Сәбилік кезеңде балалардың үлкендермен қарым-қатынас рөлі

Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 11 қазандағы Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2005-2010 жылдарға дейінгі Стратегиялы даму жоспарында - еліміздің жас өспірімдеріне білім беру мен тәрбиелеу ісін жақсарту мен нығайту мәселесін баса айтқан. Жастар - біздің болашағымыз ретінде олардың білім деңгейі мен салауаттылығы, сондай-ақ олардың жеке тұлға ретінде жетілуі қоғамымыздың әлеуметтік және экономикалық, техникалық жетістігіміздің негізгі шарты.
Зерттеу жұмыстың мақсаты. Мектепке дейінгі жастағы балалар арасында мейірімді қарым-қатынасты қалыптастыру -бүгінгі күннің ең өзекті мәселелерінің бірі. Балабақшадағы балалардың бір-бірімен қарым-қатынасын бақылай келе олардың бір-бірімен тіл табыса алмауы, өзімшілдігі қатынасы балалар ұжымындағы ең жиі кездесетін мәселе, және бұл тек тәрбиешілерді ғана емес ата-аналарды да толғандырып жүрген жағдайлардың бірі. Агрессивті, ерке бала жан-жағындағыларға ғана емес өзіне де көп жайсыз жағдай туғызады.
Адам адам болып жарытылғаннан соң, оның өмір сүруінің негізгі тірегі мен қажеттілігі, сондай-ақ қалыпты өмір сүру жағдайы басқа адамдармен қарым-қатынас жасау болып табылады. Сондықтан балалардың қарым-қатынасындағы мәселе - бүкіл қоғам алдындағы негізгі міндеттер болып қала бермек.
Адам қалыпты өмір сүру үшін, өзінің психикалық қасиеттерін дамыту үшін, жеке тұлғалық ерекшеліктерін жетілдіру үшін, сондай-ақ білім меңгеріп тәжірибе жинақтау үшін адамдармен қарым-қатынас жасайды. Баланың жастайынан айналасындағылармен қатынас жасауы, өзінің кім екенін танып, өзін өзгелерден ажырата алудың, өзін басқалармен салыстыру арқылы басқа адамдағы қасиеттерді меңгерудің, балалардың әлеуметтік мінез-құлқы мен жеке басының дамуының негізгі тірегі деп қарастырсақ, онда олардың қарым-қатынас жасауын жақсарту аса қажет болып табылады.
Мектеп қабырғасында оқушыларға білім беру және тәрбиелеу істерінде жалпыға бірдей шараларына көбірек көңіл бөлінеді. Бұл мектепте балалармен жеке жұмыстар жүргізілмейді деген сөз емес. Оқушылар арасындағы олардың өзара қарым-қатынас ерекшеліктері бойынша педагогикалық іс-әрекетті ұйымдастырылу жақтарына баса назар аудару керектігі туындайды.
Әрбір қоғамның дамуы, әрбір топтың немесе бөлек индивидтің де дамуы - олардың айналасындағылармен қарым-қатынас жасауына байланысты болатын күрделі процесс екені анық. Бұл процесс әрқашан да тиімді әрі нәтижелі түрде жүзеге аспайды, кейде қарама-қайшылықтардың туындауынан және шешілуімен байланысты.
Мектептегі оқушылар арасындағы туындайтын кейбір қарама-қайшылықтар, кейбір балалардың мінез-құлқы мен даралық ерекшеліктеріне байланысты түсінбеушіліктер, топқа енгісі келмейтін жағдайлар жиі кездеседі.
Мұндай жағдайлар бала өмірі мен психикасында едәуір дақ қалдырады. Осыдан келіп баланың дамуында түрлі ауытқулар, сабаққа қатынасының өзгеруі байқала бастайды. Топтың жеке адамға, адамның топқа әсер ету негізінде оқушылар арасында дараланатын немесе оқшауланатын жағдайлар да туындап жатады.
Зерттеу жұмыстың міндеті.
Тәрбиеленушілер арасында дөрекі-агрессивті қарым-қатынастардың қалыптасуына ықпал ететін жағдайлар жолдарды мыналар:
• Отбасындағы тәрбиенің ерекшелігі;
• Балаға күнделікті өмірде көріп жүрген агрессивті мінез-құлық үлгілерінің әсер етуі, (жаппай видео, теледидардағы хабарлар, қоғамдық орындардағы , көліктердегі келеңсіз көріністер, өз құрдастары арасындағы дөрекі мінез құлықтар)
• Баланың эмоционалды деңгейі.
Баланың тез ренжігіштігі, өзінің қолапайсыздығынан ұялшақтығы, басқа балалар алдында өзіне сенімсіздігі, қорқуы, қыр көрсетуі, наразылығы да көп әсер етеді.
Мектепке дейінгі балалардың бір-бірімен дұрыс қарым-қатынас жасай алмауының басты себебі - басқа баланың көңіл-күйімен, жағдайымен санаспай, бір-біріне көңіл бөлмеуі, түсінбеуі.
Қазіргі жастар арасында болып жатқан келеңсіз жағдайлар қатыгездік, жоғары агрессивті қарым-қатынас негізі мектепке дейінгі жастағы тәрбиеден бастау алады.Бұл уақыт - танымдық іс-әрекеттің қалыптасуының алғашқы кезеңі. Сондықтан балалардың әрбір іс-әрекетін жіті қадағалап көңіл бөліп отыру керек.
Мектепке дейінгі балалардың бір- бірімен дұрыс қарым-қатынас жасай білуіне дағдылану көбіне ойын процесінде жүзеге асырылады.
Баланың тұлға ретінде қоршаған ортамен үйлесімді қарым- қатынаста дамуы мен қалыптасуы өзін- өзі тани білгенде ғана жүзеге аспақшы.
Оқушыларды қарым- қатынасқа баулитын адамгершілік ұғымдар мен қасиеттер туралы түсініктер беріліп, баланы өзгелерге жағымды қарым- қатынас жасау дағдыларын өмірде қолдана білуіскерліктері дамытылады.
Балалар өзі туралы, өзінің ішкі ойлары, көзқарасы, кез- келген іс-әрекетке қарсы ойын немесе пікірін білдіре алады. Мектептегі құрбыларымен неғұрлым интенсивті қарым- қатынас жасайтын кезең болғандықтан, жоғарыда айтылғандай жарасымды қарым- қатынас олар үшін ең басты және маңызды болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер:

1. Аймауытов Ж. Психология.- Алматы, 1995.
2. Алдамұратов Ә. Қызықты психология.- Алматы, “Қазақ университеті”, 1992.
3. Алдамұратов Ә. Жалпы психология.- Алматы, “Білім” 1996.
4. Әбдірахманов А.,Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша- қазақша сөздік.- Алматы, “Мектеп”, 1976.
5. Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы.- Алматы, 1995.
6. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға кіріспе.- Алматы, 2000.
7. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының психологиялық көзқарастары.- Алматы, 2000.
8. Жарықбаев Қ.Қазақ психологиясының тарихы.- Алматы, 1996.
9. Мұқанов М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.
10. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000.
11. Қазақ ұлттық энциклопедиясы
12. Әуезов М., Әдебиет тарихы, Қызылорда, 1927
13.Сейфоллаұлы С., Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары, Қызылорда, 1931
14. Қазақ фольклористикасының тарихы, А., 1988
15. Қазақ фольклорының тарихилығы, А., 1993
16. Жұмалиев Қ., Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері, А., 1958
17. Ғабдуллин М., Қазақ халқының ауыз әдебиеті, А., 1972
18. Ысмайылов Е., Ақындар, А., 1956
19. Қазақ фольклорының типологиясы, А., 1981
20. Уәлиханов Ш., шығ. жинағы, 5 т. А., 1984
21. Фольклор шындығы, А., 1990;
22. Марғұлан Ә., Ежелгі жыр, аңыздар, А., 1985
23. Бердібаев Р., Қазақ эпосы, А., 1982
24. Хрестоматия по возрастной психологии // Под. ред. Д.И. Фледштейна. М. 1994
25. Хрестоматия по детской психологии // Под. ред. Г.В. Бурменской. М., 1996
26. Волков В.С., Волкова Н.В. Балалар психоолгиясынана жаттығулар жинағы // Аударма: Бусурманова С.Т., Бердібаева С.Қ. Алматы, 1993.
27. Практикум по возрастной и педагогической психологии // Под. ред. А.И. Щербакова М. 1989
28. Ньюкомб Н. Развитие личности ребенка – 8-е междунар. Изд. – Спб: Питер 2002. – 640 . (Серия «Мастера психологии»).
29. Кулагина И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
30. Кон. И.С. Психолгия ранней юности. М., 1989
31. Выготский Л.С. Развитие высших психических функций М., 1960
32. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД «Летний сад», 2000
        
        Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 11 қазандағы Жарлығымен бекітілген Қазақстан ... ... ... ... Стратегиялы даму жоспарында - еліміздің жас өспірімдеріне білім беру мен тәрбиелеу ісін жақсарту мен нығайту мәселесін баса айтқан. ... - ... ... ретінде олардың білім деңгейі мен салауаттылығы, сондай-ақ олардың жеке тұлға ретінде жетілуі қоғамымыздың әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... Мектепке дейінгі жастағы балалар арасында мейірімді қарым-қатынасты ... ... ... ең ... мәселелерінің бірі. Балабақшадағы балалардың бір-бірімен қарым-қатынасын бақылай келе ... ... тіл ... ... ... ... ... ұжымындағы ең жиі кездесетін мәселе, және бұл тек тәрбиешілерді ғана емес ата-аналарды да толғандырып жүрген жағдайлардың ... ... ерке бала ... ғана емес ... де көп жайсыз жағдай туғызады.
Адам адам болып жарытылғаннан соң, оның өмір сүруінің негізгі тірегі мен қажеттілігі, сондай-ақ қалыпты өмір сүру ... ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан балалардың қарым-қатынасындағы мәселе - бүкіл ... ... ... міндеттер болып қала бермек.
Адам қалыпты өмір сүру үшін, өзінің психикалық қасиеттерін дамыту үшін, жеке тұлғалық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... тәжірибе жинақтау үшін адамдармен қарым-қатынас жасайды. Баланың жастайынан айналасындағылармен қатынас жасауы, өзінің кім екенін танып, өзін өзгелерден ажырата алудың, өзін ... ... ... басқа адамдағы қасиеттерді меңгерудің, балалардың әлеуметтік мінез-құлқы мен жеке ... ... ... ... деп ... онда ... ... жасауын жақсарту аса қажет болып табылады.
Мектеп қабырғасында оқушыларға білім беру және тәрбиелеу істерінде жалпыға бірдей шараларына көбірек көңіл ... Бұл ... ... жеке ... ... ... сөз ... Оқушылар арасындағы олардың өзара қарым-қатынас ерекшеліктері бойынша педагогикалық іс-әрекетті ұйымдастырылу жақтарына баса назар аудару керектігі туындайды.
Әрбір қоғамның дамуы, ... ... ... бөлек индивидтің де дамуы - олардың айналасындағылармен ... ... ... ... ... процесс екені анық. Бұл процесс әрқашан да тиімді әрі нәтижелі түрде ... ... ... қарама-қайшылықтардың туындауынан және шешілуімен байланысты.
Мектептегі оқушылар арасындағы туындайтын кейбір қарама-қайшылықтар, кейбір балалардың мінез-құлқы мен даралық ерекшеліктеріне байланысты түсінбеушіліктер, ... ... ... ... жиі кездеседі.
Мұндай жағдайлар бала өмірі мен психикасында едәуір дақ қалдырады. Осыдан келіп ... ... ... ... ... қатынасының өзгеруі байқала бастайды. Топтың жеке адамға, адамның топқа әсер ету негізінде оқушылар арасында дараланатын немесе оқшауланатын жағдайлар да туындап ... ... ... ... ... ... қалыптасуына ықпал ететін жағдайлар жолдарды мыналар:
* Отбасындағы тәрбиенің ерекшелігі;
* Балаға күнделікті өмірде көріп жүрген ... ... ... әсер ... (жаппай видео, теледидардағы хабарлар, қоғамдық орындардағы , көліктердегі келеңсіз көріністер, өз ... ... ... ... құлықтар)
* Баланың эмоционалды деңгейі.
Баланың тез ... ... ... ... ... ... ... өзіне сенімсіздігі, қорқуы, қыр көрсетуі, наразылығы да көп әсер етеді.
Мектепке дейінгі балалардың бір-бірімен дұрыс қарым-қатынас жасай ... ... ... - басқа баланың көңіл-күйімен, жағдайымен санаспай, бір-біріне көңіл ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар қатыгездік, жоғары агрессивті қарым-қатынас негізі мектепке дейінгі жастағы тәрбиеден бастау ... ... - ... ... ... алғашқы кезеңі. Сондықтан балалардың әрбір іс-әрекетін жіті қадағалап көңіл бөліп ... ... ... балалардың бір- бірімен дұрыс қарым-қатынас жасай білуіне дағдылану көбіне ойын процесінде жүзеге асырылады.
Баланың тұлға ретінде ... ... ... ... ... дамуы мен қалыптасуы өзін- өзі тани білгенде ғана жүзеге аспақшы. ... ... ... ... ... ... мен ... туралы түсініктер беріліп, баланы өзгелерге жағымды қарым- қатынас жасау дағдыларын өмірде қолдана білуіскерліктері дамытылады.
Балалар өзі туралы, өзінің ішкі ... ... кез- ... ... қарсы ойын немесе пікірін білдіре алады. Мектептегі құрбыларымен неғұрлым интенсивті қарым- қатынас жасайтын кезең болғандықтан, жоғарыда айтылғандай жарасымды қарым- ... олар үшін ең ... және ... ... ... ... ... балалардың үлкендермен қарым-қатынас психологиясының негізі
1.1. Қарым-қатынастың функциялары, зерттелуі
Психология ғылымындағы негізгі ұғымдардың біреуі - қарым-қатынас. ... жеке ... ... оның ... талдау мүмкін емес.
Қарым-қатынас түрлері мен формалары бойынша әр алуан. Тура, ... ... ... ... ... емес). Алғашқысы тікелей қарым-қатынас, соның негізінде тікелей емес қарым-қатынас пайда болады.
Тікелей емес ... - ... ... ... ... ... ... негізіндегі толық емес психологиялық контакт.
Адамзат тәжірибесін игеруде жазудың, кітаптың, басқа әр ... ... ... ... ... ... емес ... жасаудың жүйесін күрделендірді.
Қарым-қатынас ары қарай жеке адамаралық және көпшіліктік қарым-қатынас болып бөлінеді.Жеке адамаралық ... - ... ... жеке дара ... ... қайғы-қуанышына ортақтасу, түсіну, бірігіп іс-әрекет ету негіздерінде қалыптасатын түрі.
Көпшіліктік қарым-қатынас - ... ... ... емес ... және ... ... құралдары арқылы қарым-қатынас жасау, осындай қатынастың үріне өнер, эстетикалық - қарым-қатынастарды да ... ... өзін ... өзі үшін және басқалар үшін психологиялық қасиетерін аша түседі. Сонымен бірге ол қасиеттері қарым-қатынаста қалыптасады да, адамдармен қарым-қатынаста адамның ... ... ... ... ... ... ... мен іс-әрекет түрлерін игеруі , жеке адам және дара адам ... ... іске ... Яғни қарым-қатынас адамның психологиялық дамуының маңызды факторы. Жалпы алғанда қарым-қатынасты былай анықтауға болады: адамның бүкіл өмірі ... ... ... мен ... ... жан-жақты шындық.
Қарым-қатынастың маңызды 5 функциясын бөліп қарастыруға болады. Қарым-қатынас адамдардың ұжымдық іс-әрекетінде байланыстырғыш рөлді атқарады. Бұл ... ... ... ... деп ... ... Бұл ... орындамау Інжілде айтылған атақты Вавилон мұнарасы туралы аңызға әкеліп соғуы мүмкін. Маңызы бойынша 2-функциясын функция деп айтуға болады. Бұл ... ... ... бейнесін қалыптастырып өзгертудің маңызды шарты. Бала дамуының белгілі кезеңдерінде мінез-құлқы, іс-әрекеті және баланың қоршаған әлем мен ... ... ... үлкендер арқылы іске асырылады. Д.Элькониннің айтуынша: . Даму ... бала мен ... ... ... емес ... ... ішкі ... прцесіне және де баланың дербестік ерікті іс-әрекетіне айналады.
Онтогенездің бастапқы кезеңдерінде қарым-қатынас бала өмірінде аса ... ... ... Орта ... бір ... ... ... деп жазған екен: . 30-жылдары АҚШ-та эксперимент жүргізілген: 2 ... ... әрең ... ауру балалар жатқан. Оның біреуінде балалар туысқандарымен кездеседі, ал екіншісінде ... ... Осы екі ... ... ... ... оның біріншісінде - бала өлімі жоқ, ал екіншісінде - ... ... бірі ... мен ... ... ... ... дағдыны берудің жай қосындысы емес, өзара әсерлесу нәтижесінде өзара баю мен ... ... ... Бала ... берілетін басқаның тәжірибесін белсенді түрде ой елегінен өткізіп, өңдеп пайдаланады. ... ... ... ... ... функциясын атауға болады.басқаша айтқанда, басқа адаммен қарым-қатынаста адам өзін-өзі ... ... ... ие ... Адам ... ... үшін ... мақұлдауын қажет етеді. У.Джеймстің айтуынша: . Көптеген псизотерапевттік жүйелерде адамның мұндай жағдайы ... ұғым ... ... және де , деп ... ... (бұл ... теріс болса да бекітудің белгілі үлесі бар), бекітілмеу , ... ... ... ... ... - ... ,көптеген психологиялық ауру, әсіресе шизофринияның себебі деген қорытындыға келген. Оның ... ... ... да зерттеулер көрсеткендей, эндогенді психозбен көбінесе ата-аналары тарапынан шеттетілген балалар ауырады екен.
Адамдар өміріндегі әр түрлі дәстүрлер - ... ... ... ... ... деп ... төртінші функциясы жеке адамаралық қатынастарды ұйымдастыру және қолдау болып табылады. Басқа адамдарға деген эмоциялық көзқарастар - , ... ... ... ... қарым-қатынас адам өміріндегі жалғыз қатынастың түрі емес, бірақ олар адамның барлық қарым-қатынас ... ... ... ... немесе тіпті рөлдік қатынасына да өз әсерін тигізеді. ... , ... ... . Бұл ... ... өз-өзімен қарым-қатынас жасауын (ішкі немесе сыртқы сөйлеу арқылы- диалог типінде) адамның ойлауының әдісі түрінде қарастыруға ... ... ... ... былай деген: .
Сонымен біз қарым-қатынастың түрін , формалары мен функцияларын қарастырдық. Әлеуметтік психологияда баса назар аударылатыны жеке адамаралық , тікелей ... ... ең ... ... де осы ... ... адамдардың түрлі әлеуметтік топтарға кіріктірілуіне байланысты, олардың мінез-құлқы мен іс-әрекетінің заңдылықтарын зерттейтін болса, онда, алдымен жеке ... ... және ... ... өзара әсерін ғылыми тұрғыда талдау қажеттілігінің туындауы заңды құбылыс. Бұл процестер қалай ... ... ... ... қандай, адамдар арасындағы қарым-қатынаста алатын орны қандай?
Қоғамдық қарым-қатынасқа қарағанда жеке адамаралық қарым-қатынастың табиғаты бөлекше, оның өзіндік ерекшелігі - ... ... ... Адамдар бір-бірімен қарым-қатынасқа түскенде, оның бір-біріне деген әртүрлі көзқарастары сезімдер негізінде қалыптасады. Психология ғылымы жеке тұлғаның эмоциялық ... үш ... ... үш ... ... ... аффектілер, эмоциялар мен сезімдер. Жеке адамаралық қарым-қатынаста осылардың бәрі де көрініс бергенімен , көбінесе сезімдерге баса ... ... ... өзін екі ... бөліп қарастыру қабылданған:
1) конъюктивті - адамдарды жақандататын, біріктіретін, ... ... ... ... ... - адамдарды бір-бірінен аластататын, біллескен іс-әрекеттен қашқақтататын сезімдер.
Жеке адамаралық қарым-қатынасты зерттеуде американ психологы Дж. Морено (1958) ұсынған социометрия ... кең ... ... ... ... ... ... шағын топтың қарым-қатынасын (жақтыру, жақтырмау) анықтауға болады. ... , ... ... ... үшін тек социометрия әдісі жеткіліксіз болып табылады.
Кеңестік психологияда қарым-қатынасты бір жағынан, ... бір түрі , ... ... ... ... ... ұғымда қолдану басым.Қарым-қатынастың іс-әрекетке кіріктірілуі оған қатысышылардың әрекеттерін немесе іске асырады. ... ... ... ерекше әсер етушілік функциясымен байланысты.
Қарым-қатынастың құрылымы күрделі болғандықтан, шартты түрде талдау мақсатымен, көбінесе оның ... ... ... үш ... ... ... ... перцептивті.
Қарым-қатынастың коммуникативті жағы (тар мағынада) - қарым-қатынасқа түсішушілердің бір-бірімен мәлімет алмасуы.
Интерактивті жағы - қарым-қатынасқа түсушілердің ... ... ... яғни ... идеялар және әрекеттермен алмасу (әрекеттестік) . Бірлескен ... ... жағы - ... ... ... ... ... (түсінуі) , соның негізінде өзара түсіністіктің пайда болып қалыптасуы.
Сонымен қатар, жеке адамаралық қарым-қатынас: императивті, манипулятивті және ... ... ... ... ... - ... ... (өктем) түрде қарым-қатынасқа түсушіге жасалынатын әсер. Бұл ... ... ... -- әсер етілетін объект, обхект болып есептелінеді.
Көптеген іс-әрекетте , ... ... ... ... шытырман, қиы-қыстау жағдайларда осындай қарым-қатынас қажет.Мұндай қарым-қатынастың орынсыз , этикаға ... ... де ... өте ... адамдар арасында, тәрбиелік, педагогикалық, т.б. қарым-қатынастарда.
Манипуляция - ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін жасалынатын қарым-қатынас түрі. Қарым-қатынастың бұл түрі, әсіресе, бизнес, іскерлік қарым-қатынаста ... ... ... , ... ... сүіспеншілік саласында орынсыз. Императивті және манипулятивті қарым-қатынасты біріктіріп, монологтық қарым-қатынас деп ... ... ... адам өз ... ... адам емес, өзінің деп қабылдайды. Өзіне деген бағдардан басқа ... ... ... ... ... түрі - ... ... - тең құқылық, субъективті қарым-қатынас, оның мақсаты: ... ... ... ... өзін ... ... даму. Диалогты қарым-қатынас жасау, қарым-қатынастың белгілі ережелерін сақтағанда ғана мүмкін.
Қарым-қатынас адам психикасының және оның мінез-құлқының мәдени, саналы ... ... мен ... ... роль ... Қарым-қатынас арқылы адам жоғары қабілеттері мен қасиеттерін аша алады. Дамыған адамдармен белсенді қарым-қатынасқа түсе отырып, ол өзі ... ... ... ... Егер ... ... адам ... адамдармен қарым-қатынасқа түсу мүмкіндігінен айрылса,ол ешқашан мәдениетті, адамгершілігі бар адам болмас еді, тек ғана ... ... ... ... ... яғни ... ... адамға ұқсас болар еді. Оған әдебиеттерде көптеген мысалдар, зерттеулер дәлел бола алады. Әсіресе баланың психикалық дамуына үлкен әсер ... оның ... ... ... ... ... Ол осы ... өзінін барлық адамгершілік, психикалық мінез-кұлық қасиеттерін қарым-қатынас арқылы қалыптастырады. Баланың дамуы қарым-қатынастан басталады. Бұл әлеуметтік белсенділіктің ... ... Бала бұл ... ... жеке ... ... керекті ақпарат алады.
Қарым-қатынас адам психикасының және оның ... ... ... ... ... мен ... ... роль атқарады. Қарым-қатынас арқылы адам жоғары қабілеттері мен қасиеттерін аша алады. Дамыған адамдармен белсенді қарым-қатынасқа түсе отырып, ол өзі тұлға ... ... ... Егер ... ... адам ... ... қарым-қатынасқа түсу мүмкіндігінен айрылса,ол ешқашан мәдениетті, адамгершілігі бар адам ... еді, тек ғана ... ... жартылай жануар болып яғни сыртқы жағынан адамға ұқсас болар еді. Оған әдебиеттерде көптеген мысалдар, зерттеулер дәлел бола алады. Әсіресе ... ... ... ... әсер ететін, оның онтогенездің алғашқы этабындағы үлкендермен қарым-қатынасы. Ол осы ... ... ... ... ... мінез-кұлық қасиеттерін қарым-қатынас арқылы қалыптастырады. Баланың дамуы қарым-қатынастан басталады. Бұл әлеуметтік белсенділіктің бірінші түрі және бұл онтогенезде пайда болады. Бала бұл ... ... жеке ... ... керекті ақпарат алады.
Топтағы балалардың бір-бірімен қарым-қатынас ерекшеліктерін ... ... ... ... мен әдістемелер қолданылды. Баланың топтан оқшаулану мәселесіне арналған әдебиеттерге теориялық талдау әдістері, социометриялық әдістеме (мектеп жасына дейінгі және ... ... ... ... ... ... топтағы сыныптастарына баға беру әдістемесі, адамдардың бір-біріне тартымдылық ... ... ... ... бақылау әдістемелері, анкета, бала мінезінің ерекшелігін анықтайтын ата - аналарға арналған ... ... мен ата - ... ... анықтайтын сауалнамалар, жанұядағы және ата-ана мен бала арасынлдағы қарым - ... ... бала ... ... білдіретін регистрация парағы (сәбидің анасы толтырады) қолданылды. Әрбір жас кезеңіндегі балалардың өзара қарым-қатынас ерекшеліктеріне байланысты, жас даму ... ... ... ... ... ... мен өзіндік мінез-құлық ерекшеліктеріне байланысты қарым-қатынас жасауға қиналатын балалармен жұмыс жүргізу ерекшеліктерін ғылыми тұрғыда дәлелдеп, ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас іс-әрекеттің бір қыры ретінде көрінеді. Бірақ мұнымен шектелмей адам өзін өзге адамдар орнына қояды, ерекшелігін, жеке ... ... Бұл ... пән. Бір жағы ... ... ... жағынан адамның өзін-өзі әлеуметтік ортада көрсету құралы.
1.2 Сәбилік кезеңдегі балалардың психологиялық қарым-қатынастың ерекшелігі
Балабақша өміріндегі тәрбиеші - ... ... ... ... ... ... қана ... сонымен бірге оларды тәрбиелейді. Тәрбиеші белгілі бір топта балалардың оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастырушысы, әрі ұстазы, ақылшы-кеңесшісі болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... жоғары адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру қажет. Ол үшін, ... ... ... ... ... тәрбиелеу керек.Баланың жеке басын танып-білуде, оның оқу-әрекеті мен қоғамдық жұмыстарының атқаратын қызметі ерекше. Себебі баланың ... оның ... ... ынтасын, психикалық үрдістерін (жаңа материалды қабылдауы, есте сақтауы, ойлауы, сөйлеуі т.б.) тәрбиешінің сабақтар жүйесіне қатысуы ... ... ... төмендегіше қарастыратын болсақ: 1.Тәрбиеші-басшы. Оның - билік. Оқушылардан ол тіл алуды, бой ұсынуды талап етеді. Ол ... ... ... ... жендетке (рақымсыз, қатыгез адам) ұқсайды. Ол үнемі балаларды кіналап, қорқынышта ұстайды. Ол - балалардың жасырын кемшіліктерін және ... ... ... тәрбиеші. Ол өзінің осы , өзінің беделін қолдауда шебер пайдаланады. Ол ... ... Ол ... кез ... ... ... беру керек және кез келген жағдайда бір ғана дұрыс көзқарас болу керек деп санайды. ... ... ... ... ... ... ... реніші, қақтығыс (конфликт), қарым-қатынас жасауда шыншылдықтың жоқтығына әкеліп соғады. 2. Тәрбиеші - компьютер. Оның - ... бір ... ... білімді меңгерген. Ол балалардан білім, жаңалық, дәлел талап етеді. Ол түсі суық, белгілі жағдайды айтатын роботқа ұқсайды. Ол ... ... ... ... ... , , . Ол өте суық, қатал, жабық адам. Нәтижесі: баланың өз өзіне сенімділігінің түсуі, сабақта ... ... жоқ ... (әсіресе, пәнді меңгеруде қиындық көретін балалар). Соңында балалардың оқу ... ... ... ... жек көрушілік пайда болады. 3. тәрбиеші -қиналушы. Оның - ... ... Ол ... тіл алуды, тыңдауды талап етеді. Ол көбінесе болмашы нәрсе үшін ... ... ... Ол ... ... ... ... да қақтығысқа түспеу үшін үнемі басқаның жұмысын орындайды. ... ... ол ... ... Ол ... өзін кінәлі сезінеді. баланың мәселесі оның көңіл-күйін түсіреді. Егер балада бір ... ... ... ... өзін ... Нәтижесі: Оның бағыты оқушы үшін зиян. Кейбір оқушыларды ол тәрбиешілерді бағындыруға итермелейді. 4. Тәрбиеші - ... ... Оның - ... ... ол ... ... талап етеді. Ол мейірімді жолдас, әрқашан барлығын кешіре алады (мүмкін болатын салдарына қарамастан). Мұндай ... ... ... ... ... ... ... қарайды. Нәтижесі: Балада жауапкершілік сезімнің жоқтығы. Қарым-қатынас мәселесі бұл әлеуметтік психологияның негізгі проблемалары. Бірақ, ... ... тек ... педагогтар айналысып қана қоймайды, оны философтар, социологтар, политологтар да жан-жақты зерттеуде. Мектеп дейінгі жастағы балаларымен жұмыс ... ... ... (сөз) және ... емес (ым не ... ... түрін пайдаланады. Қарым-қатынастың қай түрі болмасын ол тәрбиешінің шеберлігіне, тәжірибесіне байланысты деп ... ... ... ... нәтижесі тәрбиешінің баланы біліп-тануына және әр баламен ... ... ... ... Әрине, қанша тәжірибелі мұғалім болса да балалармен қарым-қатынас жасау, әр баланы білу, ... ... әр ... ... ... оларды сөйлеттіру мұғалімдерге оңай жұмыс емес. Тәжірибеге сүйенсек, жалпы балалармен қарым-қатынасқа түсіп жүрген мектеп мұғалімдерін екі топқа (балалармен қарым-қатынас ... оңай және ... ... орнатуы қиын) бөлуге болады. Бірінші топтағы мұғалімдер қай жастағы ... ... ... оңай түседі. Оның себептері: -өз сыныбындағы әр баланың психологиясын өте жақсы білуінде; -баланың ішкі жан дүниесін ... жылы ... ... - ... ... мен ... дұрыс қалыптасуында; тәрбиеші сөзінің тәртіптілігінде, жүйелігінде, анықтығында, нақтылығында; -оқу-тәрбие үрдісінде мұғалімнің бірнеше қарым-қатынас түрлерін пайдалана білуінде. Екінші топ ... ... ... ... ... Оның ... ... топта көрсетілген себептерге қарама-қарсы. Дегенмен, біздің пікірімізше кейбір ... әр ... ... ... түсе ... және ... қарым-қатынастарының өте қиын болу себептері: - авторитарлық стильді пайдалануында; -балаларға салқындық танытуы; -балаларды ... ... ... ... ... ... сөзін әділ бағаламауы; -бала бойынан үнемі кемшіліктер іздеуі, оны жариялауы дер ... ... ... ... , және және ... ... ... қиындықтар біршама зерт-телінген. Қарым-қатынас қиындықтары эмоциональдық бағытта жиі кездеседі. Балалармен дұрыс қарым-қатынас жасауда кедергі келтіретін аталмыш ... ... ... ... ... бар. Сондай негізгі себептердің бірі: 1.Қазіргі балалардың көпшілігі акселераттар. Психикасы тез дамыған балалар сұрақ қойғыш, тез қозғалғыш, бәрін білгісі келіп, ... тез ... ... ... ... ... балаларын кейбір тәрбиешілер тежейтіні жасырын емес. Мысалы, , , , т.б. ... ... ... айтылады. 2.Оқу үрдісінде кейбір мұғалімдер тек өздері ... ... ... ... ... ... пайдаланам деп тек мұғалім өзі сөйлеп, баланың айтатын сөзіне кедергі келтіріп, оның ойымен, пікірімен санаспайды. Яғни оқу ... ... ... жоқ екені де жасырын емес. 3.Балалардың іс-әрекеттерін әділ ... жиі ... ... ... ... қарым-қатынас барысында тәрбиеші мен бала арасында дау-жанжал болып жатады. Қарым-қатынас барысында кездесетін осы және өзге ... ... ... ... -әр жастағы балалардың өзіне тән психикалық ерекшеліктерін ... ... ... ... - ... өзінің жағымсыз көңіл-күйінің болмауын қадағалау;-қарым-қатынаста педагогикаға жатсөздер айтпау; -бұйрық емес, өтініш деңгейінде қарым-қатынас жасау; ... ... жол ... ... жеке ... ... ... -қиын, қыңыр, қырсық балалармен жеке дара қарым-қатынас орнатып, олармен тіл табысу; -қарым-қатынаста тәрбиешінің - балаға, оқушының мұғалімге ... ... ... ... ... ... және орыс тілі мұғалімі ретінде 0-А класс ұжымына психологиялық тұрғыдан талдау жасайтын болсақ, сыныптың ... ... ... ... ... қалыптасқан.Б алалардың сабаққа деген ынтасы жақсы, кез келген ... ... ... ... кез ... ... кез келген ортада өзгелермен тез тіл табыса біледі. Қарым-қатынаста кездесетін қиыншылықтарды осы және өзге де жолдар арқылы жеңе ... ... ... үш ... орындайды. 1. Тәрбиеші қарым-қатынаста баланы жеке тұлға ретінде дамытады. 2.Баланы қоғам ... ... ... ... тек ... ... ғана емес ол қоршаған дүниемен, табиғатпен байланысты екенін баланың санасына ұқтырады.Адамның ... ... ... күні жоқ. ... арасындағы қарым-қатынас жақсы болса, көрер күндері қызықты болады. Жас кезінде бұзақы болған Б.Франклин уақыт оза келе ... ... ... зор ... қол ... ... Франциядағы американ елшісі болып тағайындалған екен. Мұның сырын ол былай түсіндіріпті: . ... ... ... шын ... өте ... дүние. Өйткені қылт етсе сынып кетуі мүмкін көпір ... ... ... ... да ... соқпайды. Жоғарыда айтылғанды ескеріп, оқып-үйренгенде, яғни әр тәрбиеші психологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... дегенмен де қарым-қатынастың жетістікке жеткізер жолдары болады.
Бала, педагог, ата-ана балаларды тәрбиелеудегі бірлікті қамтамасыз ету. Тәрбиеші мен балалардың қатынасуында көптеген ... бар. ... ... ... кіші мектептер жасындағы баланың бір қалыпты жетілуден бастап, тез ... ... ... жеткіншек мінезінің қалыптасуы, тәрбиешіге оқушымен көріп жүрген қатынасудың өзінде өзін тыныш сезіну мүмкіндігін бермейді. Тәрбиеші баламен қарым-қатынастың жетілуі олардың ... ... ... күрделіленеді - ол жеңіл және еркіндіктен бастап, тез жараланатын ... ... ... мүмкін. Тәрбиеші кез-келген нақты жағдайда дұрыс бағытталған баланың көптеген сапаларын жұмсартуға арналған ерекше жалғыз ... ... таба ... ... ... ... өз ... басқара алуға, шындықты қабылдай алуға, басқа адамдармен қатынасуын бағалай алуға үйреткені жөн.Жанұя, ... көше - бұл әр ... ... ... ең ... ... бұл сфералардың кейбір модификациясына қарамастан, баланың қатынасу ортасы және өмірлік тәжірибесі аз, қажеттілігі кішігірім, еркіндік оянуы мағынасыз, соған байланысты оның ішкі ... ... ... ... әлеуметтік жаупкершілікпен былғанбаған, қоршаған орта жабық немесе басқа кейіпте фантазия секілді қалыптасқан. Баланың ақылына барлығы қызық болып көрінеді. Өйткені ... ... ... түрлі болып келеді. Бұрынғы кездегідей қазір де балалар мейірімге, жанашырлыққа бейім: өр көкіректік, қызғаныш, ең күшті ... ... ... ... ... бар. Олар келеңсіз жағдайларды тез ұмытса, табыстарын ұзақ уақыт есте сақтайды.Олар пәктігімен, өзінділігімен, тез өкпелегіштігімен ерекшеленеді. ... бала ... ... өз ... көрсетуге ұялады. Осыдан көрініп қалатын дөрекілік, жоғары және терең сезімдерін ашық елемеу, өз-өзін қандай ... ... да ... келу ... ... ... ... өз тәрбиеленушілерінің кейбіреулерінің жанұясындағы, достарымен, немесе оқудағы келеңсіз жағдайы болған кездері қиын тиеді. Бұның барлығы өз ... ... ... ... ... ... шыдамдылықты, әдептілікті ең бастысы тәрбиеленушімен болып жатқан жағдайды түсіне білуді талап етеді. ... мен ... ... ... ... келісілген әр түрлі формада, түрде және жағдайда іске ... ... ... ұсынады. Бұл тізбекте ерекше рольді тәрбиеші өткізетін сабақ атқарады. Кез-келген пән тәрбиелеу ісіне белгілі бір негізде әсер етеді. Ол ... ... өз ... ... салмақты түрде әңгімелесу. Дегенмен, сабақтың мазмұны есте қалу, тәрбиеші мен баланың ашық қатынасуы үшін сабақ үйретудің сапалы ... ... ... қажет. Сабақ оқытудың мәселесі - бұл ... ... ... және - деп ... ... ... айтқан.- деп Л.Н.Толстой тура көрсетіп айтқан. Бала тұлғасына ықыласпен көңіл қою - бұл ... ... ... оның ... ... мінезінің ерекшелігін, еркін ойын, қылығының айрықша екенін мойындау. Тәрбиеші әр баламен ерекше санасуы қажет.Бала мен тәрбиешінің жекеше ... ... және ... ... ... себеп пен формада іске асады. Қатынасудың тәжірибесіндегі көп ... ... ... тыс ... үй ... сөйлесу, жеке кеңестер, серуен кезіндегі қысқа әңгімелермен алмасу, мектептегі кештер немесе басқа ... ... Жеке ... ... ... ... көп, ол тәрбие міндеттерін іске асыру кезінде түрлі формаларды пайдалана алуы ... Бұл ... ... ... ең ... психологиялық міндет тұрады: ол балаларды тани білу, талабын ашу,бағалы қасиеттерін табу, оған ... ... ... ... алып шығу т.б. әрбір оқушының өз темпераменті, қабілеті мен мінезі болады. Бұның бәрімен санасу қажет. Сондықтан әрбір балалармен әр ... ... ... ... ... істеу керек. Бұл үшін өзінің нақты мамандандырылған, жекешеленген қарым-қатынас стилінің болғаны дұрыс. әрбір оқушымен ізгілікті ... ... ең ... психологиялық талабы - ол құнттылық, ықылас қою, өтімділік және асықпаушылық.
Баламен табысты жұмыс істеудің ... - ... ... өзара сынмен талдау арқылы тәрбиеленушілермен өзара байланысу. Әңгіме, кездесу, сөйлесуде әрқашан ұтымды жағын тауып, баланың ішкі жан дүниесімен ... ... ... ... ... таба білу ... Балалармен жұмыс істегенде ең бастысы - жақсы ұжым тудыра отырып тәрбиешіге барлық тәрбиелеу ісіне көмек жасау. Маңызды ... ... - ... ... біріккен сынып ұжымы. Барлық сыныптың жақсы жұмысының арқасында әрбір оқушыға әсер ете алу әдістері оңай ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің қарым- қатынасы саналады. Мектептің алдына қойған міндеттер келер көмекті күшейтуді, жас өсіп келе жатқан ... ... ... жауапкершілікті көтеруді үздіксіз талап етеді. Бала тәрбиесінің тиімділігін жоғарылату көп жағдайда жанұя және мектептің талабы мен ынтасын ... ... ... ... ... рольді мұғалім мен оның оқушылар ата-анасымен өзара қарым-қатынасы ерекше орындайды. Олардың бірге жұмыс істеуі - ... үй ... ... туралы жан-жақты ақпарат алуына, жанұядағы өзара қарам-қатынас туралы мінезіне, ата-ананың өз баласының үйірмелердегі, секциядағы жетістіктері мен ... ... ... ... ... әсер етеді. Осыған байланысты ата-ананың өз балаларына деген тартылымдылығын, оларға қандай бағдар беріп отыратындығын байқауға болады. Осындай ... ... ... кең алып ... ... оның ... мен оқушыларға педагогикалық тиімді әсер етуінің мүмкіндіктері өте үлкен болмақ. Тәрбиешінің бала ... ... ... ... бар. ... өз баласына деген сүйіспеншілігінен мұғалімнің қылығы мен талабын шектен тыс субъективті деп ... ... өз ... ... ... ... ... сай келмесе, ол мұғалімге деген көңіл толмаушылыққа әкеліп соғады, ал оған мұғалімнің немқұрайдылылығы қосыласа, оның нәтижесі мектепке деген кері ... ... ... ... ... өз ... ... тығыз байланысып, кездесуді ұйымдастыруға онша белсенбейді, жылдан жылға ата-аналар ... ... бір ... ... ... онда ... ақпарат жоқ, нақты педагогикалық қатынас болмайды. Ал көптеген ата-анаға педагогикалық қарым-қатынас өте қажет, ... өз ... ... ... жиналған көп сұрақтарды қою, баласының мінез-құлқын білу керек. Оларға көмек беру орнына кейбір мұғалім оны қалай жасау керек ... өзі де ... ... ... ата-ананың жоғарғы жұмыс орнына, жасына , даңқына ... ... ... ... категориядағы) қатынасуда мұғалімнің қиналуы оның зиялы әңгіме жүргізе алмауында байланысты. Анықтап қарасақ педагогқа балаға баға қою мен мінезі туралы ... ... ... жоқ секілді. басқа әңгімеден, жан-жақты сөйлесуден мұғалімнің алар ақпараты байланысқа көп әсер береді. Ашық талқыланған ата-ананың өз балаларына ... емес ... ... ... олар ... ... жөндеуге, кейбір жағымсыз ақпараттарды қай кезде және қалай жеткізудің жөн ... ... көп ... ... ... үй жағдайында қатынасу тиімдірек. Көптеген тәрбиешілер бала ... ... ... ... ғана ... барады.Бұл дұрыс емес. Барлық жақсы немесе жаман оқитын оқушылардың үйлеріне барып тұруы қажет. ... ... ... ... ... алдын ала баратындығы туралы ескертіп қою керек.Кейбір педагогтар ата-анамен әңгімелесу кезінде ... ... ... бірден алдына тартуға тырысады. Бұлай жасауға болмайды. Бұдан ата-ананың (баласына ғана емес, өзіңізге де) ашуланғанынан ... ... ала ... ... ең ... ... ... бала туралы бақылағаныңыз, ойыңыз, алған әсеріңіз туралы болуы қажет. Баланың жағымды және жағымсыз қиындықтары бірден талқыланбасын, әлі ешқандай ... ... ... ... бастаңыз. Ата-ананың тәрбие, талап қалаған жағдайы туралы бағасын, көз-қарасын анықтап алыңыз. Ең алғаш үйіне бару кезінде ата-ананың ... ... оның ... ... ... ... ортасы, күн тәртібі, үлкендер мен өзара қатынасуы туралы ақпаратты көп алуға тырысыңыз. Бұдан ... ... қою, ақыл ... ... ... ата-анаға, оның психологиясына өте жақсы әсер етеді. Олар өз балалары мен жетекшінің нәтижелі жұмыс істеитіндігін түсінеді және бұл ... ... ... ... сіз туралы ойланғыш, әдепті деп түсінген ата-ана өзі де, баласын да сізді ойлауға, сізбен теңбе-тең қатынасуға ... ... ... ... ... ... әңгімесінде оған ақыл, ұсыныстар беруіне тура келеді. Бұны ешқашанда ... ... ... ... ... ... келтіріп беріңіз. Бұл үшін басқа ата-ананың тәрбиесінде бар жағымды тәжірибені қолдануға болады. Осымен қатар нақты жағдай, нақты тұлға болғандықтан, ата-анаға да ... ... ... ... ... Егер ата-ана сізбен келіспесе, қарсы шықса оларға оқушы туралы шағым айтуға, ашулануға, шыдамсыздық көрсетуге, шектен шығуға болмайды. ... ... ... ... ... ... ... сөздермен біреуді өкпелетуге, тіл тигізге, әділдікті бұзуға өзіңізді жібермеңіз, ол ... ... өз ... ... жөнмен айтуға тырысыныз. Әйтпесе сіз өзіңіздің тәрбие беру жұмысыңыздағы сенімді серігіңізден, ата-ана мен өз оқушыларыңыздың жақсы көз-қарасынан мәңгі ... да, ұзақ ... ... Сіз ... олардың баласы жөнінде сөйлесуге келгеніңізді есте сақтаңыз, ... ... - ... ... ... ... ... байланыс жасау. Осыдан ата-ана педагог емес екенін есте сақтай отырып оларға мектеп пен жанұяның ... ... ойын ... ... ... ата-анаға педагогпен бірігіп мінез-құлық бағытын жасауға көмектесу қажет. Әрине кейбір ата-ана өз баласына кері қылық көрсетіп, тән және ой ... ... ... ... ... ... да ... Бұл ерекше жағдай. Сенім мен ақылдасу әдістерінің күші жоқ ... ... ... ... ... заң ... көпшілік көз-қарасын, халық пен мемлекет ұйымдарының белсенділерін шақыру қажет.
Тәрбиеші мен ата-ананың өзара іскерлік қатынасы тез ... ... келе ... Олар тәрбиешінің саналы, мақсатты бағытталған, творчествалық жұмысы - оның ... ... ... ... тек қана ... ... деп емес, қызықты, білімді көп тоқыған әңгімелесушім ... ... ... ... ... жан-жақты байланысу формасы - ол мұғалімнің педагогикалық мәдениетінің көрсеткіші. Ата-анамен тәрбиешінің қатысуында араласқым келсе араласам, болмаса ... ... ... ... жоқ. ... ... ... жақтары үшін, оның рухани көңіл күйі үшін ... бұл ... бір ... ... ... бұл ... ... қарым-қатынастың өнерінен айналып өту мүмкін емес.
2 Балалардың үлкендермен қарым-қатынасы
2.1 Сәбилік кезеңдегі қарым-қатынас
Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізгеніне байланысты Елбасының , ... мен ... ... ... ... ... ... істерде де үлкен бетбұрыстар болары сөзсіз. Ұрпақ қамы ертеңгі ел қамы. XXI ғасырда өмір сүріп еңбек ететін жастарды тәрбиелеуде ... ... ... бойы ... ... талабынан өткен бай қазынасын отбасы тәрбиесінде қолдану - кезек күттірмейтін мәселе екені ... бала ... ... ... ... өмір ... батыстың, орыстың педагог ғалымдары жақсы ой-пікірлер айтқан болатын. Я.А.Коменский тәрбиелеудегі халықтық дәстүрдің жақсы нәтижелеріне ... ... ... ... ... ... ... жолдарын көрсетіп берсе, ал Швейцарияның кемеңгер педагогы И.Г.Песталоцци тәрбиені ана тілінде оқытатын халықтық мектептердің бай тәжірибесіне негіздей отырып жүргізуді мақұлдады. Ол ... ... ... ... ... ұлт ... оқудың мазмұны мен оқыту әдісін дұрыс ұйымдастыруға байланысты деп ерекше атап көрсетті. И.Г.Песталоцци: - ... ... ... ұлы ... ... бала тәрбиесінің көзі еңбекте, сондықтан баланы жан-жақты жетілген азамат етіп тәрбиелеуді отбасында еңбекке үйретуден бастау керек деп ... ... орыс ... ... бала тәрбиесіне тоқтала келе, мектеп жасына дейінгі бала тәрбиесінін негізгі ортасы - ... Бала ... ... ... іскерлік, дағдыларды меңгеріп, ата-анасынан тәртіп, мінез-құлық ережелерін үйренеді деп көрсетті.
Сонымен бірге, қазақ халқында отбасы тәрбиесіне, ұрпағының жан-жақты болып ... ... мен ... ... ... қайырымды, ақылды, өнерлі, әділ адам етіп тәрбиелеу - әр уақытта қазақ отбасындағы басты мәселенің бірі болған.
Қазақ ... ата - ана мен ... ... қарым - қатынасы, эмоцияналды сезімдері - олардың жаны мен қанының табиғи бірлігі негізіндегі жақындық арқылы орындалған.
Қазіргі уақытта баланы ... ... сай жеке ... етіп ... қазақ отбасындағы барлық ата-аналар үшін көптеген қиындықтар туғызуда. Бұрын бәрімізге белгілі халқымыздың аса күшті қасиеті балажандылығы деп саналған. ... ... ... ... түнеп перзенті үшін өмір сүретін. Ал, қазір қазақ әйелдері арасында балаға деген сүйіспеншілік күрт бәсендеп кеткен сияқты. ... ... ... ... - атты ... ... ... балалардың 90% қазақ балалары екенін айтады (2000)[2]. ... ... ... қазіргі шаңырақ көтерген жастардың бала тәрбиесіне толық даяр еместігі немесе ата - ананың тәрбиедегі ... ... ... ... ... нәрестеге ананың адал махаббаты мен кіршіксіз көңілі таза ... ... ... сәби ... ... дәрменсіз күйде келеді. Нәрестенің өмірге келіп, кіндігінің кесіліп, жөргекке оралуынан бастап дені сау, ақылды да ... бала етіп ... ... ... өмірінде таусылып бітпейтін қарбаласы басталады.
Соңғы жылдары адамның жан дүниесiмен сырласып, оның мінез-құлқын, тәртібін зерттеуде психолог-педагог мамандар адамдар ... ... ... ... ... отыр. Осы бағыттағы құнды зерттеудiң негiзiн, әсiресе мектепке ... ... ... ... ... ... ... Олар психологияда мектеп жасына дейiнгi баланың ересектермен қарым-қатынасын зерттеуде жаңа жол ашты. М.И.Лисина зерттеулерiндегi ... ... бiрi - ... ... және түрлi типтегi балалар мекемелерiндегi отбасынан тыс тәрбиеленiп жатқан балаларды ... ... ... Балалар үйiнде тәрбиеленушiлер өмiр сүруге қажеттi барлық қажеттiлiктермен (қалыпты тамақтану, киiм, ойыншық, дәрiгерлiк бақылау, бiлiм т.б.) қамтамасыз ... дара ... ... эмоционалды-жағымды қарым-қатынасының тапшылығы олардың жан-жақты дамуын баяулатады. М.И.Лисина, Қ.Т.Шериазданова еңбектерi көрсеткендей, мұндай қарым-қатынастың "қосылуы" баланың ... ... ... ... ... ... тiлiнің дамуына, заттық әрекет игеруiне игi әсерiн тигiзедi.
Қарым-қатынасқа қажеттілік жеке ... ... ... ... ... іс-әрекеттік қасиетке ие. Көптеген ғалымдардың пікірінше (А.В.Запорожец, А.А.Леонтьев, М.И.Лисина, ... ... ... ... басқа ниеттерімен қауышпайтын, ерекше, өзіндік іс-әрекеті болып табылады. Зерттеушілердің бақылауларынан, қарым-қатынасқа қажеттілік, баланың өмір сүру барысында, ... ... ... ... ... ... ... балалық шақ пен мектепке дейінгі кезеңде қарым-қатынас (А.В.Запорожец, М.И.Лисина, Қ.Т.Шериазданова тұжырымдамаларына сәйкес) ... ... ... Баланың ересектермен қарым-қатынасын осы іс-әрекеттің бірнеше формаларының ауысуы ретінде қарастыруға ... ... ... ... ... жеке тұлғалық (ЖБЖТ), келесі - жағдайға байланысты-іскерлік (ЖБІ), үшіншісі - ... ... ... ең ... - ... тыс жеке ... (ЖТЖТ). Біздің қарастырып отырған мәселемізге байланысты, мектепке дейінгі кезеңдегі ең ... ... ... ... ... ... ... - баланың психикалық дамуының негiзгi факторы, әрi шарты.
Кеңестік психология мен педагогика қарым-қатынасқа бiрнеше анықтама ... ... ... ... алмасу деп түсiнсе, келесi бiреулер, қарым-қатынасты - адамзат дамуының ... бiр ... деп ... ... тек тіл ... ... ғана емес, ол аса маңызды тәрбие құралы да болып табылады. ... ... ... орта, қоғам екендігі белгілі шындық. А.А.Бодалевтің айтуынша, мәселе басқада: ол қай уақытты, қалай және қандай жақтарымен жеке ... ... әсер ... сонымен қатар, адамның кез келген дене және рухани сипаттамаларымен ғана емес, жеке тұлғаның қоғамның жоғарғы идеалдарына сәйкестілерімен қалыптасуына әсер ететін ... ... ... анықтауда. А.В.Запорожецтің басшылығымен жүргізілген көптеген зерттеулердің (З.М.Истомина, Д.Б.Эльконин т.б) нәтижелерін тұжырымдай келіп А.Н.Леонтьев мектепке дейінгі кезең - жеке ... ... ... сатысы, мінез-құлықтың жеке тұлғалық механизімдерінің кезеңі - деп атап көрсетеді. Оның ... бұл ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Баланың жеке тұлғасының қалыптасуында қарым-қытынастың үш түрін бөліп қарастыруға болады: өзіне деген ... ... ... және ... ... ... ... [3].
Отбасындағы ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас мәселесiн В.С.Мухина мен Л.А.Венгер де ғылыми тұрғыдан ... Олар ... ... ... ... қарым-қатынас пен тәрбие үрдiсi нәтижесiнде мектеп жасына ... бала ... ... ... ... (киiм кию, ... ... т.б.) орындағандарымен, ата-ана тарапынан көрсетiлген эмоционалды қарым-қатынасты әлi де ... аса ... ... деп ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынастар барысында балада әр түрлі тәртіп формалары қалыптасады. Бұл жерде бала үшін ең бастысы - ата-ана ... ... ... ... Ата-ана сенімі мен махаббаты балада оптимизм, жақсы, ... ... ... тілекті қалыптастырады. Бала әр уақытта өзіне жасалған эмоционалды қолдауды қажет етеді [4].
Л.А.Венгер өз пайымдауын айтады. ... ... ... ... ... көрсете келіп, ол жердегі тәрбиелік ықпалдардың дұрыс ұйымдастырылмауы, қарым-қатынасқа қанағаттанбау, ұжымда өз орнын дұрыс сезінбеу, отбасындағы ... ... ... бәрі бала тәртібінде біраз қиындықтар тудырады деп қорытындыласа, ресейлік ғалым Б. Лихачев отбасы баланың жеке ... екі ... ... ... ... жағдайын сипаттайтын өзіндік өмір сүру дәстүрі арқылы, яғни, отбасы мүшелерінің ... және ... ... мен әлеуметтік құндылықтары арқылы; екіншіден, әлеуметтік және белгілі бір мақсатқа бағытталған әрекет арқылы әсер ... Бұл ... ... ... ... ... ... қоғамның тәрбиелік мақсатына, идеологиялық, адамгершілік және эстетикалық талаптарына қаншалықты сәйкес ... ... ... ... деп ... ... ... азамат етіп тәрбиелеу үшін ынтымақтастық қарым-қатынастың керек екені белгілі. Осы қарым-қатынас түрін дамыту ... баса ... ... жөн. ... бұл ... халықтық тәрбиенің басты қағидаларының ғылыми педагогикамен байланысын қарастырған С.Қалиевтің тұжырымдамасымен қабысып жатыр.
Халық педагогикасында тәрбие ісі ... жас ... ... ... ... ете ... "Ұлыңа бес жасқа дейін патшадай қара, он бес жасқа ... ... ... он бес ... ... соң ... досыңдай бағала"- делінген. Осылайша, баланы еркін тәрбиелеудің, ... деп ... ... ... деп ... өзі ғылыми педагогиканың ынтымақтастық заңдылықтарымен байланысады.
Батыстық ғалым А.Фромм: - деп көрсетсе, бала бойындағы невроздың болу себептерін зерттеген ... ... А. И. ... соңғы жылдары экономикалық өзгерістер барысында тірлік етіп жүрген іскер, шешімге ... ... ... ... эмоционалды, жағымды қатынасқа немқұрайлы қарайтындарын айтады.
Отбасындағы қарым-қатынас, тәрбие мәселесі чех ғалымдарының да назарын өзіне аударта білді. Осы орайда И. ... мен З. ... ... ... даму ... ... келе, баланы айнала қоршаған әлеуметтік құбылыстар, тәрбиедегі олқылықтар, отбасындағы үлкендердің селқос қатынасы - балада ұзаққа созылатын оқшаулану ... ... ... психика дамуын тежейді деп көрсетеді.
Отбасындағы ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас мәселелерін Л.А.Венгер баланың ойын ... ... ... Ойын ... жүргізілген қарым-қатынас бұл кезде әлеуметтік қатынастар мектебі болып табылады. Себебі, ойын әрекетінде қарым-қатынас жасау ... бала ... ... ... ... ... көнгіштігін түсіне бастайды.
Ал, А.В.Запорожец, Я.З.Неверовичтер тек отбасы жағдайында, жағымды қатынастар ... ғана ... ... ... бала ... айналасындағы үлкендер, кұрбыларына деген көнгіштік, аяушылық, өзгелердің әрекетіне баға беру сияқты эмоционалды тәжірибе қалыптасады деп көрсетеді. Ғалымдардың ойынша, ... ... ... балада жауапкершілік, ынтымақтастық, бірлік сияқты сапаларға негіз болса, ... ... ... ... ... ... көңіл-күйіне, еңбекке қабілеттілігіне үлкен зиян келтіреді [4].
Айналада, болып ... ... ... сөзсіз қызықтырады. Қазіргі заман психологиясы балалық шақты - баланың өзіндік сана сезімі, және этностарға деген рефлексивті ... ... ... кезі ... көрсетеді. Осы айтылған өзіндік сана-сезім балада ең алдымен отбасы деген ... ... ... ... ... ... нормаларды меңгеру барысында балада өзін-өзі қабылдауы және деген ... ... бала ... Ал, осы ... өз халқының мәдениетіне ену үрдісін американдық мәдениантрополог М.Херсковиц - ... деп ... ... ... Оның ... ... ... барысында индивидте өз мәдениетіне тән тәртіп, дүниеге деген көзқарас пайда болып, қарым-қатынаста дағды - ... ... ... ... ... онтогенез бойы жүреді. Бұл үрдіс балада арнайы білім, тәрбие беретін мекемелерiнде ғана емес, белгілі ... ... ... ... ... ... Ал К.Ж.Қожахметова оны этникаландыру деп айтады. И.Ә.Әбеуова оқулығында ұғымының мазмұнын , ... ... ... [5]. ... жеке ... ... мүшесі ретіндегі өмір сүруіне мүмкіндік тудыратын құндылықтар мен нормалар ... ... ... ... ... ... жиынтығы. Әлеуметтену үрдісі тәрбиемен етене байланысты. Себебі, индивид осы ... ... ... ... ... ... түседі. Ал, тәрбие бұл - адамгершілік нормаларды меңгерту және тәртіп пен ... ... ... ... қалыптастыруда екі жақты әсер ететін үрдіс.
Әлеуметтену, тәрбие үрдістерінің мазмұны, бұл ... де ... ... ғана іске ... ... құбылыстар ретінде танылады.
2.2 Отбасындағы баланың қарым-қатынас мәселесі
Кейде өмірде болашақ ата-ана бала тумай ... оның ... ... ... ... ... шұғылданатыны туралы жоспар құрып қояды... Біраз уақыт өткен соң ата-анасы оның ӨЗГЕШЕ екенін түсінеді!? О, ... ... ... ... ... ... ... баланың, өзінің, атасы мен апасының, жұбайының, мұғалімдерінің ... және басқаларының басына төгіледі. Жағымсыз сезімдер шығу жолын іздейді... бұрынғы көзқарас ... ... ... үй сияқты қирай бастайды... Көбінесе осындай жағдайдағы ата-аналар бізге - психологтарға келеді.
Өздерінің бұрынғы армандарына ой жүгіртіп ... ... олар өз ... ... жасаған бейнесі мен өмірдегі болмысының арасындағы сәйкессіздіктен қанағаттанбаушылық сезінетінін түсінеді. Шынайы қиялмен алмастырылады. ... бала мен ... ... адамдар туралы түсінік көзқарастың, мақсаттың әсерінен бұрмаланады, Герда мен Гай туралы аңыздағы айнаның сынығы Кайдың көзі мен жүрегіне түсіп кетіп, оның өмір ... ... пен ... туралы көзқарасын бұрмалағаны сияқты, көңілдің жұмыс істей бастайды. Осыған сәйкес, өзіне және өзгелерге ... ... ... ... ... болады.
Осы кезде бала өзін қалай сезінеді? Нені уайымдайды? Кез келген бала өзінің бейнесіне қолдау көрсеткенін қалайды. Бұл қолдау ... ... ... ... ... ... жағынан болуы керек. Бірақ жақсы көретін бұл ересек адамның өз баласынан көңілі қалғандықтан, қажет ... ... ... ... ... тек ... наразылығын ғана көрсетеді. Дәл осы жағдай қарым-қатынастың ушығуына әкеп соғады. Өкінішке орай, ... әлі ... ... ... бала ... ... мен махаббатқа зәру екенін сөзбен айтып жеткізе алмайды, ... ол ... ... ... деп ... ... аурушаңдықтың көріністері бар түсініксіз сөйлеседі. Бұл белгілер ... ... ... ол ... тегі ... ауру ... ... көрінеді, сондықтан да ата-аналар оны ушыққан қарым-қатынастан туындаған ішкі сезім қиналысының ... ... ... Мысалы, асқазан жарасы, гастрит, демікпе, суық тию сияқты ... ... ... ... ... сезім тұрақсыздығы, есінен тану, ұстама сияқты невротикалық бұзылыстар түрінде болуы мүмкін. ... ... абай ... Кез ... ... суық тигеннің белгісі емес, баланың көз жасының куәсі болуы мүмкін!
Сонымен, біз сөз етіп отырған бұл ... ... ... ... ширығудан туындайды. Өйткені, өзінің бейнесін сақтап қалу үшін жақсы көретін ересектер тарапынан қолдау таппағандықтан, ... ... ... тура ... ... ... бала ішкі ... ата-анасы оның қандай болғанын қалайтынын сезінеді де, соған икемделеді. Соның салдарынан ... ішкі ... мен ... ... ... ... ... дамиды.Басқаша айтқанда, бала өзінің нағыз, шынайы тілегін жете түсінбейді, сондықтан ол оны басқара алмайды. Мысалы, бала ... және ... ... көрсетуге қорқуы мүмкін де, өзін қорғау үшін ашу-ызасын көрсететін сәттерде мұндай бала оған ... ... ... ... ... ... өзі де ... ызақорлық пен агрессияға баруы мүмкін. Мұндайдан шошыған бала, бұл сезімдерді өз пайдасына асыруға үйренудің орнына, сондай ... ... ... ... ... ... өзінің баласына қанағаттанбаған ата-ана мен әзірге өзін және болып жатқан жағдайларды күңгірт түсінетін бала тұр. Кейін бала өскенде өзінің ... ... , , ... ... сияқты сөздермен суреттейді.
Түңілген ата-аналар жағдайында, балалар да түңіледі. дәл өзі деп сезінген бала бұл ... ... де ... ... ... ... түсінбеушілік туындаған жағдайда, біз әдетте, өзіміздің ескі педагогикалық сеніміміз бойынша, баланы түзету үшін оған әсер ету керек деп ойлаймыз. Тәрбие - ол әсер ету. ... ... ... айтуы бойынша, яғни қайтадан басқа адам болып өзгеру үшін өзіңе көп күш жұмсау қажет, яғни өзін-өзі жетілдіру керек. ... осы да ... да көп ... үшін ... ... ... өзі ... өзгере алмаймын. Өзіңді-өзің тәрбиелеу тәрбиеден де қиынырақ. Тәрбиелеумен миллиондаған адамдар айналысады, ал өзің-өзі ... ... ... ... ғана ... және өзін-өзі тәрбиелеу ұраны, тәжірибе көрсеткендей ұран болып қала ... Мен ... да ... ете ... ... мен де оған күш те, қабілет те, ... та жоқ. Ең ... бұл ... да, ... да ... ... барлығы тек қана өкініш әкеледі.
Баланы - өзгерту ... ... ... де ... ... ... ... күшіміз өзімізге емес, балаға ғана бағытталуы керек, бастысы - баланың қарым-қатынасына жұмсалуы керек. Адам ... ... мен ... өзгермейді, адам қарым-қатынас жасаған кезде пайда болған өзіндік рухани әрекеттерден өзгереді. Антуан де Сент-Экзюпери бойынша, адам ол қарым-қатынас ... ... ... ... Макаренко былай депті, кеңес педогогикасы - ол қарым-қатынас педагогикасы
Тәрбие құралының ... - ... яғни ... ... Ол қызмет етеді, ол тәрбиелейді, тәулігіне жиырма төрт сағат қайталайды. Анасы жұмыста, ал ұлы мектепте немесе аулада болса да анасының ... ... ... ... ... ... мұғалімге балаға қандай дауыспен деп шақыру ... ... ... көрсетуге, баламен қарым-қатынас ету техникасын үйретуге болады. Бірақ ешқандай кітапта осы мыңдаған ырғақтың ... ... көз ... ... түрлері туралы жаза алмайсын, ешқандай тәсілмен балаға мейірімді көзбен қарау керектігін үйрете алмайсын. Осындай ... ... ... ... ... балаға деген қарым-қатынасымыз өзгерген кезде өздігімен табылып отырады.
Балаға деген қарым-қатынастың маңыздылығын түсіну ... ... бір ... тәрбиеленген балалар әртүрлі болып өседі, деген сұрақты талқылап көрейік.
Өйткені ата-аналар, ... ... , ... ... ... ... ... болған айырмашылық қарым-қатынас айырмашылығына әкеледі. Ата-аналардың өздері де балаға жиырма үш жасында жиырма жасындағыдай қарамайды, сол себептен ... ... ... ... өзгеше қарайды. кітабында былай делінген: ата-аналар .
Маған жетімдер үйі туралы айтып берді. Кешқұрым; кішкентай балалар төсектерінде ... ... ... ... ... ... ойнап отыр, үшіншісі тәрбиешіні көрген кезде оған қолын созды. Тәрбиеші қолын созған баланы ... ... ... ... қолында көтере жүріп басқалармен сөйлесіп жүрді. Баланы өзіне қарай жақындатып қояды. Барлық бала ... ... ... ... бір ... тәрбие алды, бірақ бұл бала кішкене ерекшелеу. Оны тәрбиешілер қолдарына алып ... ... ол да ... ... ... ... оны жиі көтере бстады. Екі-үш жыл өткен соң бұл бала туғаннан ақкөңіл және қабілетті болып көрінеді де, ал ... ... және ... ... ... көрінеді.
Қарым-қатынас күшейткіш сияқты. Кішкене өзгешелеу бала, оған деген қарым - қатынас өзгешелеу болған кезде ол бала ... дами ... ... барлығы балаларға бірдей қараймын деп ойлайды, олар біреуін мақтап екіншісін одан да күштірек мақтап кеткендерін байқамайды.
Кеңес психологы ... ... ... ... аяғын сылтып басатын ұл туралы мысал келтіреді, Ғалым "Оның тұлғасы қалай қалыптасады?" - деп ... ... оның ... ... ... ... емес ... Ақсақтық өз-өзінен тұйықтыққа, көңілсіздікке және басқа да психологиялық қажеттіліктерді тудыруы мүмкін емес.
Шынында да, барлық ... ... деп ... - онда ақсақтықтың ұл бала үшін ешқандай мәні ... еді. Көз ... ... ... егер аяғы ақсақтардан ғана патшаны таңдап алатын болса-онда ұл бала ... ... ... ... ... Егер де барлық аяғы ақсақтарды қуатын болсақ, онда ... ... ... ... ... ... ... байланысты емес, керісінше ол балаға қалай қарайтындығына байланысты. Адам - ... ... ... деген қосымша қарым-қатынас қабілеттілігі; егер мен адамды адам үшін ... ... мен ... адам ... қарауға міндеттімін және тапсырманы жүзеге асыратын ешқандай әдістер жоқ деп ... ... . ... ... психология ғылымының докторы Е.Смирнованың және психология ғылымының кандидаты В.Холмогоромованың еңбектерінен, яғни ойындар жүйесінен өз тәрбиеленушілеріме ыңғайлап алдым.
* ... ... ... ең аз мөлшерде қолданылады (қарым-қатынас құралы -шартты белгілер, мәнерлі қимыл-қозғалыс,мимика)
* Күшпен, еріксіз қатыстырмау;қарсылық реакциясын болдырмау.
* Бағаламау (кез-келген баға бала ... мен ... ...
Қорытынды
Қарым-қатынасты адамның өмірлік іс-әрекетінің негізгі факторы десек ... ... ... ... ... ерте ... ... адамның басқа адамға жанашырлық, тілектестік, ортақтастық, мейірімділік қасиеттерін қалыптастыра білу керек. Қарым-қатынас ең ... бір ... ... ... ... түсінушілігінен басталады. Немқұрайлық қатігездік тұрпайылық сыйламсыздық қарым-қатынасты бұзады. Ал, егер тілек, өзара сұрақтар, өзара келіспеушілік басым болса, онда достық ... яғни ол ... ... ... атмосфера болып табылады. Біз білетіндей адамның өзара түсінушілігіне бөгет болатын ... оның ... жеке ... бір-біріне ұксамайтындығы. Өзара түсінушіліктің тағы бір кедергісі қабылдаудың стереотиптілігі. Кейбір адамдар басқаларды терең білмей өз ... айта ... ... ол - ... ол - сатушы, сонымен бәрі түсінікті, ... ... ... ... ... сол ... беріледі. Адамның басқа адаммен қарым-қатынасы оның жеке күші мен әлсіздігі, өмірлік қайталанбас жеке даралық көріінісі, тәрбиелеу ерекшелігі сияқты мінез-құлқының ... ... ... басқа адамдардың бағалауы мен бірге өзіндік ойы, әлеуметтік ... ұжым да ... орны ... ... әсер ... ... ... да іс-әрекет сияқты белгілі бір нәтижемен аяқталады Қарым-қатынас нәтижесін оның өнімі ретінде қарастыруға ... ... әр ... ... Оның ... ... орын алатындары өзара қатынас және өзінің образы. ... ... ... ... ... ... тигізеді. Адамдар арасындағы өзара қатынас таңдау сипатына ие болады. Бұл таңдау адам қажеттілігіне байланыста анықталады. Баланың өз ... ... ... әр ... ... пайда болады: жеке даралық әрекет тәжірибесі және қарым-қатынас тәжірибесі бала дамуындағы шешуші фактор - баланың ... ... ... ... белсенді өзгерту және әлеуметтік тарихи сипат алады. Бала өмірге келісімен алдымен үлкендермен, одан кейін құрбы-құрдастарымен қарым-қатынасқа түсе ... ... ... ... ... адам болу ... іске асырады. Қарым-қатынас баланың психикалық дамуының негізгі факторы және жағдайы. Қарым-қатынаста адамдар өзін-өзі және басқаларды тану қажеттілігін қанағатандырады. және ... ... ... ... және ... ... әрекетте адам өзге адамдармен қажет болғандыктан ғана бірігуі керек, олармен араласуы керек, яғни ара ... ... ... ... және ақпарат алмасуы керек. Сонымен іс-әрекет қарым-қатынастың бір қыры, ал сезіну іс-әрекеттің бір ... ... ... ... ... жағдайда үзілмес бірлік құрайды. Қарым-қатынас үрдісіне енбейтін психикалық құбылыс жоқ. Осы іс-әрекеттен ажырамас қарым-қатынастан индивид адамзат қалыптастырған ... ... ... ... Ж. ... ... 1995.2. Алдамұратов Ә. Қызықты психология.- Алматы, "Қазақ университеті", 1992.3. Алдамұратов Ә. Жалпы психология.- Алматы, "Білім" 1996.4. Әбдірахманов А.,Жарықбаев Қ. ... ... ... ... ... "Мектеп", 1976.5. Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы.- Алматы, 1995.6. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға кіріспе.- ... 2000.7. ... Қ. ... ... ... көзқарастары.- Алматы, 2000.8. Жарықбаев Қ.Қазақ психологиясының тарихы.- Алматы, 1996.9. Мұқанов М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.10. Тәжібаев Т. Жалпы ... ... ... ... ... ... М., ... тарихы, Қызылорда, 1927
13.Сейфоллаұлы С., Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары, Қызылорда, 1931
14. Қазақ фольклористикасының тарихы, А., 1988
15. Қазақ фольклорының тарихилығы, А., ... ... Қ., ... ... мен ... ... ... А., 1958
17. Ғабдуллин М., Қазақ халқының ауыз әдебиеті, А., ... ... Е., ... А., ... ... ... типологиясы, А., 1981
20. Уәлиханов Ш., шығ. жинағы, 5 т. А., 1984
21. ... ... А., 1990;
22. ... Ә., ... жыр, аңыздар, А., 1985
23. Бердібаев Р., Қазақ эпосы, А., ... ... по ... ... // Под. ред. Д.И. ... М. ... Хрестоматия по детской психологии // Под. ред. Г.В. Бурменской. М., 1996
26. ... В.С., ... Н.В. ... психоолгиясынана жаттығулар жинағы // Аударма: Бусурманова С.Т., Бердібаева С.Қ. ... ... ... по ... и ... ... // Под. ред. А.И. ... М. 1989
28. Ньюкомб Н. Развитие личности ребенка - 8-е ... Изд. - Спб: ... 2002. - 640 . ... ).
29. Кулагина И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
30. Кон. И.С. ... ... ... М., 1989
31. ... Л.С. ... высших психических функций М., 1960
32. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД , 2000
.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалардың үлкендермен қарым-қатынасы29 бет
Мектепке дейінгі ұйымда балаларды оқытудың психологиялық негіздері6 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Баланың мектепке дейінгі және кіші мектеп жасындағы психологиялық кезеңдері25 бет
Ерте психикалық жас3 бет
Ерте психикалық жас жайлы3 бет
Ерте сәбилік шақтың сипаттамасы3 бет
Мектеп жасына дейінгі бала дамуынында әлеуметтік ситуация ерекшеліктері5 бет
Оқыту процесінде балалар дамуының педагогикалық шарттары мен заңдылықтары5 бет
Психикалық даму және оқыту11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь