім арпалыстары
қандай( Абылай мен Қалдан Сереннің, Абылай мен ... ... мен ... ... мен ... - ... ... кейіпкерлердің қақтығыстары
қандай( Бір-біріне қатты ... ... ... ... от
шашыратты. Ал бір-біріне тілеулес, ниеттес Абылай мен Көмей Әулиенің (Бұқар
жыраудың( әйтпесе Диуананың (Ораз Аталықтың( ой жарыстары мен сөз ... ... ... ... ... ... ... тығылған Әмір Сананы жауға ... ... ... өзі ... пен қалмақ арасын ашып жіберетін ... ... ... ... ... де ... ... Абылай ханның
амал таппай аласұруы – осы шығармадағы драманың ... ... ... ... ... ... Абылайдың, батыр Абылайдың, әке
Абылайдың(
Қара ормандай халыққа панамын-ау деуші едім,
Тұрымтайдай саған сая ... сая бола ... ... аман ... ... ... сөгіліп, ет жүрегі
езілген сәтін көреміз.
Күлпәш сұлу мен одан туған Әмір Сана-Абылай ханның пенде ретіндегі ... ең ... ... ... ... ... ... жағынан бейхабармыз. Ал
көркемдік шындық ретінде Абылай-Күлпаш-Әмір Сана арасы домбыраның ішегіндей
нәзік сырлы үнді, ... әсем өрім ... ... ... жыл ... алысып азап тартқан қараша халқын азаттықа
жеткізген хан Абылай, көсем Абылай бейнесі осы осы ... ... ... ... ... ... өзі кездейсоқ құбылыс емес.Өткенде көш
бастаған ерлердің аты мен ісін ұмытпаған елдің болашағы әрдайым ... ... ... ... ... ... екі Шамшырақ-Абылай мен Абылайдың рухтары мына
біздің заманымызда, қайтадан ... қол ... жаңа ... ... иек арта бастаған тұстарда, бір-біріне қосылып, түрі мен ... мен ... ... ... ... ... жорығын шаша бастағандай
көрінеді. Бүгінгі әлеуметке өнеге тұтар аруақты баба керек болса, ол Абылай
емес пе( ... ... ... ... ... керек болса, ол Абылай
емес пе(
Осындай ойларды қоздатқан шығарманың өмірі ұзақ екеніне сеніміміз
кәміл.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі7 бет
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы16 бет
Абылай хан даңғылы» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу33 бет
Абылай хан және оның хандығы3 бет
Абылай хан туралы13 бет
Абылай хан өмірі21 бет
Абылай хан өмірі мен қолбасшылық саясаты4 бет
Абылай хан өмірбаяны4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь