Қазақстандағы еңбек ресурстарының қалыптасу негіздері және оның дамуы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1 ЕҢБЕК РЕСУРСТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Еңбек ресурстарының мәні, мазмұны қалыптасу тетіктері ... ... ... ... . 6
1.2 Еңбек ресурстарының құрылымы және өсіп.өнуін зерттеудің әдіснамалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3 Еңбек ресурстарын басқаруда шетел тәжірибесін қолдану ... ... ... 20

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БОЙЫНША ЕҢБЕК РЕСУРСТАРЫНЫҢ КӨРСЕТКІШТЕРІН ТАЛДАУ
2.1 Қазақстандағы еңбек ресурстарының даму динамикасы ... ... ... ... ... ... 28
2.2 Аймақтар бойынша еңбек ресурстарының көрсеткіштерін талдау ... ... 42
2.3 Қазақстанда пайдаланылатын шетелдік жұмыс күшінің көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47

3 ЕҢБЕК РЕСУРСТАРЫНЫҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ОНЫ ЖЕТІЛДІРУ БАҒЫТТАРЫ
3.1 Еңбек ресурстарын реттеудің тиімді экономикалық тетіктері ... ... ... 57
3.2 Еңбек ресурстарын мемлекеттік реттеуді жетілдірудің қазіргі заманғы бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 79
КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еңбек ресурстарын басқару мемлекеттің қандай жүйе бойынша дамып келе жатқандығына қарамастан, оның шешуші қызметі болып табылады. Әрине, бұл Қазақстанға да қатысты мәселе. Сондықтан мамандарды басқарудағы әдістемелік жолдарды білген жөн. Дамыған елдерде бұл мәселені зерттеуге үлкен көңіл бөлінеді.
Экономиканың өндірістік салалары халық шаруашылығының аса маңызды өнім өндіретін өрістері болып саналады. Қазіргі нарықтық экономика және қаржы-экономика дағдарысынан кейінгі кезеңде бұл өндіріс шаруашылықтарының дамуы мемлекеттің экономикасының жаһанданып, оның көтерілуіне үлкен әсерін тигізеді. Сондықтан да, шаруашылық салаларындағы еңбек ресурстарын басқару, оны ретке келтіру, нарық жағдайына бейімдеу өзекті мәселелердің негізгілерінің бірі болып есептелінеді.
Қазақстан Республикасы өзінің егемендігі мен тәуелсіздігін алғаннан кейінгі жүргізіліп жатқан өндірістердегі реформалар шаруашылық салаларының дамуына айтарлықтай әсерін тигізсе де, бұл кешендерде өндірістің өнімділігі дүниежүзіндегі экономикасы дамыған мемлекеттерге қарағанда әлде қайда төмен. Ол, әсіресе, экономиканың аса маңызды саласы ауыл шаруашылығында, бірнеше есеге төмен екендігін Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің 2010 жылғы 29-шы қаңтардағы Қазақстан халқына Жолдауында айрықша тоқталды.
Осыны ескере отырып, Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев: «Жаңа 10 жылдық - жаңа экономикалық өрлеу Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты бағдарламасында 2020 стратегиялық даму жоспарын ұсынды. Елбасы бұл Жолдауында - «жедел индустрияландыру және инфрақұрылымды дамыту есебінен экономиканы тұрақты өсуіне қол жеткізу» - деген мәселені атап өтті.
Осы мәселелерді іске асырудағы факторлардың бірі, еңбек ресурстарын басқару мен оны тиімді пайдалану, өндіріс шаруашылықтарында өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Атап айтқанда, өндірістік шаруашылықтардың өнімін көбейту арқылы мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ең алдымен өнім өндіруші еңбеккерлерге қатысты еңбек ресурстарын тиімді басқару. Сондықтан да, барлық өңірдегі өндірістік салаларында еңбек ресурстарының құрылымын, демографиялық жағдайын анықтай отырып, оларды тиімді пайдалану деңгейіне байланысты ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізу зерттеу тақырыбының өзектілігін анықтай түсті.
Өндіріс шаруашылықтарында еңбек ресурстарын реттеуде тиімді заңнамалық жолмен ұйымдастыру мен әлеуметтік-экономикалық механизмдерін, мемлекет тұрғындарының жұмыспен қамтылуын анықтау, бүгінгі күн талабына сай - негізгі мәселелердің бірі болып отыр және зерттеу тақырыбының өзектілігін айқындайды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Жұмабаев С.К. Еңбек рыногы экономикасы. Оқу құралы.-Алматы 2003ж-171б.
2. Маркс К., Энгельс Ф. Капитал. -Соч. Т.23. -184 с.
3. Кожикова А.Р. Еңбек рыногын қайта өндірудің анықтамасына әдіснамалық жақындаулар.- Вестник ПГУ,-2008-№1
4. Қазақстан Республикасының Еңбек Кодексі 2007 ж 15 мамырдағы № 251
5. Шеденов Ө.Қ., Байжомартов Ү.С., Жүнісов Б.А., Коллягин Б.И., Нысанбеков М.Ә. Жалпы экономикалық теория.- Алматы- Ақтөбе, 2002.- 365 б.
6. Мамыров Н.К. и др. Формирование рынка труда в малых и средних городах Казахстана: учебное пособие / -Алматы: Экономика,2000.-223с
7. Шеденов Ө.Қ., Байжомартов Ү.С., Жүнісов Б.А., Комягин Б.И., Жалпы экономикалық теория. –Ақтөбе,2004.
8. Человеческое развитие в Казахстане: материалы для учебного пособия.-Алматы, 2002.-247с
9. Бекмуханбетова У.Р. Устойчивое обеспечение качественного воспроизводства человеческих ресурсов страны // Механизм устойчивого развития и эффективного использования человеческих ресурсов Казахстан в условиях глобализации. Серия публикации. -Алматы, 2008. -249 с.
10. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Э. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы.– Алматы: Экономика, 2003. –253 б.
11. Социально-экономическое развитие регионов Казахстана. -2007. –С.5
12. Мельдаханова М.К. «Социально – экономические условия продуктивной занятости населения Казахстана». Трансформация экономики Казахстана / под ред. М.Б. Кенжегузина.- Алматы, 2002.- С.- 117.
13. Ядгаров Я.С.- История экономических учений: учебник для вузов.- 4-е переработ.и доп. – М.:ИНФРА–М, 2001.
14. Шеденов У.К., Ибраимова С.С., Мухамеджанова А.Г. Социальная политика и человеческий капитал РК: теория и практика. -Кызылорда, 2003.-17 с
15. Тәжібаев С.Д. Еңбек потенциалы-еңбектің саны мен сапасы // Халықаралық ғылыми-практикалық конференция.-Алматы : М.Тынышпаев атындағы ҚазККА , 2007.
16. Оразова Б. Еңбек ресурстарымен басқару мен халықты жұмыспен қамтудың өзекті мәселелері // Саясат.- 2006.- №1
17. Оразова Б. Рынок труда: теория вопроса // труд в Казахстане.- 2006.- №6
18. Мельдаханова М. Обеспечение конкурентоспособности Казахстана в сфере занятости и на рынке труда // Труд в Казахстане.- 2006.- №8
19. Қазақстан республикасының статистикалық мәліметері 2006-2010 ж.ж.
20. Еңбек ресурстарын қолдану механизмдерін жетілдіру // Қазақ ұлттық аграрлық университетінің хабаршысы-2008.-№3.-Б.58-62.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еңбек ресурстарын басқару мемлекеттің қандай жүйе бойынша дамып келе жатқандығына қарамастан, оның шешуші қызметі болып ... ... бұл ... да ... ... ... мамандарды басқарудағы әдістемелік жолдарды білген жөн. Дамыған елдерде бұл мәселені зерттеуге ... ... ... ... ... ... шаруашылығының аса маңызды өнім өндіретін өрістері болып саналады. Қазіргі нарықтық экономика және қаржы-экономика дағдарысынан кейінгі кезеңде бұл өндіріс шаруашылықтарының дамуы ... ... ... оның көтерілуіне үлкен әсерін тигізеді. Сондықтан да, шаруашылық салаларындағы ... ... ... оны ... ... ... жағдайына бейімдеу өзекті мәселелердің негізгілерінің бірі болып есептелінеді.
Қазақстан Республикасы өзінің егемендігі мен тәуелсіздігін ... ... ... жатқан өндірістердегі реформалар шаруашылық салаларының дамуына айтарлықтай әсерін тигізсе де, бұл кешендерде өндірістің өнімділігі дүниежүзіндегі экономикасы дамыған ... ... әлде ... ... Ол, ... ... аса ... саласы ауыл шаруашылығында, бірнеше есеге төмен екендігін Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің 2010 жылғы 29-шы қаңтардағы Қазақстан халқына Жолдауында айрықша ... ... ... ... ... ... атты бағдарламасында 2020 стратегиялық даму жоспарын ұсынды. Елбасы бұл Жолдауында - - деген мәселені атап өтті.
Осы мәселелерді іске ... ... ... ... ... ... мен оны тиімді пайдалану, өндіріс шаруашылықтарында өзекті ... бірі ... ... ... өндірістік шаруашылықтардың өнімін көбейту арқылы мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ең ... өнім ... ... ... еңбек ресурстарын тиімді басқару. Сондықтан да, барлық өңірдегі өндірістік салаларында еңбек ресурстарының құрылымын, демографиялық жағдайын анықтай отырып, оларды ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізу зерттеу тақырыбының өзектілігін анықтай түсті.
Өндіріс шаруашылықтарында ... ... ... ... заңнамалық жолмен ұйымдастыру мен әлеуметтік-экономикалық механизмдерін, мемлекет тұрғындарының жұмыспен қамтылуын анықтау, бүгінгі күн ... сай - ... ... бірі ... отыр және ... ... ... айқындайды.
Түбегейлі экономикалық реформалар жүргізудің табысты нәтижелері еңбек ресурстарының жағдайынан, олардың сапалық сипаттамаларынан: білім ... жеке ... ... ... және ... ... ... жүзеге асырумен тікелей байланысты.
Еңбек ресурстарының дамуының маңызды факторларының бірі болып тұрғындар көші-қоны табылады. Макроэкономикалық деңгейде көші-қон еңбек рыногының қызмет ... ... ... ... Оның ... мен ... ... мен салалардың сандық тұрғыдағы еңбек жарамдылығымен ғана емес, сонымен бірге, жеке қызметтердің әлеуметтік сапасымен де ... ... ... ... ... тиімді заңнамалық жолмен ұйымдастыру мен әлеуметтік-экономикалық механизмдерін, мемлекет ... ... ... анықтау, бүгінгі күн талабына сай - негізгі мәселелердің бірі ... отыр және ... ... өзектілігін айқындайды.
Дипломдық жұмыстың мақсаты - еліміздегі еңбек ресурстарының даму үдерісін талдау, оларды тиімді басқаруды ... және ... даму ... ... жүргізу, еңбек ресурстарын жетілдіру жолдарын анықтау болып табылады.
Жұмыстың міндеттері: Алға қойған мақсатқа сәйкес төмендегідей міндеттерді шешу қажеттігі ... , , ... ... ... ... аппаратын нақтылау;
* еңбек ресурстарының өсіп-өнуінің әдіснамалық негіздерін талдау;
* еңбек ресурстарының даму динамикасының кезеңдегі ерекшеліктері, ағымдағы бағыттардың теориялық ... ... ... ресурстарының сандық және сапалық белгілерін талдау;
* Қазақстан Республикасында еңбек ресурстарын пайдаланудың аймақтар бойынша қазіргі жағдайдағы ... баға ... ... еңбек ресурстарының дамуының бүгінгі жағдайын бағалау;
* еңбек ресурстарын жетілдіру жолдарына ... ... пәні - ... ... даму ... ... әлеуметтік-экономикалық қатынастар жиынтығы.
Зерттеу нысаны - Қазақстан Республикасындағы еңбек ... ... және ... ... ... және шет ... ... ғылыми мектептердің макроэкономика теориясы және еңбек қатынастары саласындағы ғылыми ... ... ... жұмыста Қазақстан Республикасы қаулылары, заңдары, Ел басының әр жылдағы ... ... ... және ... да ... ... пайдаланылады.
Негізгі теориялық тұжырымдарды анықтауда логикалық және тарихи тұтастық қағидасы, салыстырмалы ... ... ... ... және тағы басқа әдістер қолданылды. Мұнымен бірге зерттеудің әдіснамалық негізін сараптамалық ... ... және ... ... ... әдістері және зерттеу нәтижелерін графика тәсілдері құрады.
Дипломдық жұмыстың ғылыми ... ... ... ... ... ресурстарының әлеуетін көтерудегі аймақтардың ұйымдастырушылық басқару механизмдерін жетілдіру мен ... ... ... ... ... - ... ... нақтыланып, мемлекеттік қолдау іс-шараларын ұсыну негізінде тұжырымдалды.
Жұмыстың практикалық қажеттілігі. Дипломдық жұмыстың негізгі құрылымы үш мақсатқа бағытталған және ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық салаларда еңбек ресурстарын тиімді пайдалану, өндірістерде еңбек ресурстарын басқару тетіктерін реттеу, экономикалық-ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ұсынылған тәсілдер негізделген ғылыми ұсыныстар мен нәтижелер еңбек ресурстарын басқару механизмін жетілдіру бағдарламаларын және еңбек нарығының даму ... ... ... ... ... ... ... мақсатты бағдарламаларын әзірлеу және жүзеге асыру барысында қолданылуы мүмкін. Автор әзірлеп ұсынған негізгі теориялық қағидалары жоғарғы оқу орындарында , , ... ... ... ... ... ... ретінде Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігінің, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, басқа да министрліктер мен ведомствалардың мәліметтері мен ... ... ... ресурстарын мемлекеттік реттеуге қатысты ақпараттық материалдар қолданылады.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... үш бөлімнен және қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
Жұмыстың бірінші бөлімінде жалпы еңбек ресурстарына анықтама беріліп, ... ... ... ... ... тәсілдері көрсетіледі.
Екінші бөлімде Қазақстандағы еңбек ресурстарының кезеңдегі ерекшеліктеріне, аймақтар бойынша даму динамикасына талдау жасалынады.
Дипломдық жұмыстың үшінші бөлімінде ... ... ... ... ... ... ұсынылады.
1 ЕҢБЕК РЕСУРСТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Еңбек ресурстарының мәні, мазмұны қалыптасу ... ... ... - бұл тек қана жұмыс күшін сату және сатып алу емес, ол сандық және ... ... да, ... ресурстары мен жұмыс орындарының арасындағы теңдестік проблемаларын шешеді. Негізгі проблемалар - ... мен ... ... теңдестірілмеуінде.
Еңбек нарығы-бұл тауар болып табылатын еңбек ресурстарының нарығы бұлардың ... ... мен ... ... ... пен ... бір-біріне әсер етуімен белгіленеді. Кәсіпкерлер мен еңбекке қабілетті адамдар нарықтың агенттері, еңбек нарығында өзара қатынаста ... ... ... ... ... пен ... механизмі арқылы экономикалық агенттердің арасындағы бәсекелестіктің нәтижесінде ... ... ... ... және ... төлемі дәрежесі орнайтын экономикалық орта немесе болмыс болып табылады. Еңбек нарығының қызметтері қоғам өміріндегі еңбектің рөлімен белгіленеді, еңбек табыстың және ... ... өте ... ... ресурс болып табылады. Осыған сәйкес еңбек нарығы басты екі қызмет атқарады. Әлуметтік функцияға ... ... мен ... ... ... ... дәрежесінің қамтамасыз етілуі және жұмыскерлердің өндірістік қабілетінің тиісті дәрежеде ұдайы өндіруінің қамтамасыз ... ... ... экономикалық функциясына еңбекке рационалды тарту, оны бөлу, реттеу және ... ... ... ... ... ... функцияларын атқарады, олар бәсекелестік қабілеттің күшеюіне, тиімділігі жоғары еңбекке ынтаның өсуінге, ... ... ... ... т.б. мүмкіндік тудырады.
Еңбек нарығында бірнеше ерекшеліктер болады. Осында құратын элементтерге жұмысшы күшін иемденетін адамдар ... ... ... ... ... діни, саяси және т.б. адамдық қасиеттер тән болады. Осы ерекшеліктер ... ... ... ... белсенділік дәрежесіне елеулі әсер етеді және еңбек нарығына, оның болмысына ықпал етеді. Өндірістік ресурстардың барлық ... ... ... ... ... ... тіршілік әрекеттерінің формасы, оның өмірлік мақсаттары мен ... ... ... формасы. Еңбектің бағасы - ресурс бағасының жабайы бір түрі ғана емес, ол ... ... ... ... ... және оның отбасының аман-есендігінің бағасы, құны болып ... [1].
және ... ... ... осы күнге дейін бұл ұғымдарды біріңғай қарап, бір ғана түсінік ретінде пайдалану орын алған. Негізгі себеп - осы ... ... ... мен ... әлі де ... жете зерттелмеуінде. Бұлар әр түрлі ұғым.
К.Маркс жұмысшы күшінің қоғамдық өндіргіш күшінің бірінші және ең ... ... ... ... атап көрсеткен. Жұмысшы күші қатыспайынша қандай да бір материалдық және рухани игіліктерді ... ... алға ... ... емес. К.Маркс жұмысшы күші қоғамдық күштің элементі ретінде қандай да бір тарихи кезеңінде пайда болмағандығын ескертеді. Керісінше, қоғам ... ... ... ... ... ... тән құбылыс.
Енді бір жерде К.Маркс жұмысшы күшінің ерекше экономикалық формасы бар екендігін айтады. Ол демократияда ... ... ... ... ал ... ... ... жұмысшы күшінің өзі емес, оның қоғамдық-экономикалық формасы екендігін дәлелдейді. Сонымен жұмысшы күші ... жеке ... - ... ... белгілі бір формаға ие болады. Міне, осы форма экономикалық категория бола алады. Қорыта айтқанда ... күші мен оның ... - ... ... ... өте ... байланыста болғанымен, бір ғана түсінік емес. Белгілі бір нақтылы қоғамда жұмысшы күші ... ... ... ... және рухани игіліктерді өндіруге объективті мүмкіндік тудырады. Сөйтіп осы жағдайда жұмысшы күші ... ... ... ... формасына ие болады. Ол қоғамдық қатынастың сипатын айқын көрсете алады, өндіргіш күштің элементіне ... Осы ... ... ... ... - ... ... әлеуметтік - экономикалық формасы деп атаймыз. Бұл барлық ... ... тән ... ие болатын жалпылама экономикалық категория [2].
Жұмыс күші ... ... ... және ой ... осы ... ол ... және рухани игіліктерді өндіруде пайдаланады. Жұмыс күшінің нақтылы ... ... ... бағаланады, белгілі кәсіп жасауға жұмсалынған жұмыс істеу қабілеттері өмірге, тіршілікке қажет заттарға айырбасталынады.
Енді категориясының мазмұнын ... ... ... деген ұғымды жиырмасыншы жылдары алғаш пайдаланған академик С.Г.Струмилин. Кезінде белгілі себептермен ұмыт ... бұл ... ... ... ... ... ... ретінде зерттеле бастады. Бұл кезде экономистер жұмысшы күшінің ұдайы өндірісіндегі бұрын белгісіз болып келген экономикалық құбылыстардың бетін ашты, халықтар проблемасын ... ... ... ... қол ... Қазір еңбек ресурстарының ұдайы өндірісі жаңа типтегі бағытқа ие болды. Бұл еңбек ресурсын экономикалық категория ретінде қайта қарауды қажет ... ... ... ... жөнінде біркелкі түсінік жоқ. Бір топ зерттеушілер мен ... ... ... ... - бұларды қарама - қарсы қояды, енді бірі - мен ... ... ... күші - ... ... адамның игіліктерді өндіретін қасиеті. Адам - еңбек ресурстарының негізгі элементі, яғни сандық бейнесі. Еңбек ресурстары - ... ... ... ... ... еңбекшілердің жйынтығы. Сонымен еңбекке қабілетті адамдардың қоғамдық өндірісте жұмыс істейтін және резервте тұрған бөліктері еңбек ресурстары түсінігін береді. ... ... ... ... қарым-қатынасты бейнелейді. Демек, әрбір қоғамдағы еңбек ресурстарын өндіру, бөлу және пайдалану процесін жан-жақты көрсетеді.
Еңбек ресурстары дегеніміз - ... ... ... ... ... қабілетті мүшелері, елдің экономикалық және әлеуметтік дамуының маңызды факторы. Оған ... ... ... халық - жұмыс күші, халықтық ... мен ... ... үшін жұмыс күшін ұсынуды қамтамасыз ететін бөлігі. Оған халық шаруашылығында ... ... және ... ... ... ... емес ... - халықтың дәл осы уақытта қоғамдық өндірісте жұмыс істемейтін еңбекке жарамды бөлігі.
Жұмыссыздық деп- халықтың жеке және ... ... ... және ... әкелетін қоғамдық-пайдалы іс-әрекеті түсініледі.
Жұмыссыздықты сипаттайтын негізгі көрсеткіштер: жұмыссыздық деңгейі, жұмыссыздықтың табиғи деңгейі, жұмыспен қамту қызметі ... ... ... ... тағайындалған жұмыссыздардың саны.
Экономикалық тұрғыдан белсенді халықты жұмыспен қамтылған немесе жұмыссыз 15 пен 72 жас аралығындағы тұлғалар құрайды. Осылайша, экономикалық ... ... ... ... мен ... жиынтығы ретінде анықталады [3].
Еңбек ресурстарына қандай жастағы адамдар жатады, жоғары және ... жас ... ... Біздің елімізде еңбек ресурстарына келіп қосылудың төменгі жас шегі экономикалық және әлеуметтік дамуға байланысты өзгерісте болды. Ол бірінші бесжылдықта - 14 жас, ... ... ... - 16, ... Ұлы Отан ... және соғыстан кейінгі кезеңде - 14 жас болды. Ал қазіргі кезде - 16 жас. Бұндай жас шегі ... - 16, ... - 15, ... Швеция мен Италияда - 14 ... ... ... ... да шек ... ... ... әйелдер үшін мұндай жас шегі - 58, еркектер үшін - 63 . ... - 62 және 65 жас. ... ... мемлекеттерде әйелдер және еркектер үшін бірдей жас мөлшері белгіленген. Ирландия мен Норвегияда - 70, ... - 65 ... ... жас жағынан осылай шектелуі нақтылы қоғамдық құрылысытың сипатына және даму кезеңдеріндегі саяси және әлеуметтік - экономикалық міндеттерге ... ... ... ... асып ... ... ... және жоғарғы жас шегіне тың көзқарасты, жаңаша ойлауды ұсынды. Бұл жерде жастардың жан - жақты физиологиялық, әлеуметтік, ... өсуі ерте ... ал ... жас ... ... әлі де болса тың, қартаю шегіне жетпегендігін ескеру қажет. Олай болса жоғарғы жас шегін ұзарту жөнінде айтқымыз келеді. Бұған адамдардың өз ... мен ... және ... жағдайлар куә бола алады.
Елімізде осы айтылған жас мөлшеріндегі адамдардан басқа, пенсия жасындағы және 16 жастан төмен жас өспірімдер ... ... ... процесінде жұмыс істесе олар еңбек ресурстары қатарына жатады. Ал, жұмыс істемейтіндері І және ІІ ... ... және ... мүгедектері, әскери міндетін өтеп жүрген жастар, көп балалы аналар ... ... ... ... Үй және үй ... ... шаруашылықтарда ғана жұмыс істейтін адамдар жөнінде де осыны айтуға болады. Сонымен еліміздегі халық құрамы үш ... ... ... ... ... ... ... бастап 16 жасқа дейінгілер. Бұл еңбекке әлі араласа қоймағандар. ... топ 16-25 және 25-54 ... ... ... ... 65 ... асқан - яғни зейнеткерлер. Аталған топтар ... ... ... қоса 16 ... ... ... ... жұмыс істейтіндердің саны өте аз. Жұмысқа рұқсат етілген жастар күніне төрт сағат жұмыс істейді, оларға 30 күн ... ... ... зиян ... ... түрін істеуге тиым салынады [4]. Сөз болып отырған экономикалық категорияларды ... ... үшін ... ... жөн. Қоғамдық игіліктерді шығаруды өндіріс процесі деп атаймыз. Өндіріс процесі ... өмір ... ... дамыту үшін әрдайым тоқтаусыз, қайталанып отыруы шарт. Өндірістің тоқтаусыз әрдайым қайталанып ... ... ... - деп ... Оның үш түрі бар: ... ... ... қоғамдық қарым-қатынас және жұмысшы күшінің ұдайы өндірістері.
Жұмысшы күшінің ұдайы өндірісі жоспарлы түрде еңбек ресурстарын өндіру, бөлу және пайдалану ... ... Оның ... және даму заңдылықтары нақтылы қоғамдық қарым-қатынасқа байланысты әр түрлі болып келеді.
Жұмысшы күшінің ұдайы өндірісінің экономикалық ... нені ... ... Бұл жөнінде әртүрлі тіпті қарама қайшы пікірлер бар. Бір топ ... бұл ... ... мазмұнынан еңбек ресурстарын халық шаруашылық саласы және территория бойынша бөлуді, ал екінші бір топатағылар оларды пайдалану процесін алып ... ... ... ... күшінің ұдайы өндіріс процесінің экономикалық мазмұнын едәуір кемітеді [5].
Еңбек ресурстарының ұдайы ... ... ... ... ... заңдарын білу. Демек, еңбек ресурстарының күрделі мәселелері экономикалық заңдарды дұрыс пайдалану арқылы жүзеге асады. Іс жүзінде еңбек ресурстарын жоспарлы ... ... ... ... зор. ... ... ... қажетті мөлшерін, жаңа халық шаруашылық саласын немесе жаңадан іске қосылған кәсіпорындарды ... ... ... ету, ... ... құрамы мен мамандық дәрежесін ғылыми-техникалық прогрестің талабына сай реттеп ... ... ... ... ... және оның ... сан алуан өзгерістердің алдын ала біліп отыру және т.б. ... ... даму ... ... ... ... байланысты. Айтылғанға қоса сөз болып отырған экономикалық заң еңбек ресурстары ұдайы өндірісін жоспарлы түрде ретке келтіріп отырады. Атап ... ... ... ... ... алмастыру, даярлау және өндіріске жаңа адамдарды әкеліп қосу, кадрлардың мамандық дәрежесін ... ... ... қамтамасыз ету, олардың нақтылы өзгеріп отырған жағдайларға байланысты халық шаруашылық салалары, территория мен экономикалық аудандар сұранысы бойынша белгілі пропорцияда өте ... ... ... ... ... ... ... - халық. Ол саяси, әлеуметтік-экономикалық, ұлттық, құқықтық, отбасылық және т.б. қарым-қатынаста ... ... ... дамуын және құрамындағы өзгерістерді қоғамдық қатынастан жеке дара бөліп алуға болмайды.
Біріншіден, халық ... ... ... және ... ... - өмірді жалғастырушы ретінде қаралуға тиіс. Сонымен ... ... ... табиғи негізі ретінде қарап, оның дамуына және құрамына талдау жасау керек. Халық құрамына - олардың территориялық қоныстануы және ... ... табы мен ... ... ... ... мен жасы және т.б. ... жатады.
Халықтың дамуына әсер ететін жағдайлар мен факторлар көп. Негізгілері: қоғамдық формациялардың сипаты, саясат, білім мен медицина, әлеуметтік және экономикалық даму ... ... ... ... әлеуметтік саясат, қоршаған табиғат пен ауа-райы жағдайлары.
Еңбек ресурстарын қалыптастырып және дамытудың негізгі жағдайларының бірі - ... ... ... және өсу ... ... табиғи өсіміне тікелей байланысты. Осы күрделі демографиялық процесс үш көрсеткіштен тұрады. ... ... ... ... өлім және ... өсім дәрежесі. Көрсеткіштер қоғамдық қарым-қатынастың сипатына байланысты.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... адам фактрының ролі мен беделін дұрыс бағалауды қажет етеді. Еңбек ... аса ... көп ... проблема. Сондықтан комплексті зерттеуді қажет етеді. Еңбек ресурсы экономикасы - қоғамдық - ... ... ... құрамдас бөлігі. Қоғамдық өндірісті ұйымдастырып, материалдық және рухани байлықты өндіріп, қоғамдық дамытудың алғы шарты - еңбек құралдары мен ... күші ... ... ... ... ... ... факторлардың күші үлкен дәрежеге ие болады. Еңбекті ұйымдастыруда моральдық факторлар мен коллектив ахуалы, әлеуметтік әділеттілік, демократияның жаңа қыры ... де ... ... болады.
+ Еңбек ресурстарының құрылымы және өсіп-өнуін зерттеудің әдіснамалық негіздері
Қазақстанның Еңбек Кодексінде: деп анықтама берілген. Еңбек ресурстарының ресми ... шегі ... ... 63 ... ... ... 16-дан 58 жас аралығы) олардың санын анықтауға мүмкіндік береді. Экономикалық категория ... ... күші ... биологиялық формасы емес, олардың әлеуметтік-экономикалық құрылымы мен осы құрылымның қалыптасу, бөлу және ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын жетілдіру жүйесі, іс жүзінде, еңбек ресурстары категориясының мазмұнын, оның ... ... және ... да ... ... ... ... етеді. Экономикалық категория ретінде жұмыс күшінің және ... ... ... ... және сапалық белгілері бар. Сондықтан елдің еңбек ресурстарының өсіп-өнуі ... мен ... ... ... ... ... ... түрде зерттеледі.
Аймақтың еңбек әлеуеті - ғылыми-техникалық прогрестің бағыттарына сәйкес жалпы білімділік және кәсіби-біліктілік дайындыққа ие ... ... ... ... ... [7]. ... өндіріске қатыспайтын, бірақ тұрғындардың еңбекке қабілетті және еңбек әлеуетінің бір бөлігін құрайтын (оқушылар, әскери ... үй ... ... ... еңбек қоры болып саналады. Өндірістің технологиялық деңгейі мен жұмыс орындарының техникалық шектері жоғары болған сайын елдің еңбек әлеуетінің сапалық ... ... және ... өнімділігі жоғары болады.
Еңбек ресурстары өндіргіш күштерді аймақтық орналастыру факторларының бірі. Өндіргіш күштерді ұтымды орналастыру - ... орны мен ... тұру ... ... ... етеді, яғни еңбек ресурстарының саны мен сапасы арасындағы теңсіздікті жою. ... ... ... ... ... есебі: нақты еңбек ресурстарын қолдану мен материалдық ... пен ... ... салаларында қызмет етуге басқа аймақтардан тұрғындар тартуға қатысты шығындарды ескереді.
Өзінің тар мағынасында өсіп-өну адамның еңбек ... мен оның ... және ... ... ... ... ... және онан әрі дамуын білдіреді. Екінші жағынан, ... ұғым адам мен ... ... ... қалыптасу жүйесін ғана емес, сонымен қатар, адам-қызметкердің өзін-өзі дамытуын жүзеге асыратын қоғамдағы барлық қатынастардың жиынтығын да қамтиды. Яғни, қоғамдық өндіріс ... ... ролі ... ... ... ... ... күшінің өсіп-өнуі қоғамның, жеке, өндірістің адами факторының негізгі өндіргіш күші;
* жұмыс күшінің қызмет атқаруының қоғамдық-экономикалық формасы, яғни ... ... ... субъектісі ретінде қарастырылуы;
* адамның өзін-өзі жүзеге асыруындағы әлеуметтік мүмкіндіктерін анықтаушы және ... мен жеке ... ... ... шарттардың ұдайы өндірілу жүйесі;
* ұдайы өндірістің ізгіліктендірілуі, адамның қызметкер және жеке тұлға ретінде даму деңгейлерінің қарастырылуы.
Қоғамдық ... ... ... адамның ролі біржақты, тұрақты емес, ол қоғамның саяси-әлеуметтік құрылымының ерекшеліктеріне байланысты және ... ... ... ... дамып отырады [8].
Адамның барлық мүмкіндіктері және қабілеттерімен (табиғи, интеллектуалды, әлеуметтік) бірге өндіріс субъектісі ретінде талдануы И.С.Маслованың, О.В.Скаржинскийдің, А.Я.Котлярдың еңбектерінде ... ... ... ... мазмұнға саяды, яғни: . Біздің түсінігімізде .
Еңбек ресурстарының өсіп-өнуі үдерісін зерттеудің негізгі әдіснамалық ... ... ...
Ең алдымен, бұл үдерістің жалпыға ортақтығы мен объективті қажеттілігін ескеру қажет. Еңбек ресурстарының өсіп-өнуі кез-келген ... ... ... ... ... жүйе модельдері мен экономикалық даму деңгейлеріне қарамастан материалдық игіліктер мен қызметтерді өндіру үдерісін ... ... ... ... болып табылады. Мұнда жүйелілік қағидасының маңызы аса зор. Жұмыс күшінің өсіп-өнуін өндіру, бөлу, айырбас сатыларының әрқайсысында жеке ... ... Бұл ... ... жүйе ... ... ... кезеңдегі еңбек ресурстарының өсіп-өну ерекшеліктерін анықтап, оларды жеке талдауға ... ... ... ... ... ... ... деңгейлердегі субъективті жақтарын да бағаламауға болмайды. Өсіп-өну үдерісіне әсер ... ... ... ... бір демографиялық және көші-қон саясатын жасақтап, іске асырушы мемлекет және оның органдары, еңбек ресурстарының қайта бөлінуі мен қолданылуына әсер ететін, ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен бірлестіктер (фирмалар, ауылшаруашылық кәсіпорындары және т.б.) және басқа да шаруашылық субъектілерін жатқызуға болады. Олар тек ... ... ... ... ... ... ... және рухани игіліктердің саны мен сапасын анықтап қоймайды, сондай-ақ, халықтың табиғи өсім (кему) ... яғни ... ... ... саны мен ... да тікелей әсерін тигізеді.
Біздің ойымызша, еңбек ресурстарының өсіп-өну үдерісін екі негізде қарастыруға болады. Бір ... өз ... ... мен ... шығындаған адам келесі еңбек функцияларын орындау үшін оны қайта қалпына келтіру керек. Сонымен бірге, ол өз ... ... ... ... жаңа қырларын меңгеріп отыруы тиіс, яғни өзінің еңбек әлеуетінің сапасын үздіксіз арттыруы қажет. ... ... ... ресурстарының өсіп-өну мәселесі өндіріске жаңа қызметкерлерді, қоғамдық өндірісті онан әрі дамыту үшін қажетті біліктілігі бар келешек ... ... ... ... ...
Капиталдың шоғырлануы кезінде, өндірістің автоматтандырылуы жағдайында жұмыспен қамтылғандар саны азайып келеді, алайда, еңбек әлеуетінің сапасына қатысты ... ... ... ... ақыл-ой және ағза денсаулығына, арта түсуде. Кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... бөлінуі жүргізілуде.
Жоғарыда аталғандарды саралай отырып, біз өз көзқарасымызды білдіреміз, яғни: .
Аталған анықтама бойынша өсіп-өну үдерісін оның әртүрлі даму сатылары бойынша ... ... ... ... ... қайта бөлінуі
Еңбек ресурстарының қолданылуы
Сурет 1 - Еңбек ресурстарының өсіп-өну сатылары [9]
Еңбек ... ... - бұл ... ... ... Оның ... ... экономикалық даму деңгейі, урбанизация деңгейі, нақты халықтың дәстүрлері мен ... ... ... ерекшеліктер, тұрмыс жағдайы сияқты түрлі факторлар арқылы анықталатын халықтың табиғи қозғалысы жатыр.
Біздің пікірімізше, қоғам даму өзінің сатысы ... ... ... оған ... және ... ... жұмыспен қамтылу деңгейі сияқты әлеуметтік-экономикалық факторлардың әсері арта түседі.
Рыноктық қатынастар мамандарды дайындау мен қайта даярлау, олардың дағдыларын жан-жақты жетілдіру, еңбек ... ... ... жаңа ... ... етеді. Мұндай жағдайда өсіп-өнудің екінші сатысы болып саналатын - еңбек ресурстарының қайта бөлінуі аса ... ... ие ... ... ... ... қайта бөлінуі - бұл қоғамдық өндірістегі қызметкерлердің қайта бөліну үдерісі, қызметкердің жұмыс орны ... ... ... өз ... мен ... жүзеге асыруы. Еңбек ресурстарының қайта бөлінуі өзінің сипаты мен ... ... ... бірнеше формада жүзеге асуы мүмкін.
Аталмыш үдерістің жекелеген кәсіпорын және ... ... ... ... қажеттілігі К.Маркс жасақтаған ауыспалы еңбек заңының мазмұнында талданған. , - деп жазады К.Маркс. Мұндай үдерістің қозғаушы күші қоғамның, оның жекелеген ... ... ... шаруашылық субъектілерінің экономикалық қажеттіліктері мен мүдделері болып табылады.
Еңбек ... ... ... түсуі сұраныс пен ұсыныс заңдарына бағынатын еңбек ... ... етуі ... іске ... ... ... ... тек қана еңбек ресурстарының ұтымды қайта бөлінуіне ғана ... ... ... ... ... ... мен ... әлеуетінің барынша жүзеге асырылуына да байланысты. Еңбек ресурстарының қолданылуы - олардың өсіп-өну үдерісінің құрамдас бөлігі. Еңбек ... ... ... ... факторларға байланысты: экономикалық, әлеуметтік, материалды-техникалық, психологиялық және т.б. Тиімділік көрсеткіші еңбек өнімділігінің деңгейі және ... ... ... өнім ... ... ... ісін ашу, фермерлік шаруашылықтарды ұйымдастыру және т.б. жағдайлар қызметкердің өз еңбек әлеуетінің сапасын арттыруға ынталандырады, ... ... ... ... жаңа өндірістерді құруға ықпал етеді. Рыноктық механизмдер кәсіпқойлықтың артуын және әрбір қызметкердің еңбек әлеуетін толық жүзеге ... ... ... ... ... ынталандырады [10].
Дегенмен, біздің ойымызша, тек рыноктық механизм ғана еңбек ресурстарының өсіп-өнуін барлық сатыларда тиімді реттеп ... деп ... ... Ұдайы өндіріс үдерісі субъект ретінде еңбек ресурстарын қалыптастыруды, бөлуді және қайта бөлуді, қолдануды реттеуде мемлекет пен оның ұйымдарының ... ... ... Оның ... - халықтың табиғи қозғалысына: туудың артуы, өлімнің азаюы, өмір сүру жасының ұзаруы сияқты еңбек ресурстарының өсіп-өнуінің негізі ... ... ... ... әсер ете ... ... ... саясат жүргізуде.
Біздің пікірімізше, демографиялық саясаттың тиімді формасы - ... ... яғни ... ... шешу үшін ... мүддесі мен аймақ, ұжым, отбасы және жеке тұлға мүдделерін үйлестіре отырып, халық санын ұлғайтуға арналған кешенді бағдарламалар ... ... ... ... ... өндіру мен еңбек ресурстарының өсіп-өнуі арасындағы екі ... ... кері ... жүзеге асыра отырып, әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламаларының құрамдас бөлімі болуы тиіс. Әсіресе, білім беру саласында, қазіргі заманғы ... ... сай ... ... ... және ... даярлау ісінде, сонымен бірге, еңбек ресурстарын қолдану тиімділігін арттыруға, ... ... ... ... іске асырылуына ықпал ететін тетіктерді жасақтауда мемлекеттің ролі аса зор екендігі мәлім.
Еңбек ресурстарының аймақтық-салалық құрылымы келесі ... ... ... ... ... аймақтық-салалық құрылымымен;
* жұмыс орындарының аймақтық-салалық үйлесімділігімен;
* еңбекке қабілетті ... ... және ... ... дәрежесімен;
* аймақтың еңбекке қабілетті тұрғындарының демографиялық параметрлерімен.
Мұндай өзара байланысты жайттар кез-келген аймақтық құрылымның еңбек ... ... ... ... Ал ... жиынтығы аймақтың еңбек әлеуетін қалыптастырады.
Қоғамдық өндірістік жүйенің құрамдас элементтерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... өтеді.
Осыған орай, еңбек ресурстарының өсіп-өну үдерісінің басты мәселелерін шешу үшін:
* еңбек ресурстарының экономика салалары бойынша аймақтық аспектіде бөлінуінің ... ... ... ... ... ... ... өндіріс деңгейі мен құрылымына сәйкес келу дәрежесін анықтау;
* еңбек ресурстарының пайдаланылу тиімділігін анықтау және өсіп-өнудің нақты осы сатысының аймақтық ерекшеліктерін ... ... ... даярлаудың және жастардың жұмысқа орналасуының қалыптасқан жүйесіне талдау жүргізу;
* еңбек ресурстарының жұмыспен қамтамасыз етудегі өзекті мәселелерді зерттеу;
* еңбек ресурстарының ... және ... ... ... ... бағытталған іс-шараларды жүзеге асыру;
- жұмыспен қамту және үй шаруашылығын жүргізетін ... ... ... әсер етуші экономикалық және әлеуметтік факторларды анықтау қажеттілігі айқындалады [11].
Отандық ғылыми әдебиеттерде еңбек ресурстарының өсіп-өну көрсеткіштерінің нақты жүйесі жасақталмағандығын айта ... жөн. Осы ... ... ресурстарының өсіп-өнуінің жекелеген элементтерін сипаттаудың бірқатар көрсеткіштері бар екендігін ескеру ... ... ... ... ... ... әлі де толық қалыптаспаған.
Сонымен бірге, рыноктық қатынастардың қалыптасуы мен ғылыми-техникалық прогрестің дамуы бұрынғы бар ... ... ... ... ... қажеттілігін айқындап отыр.
Осындай жағдайдан туындаған мәселелер мен еліміздегі еңбек ... ... онан әрі ... ... ... ... көрсеткіштер жүйесін екі бөлімде қарастыруды ұсынамыз:
* Еңбек ресурстарының өсіп-өнуінің ... ... ... ... ... әсер етуші факторлар көрсеткіштері.
Енді оларға тоқталып өтейік.
* Еңбек ресурстарының өсіп-өнуінің нақты көрсеткіштері:
* сандық көрсеткіштер: халықтың жыныс ... ... ... жұмыспен қамтылған халық саны (жалпы қоғамдағы, саладағы, аймақтағы, кәсіпорындағы); еңбекке жарамды жастағы халықтың ішіндегі жұмыспен қамтылғандар ... ... емес ... күні бойынша еңбек ететіндер саны; жоғарғы табысты тұрғындардың 10%-ы мен төменгі ... ... 10%-ы ... ... ... коэффицент;
* сапалық көрсеткіштер: еңбек ресурстарының білім деңгейі бойынша құрылымы мен ... ... ... ... ... ... құрылымы мен саны; жұмыспен қамтылғандардың қызмет түрі бойынша құрылым мен саны; орындайтын қызметіне білім деңгейі, мамандығы және ... ... ... ... ... жалпы және мамандығы бойынша жұмыс өтілінің құрылымы мен ... ... ... ... әсер етуші факторлар көрсеткіштері:
* демографиялық факторлар: барлық тұрғындар саны; халықтың жалпы өсімі; туылғандар мен қайтыс болғандар саны; халықтың табиғи өсімі; ... жас ... ... ... ... ... өмір сүру ... ұзақтығы; жанұялар саны мен көлемі; некелесу мен ажырасу сандары және олардың коэффициенттері;
* денсаулық ... ... 10 000 ... ... барлық сала бойынша дәрігерлердің саны, 10 000 тұрғынға шаққандағы орта буынды медициналық қызметкерлер саны; аурухана және амбулаторлық-емханалық ... ... 100 ... шаққандағы уақытша жұмысқа жарамсыздық жағдайларының саны, 10 000 тұрғынға шаққандағы жұқпалы, жүрек-қан ... және т.б. ... ... ... ... қорғауға бөлінетін шығындар; мемлекеттік бюджеттің денсаулық сақтауға бөлген шығындары;
* тұрғындар табысының көрсеткіштері: ұлттық табыс, оның ішінде жан ... ... ... ... ... және нақты ақшалай табыстары (жан басына шаққандағы); тұрғындардың ақшалай табыстарының құрылымы (жалдамалы қызметкерлердің жалақысы, ... ... ... ... ... түсетін табыстар, кәсіпкерлік қызмет табыстары және т.б); Джинни индексі; ақшалай табыстардың аймақтық дифференцияциясы, ең төменгі күн ... ... ... ... тұрғындар саны; жалақының салааралық теңсіздігі; жалақының аймақтық теңсіздігі; жалақының сатып алу қабілеті;
* өндіріс деңгейі мен кәсіпкерлік қызметтің басқа да түрлері ... ... ... ішкі өнім (жан басына шаққандағы); жалпы ішкі өнімнің құрылымы; негізгі өндірісітік қорлар;
* инвестициялық қызмет пен ғылыми-техникалық прогрес көрсеткіштері: негізгі ... ... ... ... ... өндіріс саласына инвестиция көлемі; қызмет көрсету саласына инвестиция көлемі (оның ішінде білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, спорт және т.б.); ғылымға ... ... ... ... ... ... анықтаушы көрсеткіштер; ғылыми мекемелер саны; ғылыми қызметкерлер саны; ғылыми-өндірістік бірлестіктер ... ... ... жаңалықтардың өндірісте қолданылуы; жаңа техника мен технологияны ендірудің экономикалық тиімділік көрсеткіштері (ендіруге жұмсалған нақты шығындар, табыстың өсімі, шығындардың қайтарылу мерзімі және ... ... ... ... ... мен ... даярлауын қамтамасыз ететін көрсеткіштер жүйесі: мектепке дейінгі мекемелер саны; орта білім беретін мектептер саны; орта ... және ... ... ... оқу ... саны; орта мектептердегі оқушылар саны; 1000 адамға шаққандағы жоғарғы және орта арнаулы оқу ... ... ... 1000 ... ... ... мен орта ... оқу орындарын бітіруші түлектер саны; кәсіпорындарда, мекемелерде, ұйымдарда ... ... мен ... ... ... ... ресурстарын қолдану көрсеткіштері: еңбек өнімділігінің орташа жылдық көрсеткіштері; аймақтық және салалық бөлініс бойынша ... ... мен ... ... ... ... ... қорының қолданылуы, әкімшілік шешімі бойынша мәжбүрлі демалыстағы қызметкерлер саны; әкімшілік демалыстарға байланысты пайдаланылмаған жұмыс уақытының 1 қызметкерге шаққандағы мөлшері; бос ... ... мен ... ... ... арақатынасы.
Көрсеткіштердің мұндай жүйесі туралы жалпылама айтқанда, олардың статистика мен динамикада да ... ... ... ... жөн. Бұл ... ... өлшемдері және олардың үлесін қолдану еңбек ресурстарының іс жүзіндегі деңгейін талдауға және бағалауға мүмкіндік береді, ал көрсеткіштер индекстері ... бұл ... ... ... ... даму ... мен ... анықтауға мүмкіндік туады [12].
Экономиканың рыноктық қатынастарға көшуіне орай көптеген түсініктердің жаңаша сипаттағы мазмұны да қалыптаса бастады. Атап ... шет ... ... ... ұғым жоқ. Оған ... ... ... сәйкес келеді. Сондықтан, еңбек ресурстарының өсіп-өнуін дамыту ... ... ... ең ... ХХ ... 50-60-жылдарында қалыптаса бастаған адами капитал теориясына сүйенеміз. Бұл теорияның авторлары ретінде Т.Шульц, Г.Беккер, Г.Джонсон, Дж.Минцер, М.Блауг және т.б. ... атап ... ... ... ... ... капитал теориясы тұрақты емес, ол үнемі дамып және жетілдіріліп отырады. Осы теорияның негізінде рыноктық экономикадағы адам жөніндегі ... ... ...
Р.Макконелл және С.Л.Брю адами капитал инвестицияларын үшке бөледi:
* бiлiмге ... - ... және ... ... және бейресми бiлiм, жұмыс орнында т.б.
* денсаулық сақтау шығындарының ... зор. ... ... ауру ... ... ... және ... жағдайын жақсартуға шығындар салдары - жұмысшылар өмiрiн ұзарту.
* ... ... - ... ... ... ... ... жоғары орындарға көшуге көмектеседi.
Өндiрiске бiлiм беру және даярлау адамның бiлiм ... ... ... ... ауру және ... азайтып, қызмет iстеу мерзiмiн ұзартады. Көші-қон және ақпарат iздеу жұмыс күшiнiң жалақысы жоғары аудандарға ауысуына ықпал ... ... ... және бағып-күту келесi ұрпақта адами капиталдың жаңғыртуын қамтамасыз етедi. ... ... ... ... ... ... инвестициялардың маңызы зор. Адам сонымен бiрге өзiнiң тамаққа, киiмге, тұрғын үйге қажетiн қанағаттандыруы тиiс, бұлар да ... ... ... ... адам бүкiл өмiрiнде сан-алуан шығындар жұмсайды, оларды негізгі екi түрге бөлуге болады: ... - ... ... ... ... ететiн таза шығындар (тамақ, киiм, тұрғын үй, көлiк қызметтерi т.б.). Мұнда адамның өзiнiң қабiлетi өзгерiссiз қалады. Екiншi - ... дене және ой ... ... және ... ... Бұл ... бiлiмiне, денсаулығына және мәдениетiне жұмсалатын шығындар.
Адами капитал теориясы еңбек ресурстарына салымның жоғары тиiмдiлiгiнен туындайды. Оның ... ... ... ... тұрады. Бір жағынан, қызметкер қосымша табыс түрiнде дереу қайтарым беретiн және келешекте жалақысының өсуiн қамтамасыз ететiн бiлiм арасында ... ... ... ... ... басым. Екiншiден, адами капиталдың елеулi бөлiгi еңбек үдерісі барысында тәжiрибе ... ... ... ... белсендiлiктi әрдайым алдын-ала анықтау мүмкiн емес. Бұл адами капиталға инвестиция салу ... ... ...
Адами капитал инвестициялары - бұл қызметкердің бiлiктiлiгiн, қабiлетiн, демек, еңбек өнiмдiлiгiн арттыратын әрекет. Инвестициялар адами ... ... ... ... инвестициялау - адами капитал өндiрiсiнiң аса маңызды ... ... ... ... - бұл ... ... ... сипаттарының бірі. Адами капитал моделі ерікті қозғалысты қысқа мерзімді шығындардың ұзақ мерзімді табыс табуына қатысты инвестициялар ретінде қарастырылады. Егер қозғалысқа ... ... ... ... және ... ... артық болса, онда жұмыс орнын немесе мекен-жайын ауыстыру тиімді болып саналады. Ал егер дисконтталған ағым ... ... ... онда адамдар мұндай іс-әрекеттерге бармайды. Адамдардың басым көпшілігі көшіп-қону туралы шешімді экономикалық себептерге байланысты қабылдайды. Демек, көші-қон үшін адами капитал ... ... ... ... ... Адами капиталдың қозғалысы көпмазмұнды түсінік болып табылады, оның құрамына кәсіби қозғалыс, салааралық қозғалыс және ... ... ... ... және халықаралық қозғалыс та енеді.
Адами капиталдың салааралық қозғалысы капиталдың бір саладан екінші салаға құйылуы нәтижесінде пайда болады. Оған:
* ғылыми-техникалық прогресс;
* ... ... ... ... ... ... капитал сипатының сапасын жетілдіру;
* ынталандыру механизмі;
* әлеуметтік және ... ... ... ...
Қызметкерлердің фирма шеңберіндегі қозғалысы олардың өз қалаулары бойынша (жоғарғы жалақы алу, білімін жетілдіру, мамандығын өзгертуге ұмтылыс) және әкімшіліктің ... ... ... үдеріс фирма қызметшілері арқылы алдын-ала жоспарланады және оның мақсаты ... ... ... ету ... ... ... табылады.
Адами капиталдың аумақтық қозғалысы бір елдің көлеміндегі капиталдың кеңістіктік қозғалысымен тығыз байланысты. Ол келесі себептерге қатысты қалыптасады:
* ғылыми-техникалық прогресс және оның ... ... ... өндірістің орналасуының аумақтық өзгерістері нәтижесінде;
* өндірістің бірнеше түрлерін шоғырландырған жаңа экономикалық аймақтардың пайда болуымен.
Аумақтық қозғалысқа рынок ... атап ... ... ... ... әсерін тигізеді. Рыноктағы адами капиталдың тапшылығы немесе артықшылығы оның осы ... ... ... ... аймаққа қарай ағылуына себеп болады. Адами капиталдың аумақтық қозғалысы еңбек рыногындағы жағдайды ... ... ... ... алдын-алуға мүмкіндік жасайды. Ал бұл өз кезегінде, еңбек рыногының, көлік қатынастарының, ақпараттық байланыстардың тиімді қызмет ... ... ... Мемлекет әртүрлі себептерге байланысты ауыр экономикалық жағдайларға кезіккен қызметкерлердің бір ... ... бар ... ... ... ... жасауы қажет, атап айтқанда, оларға салықтық жеңілдіктер жасалуы және тікелей дотациялар мен субсидиялар берілуі тиіс.
Адами капиталдың халықаралық қозғалысы ... жер ... орын ... ... Оның ... болуының негізгі себептері аумақтық қозғалыс себептерімен мазмұндас. Сонымен бірге, халықаралық қозғалыстың қалыптасуына халықаралық еңбек бөлінісі үдерістері, жекелеген елдердің экономикалық ... ... және т.б. ... ... ... ... сыртқа шығарылуы (экспорты) қазіргі әлемдік экономиканың басты белгілерінің бірі. Адами капиталды сыртқа шығарушы және сырттан ... ... үшін ... ... ... ... ел үшін бұл ең алдымен, еңбек рыногында қалыптасқан теңсіздіктерді реттеуге мүмкіндік берсе, екіншіден, қызметкерлердің шет ... ... ... ... ... елге валюта түсіруге себін тигізеді [14].
Дегенмен, адами капиталдың сыртқа шығарылуының бірқатар ... ... ... Ең ... ел біршама мөлшердегі қаржы жұмсалған адами капиталдың бір бөлігінен айырылады. Соның нәтижесінде экономикалық өсудің маңызды көзін жоғалтады және ... ... ... ... ... зиян ... Елдің ғылыми-техникалық әлеуеті бұзылады және оның сапалық көрсеткіштері нашарлайды. Адами ... ... тыс ... шығарылуы экономикалық дағдарыстың бір факторы болып табылады, экономикалық стагнацияға алып келеді.
1.3 ... ... ... ... ... ... ... дамуының қазіргі заманғы деңгейі барлық деңгейлерде басқарудың әкімшілік әдістерінен экономикалық әдістеріне өтуімен сипатталады. Экономикалық ... ... ... ... және ... әлеуметтік қорғауға көмек көрсетудің барлық негізгі бағыттарын қаржыландыруды қарастырады. Бұған кіретіндер: жаңа жұмыс орындарын ашу ... ... ... ... ... ... жаңа ... орындарын ашуға несие беру, әлеуметтік қорғауды қажет ететін тұлғаларды жұмысқа алу, сонымен қатар бос жұмыс орындарын жасырғаны үшін, ... ... бас ... үшін айып салу ... ... санкциялардың қолданылуы.
Басқарудың экономикалық әдістері әкімшілік ықпал ету шараларынсыз, ... бір ... ... ... объектінің экономикалық мүдделілігін ынталандыратын, құралдар мен күштерді пайдаланумен тығыз ... ... ... ... ... ... басқарудың экономикалық әдістерін қолданудың өрісі айтарлықтай кең. Ол өзіне кәсіпорынның қызметкерлері үшін ақы ... жер ... ... су ... ... ... ... төлетудің түрлі нормативтерін белгілеудің негізінде, үкіметтің және өзін-өзі басқарудың жергілікті органдарының қарым-қатынасында шаруашылық есептің енгізілуін ... ... ... ... ... оқу ... ... қатар оларды қайта даярлау орталықтарымен шаруашылық есеп қатынастарын кеңейту туралы жұмыс ... ... ... ресурстарын басқарудың әкімшілік және экономикалық әдістерінің үйлесімділік негізі - ... ... ... ... ... ... ... басқарудың ұйымдастырушылық әдістерінің мәні еңбек ресурстарын басқарудың жүйесінде қосымша құрылымдарды ұйымдастыру ... ... ... және ... ... ... ... Сонымен қатар, басқарудың ұйымдастырушылық әдістері басқару объектісі сияқты субъектісінің де іс-әрекеттерін ұйымдастырудың нақты тәртібін белгілейтін нормативтік құжаттар түрінде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... құру оның барлық кешенді түрдегі құрылымдық элементтерінің өзара әрекеттесуін қарастырады. Осындай жағдайда ғана жұмыспен қамтылу мен жұмыссыздықты ... ең ... ... ... ...
Еңбек ресурстарын басқару - бұл еңбекке қабілетті халықтың жұмыспен ... ... ... және оның ... ... тиімді бөлінуіне, сонымен қатар экономиканың білікті мамандарға сұранысын қанағаттандыруға бағытталған өндірісті басқарудың құрамдас ... ... ... ... екі деңгейден тұрады: сыртқы еңбек нарығында еңбек ресурстарын басқару мемлекеттің (өңірдің) деңгейінде жүзеге асырылады, ал ішкі ... - әр бір ... ... ... ...
Еңбек ресурстарын басқару, жүйе ретінде, бөлек-бөлек қосалқы жүйелерден, ал олардың әрқайсысы бірнеше бағыттар мен ... ... олар ... ... ... және ... ... жалпы ықпал жасай отырып, жеке-дара мағынаға ие ... ... ... ... жүйесі үш қосалқы жүйелерден тұрады.
Қазіргі заманда ұғымына жаһандану процестері ... ... ... Осы ... ... ... ... көшіп қонушылар, жұмыс іздеп келгендер, айтарлықтай үлкен рөл атқаруда, олар ... ... ... және нақты адами ресурстарына жатқызылуы мүмкін. Одан басқа, мемлекеттің ұлттық ... ... оның ... ... ... ... компаниялардың филиалдарында, еншілес кәсіпорындарында жұмыс істеп жатқан басқа елдің еңбек ресурстарының бір ... де ... ... әлеуеті деп адамның табиғи және жинақталған қасиеттерінің, мүмкіндіктерінің, білім мен тәжірибе қорының, сапасының жиынтығын түсіну ... олар ... ... ... ... ... ... игіліктерді құру мақсатында, өндірістік еңбек іс-әрекеттерін жүзеге асыру үшін арналған күштерді құрайды.
Сапалы аспектілердің көзқарасынан қарағанда, еңбек ... ... ... ... және жинақталған қасиеттерінің, мүмкіншіліктерінің, білімі мен тәжірибе қорының, сапасының жиынтығы деп түсіну керек, олар ... ... ... өмір сүру ... құру ... ... іс-әрекеттерінің өнімділігін жүзеге асыру үшін арналған күштерді жалпы түрде ... ... ... ... ... ресурстарының саны еңбек әлеуетінің санымен сәйкес келмейді, тіпті біршама одан жоғарырақ болады. Еңбек ресурстары өзінің жиынтығында абсолютті ... ... ... ... ... ... анықтайтын санды және сапалы аспектілерден тұрады.
Еңбек ресурстарын өңірде басқару
Халықтың ұдайы өсу процесін ... ... ... ... ... құру
Еңбек ресурстарын бөлу процесін
басқару
басқару
Техникалық процесті басқару
Еңбек ресурстарын қайта бөлу
Жұмыс ... ашу ... ... ... бөлу процесін
басқару
3. Еңбек ресурстарын пайдалану
процесін басқару
Еңбек экономикасын басқару
Сурет 2- Еңбек ресурстарын басқару жүйесі [15]
Еңбек ресурстарын басқарудың ұйымдастырушылық әдістерінің мәні ... ... ... ... қосымша құрылымдарды ұйымдастыру арқылы, басқарудың әкімшілік және экономикалық әдістерінің жүзеге асырылуында. Сонымен қатар, басқарудың ұйымдастырушылық әдістері басқару объектісі ... ... де ... ұйымдастырудың нақты тәртібін белгілейтін нормативтік құжаттар түрінде жүзеге асырылады.
Экономикада қамтылған, экономикалық белсенді халықтан басқа, елдің экономикасында қатысудың ... ... ... ... ... ... құрамында экономикалық белсенді емес бөлігін де ескеру қажет, оның құрамына мектеп, орта арнайы және жоғары оқу ... ... яғни ... ... ... ... ... сонымен қатар жұмыссыздар кіреді.
Қазақстан Республикасы халқының еңбек ресурстары мен жұмыспен қамтылуын реттеу оның келесі құрамдастарын қалыптастыру кезеңінде іске асуы ... ... ... және оны ... ... ... ... құрылуы;
Еңбек әлеуеті
Санды аспект - еңбек әлеуетінің экстенсивті құрылымын білдіреді
Сапалы аспект - еңбек әлеуетінің ... ... ... ... ... ... алған өнімділік деңгейі кезінде, жұмыс істейтін халық өтейтін жұмыс уақытының саны
Еңбекке қабілетті халықтың ... ... ... ...
Білім және кәсіби деңгейі
Еңбекке қабілетті халықтың деңгейі
Сурет 3- ... ... ... ... және ... ... аспектілер [15]
* республика халқын жұмыспен қамтудың ұлттық саясатының басты басымдықтарын анықтау;
* қазақстандық еңбек ресурстарының ... ... ... ... ұзақ ... және ... ... келешекке арналған реттеу стратегиясын әзірлеу;
* елдің және де өңірдің масштабында халықтың өнімді жұмыспен қамтылуын қамтамасыз етудің ұйымдастыру-экономикалық механизмін әзірлеу [16]. ... ... ... ... ... Америка Құрама Штаттары, Япония мен Қытай сияқты дамыған нарықтық экономикасы бар елдерде еңбек ресурстары мен ... ... ... реттеу ерекшеліктерін Қазақстан Республикасында қолдану мүмкіндігін ескеріп, зерттеп және анықтап көреміз.
Батыс Еуропаның кейбір мемлекеттерінде ... ... ... мен ... ... ретеудің бағыттарына толығырақ тоқталайық.
Жұмыспен қамту саясаты әлеуметтік-экономикалық саясаттың маңызды элементтері болып ... және ... ... ... мен ... ... өсім мен ... өзара әрекеттесуі үшін мәжбүрлеуге бағытталған. Сонымен қатар, Швециямен қабылданған концепцияға сәйкес, жұмыспен қамту саясаты өзінің ... ... алу ... ... ... үшін жауапкершілікті алмауы керек, жұмыс берушілерден еңбек ету жағдайларын қамтамасыз ету және ... ... ... ақтау бойынша міндеттемелерді алып тастамауы тиіс. Швецияда жұмыспен ... ... ... ... ... ие:
* Жұмыс күшінің қоғамдық өндіріске қатысудың ... ... ... Бұл мақсатқа жету қажет, себебі тек жеке өзін қамтамасыз етуге ... ... ... ... да ... ... ... қосқан кезде ғана, әл-ауқатқа жету мүмкін. Бұл жерде, атап айтқанда, еңбек іс-әрекеттеріне әйел адамдар мен ... ... ... ... сөз ...
* ... жұмыспен қамтылу. Швецияда ол еңбек нарығы саясатының негізін қалаушы мақсаты болып табылады. Еңбек ... ... ... ... немесе жұмысты, немесе оны орындау үшін қажетті білім алуы тиіс, бірақ ... ... емес деп ... Бұл ... ұзақ ... ... ... қарағанда, экономикалық негізделген шараларға артықшылық беріледі. Швецияда толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуге үш жүйе тартылған: ... ... ... ... ... ... жұмыстарды ұйымдастыру жүйесі және швециялық ерекше жаңа енгізілім болып табылатын жастар тәжірибесінің жүйесі.
* ... ... және жеке ... даму ... Швецияда құзырет мәселелері бәсекелестік күрестегі жетістікке жетуде шешуші роль атқарады. ... ... ең ... ... - жақсы жұмыс істейтін, мектеп білімінің және жоғары дамыған жоғары білім мен ғылымның жүйелері болуы тиіс. ... ету ... ... үшін өздерінің қызметкерлеріне мүмкіндік ұсынғаны үшін, жұмыс берушілердің жауапкершілігі кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін жоғарылату үшін де, ең ... ... ... ... егер ... ... олардың жетілуі мен уәжді дамуына мүдделі екенін ... ... ... ... үшін де маңызы бар.
* Барлық өңірлерде маңызды және бәсекеге қабілетті жұмыс орындарын құру. Мемлекет нарықтық экономиканың ... ... үшін ... алғы шарттармен қамтамасыз етуге мүмкіндік жасалды. Осыған байланысты, нақты сөз, ... ... ... ... ету және т.б. ... іс-шаралар қозғалысқа ұшырауда. Өңірлік саясатта мемлекет, өндірістің даму дәстүрінің әлсіздігімен, аз қоныстанғандығымен, ... ... ... ... жағдаларына байланысты кейбір өңірлердің кемшіліктерін өте төмен жағуында шешуге мүмкіндік тұғызды [17].
Германиядағы еңбек нарығын реттеу жүйесінің сараптамасы, ... ... ... да ... үшін ... ... ... жастары үшін келесі тән сипаттарды атауға мүмкіндік беруде. Біріншіден, бұл еңбек нарығын реттеу субъектілерінің ... ... ... ... ... да ... ... еркін түзе алмайды және көп жағдайда корпоративті одақтарға енуі тиіс, олардың ... ... ... және ... ... ... ... еңбек нарығын реттеудің негізгі субъектілері - бұл тек мемлекет емес, сонымен қатар кәсіподақтар мен жұмыс берушілердің ... ... ... ... Қоғамдық корпорация мүшелерінің мүдделерін қорғайтын және еңбек нарығына айтарлықтай ықпал ететін пәрменді жүйе елдегі оны ... ... ... ... бола алады. Екіншіден, Германиядағы еңбек ресурсын реттеудің тиімді құрал-сайманы ретінде тарифтік келісім-шарттар қызмет етеді, олардың қолдану ... ... ... ... ... ... адал ... қолдануға, толық жұмыспен қамтылу, ақша бірліктерінің тұрақтылығы, сыртқы және ішкі экономикалық тепе-теңдік сияқты себепші болатын, әлеуметтік өмірге көмек ... ... ... және ... ... ... ... құру сияқты жалпы экономикалық мақсаттарға жету. Ең соңғы, үшіншіден, ... ... мен ... ... ... ... ... Қазақстанда құрылуы еңбек және жұмыспен қамту саласында пайда ... ... ... және ... ... әкеп ... ... кемшіліктерді бақылаудың алдын алудың жүйесімен ілесуі тиіс.
Жұмыссыздық деңгейі бойынша Европадағы алғашқы ... ... ... ... ... ... ... деңгейі бұл мемлекетте экономикалық белсенді халықтың 7-9 % ... Жаңа ... ... ... ... ... ... күш салуына қарамастан, жұмыссыздық деңгейінің өсуі күшейтуде. Францияда еңбек айтарлықтай қымбат ... ... ... кәсіпорындарды жаңғырту арқылы оның өнімділігін арттыруға тырысады (компьютерлендіру, автоматты бағыттарды), соның нәтижесінде, әсіресе, төмен білікті жұмысшылардың аз саны қажет ... [18]. ... ... ... төмендетудің ең маңызды бағыты еңбектің иілгіштігін нығайту негізінде еңбекті реттеуге көшуі болып ... ... ... ... ... ... ... құру, белгіленген мерзімге жалдау бойынша келісім-шарттарды енгізу, сонымен қатар ... ... ... ... ... туралы сөз болуда. Ішінара жұмыспен қамту деп Францияда ресми ... ... ... ... кем ... ... бір ... аз болатын тұрақты жұмысты атайды. Ішінара жұмыспен қамтылу жұмыссыздықпен күресудің ең маңызды құралы ... ... ... Үкіметі мұндай жұмыспен қамтылу үлгісіне өтуші кәсіпорындарды міндетті әлеуметтік төлемдерден босатып, ішінара жұмыспен қамтылған жаңа жұмыс ... ... ... ... ... ... ... орындарына өтуге ынталандырады. Көп жағдайда, мұндай еңбектің түріне біліктілігі төмен әйелдер (30 % жұмыс істейтін ... ... ... ... ... бар) және ... пайдалынады. Мұндай жұмыспен қамту түрі қызмет көрсету мен сауда-саттықта ең көп таралған. ... ... ... ... тағы да бір ... ... уақытының азайтылуы. Қазіргі уақытта Франция үкіметі заңды тәртіпте жұмыс аптасының ұзақтығын 35 ... ... ... ... бұл жаңа ... ... ... және жұмыссыздық деңгейін төмендетуге ықпал етуі тиіс.
АҚШ-та жұмыс күшінің нарығын мемлекеттік реттеу, айтарлықтай әлеуметтік сілкіністермен қауіп төндіретін ... ... ... ... жол бермеуге бағытталған. Одан басқа, ол құрылымдық сипаттың көптеген басқа үйлесімсіздік салдарын жұмсартуға арналған. Мысал үшін, созылмалы жұмыссыздық ... бос ... ... санымен, бірқатар мамандардың, сонымен қатар ғылыми-техникалық прогресстің қажеттіліктерінен туындаған жаңа ... ... ... жүреді. Мұндай жағдайларда, әсіресе ғылыми-техникалық революцияның жаңа кезеңінде, еңбек саласында мемлекеттің тағы бір ... ... ... ... ... ... мен ... даярлау, білім беру жүйесін дамыту болуда. Білікті мамандардың жетіспеушілігі немесе олардың тиімсіз пайдаланылуы экономикаға әсер етеді, ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерін халықаралық нарықтарда нашарлатады.
Көптеген он жылдықтардың ішінде еңбекті басқарудың Жапондық жүйесі ең ... және ... ... бірі ... ... оған ... тиесілі. Бірақ соңғы уақыттарда оған да жұмыссыздықтың ... ... ... ... бетпе-бет келуге тура келді. Орта және ұзақ мерзімді келешекте жапондық өндірісте құрылымдық ... ... ... ... (кең ... мен) және ... ... дамуымен байланыстырылған. Бұл, сөзсіз, еңбек нарығындағы жағдайға ықпал етеді. Осыған байланысты соңғы жылдары экономиканың құрылымдық ... ... ... ... Жапонияның Еңбек министрлігі елдің еңбек нарығын тұрақтандыруға бағытталған бірнеше ... ... ... асыруға тырысуда, олардың ішінде келесілерін атап өту қажет:
* жұмыс күшіне деген сұраныстың кезеңдік ... ... ... ... сақтауға талпынатын фирма басшыларын қолдауға арналған демеу қаржы ... ... ... ... ... және орташа және кіші кәсіпорындардағы тартымды еңбек жағдайын құруға қатысуы;
* ... ... және ... бір ... екіншісіне ауысқан кезде кәсіби қабілеттерін дамыту мүмкіндігін кеңейтетін жұмыс берушілерге демеу қаржы ұсыну;
* жұмысқа орналастыру бойынша жеке ... ... ... ... ету бойынша мемлекеттік бюролардан басқасын да қолдау;
* оқу орындарының бітірушілерін жұмысқа орналастыруға көмек көрсету;
* мүгедектердің жұмыспен қамтылу ... ... және ... ... бағдарламаларды дамыту.
Жапонияда жұмыспен қамту саласындағы заң актілерінің кешені тиімді ... ... ... ... ... барлық шаралар халықтың жұмыспен қамтылуын қамтамасыз ету мәселелерін басқару жүйесін білдіреді, ондағы негізгі көңіл жұмыспен қамту саласындағы ... ... ... ... мен жұмысшылардың кәсіптік қабілеттерін дамыту үшін мүмкіндіктерді арттыруға бағытталған [20].
Еңбек нарғының Қытайлық моделі бүкіл экономикалық белсенді халықтың анағұрлым жоғары кірістерге жету ... ... ... қамтуды қолдаудың әлеуметтік-экономикалық механизмдерінің кеңінен пайдаланылуымен сипатталады. Мұндай механизмдердің қатарына жалдау және жұмысшыларды жұмыстан шығарудың ережелері ырықтандыру, ішінара, ... ... ... ... ... көтермелеу арқылы жұмыс күшін пайдаланудың жұмсақтығын арттыру, қысқа мерзімді жұмыспен қамтылуды қамтамасыз ететін қоғамдық жұмыстарды дамыту ... ... ... ... оқушылар мен студенттерді де қосқанда) жатады. Мемлекет белсенді түрде халықтың жұмыспен қамтылу тиімділігін жоғарылатуға көмек береді, кәсіпорындардағы мамандардың ... ... ... ... ... ... біліктілікті қажет ететін жұмыс орындарына үміткер болған жұмысшылардың ... ... ... ... өз ісін құру үшін пайызсыз несие береді.
Батыстың, АҚШ-тың, Жапонияның және Қытай елдерінің халықтың жұмыспен қамтылуын реттеуге деген ... ... ... үшін қай үлгі ... ... қандай ұштастырулары артықшылықта екенін анық айту мүмкін ... ... ... ... ... даму ... экономикасы дамыған елдердің еңбек нарқын реттеудегі жинақталған айтарлықтай тәжірибесі, өңірлік әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... ... оның пайдаланылу мүмкіндігі де жан-жақты зерттелуін талап етеді.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БОЙЫНША ЕҢБЕК
РЕСУРСТАРЫНЫҢ КӨРСЕТКІШТЕРІН ТАЛДАУ
2.1 Қазақстандағы ... ... даму ... ... ... көзі - халық.
Соңғы жылдары демографиялық ахуалдың жақсаруына экономиканың өсуі, Қазақстан ... ... ... арналған көші-қон сясатының салалық бағдарламасың қабылданып, жүзеге асырыла бастауы ... етіп ... ... ... әсер ... ... мен ... көп. Негізгілері: қоғамдық формациялардың сипаты, саясат, білім мен медицина, әлеуметтік және экономикалық даму ... ... ... ... әлеуметтік саясат, қоршаған табиғат пен ауа-райы жағдайлары.
Өндіргіш күштің территориялық біркелкі орналасуына байланысты ... ... ... ... қоныстануы әртүрлі. Кейбір облыстарда халықтың үлес салмағының аз ... және ... ... ... ... ... байланысты. Алайда, алшақтық дәрежесі жоғары болмағаны жөн. Алшақтықтың жоғары болмауы барлық облыстарда ... ... тез ... ... ... ... және мәдени даму дәрежесі біркелкі қалыпқа жетіп, теңеліп келе жатқандығын бейнелейді.
Қала тұрғындарының өсуіне ауылдан қалаға ... ... ... яғни ... өз ... ... Қоныс аудару процесін жан-жақты зерттеп, заңдылықтарын ашу - келешек халықтың өсімін болжауға және ... ... ... ... ... етуге нақты әсерін тигізеді. Бұл жоспарлы түрде ұйымдастырылады және ғылыми негізде басқарылады. Белгілі бір территорияда ... ... жас және ... ... ... отыру еңбек ресурстарының табиғи негізінің дамуын болжап отырудың басты шарттарының бірі. Өйткені халықтың жас және жыныс құрамы ... ... ... ... еңбек ресурстарының көлеміне, халықтың қартаю процесіне нақтылы әсер етеді [21].
Халықтың жасы мен жыныс ... ... ... әйел және ер ... үлес салмағына, әр жастағы және жыныстағы адамдардың өлім дәрежесіне байланысты. Әрбір территорияда тұратын адамдардың жас және ... ... ... ... ... ... Өйткені бұл құрамға нақтылы факторлар әсер етеді. Олардың негізгілері: жаңа ... ... ... ... қала мен өнеркәсіп орталығында халықтың шоғырлану дәрежесі, олардың материалдық және рухани жағдайындағы территориялық айырмашылықтар мен ... ... ... аударуының жиілігі мен көлемі және т.б.
Еңбек ресурстарының табиғи негізіне әсер ететін келесі жағдай - ... жас ... ... жас ... қала және ауыл елді ... ... емес. Қалада жастардың, ал ауылда сәбилердің және қарт адамдардың үлес салмағы біршама жоғары. Қазіргі ғылыми- техникалық прогрестің ... ... ... ... ... ... зерттеу мақсатында халық бірнеше әлеуметтік құрамға бөлінеді. Әлеуметтік құрамға бөлудің негізгі шарты - ... ... бір ... ... ... ... байланыстылығы. Еңбек ресурстарын қалыптастырып және дамытудың негізгі ... бірі - ... ... қалыптасу және өсу қарқыны халықтың табиғи өсіміне тікелей байланысты. Осы күрделі ... ... үш ... ... Олар: дүниеге келуші сәбилер, өлім және табиғи өсім дәрежесі.
Жоғарыда айтылған жағдайлар еңбек ресурстарын тиімді пайдалану, адам фактрының ролі мен ... ... ... ... етеді. Еңбек ресурстары аса күрделі, көп қырлы проблема. Сондықтан комплексті зерттеуді қажет етеді. Еңбек ресурсы экономикасы - ... - ... ... саласының құрамдас бөлігі. Қоғамдық өндірісті ұйымдастырып, материалдық және рухани байлықты өндіріп, қоғамдық дамытудың алғы шарты - ... ... мен ... ... Еңбек ресурстарын пайдаланудың тиімділігін арттыруда әлеуметтік факторлардың күші ... ... ие ... ... Республикасының статистикалық Агенттігінің 2006-2010 жылдарының мәліметтері бойынша салыстырмалы түрде талдау жасаймыз.
Жалпы еңбек ресурстарының саны 2006- 2010 ... ... 11378,6 мың ... 11958,2 мың ... ... ... , яғни 579 мың адамға немесе 7 % -ға өскен(1-ші кестеде).
Кесте 1-Қазақстан ... ... ... және белсенді емес халық санының көрсеткіштері
мың ... жас және одан ... жас ... ... ... және ... емес халық
2006
2007
2008
2009
2010
Ауытқу
(+,-)
Өзгеріс қарқыны
Еңбек ресурстары,
барлығы
11378,6
11522,8
11691,5
11831,2
11958,2
579,6
105
Экономикалық тұрғыдан белсенді халық, мың адам
7901,7
8028,9
8228,3
8415
8457,9
556,2
107
Экономикалық белсенділік деңгейі, %
69,4
69,7
70,4
71,1
70,7
1,3
-
Жұмыспен қамтылған халық, мың адам
7261
7403,5
7631,1
7857,2
7903,4
642,4
109
Жұмыспен қамтылу деңгейі,%
91,9
92,2
92,7
93,4
93,4
1,5
102
Жалдамалы қызметкерлер, мың ... ... ... санындағы үлесі, %
63,9
64,5
65,2
66,2
66,3
2,4
104
1 кестенің жалғасы
Өздігінше жұмыс істейтіндер, мың адам
2620,4
2626,9
2657,6
2657,8
2664,6
44,2
102
Жұмыспен қамтылған халық санындағы үлесі,%
36,1
35,5
34,8
33,8
33,7
-2,4
93
Жұмыссыз халық, мың
640,7
625,4
597,2
557,8
554,5
-86,2
86,5
Жұмыссыздық деңгейі,%
8,1
7,8
7,3
6,6
6,6
-1,5
81,4
Жұмыспен қамту органдарында ... ... ... жыл ... ... ... ... санындағы тіркелген жұмыссыздар үлесі (жыл соңында),%
1,2
0,9
0,7
0,6
0,6
-0,6
50
Экономикалық тұрғыдан енжар халық, мың адам
3476,9
3493,9
3463,2
3416,2
3500,3
23,4
100,6
Халықтың экономикалық тұрғыдан енжарлығының (әрекетсіздігінің)деңгейі, %
30,6
30,3
29,6
28,9
29,3
-1,3
96
Ескертпе: [19] көз ... ... ... ... ... ... ... экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың да саны 7% - ға, экономикалық тұрғыдан белсенді емес ... ... 5%-ға ... ... ... ... жақсаруына байланысты елімізде зейнеткерлер мен білімгерлер қатары өсуі мүмкін. Сонымен ... ... ... ... саны 2006 - 2010 жылдар ... 624,4 мың ... ... 9% - ға ... ... ... ішінде жалданған қызметкерлер осы уақыт аралығында 598,3 мың адамға яғни, 13 % - ға көбейген ... өз ... ... ... ... саны аз ... және 2 % - ға ғана өскендігін байқауға болады.
Сондай - ақ жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде ... ... ... ... - жылға азайғандығын байқаймыз. 2010 жылды, өткен 2006 ... ... 40,6 мың ... ... 43% - ға төмендегенін көреміз. Мұның себебі 2006 жылдағы жұмыспен қамту органдарына жұмыссыздар ретінде ... ... саны көп, ... ... ... ... ... отырса, ал 2010 жылдағы көрсеткіште жұмыссыздырдың тіркелген саны азайған, ... бұл ... ... ... көрсетеді. яғни, нарық заманына өтуіне байланысты жұмыспен қамту органдарының көбісі мемлекеттік меншіктен жеке меншікке айналуы Жеке меншік ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді және оның тиімді және тиімсіз жағы да болады.
Тиімді жағында жұмыспен тіркелгендердің саны көп ... да ... ал ... ... ... жұмыссыз халықтың көбісі жұмыспен қамтыла бермейді, яғни олардың белгілі бір мөлшері ғана жұмыспен қамтамасыз етіледі. жеке меншік болғаннан ... ... ... қамтамасыз етілген бөлігі сол биржа мекемесінің қызмет көрсеткені үшін белгілі бір мөлшерде ақша ... ... Ал ... ... ... ... ... тіркелген жұмыссыздар үлесі бойынша жоспарлы 2010 жылды, өткен ... ... 0,6 мың ... ... 50% ... ... - ... төмендегенін байқадық.
Жұмыспен қамтылған халықты экономикалық қызмет түрлері бойынша талдау жасайтын болсақ, ол көрсеткіштерді келесі 2-ші ... ... ... сүйене отырып жүзеге асыруға болады. Бұл кесте бойынша экономикада жұмыспен қамтылған халық санының барлығы 2006 жылы 7261 мың адам ... ал 2010 жылы 7903,4 мың ... ... ... ... 2010 жылдық көрсеткішті, өткен 2006 жылғы көрсеткішпен ... 642,4 мың ... ... 9% - ға ... ... Соның ішінде, ауыл шаруашылығы, аңшылық және орман шаруашылығында жұмыспен қамтылған халық саны 2006 жылы 2335,7 мың адам ... ал 2010 жылы 2331 мың ... ... яғни 2010 ... ... 2006 жылдық көрсеткішімен салыстыратын болсақ, -4,7 мың ... ... 0,3 % - ға ... ... ... ... және ... өсіру саласы бойынша 2006 - 2010 ... ... ... 1,9 мың ... ... 11 % - ға ... ...
Өнеркәсіп саласы бойынша 2006 жылы 891,8 мың адам ... 2010 жылы 939,3 мың ... ... ... 2010 ... ... 2006 жылмен салыстырсақ оның 5 жыл ішінде 47,5 мың адамға немесе 5% - ға өскендігін көреміз. Соның ішінде кен ... ... ... ... саны 2006 - 2010 ... ... салыстырсақ, 13,6 мың адамға немесе 7% -ға, өңдеу ... ... 30,1 мың ... ... 5,5 % - ға және ... энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу бойынша -3,7 мың ... ... 2% - ... ... ... 2006 жылы 415,5 мың ... құраса, ал 2010 жылы 551,8 мың адамға ... ... ... 2010 ... көрсеткішті, өткен 2006 жылдық көрсеткішпен салыстырсақ 136,3 мың адамға немесе 33% - ға өскенін байқаймыз.
Кесте 2-Жұмыспен қамтылған халықты ... ... ... ... бөлу
мың адам
Көрсеткіштер
2006
2007
2008
2009
2010
Ауытқу
(+;-)
Өзгеріс
қарқыны
%
Экономикада жұ- мыспен қамтыл- ғандар, барлығы
7261
7403,5
7631,1
7857,2
7903,4
642,4
109
оның ішінде:
2 ... ... ... аң аулау және ормен шаруашылығы
2335,7
2318,3
2366
2349,8
2331
-4,7
99,7
Балық аулау, балық өсіру
17,3
16,4
16,8
20
15,4
-1,9
89
Өнеркәсіп
891,8
904,5
926
938
939,3
47,5
105
Кен өндіру
184,3
186,8
193,5
200,3
197,9
13,6
107
Өңдеу
540,5
554,8
569,8
572,9
570,6
30,1
105,5
Электр энергиясын, газ бен су ... және ... ... ... ... және жеке пайдалану заттарын жөндеу
1038,5
1066,5
1070,9
1150,3
1170,6
132,1
113
Қонақ үйлер мен мейрамханалар
87,2
90,7
100
103,1
101,6
14,4
116,5
Көлік және байланыс
529
538,5
552,9
588,9
586,4
57,4
111
Қаржы қызметі
66,5
73,8
87,7
96,2
96,6
30,1
145
Жылжымайтын ... ... ... беру және ... ... ... басқару
330,4
335,4
343,7
352,5
373,1
42,7
113
Білім беру
689,5
720,5
732,9
754,3
769,5
80
112
Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету
328,2
331,5
335,9
347,3
351,4
23,2
107
Коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызмет көрсету
203
198,2
197,4
205,4
220,9
17,9
109
Үй шаруашылығын жүргізу бойынша қызметтер
36,3
29,2
28,4
24,4
21,4
-14,9
59
Аумақтан тыс ... ... [19] көз ... ... - ақ ... ... тұрмыстық бұйымдарды және жеке пайдалану заттарын жөндеу бойынша жұмыспен қамтылған халық санын 2006 - 2010 жылдар аралығын салыстыратын ... 132,1 мың ... ... 13% - ға ... ... қатар қонақ үйлер мен мейрамханаларда 2010 жылдық ... 2006 ... ... ... ... 14,4 мың ... немесе 16,5 % - ға өскендігін көреміз. Көлік және байланыс бойынша 2006 жылы 529 мың адам жұмыспен қамтылса, ал 2010 жылы 586,4 мың ... ... ... 2010 ... ... өткен 2006 жылдық көрсеткішімен салыстырсақ, 57,4 мың адамға немесе 11 % - ға өскендігін көреміз. ... ... ... 2006 - 2010 ... ... ... болсақ, 30,1 мың адамға немесе 45 % - ға өскенін көреміз. Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және ... ... ... ... 2006 жылы 291,9 мың ... құраса, ал 2010 жылы 394,3 мың адамға жеткендігін көреміз. 2010 жылды, ... 2006 ... ... 102,4 мың ... ... 35 % - ға ... байқаймыз. Мемлекеттік басқару аппаратында жұмыспен қамтылған санын 2006 - 2010 ... ... ... болсақ, 42,7 мың адамға немесе 13 % - ға ... ... - ақ ... беру саласыда осы көрсеткіштер арасынан жұмыспен қамтылған халық санының жоғары екендігін көреміз. Яғни 2010 жылдық көрсеткішті, өткен 2006 ... ... ... ... 80 мың адамға немесе 12% - ға өскендігін көреміз. Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет ... ... 2006 жылы 328,2 мың ... ... ал 2010 жылы 351,4 мың ... жетті. 2006 - 2010 жылдар аралығын салыстыратын болсақ, 23,2 мың адамға немесе 7 % - ға ... ... ... әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету салаларында жұмыспен қамтылған халық саны 2006 жылы 203 мың адам ... 2010 жылы 220,9 мың ... ... ... Яғни 2010 ... ... өткен 2006 жылмен салыстыратын болсақ, 17,9 мың адамға немесе 9 % - ға көбейгенін көреміз. Ал, үй ... ... ... ... 2006 - 2010 ... ... салыстыратын болсақ, 14,9 мың адамға немесе 41 % - ға төмендегенін көреміз. Сонымен қатар аумақтан тыс ұйымдардың қызметі де алдыңғы ... ... 2010 жылы 0,2 мың ... яғни ... тқмендеген.
Экономикада ең жоғарғы салалар бойынша жұмыспен қамтылған халық саны ... ... ... ... ... ... беру және тұтынушыларға қызмет көрсету, білім беру және денсаулық сақтау саласында, мемлекеттік басқару аппараттарында көбейгендігін ... ... ... ... ... өсіп - ... байланысты, өйткені бұрынғы істемей банкрот болған кәсіпорындарымыздың қайтадан ... ... ... ... үстінде және жаңадан ашылып жатқан кәсіпорындарымызда қазір аз емес, олардың да санының өсуінде. ... ... ... ... ... мекемелерде жоғары екендігін көреміз. Сонымен қатар шетел инвесторлары да ірі ... ... ... ... ... ... байланысты ірі кәсіпорындар болған сайын, біраз жұмысшыларды жұмыс орындарымен қамтамасыз етуде. Сондай - ақ ... ... да, ... беру және денсаулық сақтау салаларында жұмыспен қамтылған халық жеткілікті, халықты жұмыспен қамту бағдарламасының бірте - ... ... асып ... ... ... әлеуметтік саясатымыз жақсы ұтымды қолданылған сайын экономикалық саясатымызда жақсы дамиды. ... 3 - ... ... ... ... ... халықтың құрылымы
мың адам
Көрсеткіштер
2007
2008
2009
2010
мың.ад
%
мың.ад
%
мың.ад
%
мың.ад
%
Экономикада жұмыспен қамтылғандар,барлығы
7403,5
100
7631,1
100
7857,2
100
7903,4
100
Оның ішінде:
мемлекеттік
1705,7
23
1793,3
23,5
1822,9
23,2
1817,8
23
жеке
5521,8
74,6
5647
74
5837,9
74,3
5888
74,5
басқа мемлекеттер, олардың заңды тұлғалары мен азаматтарының ... [23] көз ... ... ... жұмыспен қамтылғандардың ішінде мемлекеттік органда қызмет атқаратындардың 2007-2010 жылдар аралығында 112,1мың адамға көбейгендігін көреміз.
Экономикада ... ... ... ... ... оның ... ... бойынша жалпыдан алып отырған пайыздық үлесі 23% болып қалып отыр. ... ... ... ... саны 2007 жылы 5521,8 мың ... құраса, 2010 жылы 5888 мың адамға дейін жеткен. Яғни 366,2 мың адамға дейін көбейген. Басқа да ... және ... ... ... мен азаматтарының меншігі, біздің елемізде, экономикада жұмыспен ... ... ... ... көп ... яғни 2,5%. Бұл ... 2007 жылы 176 мың адам ... 2010 жылы 197,6 мың адамға жеткен, яғни 21,6 мың адамға көбейген.
Біздің ... ... ... ... атқаратындарға қарағанда жеке секторда қызмет ететіндердің саны әлдеқайда басым. Ол жұмыспен қамтылған халықты меншік нысаны бойынша бөлгенде 74%-ын алып ... ... ... елімізде жеке кәсіпкерлер мен шағын және орта бизнеспен айналысатындардың саны жыл санап артып ... ... ... ... ... ... ... әлі де болса көрініс тауып отыр.
мың адам
Сурет 4- Жынысы бойынша жұмыспен қамтылғандар [23]
Экономикалық тұрғыдан белсенді халықты жынысы бойынша ... ... ... ... ... ... ерлердің саны басым екендігін көруге брлады. Егер 2006 жылы ... саны ... 267,9 ... көп ... ал 2010 жылы 176,4 ... ... 2006-2010 жылдар аралығындағы әйлдер санын алатын болсақ, алғашқы жылға қарағанда 367 мың ... ... ... Ерлердің саны да 275,5-ке артқан. Бұдан, жұмыспен қамтылған халық ... ... саны ... ... ... келе ... деп ... болады.
Кесте 4 - Жұмыспен қамту статусы бойнша жұмыспен қамтылған халық
мың адам
Көрсеткіштер
2006
2010
Барлығы
оның ішінде
Барлығы
оның ішінде
қалалы жерде
ауылды жерде
қалалы ... ... ... ... ... қызметкерлер
4640,5
3192,8
1447,7
5238,8
3345,2
1893,6
оның ішінде жұмыспен қамтылғаны:
кәсіпорындар мен ұйымдарда
3756,7
2780,1
976,6
4243,6
2907,6
1336,1
жеке тұлғаларда
564,4
382,7
181,7
670,1
408
262,2
шаруа (фермер) қожалықтарында
319,5
30,1
289,4
325
29,7
295,3
Өз бетінше жұмыспен айналысатындар
2620,4
885,1
1735,4
2664,6
767,3
1897,3
оның ішінде:
жұмыс берушілер
89,6
46
43,7
171,5
67,3
104,2
4 ... ... ... ... ... ... мүшелері
33,2
5,4
27,9
21,5
3
18,5
отбасылық кәсіпорындардың ақы төленбейтін қызметкерлері
70,7
5,7
65
65,1
13,4
51,7
Ескертпе: [19] көз негізінде құрастырылған
Жұмыспен ... ... ... ... ... ... екі ... бөліп қарастыруға болады. Яғни олар, жалдамалы қызметкерлер және өз бетінше жұмыспен айналысатындар. Жалдамалы қызметкерлердің саны 2006 жылы 4640,5 мың адам ... 2010 жылы 5238,8 мың ... ... ... Олардың 3192,8 - і қалалы жерде және 1447,7 мың адам 2006 жылы ауылды жерде жұмыспен қамтылған. Ол көрсеткіш 2010 жылы ... ... 3345,2 ... ... жерде 1893,6 адамға көбейген. Ал, оның ішіндегі кәсіпорындар мен ұйымдарда, жеке тұлғаларда қызмет ететіндердің саны 2006-2010 ... ... ... ... көреміз. Шаруа (фермер) қожалықтарында жұмыс істейтіндердің саны тек 5,5 мың адамға артқан, ... 2006 жылы 9,4%-ы ... ... жұмыс істесе, бұл көрсеткіш 2010 жылы 9,1%- ға төмендеген. Бұл ... ... ауыл ... дамуының жылжан жылға төмендеп бара жатқандығының көрінісі.
Өз бетінше ... ... да ... ... салыстырғанда 2010 жылы 44,2 мың адамға көбейген және ол қалалы жерде де, ауылды жерде де ... ... Оның ... ... ... саны 2010 жылы 91%-ға ... ... Бұл көрініс ауылды жерде де қалалы жерде де орын алғанын көруге болады. Оның негізгі себебі, ... ... ... тоқтап тұрған жеке меншік кәсіпорындардың қайта іске қосылуы, жаңа кәсіпорындардың бой көтеруі және кіші және шағын ... ... ... санының артуы.
Өз бетінше жұмыс істейтіндердің саны да 2006 жылмен салыстырғанда 2010 жылы бір шама ... Тек, ... ... өз ... ... ... саны 2010 жылы ... жылға қарағанда 144,6 мың адамға азайғанын көреміз. Өндірістік ... ... және ... ... ақы ... ... саны 2010 ... қарағанда 2006 жылы жоғары. Отбасылық кәсіпорындардың ақы төленбейтін қызметкерлерінің саны қалалы жерде 2 есе артқан. Ал ауылды жерде және ... ... ... саны ... ... де ... ... қарағанда төмендеген.
Келесі кезекте еңбек ресурстарының ішіндегі жұмыспен қамтылған халықты экономикалық қызмет түрлері және жұмыспен қамту ... ... ... 5 - ... ... халықты жұмыспен қамту статусы және экономикалық қызмет түрлері бойынша бөлу
мың адам
Көрсеткіштер
2006
2010
Барлығы
Оның ішінде
Барлығы
Оның ішінде
Жалдама
лы
қызмет
керлер
Өз бетінше жұмыс істейтіндер
жалдамалы
қызмет
керлер
Өз бетінше жұмыс істейтіндер
Экономикада жұмыспен ... ... ... ... және ... шаруашылығы
2353
611,5
1741,7
2326,4
653,5
1673
Өнеркәсіп
891,8
870,4
21,4
939,3
907,4
31,9
Кен өндіру, өңдеу
724,8
703,4
21,4
768,5
736,5
31,9
Электр энергия -сын, газбен су өндіру және бөлу
167,1
167,1
-
170,8
170,8
-
Құрылыс
415,5
353,4
62,1
551,8
448,6
103,2
Сауда, көлік және байланыс
1567,5
879,6
687,8
1757
1023,8
733,2
Қонақ үйлер мен мейрамханалар
87,2
73,7
13,5
101,6
85,3
16,3
Қаржы қызметі
66,5
66,5
-
96,6
96,6
-
Жылжымайтын ... ... ... жалдау және тұтынушы- ларға қызмет көрсету
291,9
276,5
15,4
394,3
357,4
37
Мемлекеттік басқару
330,4
330,4
-
373,1
373,1
-
Білім беру
689,5
684
5,5
769,5
764
5,5
Денсаулық сақ -тау, әлеуметтік және дербес қыз меттер көрсету ... ... ғын ... ... қызмет- тер
36,3
15,3
20,9
21,4
11,7
9,7
Аумақтан тыс ұйымдардың қызметі
0,3
0,3
-
0,1
0,1
-
Ескертпе: [19] көз негізінде құрастырылған
Еңбек ресурстарының ішіндегі жұмыспен қамтылған халықты жұмыспен ... ... және ... ... ... бойынша талдайтын болсақ, зерттеуге алынып отырған алдыңғы жылмен салыстырғанда 2010 жылы ауыл ... және ... ... бойынша 26,6 мың адамға кеміп, бірақ осы ... ... ... ... 2010 жылы 42 мың ... көбейгенін көруге болады. Ал, өз бетінше жұмыс істейтіндердің саны керісінше 68,7 мың адамға кеміген.Өнеркәсіпте 2006 жылға қарағанда 2010 жылы 47,5 мың ... ... және ... ... мен өз ... ... істейтіндердің де саны көбейген.
Кен өндіру және өңдеу саласы бойынша 2006-2010 жылдар ... ... ... халық санының 6%-ға артып, оның ішіндегі жалдамалы қызметкерлер санының 33,1 мың, өз бетінше жұмыс істейтіндердің саны 10,5 мың адамға артқанын ... ... ... газ бен су ... ... 2010 жылы 2006 ... ... 3,7 мың адамға, ал, құрылыс саласы бойынша 136,3 мың адамға көбейгенін көреміз. Құрылыста жалдамалы қызметкерлер саны 95,2 мың ... өз ... ... істейтіндердің 41,1 мың адамға көбе448,6йгенін көруге болады. Бұл сала бойынша жұмыс істейтіндер санының 2010 жылы күрт ... ... ... ... салдарынан құрылысы тоқтатылған тұрғын ұй және басқа да ғимараттардың мемлекетіміздің ... ... ... ... жалғастыруы және жаңа ойын сауық кешендерінің, сауда орталықтарының көптеп бой көтеруі.
Сауда, көлік және байланыс саласы бойынша да алдыңғы жылмен ... 2010 жылы 189,5 мың ... ... оның ... ... ... мен өз бетінше жұмыс істейтіндердің де санының артқанын байқауға болады.
Қонақ үйлер мен мейрамханаларда жұмыспен қамтылғандардың саны 2006 жылы 87,2 мың ... ... 2010 жылы 101,6 мың ... ... ... яғни 14,4 мың ... көбейген. Сәйкесінше жалдамалы қызметкерлердің саны 11,6 мың адамға, өз бетінше жұмыс істейтіндердің саны 2,8 мың ... ... ... ... ... 2010 жылы 2006 ... ... 45%-ға көбейгенін көреміз. Яғни, 66,5 мың адамнан 96,6 мың адамға дейін ... ... ... ... және ... ... ... бойынша да 2006-2010 жылдар аралығында 102,4 мың адамға дейін көбейгенін байқаймыз. Бұл салада жалданып жұмыс істейтіндердің саны 2006 жылы 276,5 мың адам ... 2010 жылы 357,4 мың ... ... және өз бетінше жұмыс істейтіндердің саны да алдыңғы жылмен салыстырғанда 21,6 мың адамға өскен.
Мемлекеттік басқару және ... беру ... да 2006 ... ... 2010 жылы көп алға ілгеріліеушілік байқалады. Бұл салаларда жалданып жұмыс істейтіндердің саны ... ... ... 42,7 мың ... көбейсе, білім беру саласы бойынша жалдамалы қызметкерлер 80 мың адамға ... ... ... өз бетінше жұмыс істейтіндердің саны талдауға алынып отырған бес жыл бойынша өзгеріссіз ... ... ... әлеуметтік қызмет және дербес қызметтер көрсету бойынша 2006 жылға қарағанда 2010 жылы осы салада жалпы қызмет ететіндердің саны 41,1 мың ... ... ... ... саны 38,3 мың ... өз бетінше жұмыс істейтіндердің саны 2,8 мың ... ... ... ... ... жүргізу бойынша қызметтер және аумақтан тыс ұйымдарда қызмет еттіндердің саны да алдыңғы 2006 ... ... 2010 жылы ... ... ... байқауға болады.
Еңбек ресурстары дегеніміз ... ... ... ... ... қабілетті мүшелері. Оған экономикалық белсенді халық және экономикалық ... ... ... ... деп ... өттік. Еңбек ресурстарының сапа негізіне талдау жасағанда халықты тұрған мекеніне қарай бөлудің үлкен мәні бар. Қала халқының үлес салмағы ... өсіп ... ... санағы республикамыздың қала тұрғындарының өсу қарқыны республикалық орта көрсеткіштен және ауыл халқының өсу қарқынынан едәуір жоғары ... ... ... ресурстарының табиғи негізіне әсер ететін келесі жағдай - халықтың жас құрамы. Халықтың жас құрамы қала және село елді ... ... ... ... ... ал ... сәбилердің және қарт адамдардың үлес салмағы біршама жоғары. ... ... ... ... ... ... немесе жұмыссыз 15 пен 72 жас аралығындағы тұлғалар құрайды. Осылайша, экономикалық белсенді халық ... ... мен ... ... ... анықталады.
Кесте 6 - Жұмыссыз халықты жынысы, жасы және тұратын жері бойынша бөлу
мың адам
Көрсеткіштер
2006
2010
барлығы
оның ішінде
барлығы
оның ішінде
ерлер
әйелдер
ерлер
әйелдер
Жұмыссыздар, барлығы
640,7
270,6
370,1
554,5
239,3
315,2
оның ішінде мына ... ... ... ішінде мына жастағылар:
15-24
102
53,2
48,8
44,8
18,9
25,8
25-54
283,7
100,2
183,4
250,8
97,2
153,5
55-64
17
9
8,1
21,2
9,1
12,1
Ауылды жерде
6 кестенің жалғасы
Жұмыссыздар, барлығы
238,1
108,2
129,8
237,8
114,1
123,7
оның ішінде мына ... [23] көз ... ... ... ... ... 2006 жылы жұмыссыздардың жалпы саны 640,7 мың адамды, оның 270,6 мыңын ерлер, 370,1 мың әйел адамдар құрайды. 2010 жылы жұмыссыздардың ... саны 554,5 мың ... ... яғни ... жылмен салыстырғанда 86,2 мың адамға дейін азайған. Олардың ішіндегі ерлердің саны 31,3 мың ... ... ал ... саны 54,9 мың ... ... ... Жұмыссыздарды жасы бойынша үш топқа бөліп қарастырамыз, бірінші топ 12-24 жас ... яғни олар ... 2006 жылы ... ... 183,6 мың адам болса, 2010 жылы 87,1 мың адамды құрайды. Яғни, талдауға алынып ... бес ... ... ... ... саны 96,5 мың ... дейін төмендегенін көруге болады. 25-54 жас аралығындағы жұмыссыз халық 2010 жылы алдыңғы жылмен салыстырғанда 4,2 мың ... ... ... Олардың қатарындағы ерлердің саны 2006 жылмен салыстырғанда 2010 жылы 19,3 мың адамға көбейіп, әйелдердің саны 23,5 мың ... ... ... 55-64 жас ... ... ... саны 2010 жылы ... ерлердің саны 5мың адамға көбейіп, 9,4 мың адамға дейін төмендеген.
Жұмыссыздар қатарындағы 402,7 мың адам 2006 жылдың дерекетері ... ... ... ... 162,4 мыңы ерлер болса, 240,3 мыңы әйелдер. 2010 жылы қаладағы жұмыссыз халық 86 мың ... ... ... ... саны 37,2 ... әйелдердің саны 48,7 мың адамға азайғанын көруге болады. Қалалы жердегі жастардың және 25-54 жас ... ... саны ... ... ... ... ... ал 55-64 жас аралығындағы 2006 жылы 2010 жылға қарағанда 4,2 мың адамға жоғары.238,1 мың адам ауылды жерде тұрады.
Жұмыссыз ... ... ... ... болсақ, оларды: жоғары, орта кәсіптік, бастауыш кәсіптік, жалпы орта, жалпы негізгі, жалпы бастауыш деп қарастыруға болады. Талдауға алып ... бес жыл ... ... ... жоғары білімділер саны 2010 жылы 2006 жылға қарағанда 19,9 мың ... ... ... Ал, орта ... ... бар ... саны керісінше, 2006 жылы 160,4 мың адам болса, 2010 жылы 138,5 мың адамға азайған.
Жұмыссыздар санындағы бастауыш кәсіптік ... ... 2010 жылы 2006 ... салыстырғанда 29 мың адамға азайған. Жалпы орта білімді жұмыссыздар саны да 2006 жылы 255,2 мың адам ... 2010 жылы 207,3 мың ... ... 5 - Жұмыссыз халықты білімі бойынша бөлу [19]
Жұмыссыздар ... ... ... білімі бар азаматтардың саны 2010 жылы 2006 жылға қарағанда 4,4 мың адамға азайған. Ал, жалпы ... ... бар ... саны 2006 жылы 6,8 мың адам ... 2010 жылы 5 мың ... ... ... отырмыз. Мұның өзі жоғары білімді мамандардың саны жылдан жылға көбейіп және олардың мамандығы бойынша ... ... ... ... бара ... ... ... жұмыспен қамту органдарындағы жұмыссыздар қозғалысына талдау жасаймыз. Мұнда жыл басынан бастап жұмысқа орналасуға өтініш жасаған ... саны 2006 жылы 262,5 мың ... ... 2010 жылы бұл ... 582,6 мың ... жеткенін көріп отырмыз.
Кесте 7 - Жұмыссыздар ретінде тіркелген және жұмысқа орналастырылған азаматтардың ... ... ... ... жұмысқа
орналасуға өтініш жасаған
азаматтардың саны
262,5
264,4
236,4
248
582,6
Одан жұмысқа орналастырылғандары
184,7
204,7
211,2
216,6
475,4
Жұмыспен қамту органдарында
жұмыссыз ретінде тіркелген
азаматтар ... жыл ... ... ... ... тіркелген
жұмыссыздардың үлесі %
1,2
0,9
0,7
0,6
0,6
Ескертпе: [23] көз негізінде құрастырылған
Оның ішінде жұмысқа орналастырылғандары 2006 жылы 184,7 мың адам ... 2010 жылы ... саны 290,7 мың ... ... артқан. Жыл соңында жұмыспен қамту органдарында жұмыссыз ... ... ... саны 2010 жылы ... ... ... алдыңғы жылмен салыстырғанда 40,6 мың адамға дейін кемігенін көреміз. Ал, экономикалық тұрғыдан белсенді халық санындағы тіркелген жұмыссыздар үлесі 2006 жылы ... ... 2010 жылы бұл ... ... ... төмендеген.
Бұдан қорытынды, жылдан-жылға жұмыспен қамту органдарына сенім білдірген ... ... ... сол ... арқылы жұмысқа орналасқан азаматтардың саны да көбейіп бара жатыр деп айтуға болады.
2.2 Аймақтар ... ... ... ... ... адамның кедейлігіне себеп болатын негізгі факторлардың бірі оның тұрған жері болып табылады. Халықтың айтарлықтай бөлігінің төмен жиынтық табыстары - ... ... ... ... ... ... үшін де, сондай-ақ жұмыспен қамтылған халық үшін де бірдей ортақ екендігі республикамыз үшін тəн. ... да ... ... ... ... басты фактор ретінде - табыстың төмендігін атап айтуға болады. Экономикалық реформалар экономика секторларының ... ... əсер ... соның салдары ретінде, əр облысқа олардың өндірістік мамандануына қарай əркелкі ықпалын ... ... ... ... ... ресурстарының орналасуы әркелкі. Кейбір жерлерде халықтың тығыз орналасуына ... ... ... саны ... ал ... ... ... облыстарда, олардың саны төмен. Оған себеп, аймақтағы ауа-райының қолайсыздығы, тауарлар мен ... ... ... ... ие ... болмауы. Ендігі кезекте, аймақтар бойынша еңбек ресурстарының орналасуын ... 14 ... және ... ... бар екі ... яғни ... және ... қаласы бойынша талдаймыз.
Кесте 8 - ... ... ... ... ... ... (+;-)
Өзгеріс қарқыны
(%)
Қазақстан Республикасы
11379
11523
11692
11831
11958
579
105
Ақмола
576,1
578
583,3
583,7
581,1
5
101
Ақтөбе
503,4
512,7
520,5
530,1
537
33,6
107
Алматы
1186
1202,3
1222,1
1242
1259
73
106
Атырау
329,4
337,3
343,7
350,4
358,4
29
109
Батыс-Қазақстан
465,2
469,2
475,3
479
482,3
17,1
104
Жамбыл
711,6
718,4
725,1
730,2
739,5
27,9
104
Қарағанды
1051
1056,2
1064,1
1067
1070
19
102
Қостанай
726,3
725,1
727,2
726
723,4
2,9
99,6
Қызылорда
417,4
423,6
429,7
435,3
442,4
25
106
Маңғыстау
244,2
259,4
271,4
284,2
295,6
51,4
121
Оңтүстік-Қазақстан
1466
1496,4
1532,2
1567
1596
130
109
8 кестенің жалғасы
Павлодар
596
596,9
600,6
602,5
603,8
7,8
101
Солтүстік-Қазақстан
531,5
530,7
532,6
528,5
523,2
-8,3
98
Шығыс-Қазақстан
1153
1148,2
1147,1
1143
1141
-12
99
Астана қаласы
436,4
452,8
471,8
493,5
516
79,6
118
Алматы қаласы
986,4
1015,7
1045
1069
1090
103,6
110
Ескертпе: [23] көз негізінде автормен құрастырылған
Қазақстан Республикасы бойынша еңбек ... 2010 жылы 11958 мың ... ... яғни ол ... ... ... 5%-ға өскен. Ал облыстар бойынша талдайтын болсақ, еңбек ресурстарының ең жоғарғы көрсеткіші Оңтүстік Қазақстан ... Ол 2006 жылы 1466 мың ... ... 2010 жылы 130 мың ... көбейген, яғни 9%-ға өскен. Мұндағы еңбек ресурстарының көрсеткіштерінің ... ... ... ... халықтың тығыз орналасуы болып отыр.
Одан кейінгі орынды Алматы облысы алып отыр, яғни облыс ... ... ... 2006 жылы 1186 мың ... құраса, 2010 жылы ол көрсеткіш 1259 мың адамға дейін жетіп отыр. Мұндағы өзгеріс қарқыны 6%-ға тең.
Келесі кезекте еңбек ... ... ... көрсеткішті Шығыс-Қазақстан облысы көрсеткенмен, алдыңғы 2006 жылмен салыстырғанда 2010 жылы 12 мың адамға азайған. Бұдан кейін жоғарғы көрсеткіш Қарағанды облысында, яғни ол 2010 жыл 1070 мың ... ... ... 2006 ... ... 2%-ға ғана ... Қарағанды облысындағы жоғарғы көрсеткіштің басты себебі, мұндағы көмір және темір өндіретін өнеркәсіптердің көптеп шоғырлануы.
Маңғыстау облысы ... ... ... ... ... болғанымен, олардың өсу қарқыны өте жоғары болып отыр. Яғни, талдауға алынып отырған соңғы бес жыл ... 2010 жылы ... ... ... ... ... ... бойынша келесі орынды Атырау облысы алып отыр. 2006 жылы 329,4 мың адамды құраса, 2010 жыл 358,4 мың адамды ... ... яғни өсу ... 9%-ды ... ... өсу қарқынының жоғары болуы мұнай өндірісінің және шикізат секторының жылдан жылға ... ... ... ... ... бар ... бойынша талдау жасайтын болсақ, Алматы қаласында еңбек ресурстары ... ... ... яғни ол 2006 жылы 986,4 мың адам ... 2010 жылы 1090 мың ... ... ... өсу қарқыны да жоғары, ол 10%-ға тең. Астана қаласы бойынша да 2006-2010 жылғы ауытқу 79,6 мың ... тең ... ... ... ... ... еңбек ресурстарының саны аз болғанымен, өсу қарқыны жоғары. Оның себебі бұл облыстарда халық сирек орналасқанымен, өнеркәсіптің дамып, жаңа ... ... ... ... ... ... тұрғыдан белсенді және экономикалық тұрғыдан енжар (әрекетсіз) халықтан тұрады деп атап ... Енді оны ... ... ... 9 - ... ... ... белсенді және енжар халық
мың адам
2006 жыл
2010 жыл
белсенді
халық
енжар
халық
белсенді
халық
енжар
халық
Қазақстан Республикасы
7901,7
3476,9
8457,9
3500,3
Ақмола
418,1
158,0
435,5
145,6
Ақтөбе
372,9
130,5
397,3
139,9
Алматы
804,1
381,7
863,4
395,3
Атырау
230,5
98,9
257,9
100,5
Батыс-Қазақстан
319,7
145,5
333,9
148,4
Жамбыл
496,7
214,9
577,0
162,5
Қарағанды
737,4
313,4
740,5
329,3
Қостанай
557,4
168,9
545,0
178,4
Қызылорда
301,9
115,5
307,4
135,0
Маңғыстау
188,5
55,7
209,0
86,6
Оңтүстік-Қазақстан
1013,1
452,4
1132,7
463,7
Павлодар
402,2
193,8
433,5
169,9
Солтүстік-Қазақстан
395,6
135,9
382,4
140,8
Шығыс-Қазақстан
751,7
401,2
764,0
376,9
Астана қаласы
293,0
143,4
371,5
144,5
Алматы қаласы
619,1
367,3
706,9
383,0
Ескертпе: [19] көз ... ... ... ... ... 2006 жылы ... ... белсенді халық саны 7901,7 мың адам болса, 2010 жылы ол көрсеткіш 8457,9 мың адамға дейін жеткен. Ал, енжар халық саны 23,4 мың ... ... ... ... бойынша қарайтын болсақ, ең үлкен көрсеткішті Оңтүстік-Қазақстан облысы көрсетіп отыр, яғни 2006 жылы 1013,1 мың адам болса, 2010 жылы 119,6 мың ... ... 1132,7 мың ... көрсеткен. Бұл жердегі экономикалық тұрғыдан енжар халықтың саны да жоғары болып отыр, яғни 463,7 мың ... тең. ... ... ... ... ... тұр. ... бойынша алдыңғы жылмен салыстырғанда белсенді халық саны 59,3 мың адамға өсіп, 2010 жылы 863,4 мың ... ... ... ... саны 2006 жылы 381,7 мың ... 2010 жылы 395,3 мың адам. Аймақтардағы белсенділік ... ... ... ... Қарағанды облыстарында және Алматы қаласының еншісінде екенін көруге ... ... ... белсенді халық пен енжар халықтың ең төмен көрсеткіштері Маңғыстау ... ... ... ... ... ... саны 2006 жылы 188,5 мың адам ... 2010 жылы 209 мың адамға жеткенін көреміз. Ал, бұл ... ... ... саны 2010 жылы 2006 ... ... 30,9 мың ... ... төмен көрсеткіш Атырау, Қызылорда облыстарында және Астана қаласында. ... 10 - ... ... ... ... халық саны
мың адам
Көрсеткіштер
2006
2010
барлығы
оның ішінде
барлығы
оның ішінде
жалда
малы
өз
бетінше
жалда
малы
өз
бетінше
Қазақстан Республикасы
7261,0
4640,5
2620,4
7903,4
5238,8
2664,6
Ақмола
380,7
209,6
171,1
405,6
232,8
172,7
Ақтөбе
338,6
210,0
128,6
373,3
246,2
127,1
Алматы
745,1
414,5
330,6
807,0
467,0
340,1
Атырау
209,5
165,4
44,0
242,1
207,9
34,3
Батыс-Қазақстан
290,9
170,0 ... ... ...
221,1
510,5
290,6
219,9
Қызылорда
272,5
154,8
117,8
287,0
165,6
121,4
Маңғыстау
170,2
156,8
13,4
194,1
178,2
15,9
Оңтүстік-Қазақстан
937,6
444,9
492,7
1057,6
545,2
512,4
Павлодар
371,7
272,6
99,1
405,9
309,4
96,5
Солтүстік-Қазақстан
364,3
202,5
161,8
358,4
212,3
146,1
Шығыс-Қазақстан
698,1
444,6
253,5
715,1
472,6
242,4
Астана қаласы
269,0
247,2
21,8
347,2
313,0
34,2
Алматы қаласы
566,9
520,9
46,0
652,2
606,3
45,9
Ескертпе: [23] көз ... ... ... қамтылған халықты жалдамалы қызметкерлер және өз бетінше жұмыс істейтіндер деп бөліп қарастырамыз. Ресчпубликамыз бойынша жұмыспен қамтылған халық саны 2006 жылы 7261 мың адам ... 2010 жылы 7903,4 мың ... ... Оның ... ... қызметкерлер саны 2010 жылы алдыңғы жылмен салыстырғанда 598,3 мың адамға көбейген, ал өз бетінше жұмыспен ... 2620,4 мың ... 2664,6 мың ... ... ғана ...
Облыстар бойынша талдайтын болсақ, ең жоғары көрсеткіш сол Оңтүстік-Қазақстан облысында, яғни 2010 жылы 1057,6 мың адам. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 120 мың ... көп. ... ... қызметкерлер мен өз бетінше жұмыспен айналысатындар санында айырмашылық аз, дегенмен 2006 жылы өз ... ... ... саны көп ... 2010 жылы ... ... саны басым.
Алматы және Шығыс-Қазақстан облыстары бойынша да жұмыспен қамтылған халық саны ... және өз ... ... ... ... ... қызметкерлер саны басым. Одан кейінгі жоғары көрсеткішті Қарағағанды облысы көрсетіп отыр, яғни ол 2006 жылы 685,9 мың адам болса, 2010 жылы 695,2 мың ... ... ... саны 2010 жылы 545 мың ... ... яғни ... жылмен салыстырғанда 43,5 мың адамға көбейген. Өз ... ... ... саны ... 2006 жылы 2010 ... ... 34,3 мың адамға азайған.
Облыстар бойынша жұмыспен қамтылған халықтың төмен көрсеткіштері Маңғыстау, ... ... ... ... және ... қаласында сақталып отыр.
Республикамыздағы жұмыссыздардың жалпы саны 2006 жылы 625,4 мың адамды құрап, ал жұмыссыздық деңгейі 7,8%-ға жетсе, 2010 жылы 496,5 мың ... ... ... ... ... ... дейін төмендеген. Облыстар және республикалық маңызы бар қалалар ... ... ... ... бұл ... де ... көрсеткішті Оңтүстік-Қазақстан облысы көрсетеді. Ол 2006 жылы 75,8 мың адам болса, 2010 жылы 68,4 мың ... ... ... орында Алматы облысы, яғни 2010 жылы алдыңғы жылға қарағанда 7,6 мың адамға азайған. Одан кейінгі орында Алматы қаласы, ... ... ... ... ... ең ... көрсеткіші Маңғыстау және Атырау облыстарында.
Бірақ, кейбір облыстардағы жұмыссыздар санының төмен болуы, бұл облыстағы жұмыссыздық деңгейінің ... ... ... ... ... ... саны аз ... жұмыссыздық деңгейі жоғары. Мұның басты себебі, кейбір табиғи, климаттық, әлеуметтік-экономикалық және т.б. жағдайларға байланысты халықтың ... ... ... ең ... саны аз ... ... ... деңгейінің ең жоғары көрсеткіші орын алып отыр. Ол республика бойынша 2010 жылы 5,8% болса, Маңғыстауда 6,4%-ға жетіп отыр. Астана, Алматы ... ... да ... ... ... ... біршама жоғары.
Сурет 6 - Аймақтардағы жұмыссыздар саны [19]
Бөлімді қорыта келе, еңбек ресурстарының қалыптасу көзі - ... деп ... ... ... ... әсер ... негізгі көрсеткіш - демографиялық көрсеткіштер. Еліміздегі және республикамыздағы демографиялық көрсеткіштерді талдау мынадай қорытынды жасауға ... ... ... ... сан ... әлеуметтік-экономикалық, мәдени және биологиялық жағдайлар мен факторлар жиынтығы әсер етеді. Олардың негізгісі: әйелдердің ... және ... ... ... өмірге және жұмысқа араласуы, халықтың материалдық және мәдени қажеттіліктерін қанағаттандыру, тұрғын үймен қаматамасыз ету дәрежесі, қала халқының үлес салмағы, халықтың сапа ... ... және ... ... ... ... тұрғындардың орналасу тығыздығы, қоныс аудару, жыныс және жас құрамы, ересек ... ... ... өлім ... және ... да ... ... халықтың жас құрамы, әйелдер мен еркектердің ара қатынасының өзгеруі, мемлекеттің саясаты, халықтың ұлттық ерекшелігі, дәстүрі мен діни наным әсері, әлеуметтік ... ... ... және т.б. Осы ... мен ... әсер ету күші ... емес мерзімге сай өзгеріп отырады. Қайсы бір жағдай мен фактордың әсер ету күші ертеректе айта қаларлықтай ықпал жасаса, қазіргі ... ... және ... ... Ал ертеректе әсер ету күші нашар болған кейбір факторлар қазір алдыңғы қатарға шығып, шешуші роль атқаруда.
2.3 Қазақстанда пайдаланылатын шетелдік ... ... ... ... ... және ... мәліметтердің сараптамасы еңбек ресурстарын қалыптастырудың ең маңызды факторларының бірі еңбек көшіп қонуы болып ... ... ... ... ... ... негізгі факторлар ырғақты экономикалық реформалар мен қолайлы экономикалық жағдаят (конъюнктура) болып табылады (ең бірінші кезекте мұнайға ... ... ... ... ... ... экономикалық ынталандырмасына көршілермен салыстырғанда елдегі жалақының біршама жоғары деңгейі жатады. Сондай-ақ жұмыспен қамтылу, жұмыс орындарының алуан ... ... ... серпінділігі де маңызды фактор болып табылады. Неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... əлеуметтік тұрақтылық, либералды халықаралық көші-қон саясаты, тартымды еңбек рыногы [24].
Соған сəйкес көші-қон ағынында еңбекке қабілетті жастағы ... яғни ... ... ... ... ... ... қатарындағы еңбекке қабілетті жастағы адамдардың үлесі 2006 жылы - ... ал ... ... 71,9%- ды ... [25]. Қазір Қазақстандағы көші-қон үдерістерін мынадай топтарға бөлуге болады:
- этникалық қазақтардың эмиграциясы мен иммиграциясы (оның ішінде оралмандар);
- өзге этникалық ... ... мен ... (оның ішінде еңбек көші-қоны);
- ішкі көші-қон;
- реэмиграция (ата жұртқа оралу);
- мигранттар транзиті;
- заңсыз көші-қон (оның ішінде - ... ... ... оң сальдосы 2010 жылдың қорытындысы бойынша 3856 адамды құрады. 8-ші кестеде келтірілген ресми мәліметтер ... кету ... ... ... ... ... іздеушілердің де) үрдісінің төмендеуі туралы дәлелдеуде.
Кесте 11 - Халықаралық көшіп қонудың ... ... ... ... адам ... ... ... ішінде ТМД елдерінен
43460
61831
65829
56635
42613
37252
30576
ТМД елдерінен басқа
3962
6488
8978
10096
10784
3416
3154
Қазақстаннан кеткендер
155749
65530
52139
33690
42435
35826
29874
Оның ішінде ТМД елдеріне
116707
46929
40698
30271
39767
33192
27650
ТМД елдерінен басқа елге
39042
18601
11441
3419
2668
2634
2224
Көшіп қону сальдосы
-109371
+ 2789
+22668
+33041
+10962
+4842
+3856
Ескертпе: [23] көз ... ... ... жылы ... ... тұлғалардың саны Қазақстанға келгендердің санынан 3,4 есе артып кетті. 2010 жылы ... ... саны ... ... тұлғалардың санына қарағанда 1,1 есе артық болды, 2010 жылы көшіп ... ... ... +3856 мың ... ... ... біздің ойымызша, бір жағынан, республикадағы экономикалық жағдайдың біршама жақсаруымен, екінші жағынан - ... ... ... кіруіне рұқсат беретін қатаң квотаны белгілейтін көптеген әлеуетті ... ... ... ... ... ... ... (шындығында, көп жағдайда бұл жоғары білікті мамандарға қатысты емес).
Өткен жылы ... ... саны 2006 ... ... 3531 адамға немесе 10,7%-ға азайды, ал Қазақстаннан кеткендер саны 25649 адамға ... 14,6 ... ... ... елдерінен келгендер мен сол елдерге қоныс аударғандар үлесі олардың ... ... ... 85,8% және 89,9% (89,1% және 74,6%) ... ... аударушылардың негізгі бөлігі Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау және Алматы облыстарына көшіп келді, ал Шығыс Қазақстан, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарынан қоныс ... ... ... ... үлес ... 77,6% (78,2%), ... - 12,8% (12,7%), ... - 0,9% (0,9%) құрады. Қазақстаннан тыс елдерге кеткендер санындағы орыстардың үлес салмағы - 67,5% (60,8%), немістер - 7,4% (16,5%), ... - 6,6% (5,5%) ... [26]. ... шет ... ... саны 53309 ... (2006 жылы - 66731) құраса, кетушілер саны - 42431 (33690) адам болды.
Көрші елдерден ... ... ... ... мəртебесі реттелмеген мигранттар болып табылады, соның салдарынан олар жұмыс берушілердің немесе құқық қорғау органдарының ... ... ... ... ... ... иммигранттар - оралмандармен салыстырғанда анағұрлым үлкен жастағы адамдар. Олардың үштен екісінен астамы - 25-54 жастағы кемел ... ... аға ... ... ... ... қажеттілігі мына жағдаймен анықталады: 1999 жылдан 2010 жылға дейінгі уақыт ... ... 2,9 ... жуық адам ... 20%-на жуығы) қоныс аударған, əрі солардың қатарында еңбекке қабілетті тұрғындар 65%-ды ... ... ... білікті мамандар мен жұмысшылардың елден кетуіне байланысты республикадағы өнеркəсіп, білім ... ... мен ... да ... ... еңбек рыногында еңбек ресурстарының тапшылығы пайда болды жəне ол осы уақытқа дейін сақталып отыр. Иммигранттар мен ... ... ... оның ... ... ... ... қатысты көрсеткіштер 7-суретте көрсетілген.
Сурет 7 - Қазақстандағы жоғарғы білімді мамандар көші-қоны [28]
Қазақстанға жұмыс күшінің ... ... ... ... мен ... ... ... Тəжікстандағы соғыстан кейінгі қайта құрулардың қиындықтарына қатысты да ... Бұл ... ... ... екі ағынға (лекке) бөлінеді:
- шетелдік жұмыс күшін заң жүзінде тарту;
- реттелмейтін еңбек көші-қоны.
Екінші лек біріншісінен көп - ... ... ... 11,8 мың ... ... ... ... еңбек иммиграциясы 200-ден 500 мыңға дейінгі, кейбір деректер бойынша 1 млн. адам санымен өлшенеді.
Ішкі мигранттар - негізінен, 25-39 ... (43,5%) жəне 15-24 ... (30,6%) ... ... ойымызша, Қазақстандағы ішкі көші-қон екі түрлі фактормен анықталады:
- ... ... ... емес жəне соған сəйкес еңбекақысы төмен дəстүрлі ауылшаруашылық) секторлардың есебінен экономиканың жаңа заманға сай секторларын (өнеркəсіпті, қала құрылысын, ... ... ... ... ... заңдылығына байланысты фактор;
- қала тұрғындарының жинақылығы мен оның ... ... ... ... ... ... кезде ауылдан қалаға көшіп-қонудың негізгі себебі табыстар деңгейіндегі əркелкілік болып табылады, сондықтан ішкі мигранттардың ... ... - ... қабілетті жастағы тұрғындар. Қазақстанның ауылшаруашылығында өнімнің еңбекті көп қажетсінуін азайтатын жаңа технологиялар ендіруге байланысты еңбек рыногындағы сұраныспен ... ... да ... ... ішкі көші-қонның негізгі факторы жұмыссыздық болып отыр. Қазір Қазақстанның ауыл шаруашылығында, орман жəне балық шаруашылықтарында елдің 35%-дан астам жұмыс күші ... ... ал осы ... ... ең төмен деңгейде сақталып отырғандықтан, ол ішкі ... үшін ... ... ... деп нық ... ... ... Ауыл мигранттары үшін Астана, Алматы қалалары мен облыс орталықтары ең тартымды қалалар болып табылады.
Қала халқының жинақылығы мен сыртқы көші-қонға даярлығы, ауыл ... ... ... ... легіне қарамастан, Қазақстандағы қала тұрғындарының 1991 жылдан 1999 жылға дейінгі аралықта 57,3%-дан 56%-ға ... ... ... ... 2003 ... ... ... қарқынының төмендеуіне байланысты жағдай өзгере бастады жəне 2004 жылға қарай қала халқының үлесі 56,7%-ды құрады [29].
Реэмигранттар (ата ... ... - ... ... ... Қазақстаннан Ресейге көшкен жəне 2000-шы жылдарда елге қайтып ... ... ... ... ... ... жəне ... Ресей қалаларында тұрған. Олардың Қазақстаннан кетулеріне өздерінің экономикалық жəне əлеуметтік жағдайын өзгертуге байланысты əрекеттері себеп болған. ... жəне ... ... ... өзгерген факторлардың жиынтығы олардың қайтып оралуларына қозғау салды. Анағұрлым жоғары ... жəне ... ... ... адамдар, қағида бойынша, өздерінің əлеуметтік-экономикалық мəселелерін шешкен, бірақ олар психологиялық бейімделу мәселелеріне кездескен. ... ... ... ... бар ... ең ... ... сипаттағы мәселелерден қиындық көрген (мамандық бойынша жұмысқа орналасу, ... үй ... ... ... ... ... негізінен Орталық Азия елдерінен, Ауғанстаннан, Қытайдан, Пəкістаннан, Шри-Ланкадан жəне Оңтүстік-Шығыс Азияның өзге де елдерінен ... мен ... ... жүзеге асырылады. Қағида бойынша, олар жасырын көші-қон ... ... ... ... ... жəне ... жиі жасалатын үдерістерге жақын адамдар.
Мигранттардың сапалық құрамы жөнінде еңбекке ... ... ... ... ... айта ... жөн. Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттігінің деректері бойынша, республикаға, кеткендермен салыстырғанда, олардан жас адамдар келуде. Кәсіптік катынас тұрғысында шетелдік ... ... ... ... ... мамандарды, оларға сұраныс ішкі еңбек рыногы есебінен қанағаттандырылмайтын табиғи және инженерлік, қаржы-экономикалық және кәсіпкерлік қызмет ... ... ... тәжірибеде олармен қатар кеңінен тараған кәсіптер бойынша орта ... ... де ... ... ... ... шетелдік жұмыс күшінің белгілі бөлігі - заңсыз ... ... ... ... ... ... біліктілігі төмен адамдар басым. Мұндай жағдайларда, көші-қон Қазақстан ... ... ... ... және ... ... зиян ... үшін ішкі еңбек рыногы мен жергілікті халықтың мүддесін қорғау жөнінде шаралар қабылдану қажет. ... ... ... ... енгізуге арналған квотаны белгілейді және оны қатал бақылайды, шетелдік мамандарды қазақстандық мамандармен ауыстыру саясатын ... ... ... ... ... тартқан кезде жұмыс берушілер қазақстандық қызметкерлерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру, бар ... ... ... ... ... ... үшін қосымша жұмыс орындарын құру жөнінде өзіне міндеттемелер алады. 2010 жылдың шілде айының басындағы жағдай бойынша шетелдік жұмыс күшін ... ... 257054 ... ... жұмыспен қамтылған. Жергілікті кадрлар үшін 15338 жұмыс орны ... және 7 ... ... ... ... жаңа ... қайта игерді. Тек Атырау облысының өзінде шетелдік жұмыс күшін тартатын кәсіпорындар Қазақстан азаматтары үшін шамамен үш мың жұмыс орнын ... және 1196 ... ... ... ... Шетелдік жұмыс күшін тартатын мұнай-газ саласы кәсіпорындарында 1133 шетелдік маман шетелдік жұмыс ... ... ... рұқсаттардың ерекше шарттарына сәйкес қазақстандық мамандармен ауыстырылды. 2009 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша оралмандар ... ... ... ... саны ... жалпы санының 52,1%-ын құрады. Олардың шамамен үштен бір бөлігінің орта арнайы және жоғары кәсіби білімі бар [19]. ... ... ... ... ... ... ... қабылдануда. Жұмыс күшін ұйымдастырып шығаруды жеке жұмыспен қамту агенттіктері (ЖҚА) жүзеге асыруда, олардың қызметі лицензияланады және бақылауда. ... ... ... ... ... қызметтер көрсетуде 85 лицензия колданылуда. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік ... ... жеке ... ... ... қызметіне бақылауды жүзеге асыратын бірнеше бағыты бар:
- лицензиялау;
- міндетті түрде есеп беру;
- ... ... ... ... ... және еңбек делдалдығы саласында белгіленген сәйкестігін кезеңмен тексеру. Қазақстан ... ... өз ... ... ... ... ... асыруға құқығы бар. Ел азаматтарының шетелде еңбек және кәсіптік ... ... ... ... ... берушілермен жасалатын шарттарда (келісім-шарттарда) қабылдаушы елдің заңнамасы бойынша белгіленеді. ... ... ... төрағасының орынбасары Ю.Шокамановтың ойынша: [30]. , - деп түсіндірді төраға орынбасары. , - деп атап өтеді. Яғни, бұл үшін ... ... ... ... жүргізу бойынша қандай да бір салада функцияларды шоғырландыру керек. , - деп атап көрсетті [30]. Неғұрлым оң саясат мигранттардың ... көп ... ... ... ...
, - деді Ю.Шокаманов. Сонымен бірге, ол тұрақты көші-қон саласында жағдай жылдан-жылға жақсарып келе жатқандығын атап өтті. [31]. ... 8 - ... ... ... ... ... негізгі
салалары, % [30]
2007 жылы Қазақстан Республикасына 11 298 ... ... ... бұл ... ... ... көрсеткішінен шамамен 5 мың адамға артық
Өңірлік аспектіде шетелдік жұмыс күшін енгізу Атырау мен Алматы облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында ... 9 - ... шет ... ... күшінің елдер бойынша үлесі,% [30]
Алыс және жақын шетелдерден келетін ... ... ең көп ... ... ... ішінде, Қырғызстандық жұмыс күші ТМД елдерінен келген барлық ... ... ... құрайды.
Елімізде еңбек мигранттарының еңбек рыногының құрамында өзіндік рыногы - аумақты рыноктар қалыптасқан.
Аумақтық немесе анклавты рынок дегеніміз - ең ... ... ... (анклавтарда) және басқа да аумақтарда қалыптасатын еңбек рыногының ... онда ... ... және ... көрсету кәсіпорындары орналасады.
Мұндай рыноктардың иелері (немесе жалдаушылары) ... ... ... олар шет ... жұмысшыларды жалдайды, сонымен бірге заңсыз да, негізінен өз отандастарын. Әрине, әр елдің мигранттарының мұндай ... ... ... ... ... Олардың нақты саны жөнінде мәліметтер біздің қолымызда жоқ.
Сондықтан да біз оларды салыстырмалы түрде ... ... ... ... төрт ірі топқа бөлдік: Азия-Тынық мұхиттық (Қытай); Орта Азиялық (Өзбекстан және Қырғызстан); Батыс Азиялық (Түркия); Кавказдық ... ... және ... пайымдауымызша, мигранттардың түрлі топтары арасында осы салалардағы жұмыспен ... ... ... ... ... сонымен бірге, қабылдаушы қоғамның мигранттарға деген қарым-қатынасына байланысты. Біздің тұжырымымыз бойынша, мысалы қытайлық мигранттардың мұндай рыноктарға тартылуы ... ірі ... ... Астана, Қарағанды, Ақтөбе) байқалады. Түркиялықтар осындай ірі қалалармен қатар, мұнай өндіруші өңірлерде шоғырланса, ... мен ... ... ... ал ... ... барлық қалаларында аумақтық (анклавты) рыноктар қалыптастырған деп те ... ... ... құбылыс мигранттар қозғалысында этникалық және географиялық таңдау үрдісінің басымдылығын ... ... яғни ... бір аймақта мигранттардың белгілі бір топтары бақылау жасайтын аумақтық рыноктар қызмет етеді ... сөз. Өз ... ... ... қорытынды жасауға болады: елімізде қалыптасқан еңбек мигранттарының қозғалысы тұрақты, қайталанушы және институционалдық және институционалдық емес ... ... ... ... ... ... аумақтық рыноктардың орны ерекше. Алайда көптеген жағдайда олардың арасында қақтығыстар орын алып тұрады. Мұндай қақтығыстардың басым бөлігі мигранттар және ... ... ... ... ... этникалық топтары арасында арнайы бір орын (аймақ, объект) үшін ... ... ... мен ... ... ... немесе жергілікті жалдамалы жұмысшылар мен мигранттар арасындағы қақтығыстар және т.б.
Өкінішке орай, ... ... мен ... ... ... сыртқа ағылып жатқан валюта көлемі жайында толық мәлімет еш жерде жоқ. Көші-қон жөніндегі Халықаралық Ұйым сарапшыларының пікірінше, іс ... ... ... ... айналып өтуге тырысады, сол үшін олар ақшаны аударымдар арқылы емес, таныстары, теміржолшы жолсеріктер және т.б ... ... ... ...
Аталған көші-қон үдерістеріне көші-қон желілерін құру өз ықпалын тигізеді. Көші-қон желілері көші-қон шығындары мен ... ... ... осы ... ... Көші-қон желілері əсіресе еңбекке жарамсыз адамдар үшін ерекше маңызды, өйткені осы желі ... ... ... ... жүйесін құрады. Адамның жасына қатысты фактор тұрғысынан көші-қонды қараудың маңызды мəселесіне мигранттардың бейімделу жəне ... ... ... Бұл ... ... оралмандар, иммигранттар жəне ішкі мигранттар сияқты топтарына қатысты. Сондықтан да, бейімделу жəне əлеуметтену үдерісінде саяси, экономикалық жəне ... ... ... мəні ... ... бейімделу мигранттардың елдің саяси өміріне мүдделілігін, сондай-ақ оған тікелей қатысуларын қамтиды. Барлық топтар үшін көші-қонның негізгі ынталандырмасы ... ... ... ... ... ... ... саяси өміріне қызығушылығы жалпы айтарлықтай емес. Мысалы, тәуелсіз сарапшылардың зерттеулері бойынша, елордамыз - Астана қаласында тұратын ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Иммигранттар саясатқа барынша самарқау қараса (28,3%), ал ішкі мигранттар (59,6%) мен оралмандар (63,8%) саясатқа анағұрлым жақындау [31]. ... ... ... ... ... бірі ... ... сезімдері болып табылады;
- әрине, жасқа қатысты фактор тұрғысынан, мигранттардың экономикалық бейімделуінің мəні анағұрлым ... ... ақы ... ... ... ... түрі, жалақының деңгейі негізгі көрсеткіштер қызметін атқарады. Елімізде қалыптасқан жағдай бойынша, экономикалық тұрғыда ең аз бейімделген адамдарға оралмандар жатады. ... ... ... адамдардың, үй шаруашылығындағы əйелдер мен зейнеткерлердің саны көп. Əрі, көптеген оралмандардың салыстырмалы материалдық əл-ауқаты ... ... ... ... ... Оралмандардың айтарлықтай бөлігі (11%-ға жуығы) өздерін Қазақстанға көшкенге дейінгіден халықтың анағұрлым аз қамсыздандырылған топтарына жатқыза бастады [32]. ... ... ... ... ... ... ... табылады. Өкінішке қарай, иммигранттардың басым бөлігі мұндай аударымдар жасамайды;
- ... ... мен ... ... да сондай-ақ мигранттардың түрлі топтарында əркелкі жүреді. Ішкі мигранттардың бейімделуіне себеп болатын негізгі кедергілерге тұрмыстық қиыншылықтар жатады. ... мен ... үшін ... ... ... ... ... немесе орысша жетік білмеулері) жəне мəдени-этникалық мəселелерге байланысты туындап отыр.
Еліміздің 2001-2010 жылдарға арналған көші-қон саясатының салалық бағдарламасына сәйкес Қазақстан Республикасының ... және ... ... қолданылатын мигранттарды әлеуметтік корғауды ұйымдастыру жөнінде шаралар жүзеге асырылуда. Бұл ... ... ... ... және ... бейімделуіне ерекше назар аударылады.Қолданылып жүрген заңнамаға сәйкес иммиграция квотасына енген оралмандарға ... ... ... ... үй ... ... қаражат және тағы да бірқатар иммиграциялық қызметтер: бағдарлану қызметтері, орналасу және тұрғын үй ... ... ... медициналық көмек, оқыту (оның ішінде квота негізінде орта және жоғары кәсіптік білім алу), әлеуметтік қызметтер мен әлеуметтік ... ету, ... ... ... және ... қызметтер көрсетіледі. 2007 жылдың бірінші жарты жылдығында оралмандарды әлеуметтік қолдауға 5 762 005,0 мың теңге бөлінді [33]. ... ... ... ... ... ... қарамастан, қоныстанушылардың көбі еңбек рыногы айтарлықтай қызу өңірлерде -- ... ... ... ... ... ... (13-14%) облыстарында қоныстануда. Оралмандардың бастапқы бейімделуін ұйымдастыру мақсатында елімізде Оралмандарды алғашқы ... және ... 19 ... ашылды, бірақ ондағы тұрмыстық жағдайлар мен ұсынылатын интеграциялық қызмет түрлері жетілдіруді қажет етеді. Сондай-ақ оралмандарды тұрғын үймен ... ету ... де ... ... етеді. Қазіргі кезде министрлік тұрғын үй мәселесін шешуді, тұрғын үй көмегін көрсетуді оралмандардың өздеріне өзі көмектесуімен бірге ұштастыру негізінде шешу ... ... [34]. ... жылы ... білім беру мекемелерінде оралмандардың 43 492 баласы ... ... ... ... беру ... қазақ диаспорасының өкілдерін және оралмандарды жоғары оқу ... ... ... ... үшін 1400 ... квота көзделген. Бағдарламаға сәйкес аймақтық деңгейде оралмандарды жұмысқа орналастыру бойынша көмек көрсетілуде. 2007 жылғы 1 шілдеде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... өз өтінішімен 2 422 адам келіп, олардың мыңнан артығы ... ... 1331 адам ... ... ... 291 адам оқуға және қайта даярлауға жіберілді. 119 адам ... ... ... 57 адам жұмысқа орналастырылды. Өз ісін ұйымдастыру мақсатында 61 оралманға шағын несиелер берілді [35].
Сонымен қатар, практика оралмандарды қабылдау және ... ... ... ... жеткіліксіздігін көрсетеді. Оралмандардың экономикалық интеграциясының дәрежесі әлі де өте төмен деңгейде. Ресми еңбек рыногына ену кезінде ... тап бола ... ... ұсақ ... немесе базардағы қара жұмыскерлер ретінде жұмысқа орналасуға мәжбүр болады. ... ... ... ... оралмандардың тарихи отанына оралуын және жаңа қоғамдық ... ... ... ... одан әрі ... ... ... Қазір 4,5 млн. қазақ республикадан тыс жерлерде тұрады. Олардың барлығы үшін тарихи отанының есігі ұдайы ашық ... ... ... тиіс.Мемлекетіміздің шетелдерде тұрып жатқан қазақтар үшін саясатын жүргізуіне байланысты, олар Қазақстанға ешқандай кедергісіз келіп қоныстануда. Оралмандар иммиграциясының квотасы ... ... ... ... ... және қаржылық жағдайына байланысты әр жылға анықталады. Квотаның көлемі ҚР Президентінің жарлығымен ... 1993 жылы ... рет ... ... ... ... Осы ... сәйкес 10000 отбасының көшіп келуіне мүмкіндік берді. 90-жылдары квотаның көлемі едәуір өзгерді, 1999-2000 ... 500 ... ... ... 2002 жылы экономикалық жағдайдың жақсаруына байланысты квота көлемі 2005-2007 жылдарға, әр жылға 15000 отбасына дейін жоғарылады.
2010 жылы ... алыс және ... ... ... қазақтардың 5498 отбасы (23721 адам) қоныс аударды. Барлық 23721 оралманның:
- 12771-і еңбекке жарамды;
- 3798-і - ... ... ... ... 5800-ы - ... ... 1352 адам - зейнеткер жасындағылар.
Кәсіптік қатынас ... ... ... ... мамандықтары (механизаторлар, малшылар, жүргізушілер, құрылысшылар) басым. Оралмандар арасында кәсіптік даярлығы ... да бар. Бұл ... ... ... ... ... Иммиграциялық ағымның ұлғаюы жалпы халықтың өсуіне оң әсерін тигізуде, қазақстандық еңбек рыногына білікті жұмыс күшін тарту мүмкіндіктерін ... бұл ... ... үшін ... жағдай жасайды.
1991 жылдан 2010 жылғы 1 шілдеге дейінгі уақыт аралығында Қазақстан Республикасына алыс және жақын шетелдерден 608090 адам (154963 ... ... ... ... 61,5 %-ы - ... 13,8 %-ы - ... 8,5%-ы - Түркменстаннан, 7,7 %-ы - Қытайдан келген қазақтар.
Барлық 608090 ... ... (53,9 %) ... ... 91561-і (15,1 %) - ... ... ... балалар;
- 159666-і (26,3 %) - мектеп жасындағылар;
- 29072 адам (4,8 %) - ... ... ... ... ... ... - 55 (0,02%); ғылым кандидаттары - 278 (0,09 %) адам;
- оралмандардың білім деңгейі: ... - 31252 (9,5 %); ... ... - 4431 (1,4 %); арнаулы орта - 66631 (20,3 %); жалпы орта - 213350 (65,1 %) ... ... ... деңгейі: шығармашылық қызметкерлер - 1751 (0,5 %); білім қызметкерлері - 16225 (4,9 %); ... ... - 8934 (2,7 %); ... ... - 1008 (0,3 %); ауыл ... ... - 76441 (23,3 %); ... кәсіптер - 205448 (62,7 %) адам ... ... ... 1997 ... 13 ... ... сәйкес көшіп келу квотасымен келген оралмандарға біржолғы жәрдемақы мен үй сатып алуға қаражат, жол шығындарының өтемі беріледі.
Сурет 10 - ... ... ... ... ... оралмандардың кәсіби деңгейі ... ... % ... ... ... ... ... 725442,0 мың теңге біржолғы жәрдемақы төлеуге, жол шығындарын (жол жүру мен үй мүлкі тасымалы) өтеуге қарастырылған, іс жүзінде 648309,8 мың ... яғни 89,4 %-ы ... ... үй ... ... ... жоспары бойынша 2032400,0 мың теңге қарастырылған, іс жүзінде ... мың ... яғни 99,5%-ы ... ... ... І ... ... алыс және жақын шетелдерден этникалық қазақтардың 11620 отбасы (42333 адам) қоныс аударды.
Мемлекетіміздің одан әрі гүлденіп ... үшін ... ... ... ұйымдастыру мен оны басқаруды одан әрі жетілдіре білу қажет. Демек, адам факторын ұтымды пайдалану керек, яғни ... - ... ... ... ... және т.б. ... ... жүзеге асыру қажет. Алайда бүгінгі таңда еңбек ресурстары өз ... ... ... отыр. Бұған әсер ететін көптеген жағдайлар мен себептердің негізгілерін атап өткен жөн:
* Еңбек ресурстарының ұдайы өндірісінің өздеріне тән экономикалық заңдарын ... ... мен ... аз ... ... ... еңбек ресурстарының ұдайы өндіріс процесінде пайдалану дәрежесі төмен;
* Жұмыс уақытын ысырапшылыққа салу дәрежесі жоғары;
* Еңбек ресурстарын ... ... бөлу және ... әлі де ... өз ... емес. Еңбек өнімділігі бүгінгі күн талабынан едәуір төмен;
* Халықтың қоныс аударушылығы барлық жағдайда халық ... ... сай келе ... Еңбек ақыны, еңбекті ұйымдастырып және оны нормалауда көптеген практикалық ... ... ... ...
* ... ... ... беру және кадрлар біліктілігін көтеру жүйесінде үйлесімсіздік пен кемшіліктер бар;
* Елімізде еңбек ресурстарының қайнар көзі жастар проблемасын, оларға кәсіби ... ... ... ... ... ... және ... ынталандыру, еңбек ресурстарын жоспарлау мен басқару жүйесіне елеулі өзгерістер енгізілмей отыр;
* Еңбек жағдайы және оны ұйымдастыру дәрежесі және формалары ... ... ... ... ... ... жағдай жұмысшылар мен мамандарды оқыту және дайындаудың ... ... ... ... өзгертуді талап етуде. Мұндай жағдайларда осы маңызды мақсатты шешу ісінде ... ... бар ... ... ... ... ... білікті мамандармен қамтамасыз етуде кәсіпорындар мен ұйымдарға көмек көрсету жүйесін әзірлеу қажет. Қажетті саладағы және ... ... ... ... ... қатысты мәселенің мамандарды дайындауға арналған өңірлік әлеуметтік тапсырысты қалыптастыру арқылы шешілуі қарастырылуда. Бұл жерде тапсырыс деп ұйымдардың ... ... ... мен ... ... ... беру мекемелерінде мамандарды дайындаудың кадр саясатының субъектілерімен ... ... мен ... ... пікірімізше, кадр саясаты туралы ұсынылған өңірлік бағдарламасының концепциясы, марғымсыз, өңірлік кадр ... ... ... ... ... бүкіл проблемасын жоққа шығара алмайды. Сонымен қатар, бұл проблема облыстың кадрлық ... ... беру және ... ... заң ... басқарушылардың, ғалымдардың және мамандардың қатысуымен әрі қарай өңдеуді және талқылауды ... ... ... ... ... ... бұл механизм жетілдіруді қажет етеді. Еңбек нарқын бағалау, жұмыс күшін салааралық, кәсіби аралық, аумақтық ... ... ... ... ... ... кезекте еңбек нарқына алғаш рет қамтылатын жастар арасындағы ... ету ... ... ... тудыратын өзгерістері, мемлекеттік басқару жүйесін қайта құру және ... ... ... ... ... білікті жұмысшылар мен мамандарды дайындауды болжау ісіне жаңа әдістемелік тәсілдің анықталуын талап етеді. Бұл ... ... ... және ... ... бағдарлаумен, білім беру мекемелерінің жүйесін дамыту перспективасымен, кадрлық, қаржылық, құқықтық қамтамасыз етілуімен баланысты болуы тиіс. Кадрларды дайындауды болжау көкейкесті ... және ... ... ... ... ... ... болуы керек.
Республикадағы еңбек ресурстарын басқарудың мемлекеттік жүйесін жетілдіру үшін, оларды қалыптастыру, пайдалану, дамыту, жұмыспен ... ... қону ... ... еңбек ресурстарын басқару проблемаларына жанжақты сараптама жасау қажеттігі сияқты деректері де айқындала түседі. Қазіргі замандағы өндірістің қарқынды дамып және еңбек ... ... ... келе ... ... білім беру жүйесіне қойылған талаптар - кейбір мамандық ... ... тым ... болу немесе жетіспеушілік факторларының әсерінен ғана қалыптастырылмайды. Болашақ мамандардың ... ... ... ... ... мен ... ұғыну ісі ерекше мағынаға ие.
Осылайша, өңірлік еңбек нарқын болжау жөніндегі жұмыстардың процессінде келесі жағдайлар әсер етеді:
- аумақтық және салалық ... ... ... ... ... жұмыс күшінің сұранысы мен ұсынысының ара қатынасы;
- еңбек нарқындағы жұмыс күшінің сапалы құрамы;
- жаңа жұмыс күшін дайындаудың, ... ... мен ... ... ... қайта даярлаудың қажетті көлемдері және кәсіби-біліктілік құрылымы.
Өңірдегі демографиялық жағдайға сараптама жасау ісін ... ... ... беру ... ... беру ... алуды жоспарлап жатқан, түрлі категориядағы халықтың саны мен сапалық құрамы туралы ақпараттарды алудан ... ... ... ... бұл жалпы білім беру мекемелерінің бітірушілері, сонымен қатар еңбек және жұмыспен қамту жөніндегі органдарда есепте тұрған жұмыссыз азаматтар, ... мен ... ... қоса ... ... ... ... болуы тиіс.
Еңбек ресурстарын және материалдық әлеуетті пайдаланудың тиімділігін сыртқы және ішкіге бөлу қажет. Сыртқы тиімділік бітірушілерді жұмысқа ... және ... тыс ... ... ... ал ішкі ... әр оқу орнының өндірістік әлеуетін пайдаланудың деңгейін тікелей бағалайды. Біздің жағдай үшін ішкі ... ... ... дайындауға арналған тапсырысты қалыптастырудың тиімділігі, өңірлік еңбек нарқында ... ие ... ... дайындаудың көлемдері мен кәсіптік-біліктілік құрылымын болжау, кәсіптік білім беру мекемелерінің резервтерін ... мен ... ісі біз ... ... механизмдеріне сәйкес келеді, ал жүргізіп жатқан іс-шаралардың жетістігі осы жұмыстағы қатысушы серіктестердің бірлескен әрекеттерінен байланысты ...
3 ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫ ... ЖОЛДАРЫ
3.1 Еңбек ресурстарының дамуын реттеудің тиімді экономикалық
тетіктері
Қазіргі ғылыми өндірістер ... ... жаңа ... ... ... ... Бұл ... макро деңгейінде ұлттық жұмыс күнін ақы төлеуде кемшіліктерінің сақтау саясатын білдіреді. Аралық деңгейде жұмыс ету ... ... ... ... ... ... ... ету қызығушылығын арттыру. Микро деңгейде ресурстар сапасын білімді жоғарылату жұмыстарын жүргізу керек. Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, еңбек өндіргіштігі мен ... бір ... ... ... ету ... ... байланыста екендігін көрсетеді. Психология осы уақытта өндірісті дұрыс түсіну және басқару жұмыстарын шешуде қажетті тәжірибеде ... ... ... әрі ... ... кемігендіктен бұл білімдер көрсетілген мерзімнен бастап төмендей бастайды. Сондықтан тігінен (қызметтік өсу, карьерлік ауысу) немесе ... ... ... ... маманның жұмысқа тұрақты белсенді қатынасын көрсетеді. Дамыған мемлекеттерде, оның ішінде АҚШ-та 20 жыл 1 фирмада жұмыс ... ... 20 жыл ... 4 ... ... ... инженер аса құнды болып табылады.
Еңбек ресурстарының қолдану реттілігі
Көптеген босатуларды болдырмау үшін, жаңа жұмыс орындарын құру
Жұмыс орындарын ... ... ... үшін мүмкіншілігін кеңейтуге мүмкіндік береді, икемді жұмыс түрлерін және жұмыс уақытының тәртібін қолдану
Алдын-ала ... және ... ... ... ... колледждердің ЖОО-ң негізінде жұмысшылардың біліктілігінің жоғарлауы
Жұмысшы күшін ішкі салалар бойынша орналастыру арқылы еңбек ... ... ... ... 11 - Еңбек ресурстарының тиімділігін қолдану шаралары [36]
Қазақстандағы еңбек ресурстары ... ... ... ... ... ресурстары жалпы экономикалық мәселелері тұрғысынан көптеген өзгерістерге ұшыраса, әлеуметтік құрылымдада сондай ... тап ... ... ... ... ... түрде болды, салаларда еңбек ресурстарының қозғалысы экономикалық дұрыс бағаланбай, мамандануының төмен деңгейінде қолданылып отырды.
Жоғары білімді мамандарының потенциалы (инженер, ... ... ... ... қызметтердің жетегінде кете барды. Олар негізінен қызмет көрсету, кіші ... ... ... факторлар мен қайнар көздердің өсіміне сәйкес қарама-қайшылығын көрсететін тенденциялар бар. Осыған ... ... ... ... пайдалану қажеттілігі туады.
Қазіргі уақыттағы еңбек ресурстарын пайдалануды жақсартудың негізгі шаралары:
- облыс тұрғындары үшін ... ... ... бос ... ... ... мен ... қойылатын талаптар жөнінде ақпараттық жүйені қалыптастыру;
- болашақта еңбек нарығының тапсырысына еңбек ресурстарын қайта дайындау;
- елдің барлық аймақтарында оның ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныс бойынша инфрақұрылымды дамыту;
- жаңа жұмыс ... ... ... ... ... және ... еңбек ресурстарын, еңбектің көші-қонын реттеп қайта орналастыруға өз үлесін қосатын іс-шараларын жасап қабылдау;
- мамандық, тұрақты ... және ... ... ... ... ... ... жұмысшыны қайта дайындау жүйесін және кәсіптік білім беру мониторингін жасау.
Бұл мәселелер кәсіптік білім алу жүйесін ... ... ... құру ... ... ... салалық және облыстық бағдарламасында негізгі орынды алу керек.
Еңбек ресурсы легін реттеу механизмін ... ... ... мен ... көмегімен жасау маңызды мәнге ие болады. Мысалы, оқуды аяқтағанан кейін жастардың барлық ... үшін ... ... қолданады. Сол сияқты мамандығы бар бірақ еңбек ... жоқ ... ... алуда кәсіпорын иесіне қызығушылық таныту қажет. Тәжірибесі жоқ жастар үшін жұмыс орнын бөлу арнайы ұйымның ... ... ...
Өте жақсы идеяға конкурс жариялауға болады, мысалы, орта кәсіптік оқу орнын бітірушілер үшін салықтық қызығушылық бойынша жұмыс орнын ... ... бұл ... ... ... сақтап қалуды жою үшін сайлау әдісі қажет.
Еңбек ресурсын қолдануда жаңалық ашу ... ... ... ... ... ... ... жаңашылдығының күтілетін бірден-бір жолы әлемдік экономика кеңістігіне кіруіне байланысты еңбек ағымдарын белсендіру болып табылады. Жаһандық даму идеясы XVI ғ. ... ... ... ... XX ғ. ... ... ... нарыққа біріктіру мемлекеттерді интеграциялаудың негізгі себебі болды, сондықтан жабық экономикалық жүйе шеңберінде сауда-экономикалық операциялар болды. Бірыңғай ... ... ... ... ... және ... ... тауарларды тасымалдаудың мемлекеттік, саяси, құқықтық, кедендік тосқауылдарын жою, қызмет, ... және ... ... ... ... ... деп болжауда [37].
Әлемдік кеңістік шеңберінде тауарлар мен қызметтер құны және наклодной шығыны төмендейді. Бұның барлығы жаһандану факторлары. ... ... ... көп ... ... қауіпі де аз емес. Мысалы, мемлекеттері, яғни оңтүстіктер ОША (ЮВА), Түркия, Аргентинада өткен қаржы және биржалық тоқыраудан қорқуда. ... ... ... ... Солтүстік екендігі белгілі. Солтүстік атланттық аймақтың индустралды өндірісі азиаттық - тынық ... ... ... ... ... ... көзі болып қала береді. Мысалы, ғаламшардың көп ... алып ... ... ... ... ... ... мәселесін шешуде. Қанша декларация қабылданғанмен жылдан - жылға ол мәселенің көлемі де үлкеюде және шиеленісуде [38].
Әкімшіліктік, ... ... - ... ... және ... - ... инфрақұрылымның дамуына арқа сүйеп, ол күрделі ғылыми сыйымдылықты технологияны жасауды қамтамасыз етеді. Оның бір ... ... ... басқа аймақтарына экспортталады.
Индустралды қоғамға өту жолында жаһанданудың құрылымы әлеуметтік дамуды өкінішке орай ... ... ... ... ... ... тенденциялар кездеседі, олар өндірісті кеңейту кезеңінде және экономикалық өсуде, ... ... мен ... ... ... ... ... мемлекеттің әлеуметтік қолдауын қажет ететін тұрғындар санының өсуі, тұрғындар нақты табысының төмендеуі, адамдар тобының көбеюі, көп ... ... ... пен ... ... ... келесідей жағдай кездеседі: кейбіреулер табады, кейбіреулер жоғалтады, осыған ... ... ... қай ... адамдар көп болады және басқаларға белгіленген жәрдем беруі мүмкінбе. Әлеуметтік-экономикалық прогресс үшін, өзінің болашағына қоғам төлейтін баға ... ... оның жаңа ... ... тура ... ішіндегі еңбек ресурстарын пайдалануды жақсартудың маңызды бағыты ... ... ... ... құру арқылы кәсіби принцип бойынша бағыттауы тиіс, яғни ... ... ... ... өтініш жасаған жұмысшыларды мамандандыруды есепке алу мен өзара ... ... ... үшін бос орындарды беретін жұмыс берушілердің жауапкершілігін арттыру, қоғамдық құрылымдармен, кәсіпорындармен және ... ... ... ... орнату.
Еңбекпен қамту ұйымы кәсіпорын, ұйымдар топтарымен және басқа құрылымдармен жұмыссыздарды жұмысқа алуды ... ... ... мен ... ... ... ... қолдану мен оның жағдайына әсер ететін маңызды бағыты факторладың есебі болып табылады. Олар: экономикалық дағдарыс, жұмыс орнын ашу үшін ... ... ... ... ... деңгейі, өндірісті техникалық жарықтандырудың өсу деңгейі, өндірстің салалық құрылымының қозғалысы. Сондықтан елдің әлеуметтік-экономикалық саясаты еңбек ... ... ... бағыттық тәсілін жасауы тиіс.
Кейбір дамыған мемлекеттерге еңбек нарығында белгіленген тепе-тең ... ұзақ ... ... ... ... ресурсының тапшылығы мен оны басқа елдерден келген ... ... шешу ... кездесті. Бірақ қандай жағдай болсада, бұл атап өткен немесе айтылмаған факторлардың әрқайсысы бойынша ... ... ... ... ... ол көппе немесе азба жұмыс күшінің тапшылығы бар болады, олар мамандар, ... ... ... ... таңда еңбек ресурстарының әрекеті әлі де кәсіпорындарда жүргізілген нәтижесіз жоспарлы шаруашылықтың әсерінен шыға алмауда. Ол атауына ие ... оның ... ... яғни ... жұмыссыздық. Бұл топтар еңбек ресурстарын тез арада қате пікірмен өткен шақты күтуден шығарып алу керек. Өйткені 90-жылдарға дейін кәсіпорын деңгейінде және ... ... ... ... ... ... тапшылық болған. Әрине әрбір мемлекеттің өзінің ерекшеліктері болды. Мысалыға: тұрғындар саны көп және ... ... ... ҚХР ... ... ... ... туылуын қатаң реттеп отырды.
Қазіргі кезде республикадағы өндіріс қайта жандану үстінде, 90-шы жылдарға тән көріністер жойылуда, нарықтық ... ... ... ... ... ұлғаюда. Бұл сақтау қажеттілігінің жойылуы мен жұмыс күшінің жетіспеушілігін кәсіпорындағы кадрларды қайта дайындау мен ... ... ... ... ... ... ... соң Қазақстандағы еңбек нарығындағы еңбек ресурстарына және мемлекеттің жұмыспен қамту саясатына жаңа талаптар қоюда. Алайда берілген мәселенің күрделілігі қоғамның ... ... ... ... ... ... ... айрықша белгісін жаһандану көрінісінде индустралды қоғамның қалыптасуы, дамыған мемлекеттердегі тән ... ... ... ... ... ... саяси және мәдени дамуларының өзара байланысы көрінуде. ... ... ... ... ... ... ... және жаңа кең көлемді күрделілері пайда болды.
Экономиканың қызметі, технологиясы салалық құрылымы, өндірістің облыстық орналасуы өзгеруде, осының ... ... ... ... ... басқаша болуда, дәстүрлі индустралды салалардың мәні артта қалып ... ... ... жаңа ... ... әр ... ... маркетингтік, нашар типтік өндірістер, тұрғындарға тұрмыстық қызмет көрсету алға шығуда. Экономиканың бұрынғы салаларының жұмысшылары қайтадан оқып ... ... ашып ... ... ... ... ... ахуалға тән белгі мемлекеттегі жұмыссыздық жұмыс күшіне жетіспеушілікпен қатар жүреді. Ол тек ... ... ... ... сандық жетіспеушілікте тұрғындардың табиғи кетуі көрініс беруде. Мұндай кетулер республиканың көптеген ... ... және ұзақ ... ... қалуда. Жұмыссыздардың саны көп ахуалынан Қазақстан еңбек ресурстары жетіспеу ахуалына ауысуда.
Еңбек нарығында ... ... ескі жүйе ... шешу ... ... ... босатылған адамдар осы мамандық бойынша басқа өндірістегі табу ... ... ... жаңа технологиялардың келуі.
Кейбір салалар жабылып қалуда, экономикада жылдам өзгеріп отырған мамандық ... ... табу ... ... ... мен білімділігіне сай жұмыстары бар жұмысшылар жетіспейді, оның ... ...
- ... сай өмір сүру үшін ... ... өмір бойы ... керектігін түсінбеушілік;
- біліктілік деңгейінің жалпы жетіспеушілігі. ... ... ... ... яғни ең алдымен мамандыққа деген сұраныстың аздығы, еңбекақының төмендігі өзіне көп көңіл аудартады. Маусымдық түрдегі еңбек ақысы көп емес ... ... ... ... білдірген азаматтардың кірісін қолдау мақсатында құрылады) сонымен қатар төмен ... ... ... өсуі арқасында (кіріс деңгейін күнелту минимумы мөлшерінде жұмысшыларға камтамасыз етпейтіндер) бос жұмысшы орындарының санының ... ... ... Шеткері елдердегі орташа орныққан қазақстандықтың көнбіс, шыдамды, сондай-ақ жаңа ... ... өте ... емес ... ... ... орындардың толу себебі болып табылады. Жұмысқа орналастыру ... ... ... ... ... ... ... жұмыс орындарының болмағандығында. Сондықтан республикадағы көп адамдарды әлеуметтік мәселелер ішінде еңбек ақының әділетсіздігі ... ... ... ... ... ... және ... категориялары бойынша жалақының жоғары дефференциациясы сақталады. Төмен деңгейдегі салаларға қарағанда жоғары деңгейдегі салалар ... ... ... айту ... ... ... ... жөніндегі уәкілетті органдардың қызметінің тиімділігін арттыру жөніндегі шаралар. ... ... ... ... жұртшылықты үнемі хабардар етіп отыру, мемлекет, өкіметтік емес ... мен жеке ... ... ... әлеуметтік қолдаудың түрлері туралы ақпарат белсенді тарату жұмыстары үнемі жүзеге асырылатын болады. Қазақстандағы ... ... ... ... ... екі түрлі маңызды жағдайға негізделеді.
Біріншіден, еліміздегі жұмыссыз халық құрылымындағы 15 - 24 жас ... ... ... 26,3 ... ... 25 - 29 ... ... 17,4 пайызды құрады.
Екіншіден, ең негізгісі - ел болашағы. Жастар қоғамның ... ... және ... ... анықтайды, сол себепті әсіресе, біздің елде олар ең қорғансыз ... бірі ... ... аталған мәселелердің өзектілігіне қарамастан, ғылыми зерттеулерде оларға өте көп назар аударылмай келеді. Жас ерекшеліктеріне қарай ... ... 18 - 24 жас ... ... - ... ... ... өтіп жатқан немесе өтке,н студенттер мен жас азаматтар. ... ... ... нарығына аяқ басқан ең қорғансыз топ болып табылады. өйткені, ... ... және ... тәжірибесі жеткіліксіз, осыған байланысты бәсекелестік қабілеттері де ... ... ... ... ... ... ... маңызды көрсеткіштер - жұмыссыздың деңгейінің динамикасы, еңбек нарығының сыйымдылығы мен конънктурасы, сұраныс пен ұсыныстың ... және оның ... ... ... ... нарығындағы, оның ішінде жастарға қатысты жағдайды толық көрсетпейді. Жастар егде адамдарға қарағанда, еңбек биржаларында сирек тіркеледі. Статистика ашық ... ... тек қана ... бөлігінің даму тенденциясын, мемлекеттік сектор тұрғысынан бағалауға мүмкіндік бере алады. Жұмыспен қамту қызметі еңбекке сұраныс пен жұмыс күшінің үсынысының бір ... ғана ... ... нарықтық қатынастар ерекшеліктеріне тән, жұмыспен қамту саласындағы көптеген жаңа құбылыстар, оның ішінде ... ... ... ... ... үшін жасырын жұмыссыздық қаупі тіркелген жұмыссыздыққа қарағанда, аз болмаса, көп емес. ... ... ... қалу ... де ... төнеді. Мұндай жағдайда жастардың көбі өзінің еңбек мәртебесін тұрақтандыруға тырысатыны түсінікті, олар табыстан айырылмаудың әртүрлі ... ... ... де ... дүние жүзіндегі еңбек нарығындағы ең әлсіз топтардың бірі болып қалуда. Жұмыссыздар арасындағы жастардың үлесі ... ... ... ... бұл әлеуметтік - демографиялық топтың үлесінен де көп. ... 20 - 29 жас ... ... мен ... 50 ... ... ... жұмыс орны жоқ.
Жылдан - жылға оқу - ағарту, экономика және құқық салаларында ... ... ... саны өсіп ... Ең алдымен, бұл кадрлармен қамтамасыз етуде тапшылық көріп отырған техникалық мамандықтарға деген қажеттілікті арттырып отыр. ... өте ... ... жоқ ... ... жастар алған білімдерін ұмыта бастайды және сұраныс жоқ маманға ... шыға ... ... ... келтіру, қайта даярлау да аз шығынды қажет етпейді. Сондай - ақ ... ... ... күнге қауіп тудырып отыр. Олай болса, уақыт өте келе ... өсу ... ... мамандықтардың тапшылығына әкеп соғады.
3.2 Еңбек ресурстарын мемлекеттік реттеуді жетілдірудің қазіргі
заманғы бағыттары
Қазақстан халқы өз тәуелсіздігіне ие ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық саясат жүргізе бастаған кезде ел жағдайының жедел жақсаруына ең әуелі мұнай-газ секторына құйыла бастаған ... ... ... әсер ... ... Бұл ... экономиканың басқа салаларына да серпіліс туғызып, елімізде көптеген жұмыс орындарының ашылуына себепші болды. Cалық ... ... ... ... ... жылдан-жылға өсіп, көптеген әлеуметтік бағдарламалар іске қосылып, ... ... алға ... ... оң ... нәтижесінде соңғы екі-үш жылдың аясында байқалған тағы бір үлкен құбылыс - ... тек ... ... ғана ... сонымен қатар, адам ресурстары үшін де әлемдегі тартымды елдердің біріне айнала бастағандығы. Осыған сәйкес алдағы уақытта Қазақстанда тұрып, ... ... саны ... ... ... ... болжамдар айтылуда. Тек соңғы екі-үш жылдың өзінде ғана халықтың табиғи өсім ... ... өсу ... ... ... шет ... оралман ағайындарымыз көптеп орала бастауы, сондай-ақ көршілес елдерден Қазақстанға жұмыс іздеп келушілердің күрт артып, еңбек ... үдей ... бұл ... ... ... ... ... көрсететін еді. Дегенмен, бүгінгі жаһандық экономикалық дағдарыс жағдайында бұл мәселе басқаша да сипат алуы мүмкін. ... ... ... ... тарапынан реттеу шаралары дұрыс жүзеге асырылатын болса, біздің ойымызша, бұл құбылыстар көп өтпей-ақ, Қазақстан болашағына, оның ... ... ... әсер ете ... ... ішінде әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғанындай, әсіресе, елімізге сырттан болатын көші-қон арқылы еңбек күштерінің топтасуы ... ... ... ұлттық экономиканың тиімділігінің артуына алып келуі әбден мүмкін. Дегенмен, осы халықаралық ... ... ... айтқанда қашан да болсын таяқтың екі ұшы болатындығы ескерілуі ...
- деп ТМД ... ... ... ... Қазақстан Президенті Н.Назарбаев Санкт-Петербургте өткен 2007 жыл - дың маусымындағы экономика - лық саммитте көші-қонды ең ... ... ... тиіс ... ... бірі ретінде атап көрсетті. Осыған байланысты қа - зіргі кезде Бірыңғай экономика - лық кеңістікке қатысушы мемле - кет - ... ... ... және олардың отбасыларының құқық - тық статусы туралы, Біртұтас Эко - номикалық ... ... ... ... ... рыногын үшінші елдердің заңсыз ең - бек мигранттарынан қорғаудағы ынтымақтастық туралы келісім - дер - - дің ... ... ... жақын. ... ... - ка - сын - дағы ... ... ... ... арналған кон - цепциясы жасалып, онда демо - графиялық және көші-қондық ... ше - ... ұзақ ... ... ... бағыттары мен тетіктері нақтыланған [40]. Соңғы бес жылда Қазақстанға келуші шетелдіктердің саны бес есе - ге ... 2006 жылы ол 2 ... ... ... Ал 2010 ... өткен жеті айында ғана респуб - ликаға 1 миллион 300 мың шетел - дік ... ... ... көп - ... дәлірек айтқанда, 93%-ы ТМД мемле - кет - терінің аза - мат - тары болса, қал - ған 7%-ы алыс ... кел - ... ... ... ... ... ТМД ... келген мигрант - тардың жартысына жуығы осы ... ... ... тиісті ор - ган - дардың назарынан тыс жұмыс істеп ... Олар ... ... келеді де, ішкі істер органдарында тірке - ... ... ... ... құ - ... ... келу мақ - сат - тары ... айналысатын қыз - метімен мүлде үйлеспей шығады. Осындай жағдайда жұмыс істеуші де, жұмыс ... де ел ... - ... ... ... және бас - қа ... төлемдерді төле - мейді. Осы мәселені шешу мақсатын - да 2006 жылы ... бір ... ... ... ... нәтижесінде 164 мың заңсыз ми - грант еңбегі заңдастырылды. Олар - дың ... да ... ... тіркеліп, үш жыл мерзімді ерекше үлгі - дегі көші-қондық карточкалар ... Осы ... ... құ - қық - тық ... ... ... - ліп, еңбек қызметі заңдастырылды. Акцияның нәтижесінде бюджетке салық ретінде 8 миллион АҚШ доллары түсті. Солай бола тұрса да, бұл бір ... ... еді және ... ... ... еңбек мигранттарының мәселесін уақыт - ша ғана шешті. Сарапшылардың бағамдауынша, биылғы жылы ТМД елдерінен келген ... ... ... - ның саны 450 ... ... ... Егер олар заңды негізде жұмыс іс - теген болса, бюджетке салық ретін - де ... 90 ... ... тү - ... ... Бұлардың сыртында құқықсыз және арзан жұмыс кү - шін ... ... жал - ақы ... өсірмей, еңбек өнім - ділігін тежеп, әділетсіз бәсекеге жол ашып, өндірісті жаңғыртуға ке - дер - гі ... ... ... ... жемқорлықтың орын алуына ық - пал етіп отыр.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау Министрлігі егер жұмыс ... ... жаңа ... мен ... қазақстандық кадрларды кәсіби дайындау қарастырылмаса, онда оның ішкі еңбек рыногынан жұмысшы іздеу мерзімін бір айға ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 29 қазандағы № 1132 қаулысымен ... ... ... ... және ... әулеметтік қорғау министірлігінің Көші-қон комитеті туралы ережеге сәйкес шетелдiк жұмыс күшiн тартумен, сондай-ақ Қазақстан Республикасынан шетелге жұмыс күшін әкетумен ... ... ... ... ... тоқтата тұру және қайтарып алу; көші-қон саласындағы заңнамаларды және ... ... ... ... ... ... Республикасынан жұмыс күшін шетелге әкетумен байланысты қызметті жүзеге асыру кезiнде лицензиаттардың лицензиялық ережелердi сақтауын, лицензиаттың лицензияда қамтылған талаптарды орындаудың бақылауын ... ... ... ... ... ... ... Комитет бірқатар жұмыс атқарды. 2005 жылғы 25 ... № 19-п ... ... Еңбек және халықты әлеуметтiк қорғау министрлiгінiң жұмыс күшiн тартумен, ... ... ... ... ... күшін әкетумен байланысты қызметке лицензия беру, оларды тоқтата тұру және ... алу ... ... ... 7 адамнан тұратын Комиссия құрылды. 2007 жылдың 1 мамырына дейін Комиссияның он бір отырысы өткізіліп, лицензияларды беру ... 37 арыз ... ... ... ... ... тұру және қайтарып алу ережесіне сәйкес 20 лицензия берілді, 4 лицензия өз жұмыстарын доғарды. Ережеге сәйкессіздігі үшін 13 ... бас ... ... ... ... лицензиялар туралы ҚР Ішкі істер министрлігіне, Ұлттық қауіпсіздік комитетіне, Қорғаныс министрлігіне және Сыртқы істер министрлігіне ақпарат ... ... ... лицензиядағы көрсетілген талаптарды орындамағаны үшін лицензияттардың лицензиясын қайтарып алу ісімен шұғылданып келеді. 27 лицензия қайтарылды. Комитет бақылау функцияларына сәйкес жергілікті ... ... ... ... ... ... ... және жұмыс берушілердің рұқсаттарда көрсетілген шарттарды орындау (сақтау және ... ... ... отандық жұмыскерлерді оқыту және мамандығын өзгерту) заңдылығына тексеру жасады.
ҚР Заңының 11-бабына сәйкес ішкі еңбек рыногын қорғау мақсатында ... ... ... жыл сайын Қазақстан Республикасына шетел жұмыс күшін жұмылдыруға квота бөлінеді.
Шетел жұмыс күшін жұмылдыруға квота бөлу мен ... ... ҚР ... ... 2004 жылдың 17 наурызындағы №322 Қазақстан Республикасына шетел жұмысшы күшін ... ... ... ... ... тәртібі мен жағдайы және квотаны анықтау Ережесіне сәйкес жүзеге асырылады. Өкілетті органдар (Астана және Алматы ... мен ... ... қамту және әлеуметтік бағдарлама координациясы Департаменттері) жыл сайын жұмыс ... ... ... бірінші қазанға дейін орталық өкілетті органға шетел жұмыс күшін жұмылдыру туралы жұмыс берушіге келесі жылға орталық ... ... ... ... негіздеме ұсынады. Шетел жұмыс күшін жұмылдыруда жұмыс берушіге рұқсат ... ... мен ... ... ... ... 4 ... сәйкес жергілікті атқарушы орган жыл сайын жұмыс беруші өтініштері ... ... және ... ... ... ... ... арналған шетел жұмыс күшін жұмылдыру туралы негіздеме ... Өз ... ... ... ... және ірі ... ... жобалардың, ішкі еңбек рыногындағы сәйкес ұсыныстардың, сәйкес аймақтардағы жобаларды дамыту мен шетел ... ... ... ... ... ... квота қалыптастырады [41]. Квотаны қалыптастыруда бірінші кезекте мынадай бағдарламалар есепке ... ... ... 2003-2015 жылдарға арналған индустриалды-инновациялық даму стратегиясы;
- ... ... ... ... негіздеудің мемлекеттік бағдарламасы (2006-2010 жылдар) - ... ...
- ... ... 2005-2007 жылдарға арналған тұрғын үй құрылысын дамытудың Мемлекеттік бағдарламасы.
Ереженің 9 пунктіне сәйкес өкілетті орган бос жұмыс орны ... және ... ... ... бөлінген ішкі еңбек рыногындағы есеп бойынша жұмыс күшін сұранысын қанағаттандыру мүмкіндігінің жоқтығы кезінде ... ... ... ... 12-бабына сәйкес мемлекеттік қызметке орналасуға Қазақстан Республикасы азаматтарының құқы бар. Қазақстан Республикасына жұмылдырылатын шетел азаматтары Қазақтан ... ... олар ... ... атқара алмайды.
Егер сырттан квотаға сәйкес жұмыс күшін тарту мәселесіне келетін болсақ, ол жылдан-жылға ұлғая түсуде. ... 2005 жылы 10 270 адам ... ... 2010 жы - лы ... ... мамандардың саны 40 897-ге жетті. ... ... ... ... бол - сақ, онда ... көбірек тар - татын сала - құрылыс. Мұнда барлық мигранттардың 54%-ы ... ... ... өндірісінде мигранттардың - 17%-ы, ауыл - ша - руа - шылығында - 12%-ы, өңдеуші өнеркәсіпте - 6%-ы еңбек етуде. ... ... ... ... ... өтуге дайындалып жа - тыр. Ал оның ... болу ең - бек ... ... ырық ... ... ... ... да елге білікті (ішкі корпоративтік орналасулар шеңберінде) және білімсіз, арзан жұмыс күштері ең алдымен, Қытай, Түркия, Қыр - ғыз - ... ... ... се - ... ... ... мүмкін. Әрине, білікті еңбек ми - грант - тары заңмен қорғалады. Олар - да - мушы ... ... топ. ... ... даму ... ... үшін еңбекші қордың мол болуы - бірінші қажеттілік.
Қазіргі кезде ... ... - ка - лық ... ... саны 7 ... 901 ... 8 мил - лион 29 ... жетті. Ал олардың еңбекпен қамтылғандары 7 мил - лион 260 мыңнан 7 миллион 403 мыңға өсті. Дегенмен, ... де - мо - гра - фия - лық ... ... - дың ... сондай-ақ ішкі өсім - нің түсуіне, сырттан еңбекке жа - рам - дылардың келуіне байла - ныс - ты ... ... ... - дар - дың саны 2012 ... қарай 8 миллион 344,6 мыңға, ал 2015 жыл - ға ... 8 ... 238,7 мың - ға ... мүмкін деген болжам бар. Мұндай жағдайда қосымша жұ - мыс - ... ... 500 мың ... ... ... қазақстандық ғалым М.К.Мелдаханованың пікірімен келіспеске де болмайды, яғни ғалымның айтуынша: .
Ішкі еңбек рыногын қорғау мақсатында шетелден ішкі ... - ... ... ... ... ... және мамандардан басқа барлық шетел - дік жұмыс күшін толық квота тәртібімен енгізу керек. Дегенмен, жоғарыда айтылған ішкі ... - тив - тік ... ... өнді - ... ... ... бір оң ... болуына орай таңдап, визалық жүйе шеңберінде жұмыс істеуге рұқсат ету ... 2006 жылы Үкі - мет ... ... ел ... ... бел - сен - ді тобының 0,7%-ы шетел - дік жұмыс күшін тартуға ... ... ... қоса 3549 ... ... ... ... еңбек алаңында жұмыс істейтін шетелдіктердің са - ны - 40 897-ге жетті. Бұлардың ара - сында құрылыс, тау-кен, мұнай - газ, ... ... ... ... және бай - ла - ныс салаларының маманда - ры болды. Қазақстандағы еңбек ми - ранттарының 42%-ды - ... аза - ... ... - ... ... - 4%-ы, ... - 3%-ды, вен - герлер 2,5%-ды, Румыния мен АҚШ азаматтары 2%-ы құра - ды.
2007 ... ... ... ... ... ... айын - да бұл көрсеткіш 0,98%-ға жетті. Бізге жекелеген мамандықтар бойынша біліктілігі мен тәжіри - бесі, ұйымдастырушылық ... ... ... тартуға назар аудару керек. 2005 жылы Прези - дент Жарлығымен мұндай мамандықтардың тізімі бекітілді. Оларға Қазақстан азаматтығын ... ... жолы ... ... 28 ... - ка - лық ... ... аза - маттары үшін визалық жүйе же - ңіл - детілді. Сонымен бірге, жеке ... ту - ... ... ... (ІСВ) виза - лары ... ... ... шақыртусыз-ақ қабылдауға бола - тын жағдай белгіленді. Биылғы жылы Қазақстанға 8800 шетелдік жеңілдетілген ... ... кел - ді. ... ... ... - ге, ... ... жасасуға бірлескен кәсіпорындар салушыға, кеңес қызметін көрсе - туші - ... ... ... ... ... беріледі. 2005 жылы жеңілдетілген жол - мен 23 ... ... - ... - смен - дер мен дәрігерлер Қазақстан азаматтығын жеңілдетілген жол - мен ... ... аз көр - сет - кіш - ... ... екі ... ... - тық заң бойынша баянды етілме - ген - дігінің нәтижесі. Өйткені, көп - те - ген ... өз ... аза - ... ... келмейді. Сондықтан да Ішкі Істер Ми - нистрлігі шетелдік жоғары білікті мамандарға елімізде ... ... ... ... ... енгізуді ұсынады. Атап айтқанда: олар үшін Қа - зақ - станда тұру кезінде ... ... ... ... - ты талап ету тәртібі алынып таста - лынады. Бұл ... бір ... - дық ... ... ... ... білікті мамандар - дың келуін ынталандырады.
Қазіргі кезде біздің елімізде тұрып ... ... ұзақ ... тұруға өтініш бере алады. Дегенмен, оның өтініші қамтама - сыз етілуі үшін жеткілікті мөлшер - де ... ... ... - тын құжаты болуы қажет. Сонда да болса, өткен жеті жыл ішінде Қа - ... ... алыс ... 2424 ... ТМД ... 120 ... астам азаматына (орал - ман - дарды есептемегенде) рұқсат етілді. Қазақстанда тұруға ... ... ... ... - ... (сайлау құқық - тары, мем - ле - кеттік және әскери қызметтер) барлығын Қазақстан азаматтары - мен ... ... - ... Қа - зақ - ... ... ... бес жылға бе - ріледі. Осы мерзім өткен соң шетел азаматы азамат - тық алуға немесе тағы да бес жыл тұ - руға өті - ніш бере ... [42]. ... ... ... ... ... экономиканың дамушы буын - дарын білікті маман кадр - лармен қамтамасыз ету үшін олар - ды ... ... ... - ... ... оқу орын - дары ... кеңінен дамы - туға бағытталған мемлекеттік дең - гейдегі жұмыс шаралары қажет. Ал 2007 жылы кәсіптік-техникалық учили - щелер 67,9%-ға ... Атап ... ... кәсіптік-техника - лық училище 289-ға, колледждер 201-ге түсті. Оларда оқитындардың саны едәуір қысқарып, 327 мың болып қалды. Техникалық ... - ... ... саны азайды. Олар - ды бар болғаны 163 мың оқу - шы ... Бұл ... ... ... ... деген өскелең сұранысын қамтамасыз етуге жет - пей - ді.
Осы училищелерді бітірушілер кейін - нен ... ... үшін оқу ... жұмыс берушілермен тікелей байланыста болып, оқыту аймақтық еңбек рыногының сұра - нысына орай ... ... біз ... жұ - мыс күштерін заңсыз тартып, пайдаланған жұмыс ... ... ... кү - шейту шараларын да ұсынбақпыз. Мәселен, Германия мен Австрияда шетелдік жұмыс күшін заңсыз пай - даланған ... ... ... жұмыс үшін 10 мың евро көлемінде айыппұл салынып, 10 жыл мерзімге бас бостандығынан айыру шаралары қарастырылған. Ал бұл ... ... ... ... ... ат - қар - ... және қандай жағ - дайда өмір сүргендігіне ... - ... ... және ... - дік жұмысшылар үшін әлеуметтік-тұрмыстық жағдайдың бірдей болуына мүдделі. Әділетсіз жағдай Атырау ... ... ... - шы - лары ... орын ... ... оқиға сияқтыларға соқтыруы әб - ден мүмкін.
Соңғы кездерi Қазақстанда көші-қон мәселесiне арналған көптеген халықаралық жиындар өтiп ... ... ... , , т.б. ... ... ... үстелдер мен семинарлар өткізілді. Бiр жағынан, осындай ... ... ... өткiзiлiп тұрғаны, бұл - бiздiң қоғамның әр саладағы жетiстiктерiн халықаралық қауымдастық мойындағанының ... ... ... ... - ... қауымдастығы ең алдымен, осы Орта Азия аймағынан өздерiне қарай төнiп тұрған көші-қон ағымынан алаңдайтыны байқалады. Тек ... ғана ... ... ел ... пайдаланып, Пәкiстан, Ауғанстан, Бангладештен Еуропаға әртүрлi заңсыз жолдармен мигранттарды ... ... 23 ... тiркелiп, олар бойынша 19 қылмыстық iс қозғалған.
Ұлттық көші-қон саясатының басым мақсаттарын жүзеге ... ... ... ... жылдан-жылға артып келе жатқанын ескере отырып, шетелде тұратын отандастарымыздың көші-қондық әрекеттеріне неғұрлым белсенді түрде әсер ету қажет. Шетелдік өкілдіктер мен ... ... ... ... және ... ... ... жандандыру қажет, сондай-ақ әлеуетті иммигранттармен жүргізілетін жұмысты ақпараттық тұрғыдан қамтамасыз ... ... және осы ... сай ... жүзеге асыру қажет. Адамдардың ұлттық шекаралар арқылы көшіп-қонуы мен қоныс аударуына байланысты мәселелер бір жақты негізде ... ... ... ... ... ... елдер арасындағы ынтымақтастық негізінде басқарылуы тиіс. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында еңбек ... ... ... ... ... ... ... келісімдік база құрылды, атап айтқанда, ТМД елдерімен, Еуразиялық экономикалық ... ... ... Азия ... ... және ... ынтымақтастық ұйымы шеңберінде ынтымақтастық дамуда. Осы орайда, Қазақстан Халықаралық еңбек ұйымының 16 ... ... айта ... ... ... ... ... барлық мигранттардың 75-80%-ы ауылдан қалаға ағылған өз отандастарымыз. Олардың көбiнiң мамандықтары да жоқ, ... ... ... әр түрлi жұмыс iстейдi.
Ауылдан қалаға көшу - заман талабына сай заңды құбылыс. Ел ... өсе ... ... дамуы урбанизацияға алып келетiнi сөзсiз. Бұл құбылысты ... ... ... ... бәрi басынан өткердi. Онда ауыл шаруашылығымен ел халқының небәрi 3-5%-ы ғана айналысады. Көші-қон ... ... Ұйым ... ... ... ... ... мигрант заңсыз жүрген көрiнедi. Ал Қазақстан бойынша , ауылдан қалаға келгендердiң есебiн де, жалпы жағдайын да ешкiм бiлмейдi. ... ... күн ... ... ... әрi ... да бір бақылау жоқ. Бақылаудың жоқтығы бей-берекетсiздiкке алып келедi.
Қазақстанның әлемдік шаруашылық жүйесіне енуі мен оның экономикасына құйылып жатқан капиталдың ... арта ... ... ... шапшаң қарқынмен дамуы, елдегі орташа жалақы көлемінің көбеюі мен ... ... ... ... деген зор ынтасы, сонымен бірге, еліміздің Дүниежүзілік Сауда Ұйымына қосылу жөніндегі ниеті, жер бетіндегі ... ... ... мен әлемдегі халық санының жылдан жылға артуы, соның ішінде біз өмір сүріп ... ... ... тым ... ... (мысалы, әлем бойынша әр шаршы километрге 42 ... ... - 70, ... - 125, ... - 5,5 ... ... мен ... ұқсас басқа да көптеген факторлар елімізге сырттан келетін адамдар санының көбеюіне ықпал ... ... да, біз ... күні ... ... жұмыс күші көші-қонының хал-ахуалын төмендегідей мазмұнда сипаттап, оны жақсарту мен жетілдіру бағытында келесі шараларды ұсынамыз:
* қазіргі ... ... ... ... ... ... ешқандай бақылау жоқ, оны реттейтiн заңдар да қабылданбаған. Бiрiншiден, мұның өзi жаңа құбылыс, сондықтан мемлекеттiк ... оған ... ... мән ... ... Бiз қазiр қабылдаушы елге айналып отырғанымызға қарамастан, еңбек көші-қоны Заңдағы үш ... ғана ... Яғни ... Заң ... ... ... етеді;
* біздің ойымызша, осы Заңды жетілдіруде шет елдiк ... ... елде жеке ... ... ... салу ... ... тиіс. Сондай-ақ, шет елдiк азаматтарға, егер ол заңды тұлға болмаса, орта және ... ... ... ... ... тиіс;
* сонымен бірге, кез-келген заң бұзушылық әрекеттері үшін елден қуылған шет ... ... 5 ... ... қайтып келуiне тыйым салу сияқты бiрқатар шаралар жүзеге асырылуы қажет;
Ішкі еңбек көші-қонын реттеу адамдардың ... ... ... мен өз қалаулары бойынша өмір сүретін мекен-жайын таңдауы құқығына негізделеді. ... ... ол ... ... ... бағытталуы тиіс. Осыған орай, экономикалық дағдарыс жайында ішкі еңбек көші-қонын мемлекеттік реттеудің негізігі әдіснамалық базасын этномәдени, экологиялық және т.б. ... ... ... ... ... мен даму ... құрауы тиіс.
Көші-қонға қатысты заңнамаларға талдау халықаралық және ұлттық заңнамалар мен ақпараттарды толық игерген сарапшылар арқылы жүргізілуі тиіс. ... ... ... әдіс ... ... ... болуы қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Экономикалық реформалардың жетістікпен жүргізілуі өңірдің еңбек ресурстарының және еңбек ... ... ... ... ... байланысты өңірлік деңгейде жұмыс күшінің сұранысы мен ұсынысының ... ... ету ... қызметкерлердің кәсіптік-біліктілік құрылымының орташа мерзімдік және ұзақ мерзімдік болжамдарды әзірлеу бойынша іс-шараларды өзіне енгізетін, кешенді шаралар жүзеге асырылады.
Өкінішке ... ... ... беру ... ... ... тұрақты байланысы жоқ, бірақ өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуының тиімділігін ... ... беру ... ... ... де ... тиіс. Бұл жерде негізгі әрекеттер білікті кадрларды, сонымен қатар мамандарды дайындауға ... ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, жұмысшы мамандықтарын дайындау ісін қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс екені ... ... ... ... ... мен ... нарқына жасалған сараптама, орындалған теориялық зерттеулер, кәсіптік ... беру және оның ... ... дамуындағы ролінің жағдайына баға беру, өңірдегі әлеуметтік серіктестіктің дамуын бағалау істері төменде ... ... ... мен ... ... ... берді:
* Еңбек ресурстарын басқаруда өзара байланысқан қосалқы жүйелер ретінде қарастыру керек, олар тек экономиканы дамыту мақсатында ... ... ... ... ... ... ... мақсаты ретіндегі халықтың өмір сүруінің жоғары сапасына қол жеткізумен тұрақты адами дамуы үшін қолда бар еңбек ресурстарының оңтайлы және ... ... қол ... ... тиіс.
* Басқарудың әкімшілік және экономикалық әдістері айтарлықтай ... ... ... Бір жағынан, әкімшілік әдістер әр түрлі иерархиялық деңгейдегі басқару субъектілерінің экономикалық ... ... ... ал ... ... - ... әдістердің қолданылуы осы жерде пайда болатын процесстердің нақты әкімшілік реттелуін талап етеді. Еңбек ресурстарын басқарудың әкімшілік және экономикалық әдістерінің ... ... ... ... ұйымдастырушылық механизмдері болып табылады. Еңбек ресурстарын басқарудың ұйымдастырушылық механизмдерінің мәні еңбек ресурстарын ... ... ... ... ... ... басқарудың экономикалық және әкімшілік әдістерін жүзеге асыруында болып табылады.
* ... ... - бұл ... істеп жатқан, яғни экономикаға жұмылдырылған экономикалық белсенді және ... ... емес ... жұмыс істеуге қабілетті бір бөлігі. Еңбек ресурстарын топтастырудың қайнар көзі болып табылатындар: жұмыс істемейтін I-ші және II-ші ... ... ... ... ... ... еңбекке қабілетті халық; еңбекке қабілетті жастан жоғары жастағы жұмыс істейтін тұлғалар және жұмыс істейтін жасөспірімдер.
* Еңбек әлеуеті деп ... ... ... ... игіліктерді құру мақсатында өнімді еңбек іс-әрекеттерін жүзеге асыру үшін арналған күштерді жалпы ... ... ... табиғи және жинақталған қасиеттерінің, мүмкіндіктерінің, білім мен тәжірибе қорының, сапасының жиынтығы ретінде ... ... ... ... ... ... ... басқа, еңбек әлеуетінің құрамында ел экономикасына қатысудың әлеуетті мүмкіндіктерінің ұстанымы тұрғысынан алғанда, халықтың ... - ... орта ... және ... оқу ... оқушылары, сонымен қатар жұмыссыздар сияқты еңбекке қабілетті жасқа дейінгі халықтың бөлігін қоса есептейтін, экономикалық белсенді емес ... де ... ... ... ... ... ... Европа, АҚШ, Жапония мен Қытай) еңбек нарқын ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық даму ерекшеліктерін ескеріп, нарықтық құрылымдардың аяққа тұру кезеңінде біздің елде оны пайдалану мүмкіндігінің шегінде де осы ... ... ... ... ... ... ... зерттеуді қажет етеді.
* Қазақстан Республикасының еңбек нарқы үшін келесі ерекшеліктер ...
+ ... ... халық санының өсуі;
+ жұмыспен қамтылған халықтың құрылымында ... ... ... ... ... үлесінің артуы және жеке жұмыстармен айналысатын халықтың елеулі емес өсімі байқалады;
+ ресми жұмыссыздық деңгейінің ... ... ... ... ... ... ... жұмыссыздардың жалпы саны ішінде әйелдер мен жастардың үлесі жоғары;
+ білім деңгейі бойынша жұмыспен қамтылған халықтың ... ... жоқ ... үлесі басым.
* Қазақстандағы әлеуметтік-демографиялық жағдай қалыпқа келуде және тұрақтануда. Демографиялық ... оң ... бала ... ... ... ... болу деңгейінің елеулі қысқаруы, көшіп қонудың кейбір жағымды үрдістері еліміздің халқы санының және сәйкесінше өңірдегі еңбек ресурстарының тұрақты ... ... ...
* Жұмыссыздық деңгейі жоғары болып табылатын еңбек нарқын қалыптастыру және қызмет етуінің айрықша ерекшеліктері тән. ... ... ... ... ... ...
+ ... жерлердегі жұмыссыздықтың жоғары деңгейі;
+ жеке жұмыстармен айналысатын халықтың деңгейі төмен және мемлекеттік сектордағы жалдамалы жұмысшылардың басым ... ... ... ... өсім ... ... ... қатарындағы әйелдер мен жастардың үлесі жоғары;
+ гендерлік аспектіде және ... ... ... ... ... саралануы;
+ жоғары білікті мамандардың көшіп кету деңгейінің жоғары ... ... ... бар техникалық білімді, талап етілмеген мамандардың саны үлкен;
+ әлеуметік серіктестердің ынтымақтасуының жетілмеуі (кәсіподақтар, жұмыс ... ... ... ... ... сұранысқа ие болған кадрларды дайындау және қайта даярлау мәселелерінде білім беру мекемелері мен жұмыс берушілердің өзара ынтымақтасуының болмуы;
+ ... ... ... ... ... ... беру ... деңгейінің нашарлығы мен олардың сапасының қазіргі талаптарға сәйкес келмеуі.
* Жастар арасындағы жұмыссыздықтың басты себебі білім беру жүйесінің жетілмегендігі ... ... ... теориялық білімнің және қажетті тәжірибелік дағдылар арасындағы жеткілікті өзара байланыс жоқ. Басқа маңызды себептері - алынған ... ... ... ... ... келмеуі болып табылады. Бұл мәселелердің шешімі - еңбек нарқының қажеттіліктеріне бейімделген білім беру ... ... Алға ... ... шешу үшін ... тәжірибені ескере отырып, жастарды жұмыспен қамту туралы арнайы заң актілері мен белсенді бағдарламаларын әзірлеу қажет. Кәсіптік білім берудің ... мен ... ... ... ... сәйкес келуі тиіс, оларға әлеуметтік серіктестік жүйесін дамыту арқылы қол жеткізуге болады.
* ... беру ... ... ... ... және ... процесін реттеу мақсатында, кадрларды дайындаудағы қажеттілігін анықтау кезіндегі әлеуметтік серіктестердің ... ... ... ... Кадр ... реттеу механизмінің ұйымдастыру-құқықтық (тәжірибелік) жағын заңнамалық база құрауы мүмкін, ... ... бұл ... ... заң ... берілетін ұсыныстар, оның нормалары өңірлік кадр саясатын жүзеге асырумен байланысты пайда болатын қарым-қатынастарды реттеуге бағытталған. Бір мезгілде біз кадрлардың қажеттілігін ... ... ... ... ... және ... ерекшелігін сипаттайтын көрсеткіштерді ескеру қажеттігін ұсынамыз. Бұл жерде кадрларды дайындаудағы қажеттілігін кезең-кезеңді болжау мен салыстырмалы ... ... ... ... ... ... және оқытудың көлемдері мен кәсіптік-біліктілік құрылымы бойынша оқытылатын оқушыларды қабылдау жоспарын түзетуге ... ... ... ... ... еңбек нарқында сұранысқа ие болған кадрларды дайындаудың ... мен ... ... ... жетістігі, осы жұмысқа қатысатын әлеуметтік серіктестердің бірлескен әрекеттерінің тиімділігіне байланысты. Біз ұсынып отырған ... ... ... ... ... өзгерістер, осы жұмыста жоғарыда аталып өткен, теориялық негіздемелер мен әдістемелік әзірлемелердің жиынтығын, Республикамыздың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... және ... ... сонымен қатар еңбек ресурстарын басқарудың әдістерін келтіруге мүмкіндік береді, ал зерттеу нәтижелерінің енгізілуі экономикалық негізделген ... ... ... ... ... тұрақтануы мен орнықты дамуына ықпал етеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
* Жұмабаев С.К. Еңбек рыногы экономикасы. Оқу құралы.-Алматы 2003ж-171б.
* Маркс К., ... Ф. ... -Соч. Т.23. -184 ... ... А.Р. ... рыногын қайта өндірудің анықтамасына әдіснамалық жақындаулар.- Вестник ПГУ,-2008-№1
* Қазақстан ... ... ... 2007 ж 15 ... № 251
* Шеденов Ө.Қ., Байжомартов Ү.С., Жүнісов Б.А., Коллягин Б.И., Нысанбеков М.Ә. ... ... ... ... Ақтөбе, 2002.- 365 б.
* Мамыров Н.К. и др. ... ... ... в ... и ... городах Казахстана: учебное пособие / -Алматы: Экономика,2000.-223с
* Шеденов Ө.Қ., Байжомартов Ү.С., Жүнісов Б.А., Комягин Б.И., Жалпы экономикалық ... - ... ... ... в Казахстане: материалы для учебного пособия.-Алматы, 2002.-247с
* Бекмуханбетова У.Р. Устойчивое обеспечение качественного воспроизводства человеческих ресурсов страны // Механизм ... ... и ... ... ... ... Казахстан в условиях глобализации. Серия публикации. -Алматы, 2008. -249 ... ... А.Қ., ... Қ.Э. ... ... Оқу ... - Алматы: Экономика, 2003. - 253 ... ... ... регионов Казахстана. -2007. - С.5
* Мельдаханова М.К. . Трансформация экономики Казахстана / под ред. М.Б. ... ... 2002.- С.- ... ... Я.С.- ... экономических учений: учебник для вузов.- 4-е переработ.и доп. - М.:ИНФРА - М, 2001.
* ... У.К., ... С.С., ... А.Г. ... ... и ... капитал РК: теория и практика. -Кызылорда, 2003.-17 с
* ... С.Д. ... ... саны мен ... // Халықаралық ғылыми-практикалық конференция.-Алматы : М.Тынышпаев атындағы ... , 2007.
* ... Б. ... ... басқару мен халықты жұмыспен қамтудың өзекті мәселелері // Саясат.- 2006.- №1
* ... Б. ... ... ... ... // труд в Казахстане.- 2006.- №6
* Мельдаханова М. Обеспечение конкурентоспособности Казахстана в сфере занятости и на рынке ... // Труд в ... 2006.- ... ... республикасының статистикалық мәліметері 2006-2010 ж.ж.
* Еңбек ресурстарын қолдану механизмдерін жетілдіру // Қазақ ұлттық аграрлық университетінің ... ... А. О ... ... труда в РК // Труд в Казахстане. - 2005.- ... ... Б. ... аспекты устойчивого развития тысячилетия в Казахстане // Труд в Казахстане.- 2006.- №1
* ... ... ... және ... әлеуметтік қорғау министрлігінің деректері 2006-2010ж.
* Сәлімбаева Б.Қ., Жұмақанова Қ.М. Жұмыс күші көші-қонының ... ... ... ... // ... КазЭУ.- 2002.- №4.- Б.115-118
* О нелегальной миграции // Труд в Казахстане. - 2006. -№11. -С.13-14.
* ... ... ... ... -2007. - ... Миляева Л., Курманбаев С., Тойкин С. Проблемы рынка труда // Каржы-Каражат. - 2004. -№6. - ... ... ... ... // Труд в ... - ... - С.33-37
* Жағанова А. Демографиялық саясат // Егемен Қазақстан.-2002.-№6
* Шокаманов Ю.К. Миграция населения РК за 2006 год // ... и ... -2007. -№3. -11 ... ... ... ... - 2007. -Алматы, 2008. -36
* Берешев С. ... ... ... в ... реальности // Труд в Казахстане.- 2003г.- №9.
* . ... 2007. -2 ... ... Ж. ... ... оралманов // Казахстанская правда. -2006. -18 декабря. - С.3.
* Сансызбаев Р.Б. От иммиграционной политики к ... ... ... // ... - 2006. -№4. -12 ... ... М. Обеспечение конкурентоспособности Казахстана в сфере занятости и на ... ... // Труд в ... 2006.- ... Шайдилдинова Д. О проблемах занятости с учетом спроса и ... ... силы // Труд в ... 2003.- ... ... Д. Активные формы содействия занятости населения // Труд в Казахстане.- 2003.- №4
* Мельдаханова М.К. Механизм регулирования занятости в ... ... ... ... ... ... и ... использования человеческих ресурсов Казахстан в условиях глобализации. Серия публикации. -Алматы, 2008. -260 с
* ... ... ... 2006 ... 6 ... № 15 қаулысы
* Еримбетов А. Современные тенденций государственного регулирования рынка ... // .- 2005.- №12.- Стр. 53 - ... ... ... ... жұмыспен қамту туралы Заңы // ҚР Парламентінің Жаршысы.- 2002

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Сыртқы қаржы ресурстарын тарту барысындағы Қазақстандағы проблемалар6 бет
Қазақстан Республикасының су ресурс проблемалары5 бет
Қазақстандағы энергия ресурстары31 бет
"Бюджеттен тыс қорлар."14 бет
"Модильяни мен миллер үлгілері"11 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
"Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі"239 бет
Австралия жайлы25 бет
Автоматтандырылған ақпараттық жүйесіне арналған тесттер17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь