Мінез-құлық формалары және оның жүйелілігі.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.5
1 Мінез туралы жалпы ұғым
1.1 Мінез туралы жалпы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6.11
1.2Мінез.құлық формалары және оның жүйелілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11.17

2 Іс.әрекетті ұйымдастыру мен мінез.құлык тәжірибесін қалыптастырудың әдістері

2.1 Мінез.құлық мәдениеті туралы ұғым жәнеоның мектепке дейінгі балалардағы көрініс ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18.22
2.2 Мектеп жасына дейінгі баланың мінез.құлқын қалыптастыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22.29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30.31

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32.33
Кіріспе

Мінез - бұл адамның әлеуметтік мінез-құлқының ерекшелегі. Ол әлеуметтік топтағы жеке адамның өмір қалпын бейнелейді және жүктелген іске, адамдарға қарым-қатысынан көрініп отырады. Күнбе-күнгі тіршілікте адам, әдетте, менмен не көпшіл, қайырымды не сараң, биязы не дөрекі, батыл не солқылдақ, табанды, ержүрек не байбалаңшыл болып сипатталады. Бұл сөздер арқылы адамның бір нәрсеге (моральдық қасиеттер), не мінез-құлық амалына (жеке адамның ерік сапалары) қатысы аталады. Олай болса, мінез негізінде жеке адамның моральдық-еріктік қасиеттері жатады.
Жеке адамға не адамдар тобына тән өзіндік қарым-қатынастар, мінез-құлық пен қимыл қозғалыстардың тәсілдері - кісінің танымы мен іс-әрекетінде, тәрбие мен өзін-өзі тәрбиелеу үрдісінде қалыптасады[1].
Балалардың мектепке дейінгі кезеңнен оқушы лық өмірге көшуі психология ғылымында кеңінен қарастырылған келелі мәселелердің бірі. Бала психологиясын зерттей келе, оның жаңа білімдерді игерудегі қызығушылықтарын қалыптастыру үшін баланы үнемі жаңалықтармен қамтамасыз ету керектігін дәлелдейді.
Баланың мектепке даярлығы –оқи білуінен,санай білу іскерлігінен,сызу деген секілді қарапайым әрекеттерді игеруінен, танымдық белсенділігінен, көңіл-күйінің тұрақтылығынан, оқуға деген дұрыс қатынасынан құралады.
Баланың жақсы оқуы үшін мектептегі өмірге деген құлшынысы, жауапты тапсырмаларды орындауға ниеті мен ынтасы болуы керек.
Баланың мектептегі оқу іс-әрекетінің жемісті болуына айналасындағы адамдармен өзара дұрыс қарым-қатынас орната білуі, мінез-құлықтың ырықтылығының жоғары деңгейде болуы, ұжым өміріне араласып кете білуі, бірлескен әрекетті орындауды қамтамасыз етуінің қалыптасуы мектепке бейімделуіне үлкен әсер етеді.
Мектепке дайын болу жағдайы бірнеше түрге бөлінеді: дене-бітімінің дайындығы, зиятының дайындығы, әлеуметтік-психологиялық дайындығы және ерік-аясының дайындығы[2].
Дене бітімі дайындығына баланың салмағының, бойының өз жасына сай болуымен қатар 12 мүшесі де сау болуы керек. Егер баланың дене бітімінің дамуы төмен болса (салмағы, бойы) ол әлжуез болып, 35-45 минуттық сабақты толық меңгеруге қабілеті жете бермейді де, денсаулығына нұқсан келеді (сүйегі қисаяды-сколиоз, көз жанары төмендейді, жүйкесі жұқарады), жиі ауырып қалатын болады.
Зиятының дайындығына баланың ой-өрісінің, есте сақтау қабілетінің, тілінің, зейінінің, өз еркімен тапсырма орындай алуының, мақсат қоя білуінің, қателігін түсіне білу қаблеттілігінің өз жасына сай болуы жатады. Ал зияты төмен болған жағдайда балалар жалпы мектеп бағдарламасын толық меңгере алмайды. Оларды өз қабілетіне қарай жеңіл бағдарламамен оқытып, арнайы психологиялық және педагогикалық түзетулер жүргізу арқылы ғана қатарға қосуға болады[3].
Әлеуметтік-психологиялық дайындыққа баланың жаңа ортаға деген көзқарасының, оқушының жауапкершілігінің, өзін-өзі ұстай білуінің, үлкен-кіші адамдармен қарым-қатынасының өз жасына, мектептің талабына сай болуын меңзейді. Егер де балада әлеуметтік-педагогикалық дайындық байқалмаса ондай балада қарым-қатынас қиындығы, жалпы түсінігінің төмендігі, ерік-аясының, көңіл-күйінің төмендігі байқалады. Сондықтан бұл балаларға психолог маманның көмегі өте қажет. Психолог ол баланың өзімен қатар ата-анасымен де, ұстазымен де жұмыс жүргізгенде ғана оң нәтиже шығады.
Ерік-аясының дайындығы баланың өз іс-әрекетін мақсатты түрде қалыптастырып, өз кемшіліктері мен жетістіктерін дұрыс қабылдап, әрекет ете білуін көрсетеді... Ерік-аясы бұзылған бала өз-өзін ұстауы, шыдамдылығы, төзімділігі, әр сипаттағы жағдайларды қабылдауы ерекше болады да, содан айналамен қарым-қатынасы бұзылады. Ол баланың танымдық қызметіне кері әсерін тигізеді.
Балалар мектепке келген кезде осы жоғарыда атап өткен дайындық түрлерінің толық қалыптаспағаны немесе бір түрінің дамымағандығы анықталады.
Қолданылған әдебиеттер

1. Аймауытов Ж. Психология.- Алматы, 1995.
2. Алдамұратов Ә. Қызықты психология.- Алматы, “Қазақ университеті”, 1992.
3. Алдамұратов Ә. Жалпы психология.- Алматы, “Білім” 1996.
4. Әбдірахманов А.,Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша- қазақша сөздік.- Алматы, “Мектеп”, 1976.
5. Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы.- Алматы, 1995.
6. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға кіріспе.- Алматы, 2000.
7. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының психологиялық көзқарастары.- Алматы, 2000.
8. Жарықбаев Қ.Қазақ психологиясының тарихы.- Алматы, 1996.
9. Мұқанов М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.
10. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000.
11. Қазақ ұлттық энциклопедиясы
12. Әуезов М., Әдебиет тарихы, Қызылорда, 1927
13.Сейфоллаұлы С., Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары, Қызылорда, 1999
14.Практикум по возрастной и педагогической психологии // Под. ред. А.И. Щербакова М. 1989
15.Ньюкомб Н. Развитие личности ребенка – 8-е междунар. Изд. – Спб: Питер 2002. – 640 . (Серия «Мастера психологии»).
16. Кулагина И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
17. Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
18. Кон. И.С. Психолгия ранней юности. М., 1989
19.Выготский Л.С. Развитие высших психических функций М., 1960
20. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД «Летний сад», 2000
21. Хрестоматия по детской психологии // Под. ред. Г.В. Бурменской. М., 1996
22. Волков В.С., Волкова Н.В. Балалар психоолгиясынана жаттығулар жинағы // Аударма: Бусурманова С.Т., Бердібаева С.Қ. Алматы, 1993.
23. Практикум по возрастной и педагогической психологии // Под. ред. А.И. Щербакова М. 1989
24. Ньюкомб Н. Развитие личности ребенка – 8-е междунар. Изд. – Спб: Питер 2002. – 640 . (Серия «Мастера психологии»).
25. Кулагина И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
26. Кон. И.С. Психолгия ранней юности. М., 1989
27. Выготский Л.С. Развитие высших психических функций М., 1960
28. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД «Летний сад», 2000
29. Зимняя.И.А. Педагогикалық психология Алматы, 2005
30. Намазбаева. Ж.И. Психология, Алматы, 2005
31. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 1993
32. Мухина. В.С. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы, Алматы, 1986
33. Нұржанов.С. Жалпы және балалар психологиясы, Алматы, 2010
34.Возрастная и педагогическая психология // Под. ред. М.В. Гамезо, М.В. Матюхиной, Т.С. Михальник. М. 1984
35.Возрастная психология // Под. ред. Л.Ф. Обуховой. М., 1996
36.Детская психология // Под. ред. Л.Л. Коломинского, Е.Н. Панько, Минск, 1988
37. Жалпы психологияға кіріспе [Мәтін]: Оқу құралы / Жауапты ред.С.М.Жақыпов.- Алматы: Қазақ университеті, 2007.- 230б.
38. Оспанбаева, А.Р. Жалпы психология пәнінен оқу жұмыс бағдарламасы [Электронный ресурс] / А.Р. Оспан
39. Возрастная и педагогическая психология // Под. ред. А.В. Петровского. М., 1986
40.Возрастная и педагогическая психология // Под. ред. М.В. Гамезо, М.В. Матюхиной, Т.С. Михальник. М. 1984
41.Возрастная психология // Под. ред. Л.Ф. Обуховой. М., 1996
42.Детская психология // Под. ред. Л.Л. Коломинского, Е.Н. Панько, Минск, 1988
        
        Кіріспе
Мінез - бұл адамның әлеуметтік мінез-құлқының ерекшелегі. Ол әлеуметтік топтағы жеке адамның өмір қалпын бейнелейді және жүктелген іске, ... ... ... ... ... тіршілікте адам, әдетте, менмен не көпшіл, қайырымды не сараң, биязы не дөрекі, батыл не солқылдақ, табанды, ержүрек не ... ... ... Бұл ... ... адамның бір нәрсеге (моральдық қасиеттер), не мінез-құлық амалына (жеке адамның ерік сапалары) қатысы аталады. Олай болса, ... ... жеке ... ... ... ... ... не адамдар тобына тән өзіндік қарым-қатынастар, мінез-құлық пен қимыл қозғалыстардың тәсілдері - кісінің танымы мен іс-әрекетінде, тәрбие мен ... ... ... ... мектепке дейінгі кезеңнен оқушы лық өмірге көшуі психология ғылымында кеңінен қарастырылған келелі мәселелердің бірі. Бала психологиясын зерттей келе, оның жаңа ... ... ... ... үшін баланы үнемі жаңалықтармен қамтамасыз ету керектігін дәлелдейді.
Баланың мектепке даярлығы - оқи білуінен,санай білу іскерлігінен,сызу деген секілді қарапайым әрекеттерді ... ... ... ... ... оқуға деген дұрыс қатынасынан құралады.Баланың жақсы оқуы үшін мектептегі өмірге деген құлшынысы, жауапты ... ... ... мен ... болуы керек. Баланың мектептегі оқу іс-әрекетінің жемісті болуына айналасындағы адамдармен өзара дұрыс қарым-қатынас орната білуі, ... ... ... ... болуы, ұжым өміріне араласып кете білуі, бірлескен әрекетті орындауды ... ... ... ... бейімделуіне үлкен әсер етеді.
Мектепке дайын болу жағдайы бірнеше ... ... ... ... ... ... ... дайындығы және ерік-аясының дайындығы[2].
Дене бітімі дайындығына баланың салмағының, бойының өз жасына сай болуымен қатар 12 мүшесі де сау болуы керек. Егер ... дене ... ... ... ... ... ... ол әлжуез болып, 35-45 минуттық сабақты толық меңгеруге қабілеті жете бермейді де, денсаулығына нұқсан ... ... ... көз ... ... ... жұқарады), жиі ауырып қалатын болады.
Зиятының дайындығына баланың ... есте ... ... ... ... өз ... ... орындай алуының, мақсат қоя білуінің, қателігін түсіне білу қаблеттілігінің өз ... сай ... ... Ал ... ... болған жағдайда балалар жалпы мектеп бағдарламасын толық меңгере алмайды. Оларды өз қабілетіне ... ... ... ... ... ... және педагогикалық түзетулер жүргізу арқылы ғана қатарға қосуға ... ... ... ... жаңа ... ... ... оқушының жауапкершілігінің, өзін-өзі ұстай білуінің, үлкен-кіші адамдармен қарым-қатынасының өз жасына, мектептің талабына сай болуын меңзейді. Егер де балада әлеуметтік-педагогикалық дайындық ... ... ... ... ... жалпы түсінігінің төмендігі, ерік-аясының, көңіл-күйінің төмендігі байқалады. Сондықтан бұл балаларға психолог маманның көмегі өте қажет. Психолог ол ... ... ... ... де, ... де жұмыс жүргізгенде ғана оң нәтиже шығады.
Ерік-аясының дайындығы баланың өз іс-әрекетін мақсатты түрде қалыптастырып, өз ... мен ... ... ... ... ете ... көрсетеді... Ерік-аясы бұзылған бала өз-өзін ұстауы, шыдамдылығы, төзімділігі, әр сипаттағы жағдайларды қабылдауы ерекше болады да, ... ... ... ... Ол баланың танымдық қызметіне кері әсерін тигізеді. Балалар мектепке келген кезде осы жоғарыда атап өткен дайындық түрлерінің толық қалыптаспағаны ... бір ... ... ... дайындық түрлерін ескерусіз мектепке бару және баланың ерекшеліктерін ескермей ерте ... (5-6 жас) беру ... ... тең. ... ... ... қажетті деңгейде меңгере алмай, 1-ші сыныпты қайта оқуға ... ... Көп ... мектепке дайындықсыз келген балалар өз сыныбында қала беріп, педагогикалық ... ... ... ... құрметті ата-аналар мен ұстаздар бала бес жастан асты екен деп, ... ... ... ... мектепке берген жағдайда оның мектеп өміріне дайын еместігі ары қарайғы оқу үлгеріміне нұқсан келтіретінін білген жөн. Егер де балаңыздан жоғары да ... ... ... ... ... ПМПК (психологиялық-медициналық-педагогикалық консультация) мекемесінің мамандарынан кеңес алуыңызға болады.
Тәрбиелеу ... ... ... кезде мектеп жасына дейінгі балалық шақта балалардың тәртіптілігі едәуір өседі. Мәселен, сәбилер тобындағы ... ... олар ... ... ... ... ... болу ықпалымен ұстамдылық, ұйымшылдық көрсетеді (қуыршақты оятып алмас үшін ... ... ... ... ... тұрып, ойыншықтарды жинайды, Петрушканы киіндіруге ұмтылады және т. б.).Балалардың мінез-құлық ережелеріне сай келетін қылық ... ... ... ... педагог бұл қажетті мінез-құлық әдістерінің нығаюына, неғұрлым саналы түрде, орнықты болып, педагогтың ... ... өз ... ... қол ... ... дейінгі ересек балалар тәртіпті мінез-құлықтың қалыптасуы нәтижесінде қажетті іс-қимылды іріктеп алуға, мынадай пікірлер туғызуға қабілетті болады: , ... жеке ... ... сапаларының қалыптасуында, олардың сыртқы көрінісі мәнерінде, қарым-қатыс және мінез-құлық мәдениетінде бірыңғай позицияда тұрады.
Курстық жұмыстың ... ... ... ... ... ... және мінез-құлық мәдениетіне тәрбиелеудің жаңа әдіс-тәсілдерін қарастыру.
Зерттеудің міндеттері:
- Мектепке ... ... ... ... ... ... ... маңызын ашу.
- Мектепке дейінгі балалардың мінез-құлық нормаларын және әдіс-тәсілдерін қарастыру.
Зерттеу ... ... ... ... объектісі: Мектеп жасына дейінгі балаларды тәртіптілікке және мінез-құлық ... ... жаңа ... ... Ғылыми әдебиеттер, оқулықтар, баспасөз жиынтығы, озат тәжірибені ... ... ... Кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және қолданылған әдебиеттерден тұрады.
1 Мінез ... ... ... ... ... жалпы ұғым
Адамды сипаттағанда алдымен мінезін ескереді. Егерде қасында жақсы мінезді адам болса, өз басында үлкен жеңілдікті сезесің.А.С. Макаренконың ... ... ... ... ... тікенектей қадалып, жаралса, оның өзін де шөңге кіріп кеткендей сыздатып, қинайды деген болатын. Күнделікті өмірде адам ... ... ... көрініс береді: қайырымды - сараң, батыл солқылдақ, жүректі - қорқақ, ... - ... ... ... т.б. ... ... ... характер деп атайды. Бұл гректің сөзі, аудара келгенде баспаға басу, суреттеу, мәнерлеу ... ... ... да ... тәрбие арқылы адамның мінезін баспаға басқандай қылып, керекті көрінісін жасайды. ... ... ... ... ... амал-тәсілдерінен көрінетін оның жеке психикалық қасиеттерінің жиынтығы. Мінез адамның өзіне үйреншікті жағдайларда жасалатын мінез-құлқының бағдарламасы ... Ол ... ... ... ... ... бола ... жеке адамның сыртқы ортамен белсенді қарым-қатынасы ретінде қалыптасады.
Мінездің көрінісі көптеген тұрақты бітімдерге айналып, адамның қоршаған дүниеге, басқа ... ... ... деген қарым-қатынасын аңғартады. Сондықтан мінездің интеллектуалдық, эмоциялық.Түрлері белгіленген Совет замандағы өзгерістер оның басында жағымды да жағымсыз да бітістерді ... ... ... ... бүкіл елге деген сүйіспеншілік интернационалистік, ұжымдық сезімдер, ал жағымсыздарына ана тіліне, ата-мұра дәстүрлеріне деген немқұрайлық жұмыстағы жантақтық т.б. ... ... ... ... ... ... тұрмыстық ортасына байланысты мінездің нақты типтерін де ажыратуға болады. Мәселен педагогтардың, мұғалімдердің, дәрігерлердің, инженерлердің т.б. мінез бетістерінің ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Сондай-ақ адамның мінезінің құрылымында өзіне ғана тән индивидуалдық өзгешеліктері де болады, өйткені әр адамның талғамы, талпынысы ... өмір ... әр ... ... ... ... ... белгілі бір типке жатқызған болсақ, біз олардың мінездерінің бітістерін үйлесімді, жарасымды деп есептейміз. Демек, мінездің үйлесімділігі, жағымдылығы болып қалатын шәлкестерде ... ... ... ... ... ақкөңілділігі кейде оның принципшілдігімен шәлкес келіп қалуы мүмкін. Мінездің бітістерін ... ... ... ... ... ... басқа да ерекшеліктеріне жатқызуға болмайды. Мәселен ақжарқын және көңілді адамның бірінің адамгершілік ... өте ... ... ... ... бітістері бар басқа біреу өз басындағы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін арамдың жасаудан да тайсалмайды. Сонымен ... ... ... ... ... жеке ... беталысымен анықталып отырады. Мәселен отанға деген орасан зор сүйіспеншілік адамның жеке басында қайтпас ... ... ... және ерлік туғызып отырады.
Адамның тәжірибесінен көрініс беретін мінез бітістері өте көп, әйтеуір мыңнан артық деп ... ... ... атап ... ... жоқ, ... сан ... біреудің мінезінде белгілі бір бітістер басым болуы мүмкін. Мысалы, адамдардың ішінде жомарттығы, әлде адалдығы мен ... ... азды ... ... ... ... ... осы әлде басқа бітістерінің сандық көрсеткіші шегіне жетсе, мінез акцентуация көрінісін береді. Бұл кейбір бітістердің күшею нәтижесінде асып шегіне ... ... ... ... стресс сезімін пайда қылатын факторлардың бірінен тез күйзеліп қалса, енді ... ... ... Адам ... ... жағы жиі осы ... белсенді қызметін керек ететін қиын жағдайларда ғана байқалады.
Мінездің акцентуациясы өте қолайсыз жағдайларды психологиялық күйзелістер мен адамның мінез-құлқының өзгеруіне, ... ... ... ... тұрмысқа кедергі жасайтын мінез паталогиясы). Акентуация проблемасының күн тәртібіне көптеген ... мен ... ... Сондықтан да олар осы проблемаға бар мінез бітістеріне классификация бергенде, психиаторлық терминологияны қолданған (шизоиттік) бітістер, ... ... ... ... ... (К. ... А. ... осы терминологияның кейбір жақтарын пайдаланып, педагогтардың түсінігіне жақын акцентуациялық мінез бітістердің классификациясын берген.
Сөйтіп мінез акцентуацияның өте ... ... 1. ... ... ... Бұл ... жататындар тұйық келеді.
Олар өздері мен өздері болып, басқалармен тіл табысуды, ... ... ... ІІ.- ... ... ... көтермелі сезімді, басқалармен араласуды және әрекет жасауды тіпті олардың ... ... жиі ... ақ жаңың құмартып. тұрады. Мұндай адамдар сөзуар, көрсе қызар, кейде мақтаншақ, үстіртісенгіш келеді. ІІІ.Жүгенсіз типке жататындар күйгелек, ұрысқақ, жанжал қой, ... ... ... ... ... арам ойлы ... Мінезінде неврастеникалық анцентуациясы бар жетіншектердің негізгі ерешеліктері көңіл күйінде есерліктің басым болуы, ашуланшақтық, тез шаршауы, шамдануға ... ... ... ... ашуы ... ... ... долылыққа соқтырады. Бірақ нерв жүйесінің әлсіздігі оны тез тоқтатып, жасаған қылығына өкініш туғызып, жылаумен аяқталады. Сензитив ... ... ... ... ... ... жеткіншектер үлкен, әсіресе жаңа ұжымдарға қосылудан аулақ болады, тентектікке және жолдастарының қауыпты ойын-дарына қатыспайды, кішкентай балалармен ойнауды ... ... ... сын жұмыстарынан қорқып, жиі класстың алдында жауап беруге ұялады, ... ... ... әлде ... ... ... ба деп қауіптенді. Сензитив жеткіншектерде өздерінің жарымдылықтарының сезінуі ерекше көрініс беретін гиперкомпенсация реакциясына итермелейді. Олар ... ... ... қабілеттері ашылатын саладан емес, әсіресе өзін жарамсыз сезетін жақтардан іздейді. Қыздар өздерінің көңілділігін көрсеткісі келеді. Жасқаншақ және ұялшақ балалар ... ... ... ... тыс ... ... сөйтіп өзінің күшімен жігерін көрсетуге тырысады. Бірақ ... пен ... ... ... ... мен кездесе қалса, сол сәтте дәрменсіздік танытады. Егерде осындай балалармен жақындасып, сенімді қарым қатынас құрып, соларды ... және ... ... ... олар ... ... ... жүрген қылықтарының жалған екенін сезімдерінің өте нәзік екенін, өздерін қатты сөгетінің және өздеріне тым жоғары талаптар ... ... ... жылы ... және ... ... қатты жылатып, дөрекілік пен сотқарлықты басады[5].
Мінез акцентуациясының демонстративтік типіне жататындар эюцентрист (ойлайтыны қара басы) болып, өздеріне ғана басқалардың әрдайым ... ... жаны ... тамашаласа екен деген қажеттіліктерді керек етеді. Жалғандық көзге түсетін тұрпат пен сиқын көрсетуге тырысу, ... ... ... ... ... ... дейін бару)- осылардың бәрі құрбыларының арасынан ерекше болып ... ... ... ... ... ... Мысалы: жоғарғы класста оқитын 3, деген қыз бала өзін ... және ... ... ... ала ... Ол жылап, осы хаттарды мұғалімдерімен құрбыларына көрсетіп, олардан ... ... ... ... бұл ... өзінің кара басына бүкіл мектептің назарын аудару үшін жазған өзі болады. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен таныстық. Тәрбие жұмысы дұрыс жолға қойылса мінез акцентуациясының жағымсыз көріністеріне тосқауыл жасауға болады. Педагогтармен ата-аналар балалар мен жеткіншек- тердің ... ... ... осы ... ... ... ситуацияаларды болдырмауға тырыссады. Осындай көпшілікпен бірлесіп жасаған жұмыста ұялшақ пен ... ... ... ... түседі[6].
Темперамент қасиеттеріндегі көптүрлілік даралық ерекшеліктер кешенін тұтастай сипаттай алмайды. Адамдар арасындағы айырмашылықтардың ... ... олар ... ... қырларынан көрінеді. Адамдар тек сырт бейнесімен ғана емес, күллі психикалық құрылымымен, яғни ... ... мен ... ... ... ... ... түсу тәсілдерімен ерешеленеді. Әр адамның психикасы мен тұлғасына қайталанбастық тән. Бұл адамның даралығын көрсетеді. Мінез - ... ... ... ... сөзі ... және ... әдебиетте кеңінен қолданылады. Басқа адамдармен қатынаса отырып әр адам өз мінезі ... және ... ... Күнделікті өмірде қауым мінезді , , , деп сипаттайды. Ара қатынасымыз бұзылған ... ... ,- деп ... ... Түрліше мінез иелері ұқсас жағдайларда әр-түрлі ірекет етеді, күйзеледі. Егер біз келесі ... ... ... ... болсақ, онда бізге оның әрекеттерін түсіну де оңайға соғады, ендеше, ол адаммен қатынасудың тиімді ... ... ... ... әрекет-қылықтарын болжай аламыз.
Мінез ерекшеліктері жайлы білім мамандарды жұмысқа қабылдауда, жауапты қызметке тағайындауда, бірлескен әрекетті орындауды тапсыруға байланысты ... ... ... ... ... ... шешуде, ұжымда жағымды психолгиялық ахуалды орнатуда, қарым-қатынас тиімділігін арттыруда мінез жайлы ... аса ... ... ... ... ... ерте ... келеді, ол әр адамның өзіндік адамгершілік қасиеттерінің мен ойларының боларын ... ... ... ... Оның ... ежелгі грек философы Теофраст (б.э.д. 372-287) адами ерекшеліктерді жүйелеп, оның 30 қасиетін көрсеткен, ... ... ... сөзшең, т.б. Теофраст өзінің тракты арқылы ғылымға (грек. ... - ... ... ... ... ... француз жазушысы Ж. Лабрюйер (1645-1696) ұзақ уақыт бойында зиялы қауымның қылықтарын бақылай келе, мінездің мыңнан аса типтік қасиеттірін сипаттаған. ... ... ... ... мен ... ... деп ... А.Ф. Лазурский (1874-1917) мінездің мәнін, құрылымын, типтерін және дамуын қарастыратын психология ғылымының бір саласы - ... ... күні ... ... ... ... ретінде, зерттеу пәні адамдар арасындағы даралық ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... дегеніміз адамның белгілі жағдаяттарда жасайтын типтік әрекеттерін сипаттайтын тұрақты даралық ерекшеліктердің бірлігі.
Темперамент тума факторларға, анатомо-физиологиялық ерекшеліктерге ... ең ... ... ... ... тәуелді болса, мінез адамның заттық әлем және басқа адамдармен қатынасудың көптүрлі жүйесіне араласуына ... ... мен ... байланысты қалыптасады. Адам мінезі оның шынайы өмірмен қатынасуына тәуелді қалыптасатындығы туралы теорияның негізін В.Н. Мясищев пен Б.Г. Ананьев қалаған. ... ... тек ... ... ... Олар ... ... шынайы өмірді қабылдау ерекшеліктерін, сыртқы әсерлерге жауап қылықтарын анықтайды. Адамдармен жағымды не жағымсыз қарым-қатынас тәжірибесі тұлғаның сәйкесінше ішкі ... ... ... Қайталанбалы эмоциональді оңтайлы және кері әсерлер біртіндеп ... ... ... ... мінез сапасына айналатын әлдеқайда ұзақ мерзімді психикалық күйге ұшыратады.
К.К. Платонов мінез сапаларының үш басты ... ... олар ... ... ... ... ... тығыз байланыста болуы тиіс және әрекеттің әр түрінде жүйелі көрініп ... ... және ... ... ... ретінде қолданыады, алайда оларды айыра білуіміз керек. Психологиялық түсінік ретінде тұлға, өзінің бір ғана құраушы бөлігі болып табылатын, мінезге ... ... ... ... ... - қажеттілікті-мотивациялық аймақ. Жетекші мотивтер, құндылықтар және мақсаттар тұлға бағыттылығын анықтайды. Тұлға сипатының құрамына оның бағыттылығын анықтайтын қасиеттері ... ... ... ... қол ... үшін адам түрліше мінез сапаларын таныта не оларды өзгерте алады. Сондықтан, тұлға мінезге қарағанда әлдеқайда ... ... ... ... адамдарымен, тәрбие алу жағдайларымен ерекшеленеді. Сонымен қатар даралық дамудың табиғи алғышарттары да әр түрлі. Сондықтан, әр ... тек ... ғана тән, ... ... ... мен ... ... қалыптасады. Алайда, мінез даралық ерекшелік көрсеткіші болуымен қоса, басқа адамдармен ортақ қырларымен танымал. Ұқсас жағдайларда, бір ортада өмір ... ... үшін ... ... ... тән. ... бұрынырақта еліміздегі адамдарға нұсқаумен жүру, енжарлық, тәртіптілік тән болса, қазірде өзбетті, тәуелсіз, бастамашыл ... жиі ... ... ... ... әр ... басқа нақты бір топтың мүшесі болып табылады, ол: отбасы, оқу тобы, өндіріс ұжымы, түрліше ... емес ... ... ... ... мінезінде өзіндік рең қалдырады. Мінездің мәні - даралық және типтік ерекшеліктердің бірлігінде. Кез-келген қатынас мінезқалыптастырушы болмайды, тек өмірлік маңызды қажеттіліктерді ... ... ... және ... ... ... ғана. Ең алдымен бұл қоғамға, басқа адамдарға, еңбекке, өзіне, заттарға ... және өзге ... ... ... ... қалыптастырады. Ізгіліктілік, шыншылдық, әділеттілік - адамгершілік дамудың жоғары сатысын сипаттайды. ... ... ... керісінше, мінездегі адамгершіліктің таяздығына көрсеткіш. Басқа адамдармен қатынаста коммуникативті қатынастар ерекше орын алады: мейірмандық, елгезектік, сезімталдық, ашықтық, шыншылдық, ... ... ... ... ... ... ... тиімді қарым-қатынаста бола алады: отбасында, жұмыста, әрәптестерімен, достарымен. Олар әлеуметтік-мәдени айырмашылықтарға ... ... ... ... не ... ... ... болған негативті сезімдерді, мысалы, сенімсіздік, қызғаныш, жаратпаушылықты, оңай жеңеді.
Адамгершілік және коммуникативті мінез сапалары ... ... ... ... ... ... ... үшін пәндік білім мен педагогикалық дағдылары игеру қаншалықты ... ... ... ... ... ... өз ... қалыптастыру да саншалықты мәнді. Адамның еңбекке қатынасынан еңбексүйгіштік, жауапкершілік, ... ... ... жеңуден тұратын еңбек пен оқу әрекеті ерікті мінез сапаларының дамуын қамтамасыз етеді, ол: ... ... ... ... ... өзіне деген қатынасы өзіндік таным құрылымында когнитивті, эмоциональді, бағалаушы компоненті ретінде қалыптасады. Ерте ... ... ... ... өмір бойы ... адамдар баланың әрекет-қылықтарын бағалап өтеді. Бұл қатынас адамның ... ... ішкі ... ... ... ... ... Балаға деген қатынас типінің басымдылығына қатысты мінезде қарапайымдылық не масаттанушылық, өзіндік сыншылдық не ... ... ... не бәсеңдік, өз-өзін бағалау немесе толымсыздық сезімі пайда болады. Адамның заттарға қатынасы да аса маңызды. Нәресте туғанынан ... ... ... ... ... ... Жасы ... сайын баланың заттарға деген қажеттіліктері арта түседі. Заттар ... - ... ... ... ... т.б. Бір бала ойыншығын сындырса, оған ұрысады, ал екіншісіне келесіні сатып әпереді. Бір бала жолдасына өз ... ... ... бірі өз ... ... салады. Осыдан біртіндеп балада ұқыптылық, ашықтық не негативті қасиеттер жинақталады.
1.2 Мінез-құлық ... және оның ... ... ... ... талаптарын бейнелеп келді және бейнелеп отыр. Мінез-құлықты билейтін әдет-ғұрыптардың басым көпшілігі психогигиенамен тікелей байланысты. Әрбір адам өзінің айналасындағылармен қарым-қатынасын бірінші ... ... ... ... ... түрде реттеп отыруға тиіс. Үстел басындағы мінез-құлық ережелерінің едәуір бөлігі және ... ... ... де ... ... ... ... Мысалы, біреудің түсіп кеткен қол орамалын көтеріп алып бермей-ақ иесіне ескерте салса ... ... ... қол ... ... ... жағдайда қайсыбір ауруды жұқтырып алуың немесе өз қолың арқылы ондай ауруды орамалға жұқтыруың мүмкін. (Бірақ қартайған немесе ауру адамға жас және ... дені сау ... ... ... ... алып ... Сыпайылық ережесі біздің шу көтеруімізге айналадағылардың мазасын алып, ... ... ... ... ... ... және ... жасағанда ұстамды болуды талап етеді[11].
Академик И.П.Павлов 1883 ... ... ... ... ... жоғары нерв жүйесі басқарады деп жазған болатын. Медициналық ... ми ... қозу мен ... әр ... ... ... ... екенін көрсетті. Дәрігерлер тіпті біздің өзіміз де байқай бермейтін ... шу ... бен ... ... қозу ... ... дейді. Уақыт өте келе бұл тітіркенулер ағзада ізін қалдырып, жүйке, қан тамырларының ауруы, асқазан ауруы, қан ... ... және т.б. ... ... ... ... болады.Адамның ішкі жан-дүниесі, оның интеллектісі, парасаты мен сезімі сыртқы келбетінен, көздерінен, бет-әлпетінен, сондай-ақ мүсіні мен ... ... ... Ішкі ... бай ... оған ... ... мәдениеті сай келеді.
Еуропа халықтарында сәлемдескенде бір-бірінің қолын қысатын ... ... ... бұл ... құрметтеу белгісі деп түсініледі. Ал бұл ғұрыптың тууына басқа себеп: татулық бейбіт ниетті дәлелдеу себеп болған еді. ... ... ... созылған оң қол онда тас, пышақ және басқа қару жоқ екенін дәлелдеуге тиіс болатын. Егер ... жақ та ... ... болса, шын пейілімен қол қысып, сәлемдесетін болған. Нақ сол ойды ... ... ... ... ... түрікмендер қолдарын ұзын жеңіне тығып білдірген, қытайларда бас игенде қолдары екі жағында салбырап ... ... ... ... ... кейін Еуропаны тұмау сүзек індеті жайлаған кезде, дәрігерлердің ... ... ... ... пайда болды. Көптеген қалалардың көшелерінде кеудесіне ерекше белгі таққан, қол алыспай және ... ... ... адамдарды көруге болатын еді.
Бұл - өзіңді әр ... ... ... ... ... сәйкес қана емес, сонымен қатар эстетикалық және этикалық ... да ... етіп ... ... Шын ... ... ... сезімі адамның өзге біреудің жанына бататынның немесе ... ... ... ... ... және ... біреудің қажеттері мен уайым-қайғысына ортақтаса білуді талап етеді. ... адам ... ... ... болдырмауға тырысады.
2. Адам бойында ең алдымен өзіне-өзі сын көзбен қарай алатындай сыншылдық негіз не үшін дамуы ... деп ... және ... ... ... ... түйместен бұрын өзіңе сын көзбен қарай білу қажет. Сынаушы өзі айыптап отырған кемшіліктер оның ... де тән ... ... ... ... ... мен ... билейтін әдептілік іс-әрекеттен де, сөзден де көрінеді. Әдепті адам ешкімнің мазасын алмай, ешкімді ренжітпей, қарапайым жүріп, өзін қарапайым ұстайды.
3. Табиғилықты ... ... ... қандай болсаң, сондай болу деген сөз. Бұл үшін адалдық пен шыншылдық қажет. Екіжүзділіктен, қылымсудан және ... ... ... жаман ештеңе жоқ. Қыз сияқты аңғал болып көрінуге тырысатын ересек әйел қандай күлкі келтіретін болса, ересек болып көрінуге тырысатын жас ... да ... ... ... Өз ... ... мінез-құлқыңда табиғи болу, шама-шарқыңды сезіне білу - нағыз ... ... ... ... ... ... де осы.
Мінездің жағымсыз жақтары. Мінездің ең жиренішті ... - ... ... және ... ... ... және жағымпаздың мінез-құлқын жеке басының пайдасы немесе адамдардың шағын топтарының (мысалы, отбасының) пайдасы билейді. Жағымпаздың мақтауы мен ... оның ... ... жағдайда дұрыс бағдар алуына одан сайын көбірек кедергі жасайды. деген нақыл сөз бар. ... де, өз ... да ... ... ... ... ... оңды жақтарын дамыта түсу - әрбір адамның міндеті.
Өзін-өзі тәрбиелеу дегеніміз - мінезді ... ... жол, өз ... ... ... ... саналы түрде дамыту. Академик И.П.Павлов адам дегеніміз өзін-өзі кең көлемде реттей алатын, яғни өздігінен ... ... ... жүйе деп атап ... ... ... үшін ... сын көзбен қарап, өз қателерін мойындауға батылы жетуі ... ... ... ... ... сипаттарды жетілдірмейінше, өзін-өзі тәрбиелеу мүмкін емес. Өнердегі сияқты, ... ... да ... ... сай болуы қажет. Әдетте, адамның сыртқы келбеті ішкі мәдениетін бейнелейді.
Адамның бес саусағы қалай біркелкі ... ... ... да әрқилы. Содан, ең жоғарғы ақыл-парасат иелерін , , деп те ... ... бәрі ... ... ... мен ... байланысты. Әркім оны танып, біліп, отбасына, ортасына, қоғамымызға зиянды әсер ... ... ... ... ... отыруға тиісті.
Адамның тұрақты психи-калық ерекшеліктерінің жи ынтығын мінез-құлық деп атайтыны белгілі. Ол тірілер дің барлығына ортақ қасиет. Адамдардың мінез-құлығын ... ... ... сол бойынша бағалай-ды. Өйткені, әркімнің тұрмыс-тағы, еңбектегі, өзгелермен қарым-қатынасындағы қы-лықтарынан өмірлік бағыт-бағдары, талғам-танымы, ой өрісі, мақсат-мұраты, жан-дүниесінің байлығы, сезімі ... ... ... ... ... ... ... өз мінез-құлқына бақылау жасауы арқылы он дағы міндерін түзей алатын-дығын айтады. Адам ... ... ... бермейтін кезі жоқ. Ол өзіне тапсырылған іске, отбасына, жеке басына деген ... де, ... ... ... ... ... пиғылынан да аңғарылады, бүкіл тыныс-тіршілігіне әсер етіп, ... ... ... сан қилы ... ... Өмірдің кез-келген жағдайында адамның іс, қимыл жасауы оның мі нез-құлқының ауанына қа-рай болады. Мінез ... жеке өзі үшін ғана ... өмір ... ... қоғамы үшін де қажет. Кейде үйдегі, жұмыс-тағы, қонақтағы, сапардағы, мәжілістегі бір ... кө ... ... ... ... ... жаман әсер етіп, моральдық-психология-лық ахуалды қатты өзгерте-ді. Сондықтан да біз ең алдымен, мінездегі міндердің сипаттамасын жан-жақты біл геніміз ... ... ... өзі нің ... мыл ... ... ... дөрекілік, өсекшілдік ту ралы мынандай анықтама берген:
[13].
Қазақтың ғұлама перзент-терінің бірегейі Жүсіпбек Аймауытов ... өз ... ... ... ... ... ол ... мінезін дегі бір айырмашылықтың өзіне өзінің сену сезімінің әртүрлі болуында, дейді. Иә, адамдар-дың ... ... ... ... ... ... түседі. Олардың арасында қо лынан келсін, келмесін кез-келген іске ... ... өн ... міні ... ... да ... ақыл ай туға шеберлер аз емес. Кері-сінше, білімі мен таланты, ақыл-ойы, тәжірибесі мол кейбір кісілер өзіне-өзінің сенімі нің аздығынан оны ... ... ... ... ... тағы бір ... сыры, осындай адамдардың арасында бойындағы әлгіндей жақсы ... ... ... ... алатындары да бар шылық.Жалпы, бір адамның мінезін жақсы білсең, оның белгілі бір жағдайларда не істей алатынын алдын ала ... ... ... ... жол ашатын бұл психи-калық қасиеттерді деп атайды. Осы мінез-дің бітісінің түрлі сипаттары: ержүректілік, адалдық, жігерлілік, еңбексүйгіштік, адал ... ... ... ... ... ... ... мақтаншақтық жә-не тағы да басқалар. Адамдар мінезінің айырмашылығын біз сөз етіп отырған арқылы анықтауға болады. Әсіресе, мінездегі ... ашып ... баға ... ... ... оған ... арқа сүйейді.Тарихи тұлғалар мінез-құлық туралы
Жақсы мінез-құлық пен ақыл күші болып, екеуі біріккенде - ... ... қа ... болып табылады.
Адамның басына қонған бақыттың тұрақты болуы жақ сы мінез-құлқына байланысты.
Мен егер закон қуаты қо-лында бар кісі болсам, адам ... ... ... деген кісінің тілін кесер едім.
Жағдайдың өзгеруі мінез ді де өзгертеді.Жүсіпбек Аймауытов.
1. Есер. Орынсыз лепіретін ... аяқ ... ... ... ... мінезді, басқаларға ұқсамайтын өзгеше қылықты адам. Оның күтпеген жерден лып етіп шыға ... ... ... ... таң ... Ол ... Қо-жанасырға да ұқсап кетеді. Бо-йындағы оғаш мінезден туған іс-әрекеттері қисынсыз, ретсіз әрі ақылға қонымсыз.
2. Өктем. ... ба тыл, ... ... жетпей тынбайтын адуынды жан. Оның ашық мінезі, тез тіл табыса алу қасиеті, қолы ашық ... ... ... пен билікқұмарлықтың құра-лына айналады. Ол сондай-ақ, топ жаратын шешен, көңілді, жұрттың ... ... тек ... ... ... ... ның ... бола жүріп, бас қалардың мысын басуға ұмты-лады. Негізінен қызыл сөзге бейім, ... ... іске ... ... ... ... Ол ... әрекетке құмар. Уысына түскенді ұршықша үйіреді. Көшбасшы болуға деген ұмты лыс оның ... бар қа ... ... оның ... ... мен басқаларды соңынан ерте жөнелетін қабі лет дарыған. Дегенмен, олар-дың басты ерекшелігі ... ... ... . ... тұл ... ... үнемі жәбір леп жүруінің бір себебі осында.
3. Аяр. Өз басына қажет пайдалы нәтижеге жету үшінкүрделі жоспар ойлап табуға және сол ... ... түр де іске ... ... ... ... ... арасынан қисын тауып, бұлтарып, бұраңдап, орағытып айналып өтіп, ... ... ... ... қойған мақ-сатын іс жүзіне асыруға аса мүдделі әккі адам. Мұндай пен де пиғылын ... ... ... ... мол. ... оның ішкі жан-дү-ниесін (ішкі есебін десек те болады) көптің түсінуі өте ... ... ... ... ... ... соқтырып, құрған қақпанына түсіруге шебер, қулық-сұмдықты ерек ше меңгерген кісі. Болмысы: әмбебап.
4. Жалтақ. Тұлғаның мұн-дай түрі жанжалсыз. Басқаның ... ... да, ... ... еліктеп бағады. Тұлға аралық кикілжіндерді сылып тастау арқылы кез келген күр-делі ортаға жарасып, жұғысып қана қоймайды, сонымен қатарөзіне қолайлы ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлықта-рының ұнамды белгілерін бо-йына дарытуға дайын тұрады. Өзара тиімді шартқа жүгініп, барлық адамдармен ... ... - оның ... ... болып табылады. Болмысы: арашашы.
5. Көнбіс. Ол кез келген дағдарысты ахуалға ғажайып шыдамдылық көрсете біледі. Кешірімді. Төңірегіндегілерге сеніммен қарайды. Жүйкесіне салмақ ... ... ... Жеке ... ретіндегі ерекшелігі - өзін-өзі ұстай білуінде, төзімділігінде, шыдамдылығында. Болмысы: қолбала.
6. Табанды. Бұл адам өзі-нің де, өзгенің де кісілігін ... дара ... ... ... ... деп та нитын және сенім артатын көз қарасты ұстанады. Оқшау ой лардан туындайтын адал жәнеәділ түсінікті сыйлайды. Кейде бұл ... тым ... ... қара ... ... баға ... адам. Өз мүддесіне барынтасымен ұмтыла отырып, өз көзқарасын қасарыса қорғай біледі. Ойлы әрі ... ... жеке дара ... ұна ... Жеке ... мәселе-леріне де, қоғамдық проблема-ларға да оның өз пікірі, өз көзқарасы болғандықтан бел гілі ... өмір ... ... ... ол ... шет ... ... Болмысы: конструктор.
7. Ұяң. Бұндай жандар өмір дегі өзгерістерді нәзік түрдесезінеді. Болар-болмас құбы-лыстардың өзі оған ... әсер етуі ... Оған ... ... келеңсіз оқиғалар-ды ұзақ уақыт уайымдау, өз басына тым жоғары талап қоябілу - тән қасиет. Ол ... жаңа ... ... және әртүрлі тағ дыр тәлкектерінен қорқақтай-ды. Сол ... ... адам дар ... аса ... ... Ал отба ... ... жерлерде олар жағымды мінездерімен, жанға жайлы қылықтарымен сыпайы-сиымды адамдар. Адамдардың көп мінез-құ-лығы өн бойындағы темпе раментіне де қатысты.Ерте заманнан-ақ оны ... төрт ... ... 1. Холерик; 2. Сангвиник; 3. Меланхолик; 4. Флегматик. Алайда адамдар тек қана осы төрт ... ... ғана ... деп үзілді - кесілді тұжырым ... - ... ... бір ... бірнешетемпераменттің де қасиетте рінің көрініс табуы мүмкін. ... ... ... да, ұнамсыз да жақта ры бар. Біз енді соған тоқ-талсақ.
1. Холерикке тән қа-сиеттер: ... ... ... ... ж.т.б.
2. Сангвиникке тән қа-сиеттер: қозғалғыштық (шап шаңдық), мейірімділік, еті ті-рілік.
3. Меланхоликке тән қасиеттер: сезімнің терең-дігі, ұстамдылық.
4. ... тән қа ... әр істі ... ... жүзеге асыру, сабыр-лылық.
Тек есте болатын бір жағ-дай: холериктің бәрі бірдей жігерлі емес, сангвиниктің бәрі бірдей есіркегіш емес. Флег ... гөрі ... ... және ... ... ... оңай ... флегматикке ұстамдылық, салқынқандылыққа үйрену қиын. Және адамды холерик калық темперамент ұстамсыз,қатал, күйгелек етіп жіберуі,сангвиникалық темперамент жеңіл мінезді, алаңғасар, ... ... етіп ... де мүмкін. Меланхолиялық темпераменттің адамды тұ-йықтыққа соқтырып, терең ойға шомуға дағдыландырып жіберуі де мамандар анықтап отырған ... ... ... ... мінді өзге бір жаратылыстан, басқалардан көрмей, оны жеке ... ... ... ... деп ... тиістіміз. Психофизиологтар мінездегі міндер жөнінде Қазақстандық психофизиолог Ахмет Дүйсенбаев мінездегі есерлік, өктемдік, аярлық, жалтақтық, ... ... ... мен ... ұяңдық сияқты жетістіктерді серік еткен адамдар хақында ... ... ...
2 Іс-әрекетті ұйымдастыру мен мінез-құлык тәжірибесін қалыптастырудың ... ... ... ... ... және оның мектепке дейінгі балалардағы көрініс ерекшелігі
Мамандар еліміздегі ... мен ... ... ... және ... ... белең алуына алаңдаушылық білдіреді. Бұл туралы бүгін, 18-тамызда Алматыда өткен баспасөз мәслихатында ортаға салынды.
Баспасөз мәслихатына салауатты өмір ... ... ... ... ... өкілдері, білім беру департаментінің өкілдері, психологтар мен мұғалімдер қатысты[1].
Ресми мәліметтерге жүгінсек, еліміз бойынша соңғы үш ... ... ... ... ... 8 ... өскен. Жүйке жүйесінің аурулары 2,3 процентке артты. Қазіргі таңда елімізде 15 жасқа дейінгі әрбір 14-ші бала, яғни, 300 мыңға жуық ... ... ... және психикалық қандай да бір ауытқушылыққа душар болған.
Жыл сайын елімізде 11 мыңға жуық баланың психикалық және мінез-құлық ауытқушылығына душар ... ... рет ... ... қоздырғыш заттарды тұтыну салдарынан балалардың алғашқы ауытқушылыққа ұшырау оқиғасы 2000-жылғы мәліметпен салыстырғанда, 2003-жылы 3 есе өскен. Сондай-ақ, ішімдікке ... ... ... және ... ауытқушылығына ұшыраған балалар саны да күн санап өсіп келеді. 2000-жылы осындай 224 бала тіркелсе, 2002-жылы 756 бала ... Бұл ... ... бір ... Алматы қаласының үлесінде.
Сонымен қатар соңғы үш жылда психикалық қоздырғыш заттарды тұтыну салдарынан ауытқушылыққа үшыраған жасөспірімдер саны да арта ... (51,5 ... [14] . ... ... ... және ... ... алғаш рет ұшырау көріністері де 37 процентке өсті.
Сонымен бірге, мамандардың айтуынша, балалар мен жасөспірімдер арасында өз өмірін өзі қию ... де ... ... Ұл ... ... мұндай көрсеткіш әрбір 100 тұрғынға шаққанда 10,4 болса (1999-жылы 9,6), қыз балалар арасында 100 мың тұрғынға шаққанда 3,7 ... 2,7) ... ... ... ... ... ... себеп - психикалық қоздырғыш заттарды тұтыну салдарынан психикалық және мінез-құлық ауытқушылығына байланысты деп танылуда[15].
Мәселенің өзектілігіне байланысты ... өмір ... ... ... ... орталығының қызметкерлері Алматы қалалық білім беру департаментімен бірлесе отырып атты бағдарлама ... Бұл ... ... ... ... ... ... әкімшіліктің бұйрығымен 2003-жылдың қыркүйек айынан бастап мектептерде психологтар мен ... ... ... ... Ал 2004-2005-жылдан бастап бұл бағдарлама еліміздің басқа да аймақтарында жүзеге ... ... ... ... ... бір түрі - оқушылар тәрбиесінің нәтижесі. Жеке тұлғаның тәрбиелілігі оның ... мен ... ... ... істері мен әрекеттері арқылы көрінеді. Сондықтан іс-әрекетті ұйымдастыру мен ... ... ... ... ... ... ... болып есептелінеді.
А.С. Макаренко айтқандай, тәрбиешінің іс-әрекеті дегеніміз, ең алдымен, ұйымдастырушылық іс-әрекет. Әдістердің осы тобы арқылы оқушылар өмірін мінез-құлық, ... ... ... біртіндеп жинала бастайтындай етіп ұйымдастыруға болады. Бұл іс-әрекет ... ... ... ... ... ... әрекетін ұйымдастыру пайдалы істер арқылы жүзеге асады, ол істер барысында оқушылар ... ... ... ... ... ... ... түседі. Басқа адамдармен ұжымдық қатынас барысында пайда болатын жағдайлар белгілі бір ... ... бір ... таңдауға әкеліп, тұрақты әдеттерді қалыптастырады.
Бұл топтың басты әдістерінің бірі - жаттығу, жаттығудың мәні белгілі бір ... ... ... айналғанға дейін қайта-қайта орындау, соның нәтижесінде оқушының жеке тұлғалық қасиетінің ... ... ... мен әдеттер қалыптасалды. Адамның әдеттері адам өмірінде ерекше орын алады. К.Д. Ушинский айтқандай, адамның әдеттерді қалыптастыруға қабілеті болмаса, өз дамуында ... ... ... ... ... ... сияқты жаттанды болмауы керек, олар саналы түрде орындалуы қажет. Сондықтан жаттығу әдісін түсініктеме мен ... ... ... ... қажет. Жаттығудың нәтижелі болуы оның мақсаттылығы мен жүйелілігіне, түсінікті болуына, мотивациясы мен ... ... мен ... оны ... орны мен уақытына байланысты. Жаттығу кезінде оқушылардың жеке ерекшеліктері ескеріліп, жаттығулардың жеке дара, топтық және ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда тұрақты қасиет таныта алса, жаттығлар оң нәтиже берді деген сөз. Тұрақты әдеттерді қалыптастыру үшін жаттығуларды ертерек, ... ... ... ... бастау қажет.Жаттығуларды орындау барысында талап ету әдісі ... Бұл әдіс ... ... бір ... дем беріп немесе тежеп, тұлғалық қасиеттерді қалыптастырады. Талап түріне қарай тура және ... ... ... Тура ... ... ... ету, ... нақтылық тән (балаға түсінікті талаптар). Оқушыларға қойылған ... ... ... ... онда ... оқушының ісі мен тәртібіне деген қатынасы білінеді. Жанама татаптар ақыл-кенес, өтініш, мақұлдау сияқты түрлері арқылы ... мен ... ойын ... жиі ... ... ... ойындар). Жаттығу мен талап етуді қолданудың басты ... оның ... ... яғни ... бір ... аралығында баланың жас ерекшелігіне қарай екі не үш талап қойылады.
Жаттығу ... бірі - ... ... әдісі. Бұл интенсивті орындалатын жаттығулар. Белгілі бір әдетті тез және жоғары деңгейде қалыптастыру үшін үйретуді қолданады. Бұл әдісті көбінесе ... ... ... балаларға мінез-құлық ережелерін үйрету үшін қолданады[16].
Жаттығу әдісі тапсырма беру әдісінің негізін құрайды. Мектептегі тапсырмалар әр түрлі болады: сырқат жолдасының көңілін ... ... ... ... т.б. ... оқу ... тапсырмалар кеңінен қолданылады: кеңесшінің, мұғалім көмекшісінің жұмысын атқару. Тапсырманың ... ... ... адам (мұғалім, сынып белсендісі) бақылайды. Тапсырманың орындалу сапасы жөнінде көпшілік пікірге сүйенген дұрыс[17].
Жаттығу мен үйретудің бір түрі - ... ... ... ... ... ... ... тұрады, ал олар нәтижелі болу үшін мұғалім ... ... ... Бұл ... ... ... сай ... қажет. Жағдайдың кез келген түрінде оқушы шешім ... алуы ... ... ... ... ... мен ойындар кезінде құрастырылады.
Іс-әрекетті, мінез-құлықтың оң тәжірибесін ұйымдастыру әдістерінің бұл тобы тәрбиенің басқа да амал-тәсілдерімен, түрлері мен әдістеріне байланысты.
Ынталандыру әдістері. ... мен ... - ... ынталандыру әдістері.
Мадақтауды оқушылардың жағымды әрекеттерін қолдау үшін қолданады. Оқушынын баскалар елеп мадақтаған жетістіктері қанағаттану, қуаныш сезімін оятып, оның ... дем ... ... көп түрі бар: мақұлдау, мақтау, алғыс, құрметке бөлеу, грамотамен, сыйлықтармен ... ... ... ... бір ... қолдану керек. Орынсыз және шамадан тыс мадақтаудың тәрбиеге тигізер пайдасынан гөрі ... ... ... ... ... қоса мінез-құлықтың мотивтерін де ескеру;
- мадақтау оқушыны басқа оқушыларға қарсы қоймау ... ... бір ... ... ... қоса, берілген тапсырмаларды орындауда еңбекқорлық пен жауапкершілік танытқан оқушыларды да мадақтау;
- оқушылардың жеке ерекшеліктері мен олардың ұжымдағы мәртебесін ескеру, ... жиі ... ... ... ... ... ... әділ болуы қажет[18].
Жарыстар ынталандыру әдістерінің қатарына жатады. Бұл әдіс оқушының бәсекелестікке, алда болуға деген ... ... ... жарысып қоғамдық мінез-құлық тәжірибесін игеріп, адамгершілік қасиеттерді ... ... ... -оқушылар психологиясын білуді талап ететін күрделі іс. Жарыстың мақсаттары мен міндеттерін алдын-ала анықтап, бағдарламасын құрастырып, оның ... ... ... мен ... ... ... Жарыстың мазмұны айтарлықтай қиын болып келеді. Мектеп тәжірибесінде ... ... оқу ... ... ... жүргізіледі. Сондықтан оқушылардыңүй жұмысын жүйелі орындауын, ынта-ықыласын, сабақтағы ескертулердің аздығын, дәптерлердің тазалығьш көрсеткіш ретінде алған орынды. Жарыстардың бағдарламаларын, ... мен ... ... оның ... ... оқушыларды да қатыстыру қажет. Жарыстағы тартыстың адал әрі ашық ... ... ... әдістерінің ең көнелерінің ішіндегі жазалау - кеңінен танымаләрі өте қиын әдіс. Қазіргі педагогика мен тәжірибеде оқушыларды ... ... ... ... ... бастап олардың күрделі түрлерін қолдануға дейін әр түрлі қарама-қайшы пікірлер бар.Қазіргі мектептерде мұғалім мен ... ... ... ... мен ... ... ... жазалауды қолдану мәселесі шиеленісуде. Жазалау дегеніміз педагогикалық ықпал ету әдісі, ол жағымсыз әрекеттердің алдын алып, оларды тежеуі қажет, өзінің, ... мен ... ... ... ... ... шақыруы тиіс.Мектеп тәжірибесінде жазалаудың ескерту, ұялту, жиналысқа салу,белгілі бір жеңілдіктерінен айыру сияқты түрлері қолданылады, ал төтенше жағдайларда ... ... ... ... ... шығару (педагогикалық және оқушылар кеңесі бойынша) сияқты түрлері де қолданылады. Жазалаудың қатаңдығы ... ... ... болу ... ... қолданған жазасы дәйекті болып, ешбір ыза-кексіз немесе қудалаусыз ... ... Ұжым ... ... жазалаудың ықпалы артық болады. Жазалауда оқушының жеке психологиялық ерекшеліктерін ескеру қажет.
Оқушылар арасындағы келіспеушілік ... ... ... ... бола ... ... ... кімдікі дұрыс, кімдікі бұрыс екенін анықтап алу қажет. В.А. Сухомлинский айтқандай, оқу-тәрбие жүйесін ... ... ... ... ... ... ... болмайды.
Тәрбиенің түрлері мен әдістері өте көп, бірақ оларды ... ... білу ... ... ... таңдау шарттары:
- қазіргі тәрбиенің мақсаты мен міндеттеріне сай болу
- оқушылардың жас және жеке дара ... ... ... ... ... тәрбиелілік деңгейі;
- тәрбиенің жағдайлары мен шарттары;
- оқушылар ұжымының қалыптасу деңгейі;
- тәрбиелік ықпал етудің түрлері мен әдістерінің өзара байланысы мен жүйесі.
Тәрбиенің ... мен ... ... арнайы педагогикалық ұсыныстары жоқ. Педагогикалық процестегі әр түрлі жағдайларды шешудің тура ережелері жоқ, өйткені әрбір оқушының, әрбір ұжымның өзіне ғана тән ... бар. (А.С. ... ... ... ... ... және мінез-құлық мәдениетіне тәрбиелеудің жаңа әдіс-тәсілдері[1]
2.2 Мектеп ... ... ... ... қалыптастыру жолдары
Әр адам сыртқы дүниенің сансыз тітіркендіргіштеріне өз әлінше түрліше жауап қайтарып отырады. Бұл жауап ... оның ... ... ... қатынас жасайтынын көрсетумен қатар, біртіндеп беки келе, сол адамның үйреншікті әдетіне, мінез-құлқының ... ... ... әр адамда әр түрлі мінез бітістерінің болуы оның сыртқы ортамен ... ... ... ... ... ... ... ортамен байланысуы үшін жасайтын осындай қатынастарының жиынтығы оның мінезін құрайды. ... ... ... ... ... ... ... кейде оның сыртқы ортамен жасайтын негізгі қатынастарына сәйкес келмейтін кездері де болады. Мәселен; біреудің қатал, не тымыр болуының кезінде ... ... ... ... ... қатынастарының тұрақты жүйесі жатпай, оның темпераментінің жүйке жүйесінің тума қасиеттеріне байланысты қалыптасып кеткен әдеттерінің жатуы ықтимал. Мінез - ... ... ... бет ... және оның өзіндік әрекетінің айырмашылығын сипаттайтын сапалы өзгешілік. Ол -- көп ... ... ... ... ... сонымен қатар, адамды әр қырынан көрсететін қасиет. Мінез бітістері көп. Олардың бәрі де жеке адамның қасиеттері болып ... кез ... ... ... ... ... даралық өзгешеліктің өзегі, адамның негізгі тіршілік бағытының өрнегі деуге болады. Мінезде адамның сыртқы ортамен қарым - ... ... ... ... -- кең ... ... Онда түрлі сапалар тоғысып жатады. Мінездің моральдық ... ... ... ... күші мен ... ... оның ... сапалары болып есептелінеді[19].
Моральдық жағынан тәрбиеленген мінез адамды мінез-құлық тұрғысынан да, оның айналасымен байланысы ... да ... ... ... ... ... ... жолдастықты қадір тұту, жұртшылық пікірімен санаса білушілік, өзі міндетін орындаудағы жауапкершілік пен адалдық -- ... осы ... ... ... ... бай ... мен қызығулары, талғамы мен ой-өрісі кең адамдарды толық мінезді адам дейді. (Әл-Фараби). Мінез ... бірі - оның ... ... адам ... ... ... оның ... ылғи да сөз бен істің бірлігі. Кімнің мінезі толық ... ... ... ... да ... Бұл ... мінездің егіз қозыдай, бірінен екіншісі ешқашан ажырамайтын бітістері. Мінездің тұрақтылығы адамның саяси моральдық ұғымынан, түсініктерінен туындайды. Бұл ... ... өмір ... ... ... мазмұнын белгілейтін мінездің сапасы.
Бірқалыпты, тұрақты мінезі бар адам басқалардың жетегінде кетпейді, оның ... ... ... ... ... ... болады, ол қауіп-қатерден бой тасаламайды, керек жерінде батылдық көрсете біледі. Инициатива мен белсенділік, достық пен ... ... пен ... ... ... адамға тән қасиеттер. Ал мінездің күшіне мақсатқа жету жолында алда тұрған кедергілерді жеңе білуде көрінетін адам ұстамдылығының мөлшері жатады. Соңғы сапа ... да ... өз ... ... ... ... ойда көз, ... соң айтпа саз"деп Абай тегіннен тегін айтпаған. Жақсы мінезге тән сапалардың біріне оның байсалдылығы жатады. Мінез адамның дүниеге көзқарасы мен ... ... ... ғана ... ... сапалар қоры молаяды. Тек осындай мінезі бар адам ғана алдына айқын мақсат қоя алады. Соңғысы берік сенімнен туады. Мұнсыз тиянақты ... ету ... ... адам ... ... мінезсіз де адам болмайды. Жаман болсын, жақсы болсын, әйтеуір, адамда бір ... ... ... ... ... айтқандай түрлі сапалары қиысып келетін үлкен мінезді адамдар жиі кездесе ... ... ол ... біреуде бұл жағы жетпей жатады. Адам, сондай-ақ, түрлі жағдайда түрліше қылық көрсетуі де мүмкін. Осыған ... оның ... ... екен деп ... ... ... Өйткені ол әншейінде батыл, жігерлі болмағанымен, бірде осындай қасиеттерімен көзге түсуі мүмкін. Мінез үшін тұрақты қасиеттердің мәні өте зор. ... ... ... де адам тәртіп сақтай алатын болса, тек сонда ғана ... сол ... ... ... деп ... ... ... басқа психикалық қасиеттерімен, атап айтқанда, қабілет, темпераментімен тығыз байланысты. Адамда қабілеттіліктің дамуы кейбір тиісті мінез бітістерінің ... ... ... Мәселен, табандылық, уақытша сәтсіздікке мойымау, еңбек сүйгіштік, энтузиазм сияқты мінез бітістерінің қабілеттер үшін ерекше маңызды екендігі түсінікті. Ал ... ... ... ... ... ... реңк ... Жақсы мінездің ықпалымен темпераменттердің де кейбір нашар жақтары өзгеріп отырады. ... ... ... ... ... зор. Еркі ... ... мінезі де берік. Жігерсіз адамның мінезі де бос, сылбыр келеді.И. П. Павлов адамның мінез бітістерін ... ... ... тума ... мен өмір сүру ... ... уақытша жүйке байланыстарының өзіндік деп түсіндірді. Бұл жөнінде ол былай деп жазды: .
Адам мінезінің қалыптасуы қоғамдық ... ... ... ... ... ... оқу, өндіріс ұжымы, қоғамдық ұйымдар т. б.) тығыз байланысты. Осы айтылғандар мінездің дамуы үшін шешуші роль атқарады. Мінез өзгермейтін тума ... ... ол ... ... ... ... бала туысынан "еңбек сүйгіш не жалқау, тәртіпті, не ұстамсыз болып тумайды. Оның мінезі, ұзақ жылғы өмір сүру барысында ... сан ... ... қарай тәрбие процесінің ықпалымен қалыптасып отырады. Адамның сыртқы ортамен жасайтын қарым-қатынасы ... ... ... ... да оны ... ортасына ғана төселмей, өзі де шама-шарқынша сол ортасына тиісті өзгерістер енгізеді. Адамның нақтылы іс-әрекеті де ... ... ... ... рөль ... ... өмір жолы мен әрекетінің сипаты түрліше болатындықтан, оның мінез бітістерінде басқа біреуде қайталанбайтын жеке ерекшелік көптеп кездесіп ... ... ... адамдарда өзі өмір сүріп отырған қоғамның ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан, көпшілікке ... ... де ... ... бір ... мінезі жөнінде сөз болғанда мінездің дара және типтік бітістерін қоса еске алып ... ... ... ... -- ... тарихи-қоғамдық жағдайлардың нәтижесі. Типтік мінезден әр адамның ұлттық, кәсіптік және жас ерекшелігіне сәйкес өзгешеліктері де ... орын алып ... ... ... тап ... бар қоғамда (құлдық, феодалдық, капиталистік) мінездің таптық өзгешелігі ерекше көзге түседі. Осындай қоғамда ... тап ... ... мүдделері де дүниетанымдары да бөлек болады. Мәселен, зауыт фабрикалардың ... ... ... капиталистер жұмысшылардың еңбегі арқылы баюға тырысса, жұмысшылар өздерінің тұрмыс жағдайы мен құқтарын ... ... Осы ... ... ... ... психологиясына ықпалын тигізбей қоймайды. -- деп жазды Маркс пен ... ... ... ... ... ... топтарға жинақтауға болады. Олар мына төмендегідей:Адамның ұстаған бағытынан, яғни бүкіл психикалық тұрпатынан байқалатын мінез бітістері әр түрлі жағдайда көрініп отырады. ... ... ... ... қатынасын білдіретін мінез бітістері кіреді. Бұларға: гуманизм, қайырымдылық, үйірсектік, адалдық және осыларға қарама-қарсы жекешілдік, қатігездік, тұйықтық, зымияндық т. б. ... ... Осы ... ... адамның өз ісіне, еңбегіне қатынасын білдіретін мінез бітістері де жатады. Бұларға еңбек сүйгіштік, құнттылық, ... ... ... ... т. б. ... кіреді.Адамның өзіне-өзі қатынасын білдіретін мінез сипаттары да осы топтың негізгі бір жағы. Бұларға кішіпейілділік, қарапайымдылық, өзін-өзі сынай алу, талап қоя ... және ... ... әр көкіректік, мақтаншақтық, жасқаншақтық т. б. жатады.
Мінез бітістерінің келесі тобын адамның өзін-өзі ... алу ... орай ... өзгешеліктері құрайды. Бұл топты мінездің еріктік сапалары немесе мінездің жотасы деп атайды. Бұларды да ... ... ... ... мен ... ... көрсетілген мінез бітістерінің мазмұнынан тыс қарауға болмайды. Сондықтан да сотқар адамның жөнсіз батылдығы мен мемлекет мүлкін тонаушы ... ... ... ... ... ... ... деп ойлау шындыққа сай келмейді.
Мінездің еріктік сапаларының өзі күшті және әлсіз, яғни нашар мінез болып ... ... ... ... ... ... ... тоқтамға келгіштік, батылдық, шыдамдылық, тәртіптілік, жинақылық, ерлік т.б. жатса, әлсіз мінезге негативизм иланғыштық, қыңырлық, ұстамсыздық, жүрексіздік, т.б. кіреді. Мінез ауыр, ... ... ... ... ... ... т.б. ... бөлінеді.
Девиантты мінез-құлық ( лат. deviatio - ауытқу) - жалпыға ортақ ережелерден ... ... ... осы ... ... адамдар мен әлеуметтік топтардың қылықтары; қабылданған құқықтық немесе моральдық нормаларды бұзған адамның мінез-кұлқы.[[1]]
Кең мағынасында девиантты мінез-құлық кез ... ... ... ... оның ішінде жағымды: батырлық, аса еңбек-қорлық, альтруизм, өзін құрбан ету, аса үлкен рөл ... ... ... ... ... ... ... бұзу, адамгершілік ережелерін, дәстүрді, әдет-ғұрыптарды аттап өту, өзіне-өзі қол жұмсау және т.б.) ауыт- ... ... тар ... ... құқықтық және өнегелік ережелерді тек белінен басып, аттап өту деп ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік аномияға әкеп соқтырады. Ол конформизмге қарама-қарсы. Девиантты мінез-құлық әлеуметтік себептері ... ... ... мен ... қол жет- кізудің әлеуметтік қолдау тапқан құралдарының арасындағы алшақтықта (Р.Мертон), әлеуметтік құндылықтардың, ережелердің, қатынастардың ... мен ... ... ... ... ... ретінде қоғам немесе әлеуметтік топ арнайы әлеуметтік санкциялар қолданып, өз мүшелерін ондай қылықтары үшін жазалайды.[[2]]
Девианттық мінез-құлық әлеуметтенудегі ... ... ... ... ... ... ... Дюркгейм. Ол әлеуметтік девиацияны түсіндіру үшін аномия тұжырымдамасын ұсынды. термині француз тілінен аударғанда ұжымның, заңның болмауы. Ал, Роберт Мертон ... ... ... ... мәдени мақсаттары мен оған жетудің әлеуметтік мақұлданған жолдарының арасындағы үйлеспеушілік деп түсіндіреді. Девиантты мінез-құлықтың ... ... ... ... ... экологиялық факторларды енгіземіз. Мысалы, шу, геомагниттік, өзгеріс, ... т.б ... үрей ... ... және ... да ... мінез-құлықтың көрінуінің бір себебі болады. Сонымен бірге әлеуметтік орта әсерлері де өз ықпалын тигізеді:
* қоғамдық үрдістер ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдары, т.б.);
* тұлға бар әлеуметтік топ мінездемесі (этикалық құрылым, әлеуметтік мәртебе, референтті топ,);
* микроәлеуметтік орта (отбасының өмір стилі және ... ... ... ... ... ... стилі, достар, басқа да маңызды адамдар).
Девиация бірнеше типтен ... ... ... және ... ... Девиантты мінез-құлық - әлеуметтік нормалар мен ережелерге сәйкес келмейтін мінез-құлықты айтады. Ол ... ... бір ... ... ... бұл ... деп те ... мінез-құлықтың көрсеткіштеріне: агрессия, демонстрация, оқудан, еңбектен бет бұру, үйден кету, алкоголизм, наркомания, қоғамға жат қылықтар, жыныстық жат мінез-құлық, суицид т.б. ... ... ... Ол заң ... ... Оның ... ... бар:
* Агрессивті-зорлаушылық мінез-құлық. Бұл жеке тұлғаға көрсетілетін дөрекілік, төбелес, күйдіріп-жандыру сияқты жағымсыз ... ... ... ... ... (корыстное поведение): майда ұрлықтар, қорқытып-үркіту, автокөлік ұрлау т.б. жалпы материалдық пайдакүнемдікке байланысты жат мінез-құлық.
* Наша сату және тарату.
* ... ... заң ... ... ... ... сот үкімі арқылы жасаған қылмысының ауырлығына байланысты жазаланады.
Девиацияның негативті формалары әлеуметтік патология болып табылады: алкоголизм, ... ... ... суицид, заң бұзушылық және қылмыскерлік. Олар жалпы қоғамға, айналадағы адамдарға және ең ... ... ... зиян ... зерттеуші көптеген ғалымдар девиантты мінез-құлықтың пайда болу факторларын түрліше түсіндіреді. Біріншілері оларды екі ... ... ішкі және ... ... деп ... екіншілері оларды бөлмей:
* жанұяда берекенің болмауы;
* ата-ананың қамқарлығы;
* тәрбие берудегі кемшіліктер;
* өмірде кездесетін қиыншылықтар мен ... жеңе ... ... ... ... ... ... құрбыларымен жарасымды қатынасқа түсе алмауы;
* сырттан келген қысымға төтеп бере алмау, өз бетінше шешім қабылдай алмау, ... ойды ... ... ... заттарды жиі пайдалануы;
* агрессиялық жарнаманың ықпалды болуы;
* мектептерде психологиялық көмек көрсету ... ... ... балалар мен жасөспірімдердің бос уақытының проблемалары
Үшіншілері оларды ... бес ... ... қарастырады. Оларды жекеше қарастыратын болсақ:1. Биологиялық факторлар - ... ... ... ... ... ... және ... жағымсыз ерекшеліктер. Оларға мыналар жатады:
* ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ... ... ... ... дұрыс тамақтанбауы, арақ-шарап, нашақорлы заттарды пайдалануы, темекі ... ... ... ... т.б. ... ... болатын генетикалық факторлар: ақыл-ой дамуының бұзылуы, есту, көру ... ... ... зақымдауынан пайда болған денедегі кемшіліктер.
* психофизиологиялық факторлар: ... күш, ... ... ... адам организмдеріне кері әсер ететін, қоршаған ортаның химиялық құрамы, соматикалық, аллергиялық, токсикалық ауруларға душар ететін энергетикалық технологияның жаңа ... ... ... сөйлеу дефекттері, адам бойындағы соматикалық кемшіліктер.
Бұлардың бәрі адамның қоршаған ортаға, жеке адамдарға деген жағымсыз қарым-қатынасын ... ал ... ... ... сезім мен танымдық деңгейіне байланысты, құрбы-құрдастары арасында, ұжымда ... ... ... ... ... 2. ... ... Бұған баладағы психопатологиялар мен мінездегі кейбір қасиеттердің басым болуы т.б. жатады. Бұл ауытқушылықтар ... ... ... ... т.б. көрінеді. Акцентуациялық сипаттағы мінезді балалар өте ашушаң, ... ... ... ... түрде әлеуметтік-медициналық реабилитация, сонымен қоса, арнайы ұйымдастырылған тәрбиелік ... ... ... ... ... даму ... ... психикалық қасиеттері, тұлғалық және мінездегі ерекшеліктері қалыптасып, дамып отырады. Бала даму ... ... ... ... ... ... бейімделмей, жатсынып кетуі мүмкін. Егер, балаға ата-ананың жылуы, махаббаты, ықыласы ... ... ол ... ... ... Шеттену - невротикалық реакциялар, қоршаған ортамен қатынастың бұзылуы, сезімдік (эмоциалық) тепе-теңсіздік және суықтық, ... ... ... және ... патологиялар сияқты жағымсыз мінез-құлықтың пайда болуына жол ашады. Егер, балада адамгершілік құндылықтар қалыптаспаса, онда, ол ... ... ... дөрекілік т.б. сияқты жағымсыз қасиеттерге бейім тұрады.
3. Әлеуметтік-педагогикалық факторлар. Олар мектептік, отбасылық, қоғамдық тәрбиедегі кемшіліктердің нәтижесінде, баланың оқудағы ... ... ... балалар көбінесе мектепке дайындығы жоқ, үйге берілген оқу ... және ... ... ... Бұның бәрі баланың оқудағы бейімсіздігін көрсетеді. Оқушының оқудағы бейімсіздігінің (дезадаптация) қалыптасуы мынадай сатылардан өтеді:
* ... ... - ... ... ... ... ... жоғары, бірақ бір немесе бірнеше пәнді оқуда қиыншылықтарға тап ... ... ... ... - бала ... үлгермеуімен қатар, оның мінез-құлқы өзгеріп, мұғалімдермен, сыныптастарымен қарым-қатынасы бұзылып, сабақтан қалуы көбейеді немесе мектептен біртіндеп қол үзе бастайды;
* әлеуметтік бейімсіздік - ... ... ... ... деген қызығушылығы жойылады, асоциалдық топтармен араласып, алкогольге, нашақорлыққа қызыға бастайды;
* криминалдылық - кейбір ... ... ... өте ... ... ... да өз ... әлеуметтік теңсіздікке әкеледі, ал мектеп оқушысы, жасы жетпегендіктен жұмыс істей алмайды, содан барып олар қылмысты іс-әрекеттрмен айналыса ... ... ... ... ... ... - ... Баланың бойындағы асоциалды мінез-құлықты қалыптастыратын отбасы қатынасының бірнеше жағымсыз ... ... ... ... - бір жағынан ата-ана баланың барлық тілектерін орындайды, ... ... ... ... жағынан конфликті жағдайларға баланы итермелейді;
* тұрақсыз, конфликті стиль - толық емес ... ... ... ... мен ... бөлек тұрған жағдайдағы тәлім-тәрбиелік кемшіліктерден туындайды;
* асоциалды стиль - ... арақ ... ... ... ... ... іс-әрекет, аморальді өмір сүру жағдайы, отбасылық қаттыгездік, зорлаушылық жатады.
Балаға көрсетілген қатыгездік қатынасқа жататындар: қинаушылық, физикалық, эмоционалды, ... ... ... үйде, далада, мектепте, балалар үйлерінде, ауруханада көрсетілуі мүмкін. Мұндай ... ... ... ... қалыпты түрде даму көрмей, қоршаған ортаға бейімделе алмай қалады. Соның әсерінен, бала өзін ... ... деп ... ... ... жауап беру түрі баланың жасына, тұлғалық ерекшелігіне, әлеуметтік тәжірибесіне байланысты. Психикалық реакциялардан басқа (қорқыныш, үрей, ... ... ... ... т.б.) ... ... да ... агрессия жоғарылайды, төбелескіш, өзіне сенімсіз, ұялшақ, өзіне деген бағасы өте төмен болады. Зерттеулерге қарағанда, зорлық-зомбылықты көп көрген балалар ... ... ... ... қалайды. 4. ... ... ... теңсіздігі, қоғамның кедей және бай болып бөлінуі, жұрттың кедейленуі, жұмыссыздық, инфляция, әлеуметтік кернеу, т.б. 5. ... ... ... ... ... қасиеттерінің деңгейі төмен болуы, рухани құндылықтардың бұзылуы. Девиантты мінез-құлықты балаларды түзету күрделі әрі қиын әрі ұзақ процесс. Оны іске асыруда көп ... пен ... ... Қазіргі, осы саладағы әлеуметтік, педагогикалық талаптар мен жүзеге асырылып жатқан тәжірибелер негізінде, бұл саладағы тәрбие міндеттерін жүзеге асыруда мынадай шарттарды ... ... ... ... ілтипатпен, ізгі тілектестікпен қарау;
* оның жағымды қасиеттеріне сүйену;
* оның адамгершілік ... ... ... ... ... салауатты өмір салтын қалыптастыру үшін жасалған жалпы білім беретін бағдарламаларды тиімді ... ... өмір ... ... ... ... етуге бағытталған тәрбиелік бағдарламаларды ұштастыра пайдалану;
* девиантты ... ие ... ... алуы мен бос ... ... ... ... жолдарын қарастыратын жаңа кешенді бағдарламалар құру;
Қорытынды
Қорыта айтқанды, мінез-құлықты балалармен анкеталық жұмыстарын жүргізуде римдік философ Сенеканың: деген ой-пікіріне сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... баланың тек кейбір мінездік кемшіліктерін түзетіп қана қоймай, оларды, қоғамдық өмірдің талаптарымен ұштасқан дұрыс қарым-қатынас жолына қайтып әкеліп, ары қарай ... ... ... ... ... Бұл ... ... мазмұны, қоғам өмірінде бекіген адамгершілік қадір-қасиеттер мәнімен, талаптарымен тікелей байланыстыра, адамдар арасындағы қарым-қатынастар (достық, жолдастық, туыстық, сүйіспеншілік, махаббат т.б.) ... ... ... ... ... ... девиантты мінез-құлықтың өріс алмауына және оларды мектеп қабырғасынан бастап әлеуметтендіруге мүмкідік жасалады.
Мінезді ... ... ... адамның негізгі тіршілік бағытының өрнегі деуге болады. Мінезде адамның сыртқы ортамен қарым - қатынасының тарихы бейнеленеді. ... -- кең ... ... Онда ... сапалар тоғысып жатады. Мінездің моральдық жағынан тәрбиелілігі, бірқлыптылығы, толықтылығы, күші мен айқындығы, салмақтылығы оның негізгі сапалары болып ... ... ... ... ... ... ... да, оның айналасымен байланысы тұрғысынан да сипаттап отырады. Инабаттылық, гуманизм, адамдарға қамқорлық, жолдастықты ... ... ... ... ... ... өзі ... орындаудағы жауапкершілік пен адалдық -- мінездің осы ... ... ... білім беретін мектептерде оқитын оқушылардың әрқайсысының өзіне тән жеке даралық ерекшеліктері бар. ... ... ... ... ... проблемаларының бірі - мінез-құлқында эмоционалдық үйлеспеушілігі бар балаларға тиімді көмек ... Бұл ... ... психологияда жан-жақты талданған. Оған үлес қосқандар И.Кант, Э.Торндайк, И.П.Павлов, К.Роджерс, А.Маслоу Л.Е.Личко т.б. ғалымдар.
Қазіргі ... ... ... ... әдістемелер жинақтары қазақ тілінде жоқтың қасында. Сондықтан оқушылардың мінез-құлқындағы үйлеспеушілікті диагностикалау өте қиын болып отыр, ал мінез-құлқында ... бар ... дер ... көмек көрсетудің маңызы үлкен екенін дәлелдейдің қажеті жоқ проблема екені баршаға аян.
Курстық жұмысты зерттеу барысында осы ... шешу ... ... оның ... ... үшін ... деп ... жұмысты зерттеу мақсаты - мінез-құлық үйлеспеушілігі факторларын, себептерін анықтау, диагностикалау әдістерін жүйеге келтіру.
Бұл мақсат келесі міндеттер арқылы нақтыланды:
- мінез-құлық ... мен ... ... ... факторларды анықтау;
- мінез-құлық үйлеспеушілігі себептерін балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты жүйеге келтіру;
- мінез-құлық ауытқуларын диагностиклау әдіс-тәсілдерін анықтау;
- мектеп оқушыларының ... ... ... жұмысты зерттеу барысында келесі психологиялық ғылыми зерттеу әдістері қолданылды: ғылыми еңбектерді талдау, мінез-құлық ерекшеліктерін талдау және ... ... ... ... оқушылардың мінез ерекшеліктерін зерттеу, мазасыздану деңгейін анықтау тестерін, акцентуация түрлерін анықтау ... ... ... ... ... ... ... диплом жұмысының құрылысын анықтадық. Ол кіріспе, екі бөлім, қорытынды және әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде ... ... ... ... ... зерттеуге бағытталғандығы дәлелденіп, зерттеу мақсаты мен міндеттері анықталған.
- деп аталатын бірінші бөлімінде мінез-құлықтың негізгі көрсеткіштері және ... ... беру ... ... ... ... ... мінез-құлықтардағы ауытқулар деген не екені көрсетілген. Оқушылардың мінез-құлқындағы ерекшеліктерге сипаттама берілген.
деген екінші тарауда оқушылардың ... ... ... ... ... деңгейін және акцентуациясын зерттеу нәтижелері берілген.
Қолданылған әдебиеттер
1. Аймауытов Ж. Психология.- Алматы, 1995.2. Алдамұратов Ә. Қызықты психология.- Алматы, "Қазақ университеті", 1992.3. ... Ә. ... ... ... "Білім" 1996.4. Әбдірахманов А.,Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша- қазақша сөздік.- Алматы, "Мектеп", 1976.5. Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы.- ... 1995.6. ... Қ., ... О. ... кіріспе.- Алматы, 2000.7. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының психологиялық көзқарастары.- Алматы, 2000.8. ... ... ... тарихы.- Алматы, 1996.9. Мұқанов М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.10. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000.
11. Қазақ ... ...
12. ... М., ... ... ... 1927
13.Сейфоллаұлы С., Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары, ... ... по ... и ... ... // Под. ред. А.И. Щербакова М. 1989
15.Ньюкомб Н. ... ... ... - 8-е ... Изд. - Спб: Питер 2002. - 640 . ... ... ... И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
17. Оден Е.Е. Возражденные роды. М., ... Кон. И.С. ... ... ... М., 1989 ... Л.С. ... высших психических функций М., 1960
20. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД , 2000
21. ... по ... ... // Под. ред. Г.В. ... М., 1996
22. ... В.С., ... Н.В. Балалар психоолгиясынана жаттығулар жинағы // Аударма: Бусурманова С.Т., Бердібаева С.Қ. Алматы, 1993.
23. Практикум по возрастной и ... ... // Под. ред. А.И. ... М. ... Ньюкомб Н. Развитие личности ребенка - 8-е ... Изд. - Спб: ... 2002. - 640 . ... ... ... И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
26. Кон. И.С. ... ... ... М., 1989
27. ... Л.С. ... ... ... функций М., 1960
28. Эриксон Э. Детство и ... СПб.: ИТД , ... ... ... психология Алматы, 2005
30. Намазбаева. Ж.И. Психология, Алматы, 2005
31. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 1993
32. Мухина. В.С. Мектеп жасына ... ... ... ... ... ... ... және балалар психологиясы, Алматы, 2010
34.Возрастная и педагогическая психология // Под. ред. М.В. Гамезо, М.В. Матюхиной, Т.С. Михальник. М. ... ... // Под. ред. Л.Ф. ... М., 1996
36.Детская психология // Под. ред. Л.Л. Коломинского, Е.Н. ... ... ... ... ... ... ... Оқу құралы / Жауапты ред.С.М.Жақыпов.- Алматы: Қазақ университеті, 2007.- 230б.
38. ... А.Р. ... ... ... оқу жұмыс бағдарламасы [Электронный ресурс] / А.Р. Оспан
39. Возрастная и педагогическая психология // Под. ред. А.В. ... М., ... и ... ... // Под. ред. М.В. ... М.В. ... Т.С. ... М. 1984
41.Возрастная психология // Под. ред. Л.Ф. Обуховой. М., 1996
42.Детская психология // Под. ред. Л.Л. ... Е.Н. ... ... 1988

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жеткіншек жас аралығындағы психологиялық мінез-құлық ерекшеліктері40 бет
Оқушылар жеке басы мінез-құлық үйлеспеушілігінің психологиялық проблемалары51 бет
Девиациялық мінез – құлықтың формалары және аномия13 бет
Темперамент -психикалық іс-әрекет пен мінез-құлықтың формальды динамикалық қасиеттері3 бет
Темперамент – психикалық іс-әрекет пен мінез-құлықтың формальды – динамикалық қасиеттері9 бет
Жанұя құрамы және түрлері7 бет
"Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс."3 бет
"Әлеуметтік дезадаптацияның себептері."3 бет
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь