Балалардың психикасының дамуында кездесетін дағдарыстың тууы және ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4

1 Бала психологиясының мәселелері

1.1 Сәби өміріндегі алғашқы дағдарыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5.9
1.2 Баланың дербестік тілінің шығуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9.16

2 Балалардың өсу барысындағы дағдарысы

2.1 Баланың үш жастағы дағдарысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16.22
2.2 Баланың жеті жастағы дағдарысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22.27

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
Кіріспе

Жұмыстың мақсаты. Балалар психологиясындағы дағдарысты қарастыруға себін тигізетін үш түрлі көзқарас бар. Біріншіден, бұл дағдарыс баланың өтпелі кезеніне байланысты.
Өйткені бала психологиясында бұл кезеңде жаңа-құрылымдар мен саналы ерекшеліктер пайда болады. Бала психикасының дамуындағы дағдарыстын пайда болуын оның жақын арадағы даму аймяғына қатысгы қасиеттерді өзгеру заңдылығымен ұштасты түрде іздестіру керек болады.
Балалар психологиясындағы дағдарысты тек теориялық схемамен қарастыруга болмайды. Біз іс жүзіндегі тиісті материалдарды талдаудан баста уымыз керек, мұндай материалдарды түсіктіруде ұсынылған теорияға сүйену қажет. Балалар психологиясындағы дағдарыстың мән-жайын ашып көрсету үшін балаңың дамуьшдағы сыртқы және ішкі жағдайларды қарастыру қажет. Бұл мәселенін түйінді жері бяланың үш жаста дағдарысқа ұшырау себептері нендей жағдайларға байланысты болады және оның қалыпты жағдайдан ауытқуына әсер етуші фактор қандай? деген мәселенің мәнін айқындап көрсетуді талап етеді.
Жұмыстың міндеті. Осы мәселенің мәнін ашып көрсетуде біріншіден, дағдарыс баланың бойындағы мұндай жағымсыз қылықтарын оның тіл алмай, қасарысуынан айыра білу қажет. Баланың жағымсыз қылықтары ересектердіц қойған талаптары мен айткандарының бәріне қарсы шығады. Алайда баланың бір нәрсені істеуге зауқы болмаса мұның бәрі жағымсыз қылықтары мен қарсылық керсетуін (мысалы, ол ойнап жүргеңде оған жатып ұйықта десе, ол бірден тесегіне жатып ұйықтамайды), мұның бәрін дағдарыс кезенінің көріністері деп санауға болмайды. Бала барынша өзінің ойындағысын істегісі келеді. Бірақ оған тыйым салынады. Бұл жайттардың бәрін қисық-қынырлық қылық, жағымсыз мінез деуге болмайды. Осыкдай жағдайда баланың ересектер талабына қарсы әрекеті оның өзі ұнатқан іспен шғылданғысы келетінін көрсетеді.
Бұл кезенді кейде мектеп жасына дейінгі кезең деп те атайды. Бұл кезеңде баланың айналасындағы болып жатқан жағдайларға кызығушылығы артады. Бұл не? деген сұрактарға жауап іздейді. Ми көлемі артып, дами түседі. Анық сөйлейді. Бұл кезеңде бала үшін әр түрлі ойынның маңызы зор. Ойын арқылы денесі өседі, көңіл күйі қалыптасады. Әсіресе, кимыл-өрекеті қажет ететін ойындар арқылы каңқасы мен бұлшыкеттері дұрыс жетіле түседі.
Дағдарыс жасы туралы буржуазиялық теорияға қарсы болудың да қажеті жоқ сияқты. Өйткені баланың даму процесін түйіні мол шырмаулы мәселе екен деп санау да артық. Бұл жерде дамуды тек ішкі табиғи процесс деп түсіну де дұрыс емес. Жалпы алғанда ішкі дамуды биологиялык даму деп санасак, онда бүл ішкі секреция бездерінің өзгеруі болып шығады. Міне осы заңдылыққа сәйкес дағдарыс жасын мен ішкі даму жасы деп атамаған болар едім. Алайда, мен ішкі даму процесін баланың жеке басы мен ортаның бірлігі нәтижесінде оның дамуына ықпал етуші жағдайлар деп тұжырым жасар едім. Өйткені бала дамуындағы бұрынғы сапалар мен оның жасы өскен сайын жаңа қадамдар жасауына тірек болып, елеулі өзгерістерге ұшырап отыратындығын көрсетеді. Егер дамудың ішкі процесін дұрыс түсініп, оның себептерін анықтайтындай деңгейге көтерілсе, онда баланың дағдарысқа ұшырауы туралы теорияларға қарсы болудың да қажеті бола қоймайды.
Мен баланың дамуына әсер етіп отыратын ортаның ықпалын қозғаушы күш деп санайтын болсам, онда ортаның әр түрлі жас кезеңдерінде дағдарысқа ұшырау себептері оның ішкі дүниесінің өсіп-жетілуіне сәйкес жаңа сапалардың жасалуы деп санаймын. Өйткені баланың жасына қарай тіршілік ортасына әсерленуі түрлі сипатта болады. Бұл шындықты бекерлеуге біздің ешқандай құқымыз жоқ. Бала дамуында жана сапаларды игеріп, сатымен жоғары өрлеген сияқты болып отырады.
Баланың қажеттілігі мен ниеттілектерінің өсіп, олардың жасы өскен сайын түрлі мазмұн сапаларды игеруі жалпы психикалық дамудың қайта құрылып, тіршілік жағдайына лайықты өзгеріл отыруы деп түсінген дұрыс. Баланың дамуы оның іс-әрекетіне орай жаңа сапаларға ие болады, егер сананы баланың өз ортасына қатынасы десек, соған орай оның саңасы да жақа мазмұнға ие бола бермек.
Бұл кезең түрлі жастағы дағдарыстан бұрын зерттелген. Бірақ оның пайда болу себебі мен мәніне жете зейін аударылмаған. Осы орада сәбидің қаз-қаз басып жүруі туралы жоғары даму заңдлықтарының жеке кезеңдеріндегі сапалы өзгерістер жайын да сөз қозғап отырмыз. Сәби бірден тәй-тәй басып жүріп кете алмайды, дегенмен, бірен-сараң болса да ондай балалар бар. Бірден жүрш кететін сәбиді мұқият зертгеу нәтижелері оның бойында әлі де анықтала қоймаған жасырын ерекшеліктері бола-болатындығын көрсетеді. Алайда құпия сыр сәби жүре бастағаннан жоғалатынын байқаймыз. Сәби тым жас кезінде-ақ жүре алады, бірақ ол әлі нәзік қозғалып, кеңісікте өз бойын билей алмайды. Сәбидың бойындары мұндай қасиет оның алғашқы дағдарысының мәнін анық байқатады.
Қолданылған әдебиеттер:

1. Аймауытов Ж. Психология.- Алматы, 1995.
2. Алдамұратов Ә. Қызықты психология.- Алматы, “Қазақ университеті”, 1992.
3. Алдамұратов Ә. Жалпы психология.- Алматы, “Білім” 1996.
4. Әбдірахманов А.,Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша- қазақша сөздік.- Алматы, “Мектеп”, 1976.
5. Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы.- Алматы, 1995.
6. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға кіріспе.- Алматы, 2000.
7. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының психологиялық көзқарастары.- Алматы, 2000.
8. Жарықбаев Қ.Қазақ психологиясының тарихы.- Алматы, 1996.
9. Мұқанов М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.
10. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000.
11. Қазақ ұлттық энциклопедиясы
12. Әуезов М., Әдебиет тарихы, Қызылорда, 1927
13.Сейфоллаұлы С., Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары, Қызылорда, 1931
14.Практикум по возрастной и педагогической психологии // Под. ред. А.И. Щербакова М. 1989
15.Ньюкомб Н. Развитие личности ребенка – 8-е междунар. Изд. – Спб: Питер 2002. – 640 . (Серия «Мастера психологии»).
16. Кулагина И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
17. Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
18. Кон. И.С. Психолгия ранней юности. М., 1989
19.Выготский Л.С. Развитие высших психических функций М., 1960
20. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД «Летний сад», 2000
21. Хрестоматия по детской психологии // Под. ред. Г.В. Бурменской. М., 1996
22. Волков В.С., Волкова Н.В. Балалар психоолгиясынана жаттығулар жинағы // Аударма: Бусурманова С.Т., Бердібаева С.Қ. Алматы, 1993.
23. Практикум по возрастной и педагогической психологии // Под. ред. А.И. Щербакова М. 1989
24. Ньюкомб Н. Развитие личности ребенка – 8-е междунар. Изд. – Спб: Питер 2002. – 640 . (Серия «Мастера психологии»).
25. Кулагина И.Ю. Колюцкий В.Н. Возрастная психология М., 2002.
Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
26. Кон. И.С. Психолгия ранней юности. М., 1989
27. Выготский Л.С. Развитие высших психических функций М., 1960
28. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД «Летний сад», 2000
        
        Кіріспе
Жұмыстың мақсаты. Балалар психологиясындағы дағдарысты қарастыруға
себін тигізетін үш түрлі ... бар. ... бұл ... ... ... ... бала психологиясында бұл кезеңде жаңа-құрылымдар мен ... ... ... Бала психикасының дамуындағы дағдарыстын пайда
болуын оның жақын арадағы даму аймяғына ... ... ... ... ... іздестіру керек болады.
Балалар психологиясындағы дағдарысты тек ... ... ... Біз іс ... тиісті материалдарды талдаудан баста
уымыз керек, мұндай материалдарды түсіктіруде ұсынылған ... ... ... ... ... ... ашып ... үшін
балаңың дамуьшдағы сыртқы және ішкі жағдайларды қарастыру қажет. ... ... жері ... үш жаста дағдарысқа ұшырау себептері нендей
жағдайларға байланысты болады және оның қалыпты жағдайдан ... ... ... ... ... ... мәнін айқындап көрсетуді талап етеді.
Жұмыстың міндеті. Осы ... ... ашып ... ... ... бойындағы мұндай жағымсыз қылықтарын оның тіл алмай,
қасарысуынан айыра білу ... ... ... ... ... талаптары мен айткандарының бәріне қарсы шығады. Алайда баланың бір
нәрсені істеуге ... ... ... бәрі ... ... мен қарсылық
керсетуін (мысалы, ол ойнап ... оған ... ... ... ол бірден
тесегіне жатып ұйықтамайды), мұның бәрін ... ... ... ... ... Бала ... ... ойындағысын істегісі келеді. Бірақ
оған тыйым салынады. Бұл ... ... ... ... жағымсыз
мінез деуге болмайды. Осыкдай жағдайда баланың ересектер талабына ... оның өзі ... ... ... келетінін көрсетеді.
Бұл кезенді кейде мектеп жасына дейінгі кезең деп те ... ... ... ... ... ... ... кызығушылығы артады.
Бұл не? деген сұрактарға жауап ... Ми ... ... дами түседі. Анық
сөйлейді. Бұл кезеңде бала үшін әр түрлі ойынның маңызы зор. Ойын арқылы
денесі ... ... күйі ... ... ... қажет ететін
ойындар арқылы каңқасы мен бұлшыкеттері ... ... ... жасы ... ... ... ... болудың да қажеті жоқ
сияқты. Өйткені баланың даму ... ... мол ... ... екен ... да ... Бұл жерде дамуды тек ішкі табиғи ... деп ... ... ... ... ... ішкі дамуды биологиялык даму деп санасак, онда
бүл ішкі секреция бездерінің өзгеруі болып шығады. Міне осы ... ... ... мен ішкі даму жасы деп ... болар едім. Алайда,
мен ішкі даму процесін ... жеке басы мен ... ... ... ... ... ... жағдайлар деп тұжырым жасар едім. Өйткені бала
дамуындағы бұрынғы сапалар мен оның жасы ... ... жаңа ... ... ... елеулі өзгерістерге ұшырап отыратындығын ... ... ішкі ... дұрыс түсініп, оның себептерін анықтайтындай деңгейге
көтерілсе, онда баланың ... ... ... ... ... ... ... бола қоймайды.
Мен баланың дамуына әсер етіп отыратын ортаның ықпалын қозғаушы ... ... ... онда ... әр ... жас ... дағдарысқа
ұшырау себептері оның ішкі дүниесінің өсіп-жетілуіне сәйкес жаңа сапалардың
жасалуы деп санаймын. ... ... ... ... ... ... ... сипатта болады. Бұл шындықты бекерлеуге біздің ешқандай
құқымыз жоқ. Бала дамуында жана сапаларды игеріп, ... ... ... ... ... қажеттілігі мен ниеттілектерінің өсіп, ... жасы ... ... ... ... ... ... психикалық дамудың қайта құрылып,
тіршілік жағдайына лайықты өзгеріл отыруы деп түсінген дұрыс. Баланың ... ... орай жаңа ... ие ... егер ... ... ... қатынасы десек, соған орай оның саңасы да жақа мазмұнға ие ... ... ... жастағы дағдарыстан бұрын зерттелген. Бірақ оның пайда
болу себебі мен мәніне жете ... ... Осы ... ... ... ... туралы жоғары даму заңдлықтарының жеке ... ... ... да сөз ... ... Сәби ... тәй-тәй басып жүріп
кете алмайды, дегенмен, бірен-сараң болса да ондай балалар бар. Бірден жүрш
кететін сәбиді мұқият ... ... оның ... әлі де ... жасырын ерекшеліктері бола-болатындығын көрсетеді. Алайда құпия
сыр сәби жүре бастағаннан ... ... Сәби тым жас ... ... бірақ ол әлі нәзік қозғалып, кеңісікте өз бойын билей алмайды.
Сәбидың бойындары ... ... оның ... дағдарысының мәнін анық
байқатады.
1 Бала психологиясының мәселелері
1.1 Сәби өміріндегі алғашқы дағдарыс.
Сәби өмірінің алғашқы жылындағы дағдарыс ... ... ... өте қарапайым деп саналған.
Дағдарыстың екінші көрінісі бала тілінін шығуына байланысты. Сәбидің
тілі шығып, бірден сөйлеп кету процесі ұзақ ... ... ... сөйлеп кеткен сәбилер болғаны кейбір деректерден ... ... ... дейін тілі шықпайды, бұл сол тілі шығудың жасырын кезеңі деп аталады,
Ал үшінші жайт – бала ... ... пен ерік ... ... мұны ... қимыл-қозғалыс деп атады. Мұның мәні дағдарысқа
байланысты сәбидің’ алғашқы қарсыласуы, от ... ... ... ... ... Кречмердің бұл көріністерді гапобликлық деп
атауының себебі ондай қимыл-қозғалыстар ... ... мен ... кету ... ... ... ... қиын.
Дағдарыс жасында сәбидің мұңдай қимыл-әрекеттер жасауына дұрыс тәрбие
бермейтін семьяларда пайда болып, олар ... ... Ал оның ... қиын балаға әкеп соқтырады. Әдетте сәбиге бір нәрсені бермей қойса
немесе оның тілегін түсінбесе, ол ашу-ызаға құрт ерік ... ... ... ... ... ... Егер жүретін болса, қозғалуда бас тартып,
еденді аяғымен тепікілейді. Осы кезде ол ешқандай есінен ... ... ... ... ... белгілері байқалмайды. Бұл тек баланың
бойындағы мен-мендік мінез көрінісі, кежірлік белгісі. Тілегінің ... ... ... мен ... ... ... сөбидің
нәрестелік шарындағы аяқ-қолын тарбаңдату бейнелерін ғана елестетеді.
Міне, сәбилік кезеңнің алғашқы дағдарысындағы үш түрлі негізгі сәттері
осындай ... ... ... біз ... ... ... байланысты дағдарыс түрін қарастырып
көрейік. Менің тілдің шығу сәтіне орай ... ... ... ... ... – бұл мәселе ең, алдымен баланың ұғым-түсінігіне және ... ... ... байланысты болуы. Сәбидің тілінің шығуы
жайында біріне-бір ... және ... ... ... екі ... және үш түрлі теория бар. Оның біріншісі – құрамдык (ассоциация)
негізге тіректелген тілдің бірте-бірте шыруы. Кейбір ... бұл ... ... ... ... ... ... онымен күресу – аруақпен күресумен
бірдей. Бұл теорияның тарихи мәні ғана бар. Өйткені ескіні ... ... ... Осы теорияға сүйенген зөрттеушілердің бірсыпырасы осы күнге
дейін бала тілінің дамуы туралы ілімді тежеп отыр, ал ... ... бұл ... ... шешу ... ... ... түсінігі бойынша сөз бен оның мағынасы арасындағы
байланыс – екі мүше арасындағы байланыс. Сәби бір ... ... ... ... деген дыбыс жиынтығын естиді, осы екеуінің арасында
балада лгілі байланыс пайда болады, бүл байланыс баланың ... ген ... соң, онда ... пен зат арасындағы байланыс пайда болады.
Г.Эббингауздың бір шәкірті сөздің мәнін адам пальтоны ... оның ... ... сияқты, байланыстың пайда болуы деп бейнелеп түсіндіреді.
Біз қалпақты көргенде оның кімдікі екенін білеміз және ... ... ... сөз ... мен сөз арасындағы қатынас кейбір жағдайда
қарапайым және оңай ғана болып көрінеді. Екіншіден, баланың тілін одан ... ... үшін ... ... ... ... ... оларды одан әрі қарай нақтылай түсіп ... ... ... ... ... ... ... Ал дамудың келесі сатысында
әлдебір жаңа- нәрсенің пайда болу процесін түсіндіретін ... онда ... ... ... өзіндік :ынасын аша түседі. Осы көзқарас бойынша
бала тілінің дамуы оның ... ... ... ... ... оның ... да ... оны нақтылай түсуіне жетелеп отырады. Бұл ... ... ... ... ... ... бала ... біржола нақты қалыптасатынын көрсетеді. Бұл жайт сөз мағынасы бала
үшін үзақ мерзім бойы өзгеріссіз қалып ... да ол ... ... ... сөзі ... ... мүмкін. Осы орайда бала тілінің
шығуы туралы мәселе де өз шешімін тапқандай. ... бір ... ... атау ... ... ... байланыс үнемі ... ... ... ... ескі ... және сынаудың өзі де
әурешілік сияқты. Дегенмен, сөздің мағынасы біржола пайда болып, ол тұрақты
келеді ... ... сәби ... ... ... байлық деген ұғымның
сақталып қалуына негіз болды. Менің ... бала ... ... ... осы пікірден бастау керек сияқты. Құрылым теория—-қолдаған
зертгеушілер сөз мағынасын ... ... жете мән ... Олар ... ... бірақ оны психологаялық жағынан сөздік белгінін
пиада болу ... ... ... ... Бұдан соң осы мәселеге
қатысты теорияның тарихи ... ... ... ... екінші тобы пайда
болды.
Штерн теориясына сәйкес алғашқы сөз бала ... ... ... ... пен ... ... құрылымды байланыс негізгі түйін емес дейді.
Өйткені мұндай құрылымды байланыс жануарларда да бар (мысалы, өзіңіз атаған
затқа итке көз ... оған ... ... ... ... Сәбидің, – дей;
Штерн, – біріншіден өз өзмірінде ғаламат жаңалық ашатыны оның ... ... ... өз ... бар ... ... (осы ... екінші ұғымы)
сәбидің белгі мен маңызы арасындағы ... ... ... ... ... ... кез келген затты белгі, символ ... ... ... із ... ... өте ... ... ол кұрылымдык
теория аша алмаған фактілерді ашты. Ол тілді дамытуда ... ... ... ... ... ... кейін бала сөздігінің
секірмелі болып өсуі пайда болады дейді. ... атап ... ... ... ... сөздік қорын қарқынды даму кезеңіне аяқ басу ... ... ... ... онан ... зат атын ... ... мүмкін
емес. Ал балаға, – дейді Штерн, – қанша сөз берілсе, сонша сөзді ... ... яғни ол ... ... атауы болуға тиіс екендігін жақсы түсінеді. Штерн
баланың ашқан жаңалығы сәбидің алғашқы жалпы түсінігі деп ... тиіс ... тән ... ... мәні – ... ат туралы бастапқы
сұрактар пайда болады, яғни сөздік қорын өсіру үшін сәби кез келген затты
«Бұл нс?» деп ... ... Осы ... ... үш түрі де ... ер ... тән. Сонымен ІІІтерн айтқан ... ... мен ... мәні ... ... ... үш түрлі нышанның бе де сәби тілінің даму
негізін құрайды және ... ... ... шығу ... ашып
көрсетеді. Оның алғашқы сөйлем құрауының мәнін ашып көрсетіп, ... ... ... құрылымдық сипатын бекерлейді. Үшіншіден тілдің
дамуындағы болып отырған өзгерістер өте шапшаң ... ... ... онын ... аталған жайтты қате ... ... ... шығады. Бұл түсінігімді Штерннің өзіне айтқаным бар. Ол ттпті
осы теория негізденгеннен бергі ... яғни ... ... деген кітабы
жазьшғаннан бері өзінің кейбір ойларының мазалап жүргендігін айтты және
ондай келіспеушілік жайлы өзге ... да ... есхе ... ... ... ... айналысуда, бірақ ол мен келіспеген ... ... ... өзгертпекші, ол туралы кейінірек сөз етермін. Бұл тергеу ізін
Штерннің ... ... ... ... қарсы пікір айту үшін, ... ... ... ... ... ... оларды дұрыс шешудің жөн- жосығын анықтап алу
керек сияқты.
Біріншіден, 1 жастағы ... ... 1 жыл 3 ай ... ... ақыл-ойының дамуы және белгі мен мағына байланысы туралы осындай
жаңалықты ащуы, оның кез келген заттың атауы бар ... ... ... ... ... ... жөніндегі алғашқы жалпы түсінік жасауы
ақылға сыйымсыз. Штерннің дәлелі – ... мәні ... сөз. ... ... ... кез ... заттың өз аты бар екендігінде. Бір жарым жастағы
сәби тіл ... ... деу ... Бұл ... ... ... аша алмайтьш
сәбидің интеллектуалдық ақыл-ойының даму жәрежесімен қиыспайды, ол ... ... ... ... ... ... ... келіспеуішлік
пікірлерді дұрыс мойындайды.
Екішіден, тәжірибелік зертгеу нәтижелеріне қарағанда бір жарым жастағы
сәби тілінін мағыналық табиғатын ашпақ түгіл, мектеп ... өзі ... ... ... түсіне алмайды, зат пен сөз арасындағы байланыс дегеннін не
екені миына кіріп шықпайды, ал әсіресе ... даму ... ... ... ересек адамдар демі біткенше мұны түсінбей кетеді.
Ж.Пиаженің, А.Валлонның және басқалардың зерттеулері ... ... ... жасында да тілдің шарттылығын түсіне алмау, заттың ... ... ... ... ... ... ... бағыты болады.
Мысалы, егер сіз 3 ... ... сиыр неге сиыр деп ... деп ... сізге: *Өйткені оның мүйізі бар» немесе «Өйткені ол сүт ... ... ... яғни бала атау себебі туралы сұрауға бұл жай ғана ат,
адамдар осындай ... ... ... ... деп ... айтпайды. Ол
әрқашан атауды сол зат қасиетінен іздейді: қант тәтті, ... қант ... ... ол аппақ болған соң қант деп аталады; сиыр сүт ... деп ... ... әлі ... ... және сүт ... деп ... дейді.
Мектеп жасына дейінгі балалар арасьшда, сұрақ-жауап жүргізіледі.
Бірқатар заттар талдап алынып, бұл заттар неге бұлай ... ... ... ... ... және т.б.) деп ... ... осылайша аталуын олардың қасиеттеріне сай ... ... ... кезеңде бала үнемі заттардың қасиеттеріне сүйенеді. Мұның
өзі Валлоннын сәби ... де бұл ... ... ал сөз ... ажырамас қасиетін сол заттың қасиеттерінің бірі ретіндегі түсінігін
ойында сақтап қалады деген тұңғыш рет тың ... ... тіл ... ... ... орыс ... ... тілде әрқилы аталатыны жөнінде терең ойға шомып, судың атауы тек
біздің тілде ғана ... ... ал ... бәрі суды ... ... ... Гумбольдтің бұл әнгімесіңде түйінді мәселе етіп қойып
отыруының мәні заттың аты сол ... ... ... ... екендігін
білдіреді.
Осы бағытта жүргізілген тәжірибе жұмыстары сәбилік кезендегі баланың
сөздің сырын ұрынуда мұндай жаңалық аша ... ... ... ... ... ... жайтты атап өткен жөн: сәби заттың
атын ешуақытга ... ... оның не үшін ... ... ... ... сұрайды.
Осының бәрі бізді Штерн көзқарасын қабылдамауға мәжбүр етеді. ... ... ... ... ... ... де болады. Бізде
сол көзқарастардан өзгеше бірқатар жаңа пікірлер бар. Енді ... ... ... ... ... қас пен ... ... аштым деп жүрген
жаңалығы микроскопиялық қозғалыс, ол күннен күнге ұлғайып, бірнеше ... яғни бұл ... ... ... деп ... көздейді.
Бюлер теориясы Вена мектептеріндегі мылқау ... ... ... ... көзқарасы. Сәбилік кезенде бала шын мәніңде жаңалық ашады.
Бұл кездейсоқ нәрсе ме, жоқ па – ол басқа ... Бала ... ... ... ... да теріске шығармайды. Оның айтуынша ... ашуы ... ... ол кез ... заттын аты болады деген ережені
ашуға қабілеті жетпейді, ... ол тек ... ... ... ... ғана ... Егер сәби кейбір заттың қақпағын ашуға болатынын
білсе, мысалы, сіз оған қорап қақпағын ашып ... ол ... ... ... жоқ ... да қақпағын ашуға ... ... ... ... Тарихының бүкіл негізгі сәбидің ... атай алу ... ... Бұл ... шүғылданудың жаңаша қызметі. Сөйтіп сәби бір
затқа ... ... ... соң бұл ... ... да ... қолдана
бастайды. Валлонның ұғындыруынша сәби логикалық пайымдау және белгі мен
мағына арасындағы ... ... ... затпен ойнаудың жаңа тәсілін,
олар-мен айналысудың тын. әдісін ашьш біледі.
К.Коффка көзқарасы бүкіл ... ... ... ... бұл алғашқы жаңалығы құрылымдык әрекет түрінде көрінеді. Сәби зат
пен оны атау ... ... ... ашады. Мұның өзі жеміс қашықта
жатқандай, тек қана оның ... ... ... алынбайтын жағдайдары
маймылдың әрекеті сияқты болып көрінетін жаңалық. Осы бағытта ... ... ... бірігіп кеткен сияқты.
Бюлер, Коффка, Валлон теориялары Штерн ... ... ... ... олар ... ... олқылығы мен кемістігін байқап,
оны сынау арқылы өсіп отыр. Бірақ олардың бәрінде құрылымдык ... ... ... бар. ... бәрі де: сәби заттың құрылымын онымен
шұғылдану әдісін ашады, бұл сөздердің мағынасы ... және ... ... болжамға келеді.
Сонымен бұл теориялардың бәрі Штерн теориясының ... ... оның ... ... ... қарсы шығады да, ... ... ... ... ... ... ... олар біз баяғы
тілдің шығуы жайындағы ... ... ... ... ұзап шыға
алмайды. Себебі, олар негізінен сәби сөзінің ... ... мен ... ... Енді ... ... туралы қазіргі ілімді қысқаша
ғана атап өтіп, сол арқылы сәбидің ... ... ... ... ... ... ... шығуы
Фактілерден бастайын. Бала тілінің шыруын мұқият бақылаған ... бұл ... өте аз ... аңғарады. Бала тілінін
дамуындағы бұл маңызда кезең. Біз бала ... ... осы ... Тілі ... ... ... ортада үлкендермен «тіл табысу»
сияқты аса қажеттіліктің мән-жайын ашып ... ... ... ... нәзіктігіне сәйкес басқалардың көмегімен әрекет етуге мәжбүр. ... ... ... ету ... ... негізгі түрі. Бұл кезеңде
баланың былдырлап қана жүретін «тілсіз» кезеңінен тілді меңгеретін кезеңге
өту кезі қалайша ... ... ... ... ... тіл шыққан кезеңге өтуі баланың дербестік арқылы жүзеге асады.
Бұл қандай кезең? Сұрақка ... ... үшін бұл ... тарихын
түсіндіре кету орынды сияқты. Баланың дербестік ... ... рет ... ... бағалаған атақты ғалым Ч.Дариин (1809-1882). Ол сәби дамуымен
тікелей айналыспаса да, ... ... ... қабілеті арқасында
немересінің дамуын қадағалап, онын ... тән ... ... ... Ол ... мынадай: сәби қолданатын сөздердін дыбыстық құрамы
біздің сөздеріміздің дыбыстық құрамынан ерекше. Бұл тіл ... ... ... ... тілімізден бөлек. Олардың айтқан сөздері
біздің сөздеріміздің үзіктері сияқты болып келеді. Бұлар – сыртқы, дыбыстау
түрі бойынша ... ... ... бар. ... олар ... ... ... күрт өзгсріп, біздердің бұзып айтатын
сөздерімізге ... ... ... ... сәби ... ... даму
ерекшелігіндегі екі түрлі қасиетті ... ... ... – тілдің
дыбыстық құрылымы, екіншісі – бала ... ... ... ... ... ... ерекшелігі келіп шығады, оны Дарвин былай
бағалайды, егер тілдің ... ... және ... ... ... ... ... онда осы тілдің көмегімен қатынас ... ... ... болуға тиіс. Сәби сөздерінің мағынасын оның
маңындары жақын адамдары ғана түсінуі мүмкін. Бұған ... ... ... ... ... баланың қатынас жасау мүмкіншілігі өзіндік
сипатта болатындығын көрсетеді. Неміс авторлары бала сөйлеуіндегі мұндай
сипатта жақтырмай, оны асыраушының не ... тілі деп ... Оның ... ... тек ... тәрбиелеуші адамдар ғана түсінеді деген сөз. Ересектер
баланың сөйлеуіне ыңғайлануға тырысып, кәдімгі сөзді ... ... жол ... және ол ... ... ... етеді. Егер күтуші ауырады
деген сөздіқ орынан «ау-а» десе, біз ... ... ... ... сөйлегенін байқаймыз. Ересектер балаға қатысты біз ... ... жол ... бала ... болғаңдықтан бізге бала ... бәрі шашн ... ... тиіс сияқты Сондықтан жас сәбилерге көк
тіреген биік үйді ... ... ... ірі ... ... ... дейді. Дұрысында балаға әрбір нәрсенің өз аты мен ... ... ... ... Ал ... ... біздің өмірімізде кең орын
алған, ... ... ... ... тілі ғой деп ... ... мен
күтушінің тілді бұрмалал сөйлеуі пайдалы емес. Бала ересектердің йлеуімен
сәйкес ... ... ... мен мағына жұрнақтарын біздің айтуымызбен
дыбыстарды айқын игеруден бұрын меңгереді.
Біз бала сөзінің ... оның ... ... ... ... ... Егер ... «уа» дегені түймені,’мені, сүтті, судағы
үйректі, бақыр тиынды білдірсе, ал енді ол ... ... ... ... айқайласа, онда біз оның мені көлшікке ертіп бар дегенін түсінеміз.
Егер ол бөлмеде жүргенде «уа» десе, онда оның ... ... ... бала ... нәрсемен қарым-қатынаста болады. Ол затпен тікелей
кездескенде ғана сөз қолдануы мүмкін. Егер зат оның көз ... ... ... сөзі де ... ... ... баламен түсінісіудің өте қиын
екеніне көзіміз жетіп отыр. Менің ойымша аса ... ... бірі ... ... ... тыс ... ... түсінісу қиындығынан келіп
шығатынын дәлелдейтін болжам.
Яғни біз, баланың дербестік тілін үшінші ерекшелігі деп таптық, ... ... ... бірақ ол басқа түрдегі, өзге сипаттағы қарым-
қатынас екендігіне көзіміз жетеді. Сайып келгенде баланың ... ... ... олардың сөйлеу тлі грамматикалық нор.мадан
ауытқығандығын байқаймыз. Балалардың сөйлеу ерекшелігінде маңызды ... ... ... ... сөйлем құрауы тілдің синтаксистік ... ... ... түрде дамып отыратындығы мәлім. Алайда
сәбилік кезеңде баланың сөйлеуінде мұндай заңдылықтар жайында сөз ... ... ... еді. ... ... ... ... жақтары
біздерді ашу-ыза қысқанда аффектік жағдайға ұшыраған кездегі жүйесіз, үзіп-
жұлқып айтқан сөздеріміз сияқты болады.
Баланың дербестік тілі оның өз ... ... ... ... ... сөзді атау үшін оның буынын, не ... ... ... ... ойын білдіріп отырады.Кез келген баланын қалыпты дамуын да біз
дербестік тілдің үш ... ... ... ... ... тілдегі
бала сөзінің атаулары мен дыбысталу ерекшеліктері ересек адамардың сөйлеуі
мен дауыстап айтуынан өзгеше сипатга ... Осы ... ... ... ... өрнектік сөз болмай, свздердің түбірі не сол
түбірлердін буынын тау ... ойын ... деуі ... ... ... ... мәні ... сөздеріміздің мәніне
дәл келе бермейді.Үшіншісі – бала өз сөздерімен қатар ересек адамдардың да
сөздерін түсіне ... яғни тілі ... ... де ... ... ... Ол біз айтатын тұр, отыр, нан, сүт, ... және ... ... мұның өзі баланың өзінше сөйлеу ерекшелігіне кедергі
жасамайды. Сондықтан Г.И.Идельбергер және басқалар баланың ... ... ... ... ... ... бір ... жағдайда өмір сүреді
деген пікірді қолдайды.Сонғы ерекшелік. Баланың ... тілі мен ... ... ... ... қатысуымен қалыптасады.
Әрбір сәбидің дамуындаш дербестік тіл шындык фактор. Бұл жайт ... ... деп ... ... сәби ... даму ... ... ересек адамдарға еліктеу нәтижесінде қалыпты жағдайға
түсіп, мұңдай дағдарыс кезеңді женетін болады.
Кейбір авторлар баланың дербестік тілі ... ... ... ... ... тек ... өзі ғана жасайды дейді. Мысалы, В.Элиасберг бала
өзгелерді өзінің тілінде сөйлеуге мәжбұр етті ... Бұл ... ... деп ... қате ... еді. Кейбір ретге бұл дұрыс та сияқты. Мысалы,
К.Штумфтың аласы 5 ... оған ... ... жете түсінбесе де, басқа
тілде сөйлескісі келді. Алайда бұл ... ... тыс ... не төтенше
жағдай деп қарауға болмайды. Өйткені сәби үнемі өзін қоршаған адамдармен
қарым-қатынаста болып, оларға ... ... ... ... ... танысып, баланың
бірқалыпты және оңдағы ... ... болу ... ... ... ... Баланың дербестік тілде сөйлеу сатысындағы
екінші жылғы өмірінен ірнеше мысалдар келтірейік.
Бұл жағдай ... ... ... ... ... Дербестік тілдегі
сөздердің мәлімдеу және атау қызметі бар бірақ таңбалық қызметі жоқ. Олар
жоқ заттың орнын таңбамен ... ... әлі ... қойған жоқ. Бірақ
көрген кезде оның кейбір жақтарын не бөлшектерін көрсетіп, сол ... ... ... ... сәби ... ... ... өзі көрген заттар
туралы ғана сөйлейді, ал көз алдында жоқ заттар ... ... ... ... ... ... ... өзіндік тілінің әдеттегі сөйлеу тілінен тағы бір ерекшелігі –
сөздердің жеке мағыналары арасындағы қатынас. Баланың ... ... ... қатынастары белгілі жүйемен дамытып отырудың маңызы
ерекше, тәжірибелік-дефекгология институтының (ЭДИ) тіл клиникасындағы ... ... ... шкаф деген сөздерді білетін, бірақ мебелі деген сөзді
білмейтін сәби болды, Мебель сөзі ... шкаф ... ... ... Бұл ұғым. Баланын дербестік тілінің жоғары сатыға ... ... ... оның ... ... ... ... ерешелікті аңғарып біле алмауы.
Жалпылық қатынас дегенмізі не? Біз мебель мен орындық деген ... ... ... ... деп ... Оның ... жалпы ұғым,
екіншісі – жалқы ұғым. Үстел мен орындық ... ... ... ... бұл ... ... қатар ұғымдар, баланың дербестік
тілінде жалпылық және даралық қатынас болмайды. ... ... ... Оның ... ... ... не ... сөздерден емес, өзара
катар жатқан тек сөздерден құралады. -
Сіз ... ... кез ... ... алып ... де мебель мен
үстел, орындық; гүл мен райхан сияқты қатынаста біріне-бірі бағыныңқы
немесе ... пен ... ... тұратын сөздерді таба алмайсыз.
Өйткені сәбилердін сөйлеу ерекшелігі мен сөэдерді ... ... ... қатар, әрбір зат пен басқа нәрселерді нақты ... ... ... ... ... ... ... сәби тілінің дамуындағы психологиялық және табиғи заңдылық. Баланың
дербестік тіліндегі сөз ... ... Ол ... ... ... болып отырады.
Ерекше даму кезінен бір мысал келтірейік. Клиникада бір сәби
зерттелді. Ол сәби ... ... ашық түс ... ал көк ... ... ... қолданады. Егер сіз сәбиге екі парақты: ашық сары және күңгірт
сары түсті парақты берсеніз, олардың алғашқысы жасыл деп , ал ... ... ... Ал егер сіз ... сол ... сары парақты қойсаңыз, онда
енді сары түс жасыл деген ... ... түс – көк ... атқа ие ... Бір
түстің өзі оның жаныңда жатқан түске байланысты түрліше аталады. Сәби ашык
пен күнгіртті ... ал ... ... ... ол біле ... ... ... ашық, неғұрлым күңгірт деген түстер бар.
Сөздің мағынасының заттық тұрақтылығы жоқ.
Мен ... ... ... деп ... ... ... «ішкі табиғат» –
баланың дербестік тілінің мәні – біздікі болуы да, ... да ... ... пен ... ... ... ... құрьшым ретіндегі оның
барлық ерекшелігі де осында. Оның ... ... ... және одан ... Оның ... ... ... дау жок, сондықтан бұған
тоқталмаса да ... Ал оның ... емес ... ... ... зор. Менің ойымша, ол сөздің дыбысталу жақынан да, мағынасы
жағынан да біздің сөзге ... ғана ... ... ... ... ... оның ... терең ұғыну тұрғысынан да ол біздікі болмай
шығады: оның ... ... ... ... мүлдем басқаша, өйткені онда
ешқашан тұрақты мағына болған емес. Енді дәл ... ... ... ... Кёлер тәжірибесіндегі маймылдардың мінез-құлқын алайық. Кейбір
жағдайда хайуан жәшікті немесе таяқты құрал ... ... ... ... ... ... ақылды әрекетіне ұқсайды. Соның нәтижесінде
шимпанзенің таяқты пайдалану әрекеті мен қимылы адам ... ... ... ... ... ... болды.
Бұл жайтты сынаушылар былай дейді: егер маймыл тұғыр ... ... ... ... ... ... жәшік маймылдың қаруы болудан
қалады, ол жататын немесе отыратын зат болып қана қалады. Ал бұл ... ... ... ... де, ... ... жетуге тырысады, сосын
шаршайды да, ол басқа маймыл жатқан жәшікке отырады, сөйтіп терін сүртеді.
Бұдан шығатын ... ол ... ... ... маймыл оны осы жағдайда
қажетті құрал ... ... ... ... кажет емес жағдайда өзінің
құрал ретіндегі қасиетін жоғалтқан зат ... бола ала ... адам жер ... пайдалану үшін ... ... ... ... өзі ... Оның үстіне бұл жағдайда ... ... да ... ... бар ... сөз, ... ол карапайым
адамның қимьшына ұксамайды, құралды ... ... бір ... ... жерде болуына қарамастан, мұнда құралды пайдалану әрекеті жоқ.
Баланың дербес тілінде де осы ... бір жайт ... ... ... жоқ, ал ... жаңа ... ... қайталайтын болып
көрінген тілді көз алдынызға елестетіп көріңіз. Мен келтірілген мысалдағы
«пу-фу» өзі бір ... йод ... ... ... ... ... ... және тағы сол сияқты. Яғни, мұндай сөз тұрақты мағынасы бар
сөзге ұксамайды. Мұнда ... ... ... жоқ. ... ... ... ... олар азды-көпті болса да тұрақты мағына пайда болған
кезеңдегі сөздерге ұқсамайды. ... ... өзі көп ... ... және сол ... екінші жағынан қарағанда ешнәрсені де білдірмейді.
Кез келген белгінің ... нені ... ... ... ... мен аңызына және даулы жайттарына қарамастан, маған оның
бір қағидасы даусыз ... ... Ол адам ... бастапқы сөз, оньщ
алғашқы мағынасы көп нәрсені білдіреді, не өте ... ... ... ... ... сөзі де санқилы мағынаны білдіреді. Бірақ ол
кандай сөз? ... ... ... сиякты бала сөздері кез келген затка тән.
Біз осы ... ... сөз деп айта ... ба? Айта алмаймыз, бұл сөздің
өзіңдік қана ашық ... бар; ... адам ... білдіретін сөздер
туындайды. Алайда әзірше ол ... ... сөз, ол ... ... арқылы барлық кезде сақталады, өйткені адамның әр-бір сөзі белгілі
бір затты нұсқайды.
Бала тілінін дербестігіне қатысты мәселенің сыры мен ... ... ... ... жетеді. Оның дербестік тілінің дамуында өтпелі
кезеңіне тән ерекшеліктері барын анықтап, әлі де тілі ... ... ұзак ... бойы ... ... ... Ондай балалар
қатарына ақыл ойы кеміс сөйлей алмайтын мылқауларды жатқызуға болады. Бірақ
олардың дербестік тілі, ... ... ... ... ... Мысалы, тілі анық шықпаған бал бөтелке деудің ... ... Сол ... сөзі ... ... ... мүмкін.
Сәби үшін тіл оның санасында белгілі таңба ретіндеіі түсінік сипатында
қалыптаса қоймайды. Сондықтан бұл жайттың ... ... ... ... бал ... ... сатысы алдағы өтпелі кезеңдерде
елеуд ... ... ... ... болмайды. Осы тұрғыдан
алғанда біз бала ... ... ... ... басқаша сөйлеу
кезеңдеріндегі ғана емес, сондай-ақ оның ода әрі даму ... ... ... ұшыра отыратындығын көреміз.
Бала тілінің шығуы мен қалыптасу ... ... оның ... ... ... ... береді. Мұның өзі тілдің дамуын
дұрыс бағдарлап, ... ... ... көмектеседі және осы
мәселеге қатысті буржуазиялық көзқарастардың кемшіліктерін ашып көрсету
ұшін қолайлы ... ... бала ... жаңа ... – оның ... мен ... және ... қасиеттерін де естен шығармауымыз керек.Мен осы бағытта
алға қойған мақсатыма жету үшін баланың дағдарыс кезеңі оның организміндегі
болатын ... ... ... ашып көрсетіп, оларды қай бағытта
іздестіріп көру керектігін атап айтуды жөн деп ... Бұл ... ... ... ... жаңа құрылым жасына ... ... жеке ... даму сатылары оның өмір сүретін ортасымен қарым-
қатынасында өрістеп отыратындығын ескеретін болсақ, онда ... ... ... ... ... ... айқын аңғарамыз. Егер мен бұл
сұраққа үстірт жауап бергім келсе, онда К.Маркстің ... ... ... қарым-қатынас» деген белгілі сөзін қолданар ... Шын ... жеке ... ... ... оның санасының ... ... ... жас даму ерекшеліктеріне орай бұл мәселенің сырын
ашып көрсетіп, шындыққа бір ... ... да ... ... ... Ал ... жайттың мәні ерекше. Өйткені сананын сырын ашып беруде
қазіргі ғылыми түсініктерде ... ... ... ... санамен
тығыз байланысты болатынына күмән келтіре алмаймыз. Мен бұл жерде сөйлеудің
санамен байланысты екенін ерекше атап көрсетіп, ... тек ... ... ... Бұл ... ... ... мен жоғарыдан төмен және
төменнен жоғары қарай өрлеп отыру арқылы зерттеу қажеттігіне баса көңіл
аударғым ... ... ... мен бұл ... өрі ... әрі ... болуға тиіспін. Маған бала санасының өзгеруі мен оның сөйлеуінің
дамуын теориялық ... ... – бұл ... ... жасының дамуын теориялық жағынан пайымдау сәбидің жеке басының
тұтас өзгеруі деп саналуға ... яғни ... ... бір ... ... белгілі жағдайлардың әсерінен даму ерекшеліктері деп қарауға
тиіс.
Дегенмен сананың баланың сөйлеуді меңгеруде қандай орын ... ... ... сана мен ... ... ... ... сөз болып, адамнын хайуаннан айырмашылығы осы дыбысты тілінде деген
түсінікпен ғана ... ... ... ... ... ... ... шығуы мен жүруінің ролі сияқты қызмет атқарады деп санадды. Мұндай
пікір аса ... бола ... ... ... зерттеулердің бір де бірінде
баланың бойында пайда болатын жаңа құрылымдар өзара қаңдай қатынаста болады
деген сұрақтың мән-жайын ашып бере ... ... ... ... ... ... ... нендей
ерекшеліктер пайда болады және олардың өзге құрылымдардан ... ... ... кезінде сөз еткен едік. Баланың бойында пайда болған
жаңа құрылымдар дағдарыс кезеңіндегі ... ... сала ала ... ... ... ... болады. Бұл сұраққа біздер мақұлдаушы жауап
береміз. Дағдарыс ... бала ... жаңа ... ... болмаса, онда
жалпы даму да болмас еді.
Алайда сәбидің ... ... жаңа ... ... ... сипатта
болады. Бірақ дағдарыс жасында игерілген сапалар оның кейінгі ... із ... Ал бір ... ... ... даму ... сапалар баланың бойыңда тұрақты қасиеті ... қала ... даму ... бала ... ... ... және т.б. ... Өткінші жасында сәби дербестік тілді меңгереді. ... ... түрі оның өмір ... сақталатын болса, онда баланың дамуы бірқалыпты
болмағаны.
Біз баланың дербестік сөйлеуінен онын алғашқы жылғ дағдарысына ... ... ... байқаймыз. Мұндай ерекшеліктер бала сейлеуіндегі
дағдарыс кезеңінің басталуы мен ... ... ... ... ... ... орай оның дербестік тілі осы дағдарыс
кезеңімен тұтас болғандықтан енді ол өзгеше ... ие ... ... бала ... ... ... ... бұл мәселені
генетикалық тұрғыдан қарастырған да толымды болмақ. ... бұл ... ... бір ... келесі кезеңге өтетін өткел деп ... Енді бала ... ... ... ... онын ... күрделі
құрылымдар пайда болып отыратындығына көз жеткіземіз
Бала дамуьндағы дербестік сөйлеудің ... ... оның ... деп ... және бұл ... ... диалектикалық дамудағы
баланың жекё басына тән сипаты деп түсінуіміз керек.
2 Балалардың өсу ... ... ... үш жастағы дағдарысы.
Үш жастағы дағдарысты қарастыруға себін тигізетін үш түрлі ... ... бұл ... ... ... ... ... психологиясында бұл кезеңде жаңа-құрылымдар мен саналы ерекшеліктер
пайда болады. Бала психикасының дамуындағы дағдарыстын пайда ... ... ... даму ... ... қасиеттерді өзгеру заңдылығымен ұштасты
түрде іздестіру керек болады.
Үш жастағы дағдарысты тек теориялық схемамен қарастыруга болмайды. Біз
іс жүзіндегі тиісті ... ... ... уымыз керек, мұндай
материалдарды түсіктіруде ұсынылған теорияға сүйену қажет. Үш жастағы
дағдарыстын ... ашып ... үшін ... ... ... және ... қарастыру қажет. Бұл мәселенін түйінді жері бяланың үш жаста
дағдарысқа ұшырау себептері нендей жағдайларға ... ... және ... ... ... әсер ... фактор қандай? деген мәселенің мәнін
айқындап көрсетуді талап етеді.
Осы мәселенің мәнін ашып ... ... ... ... ... ... ... оның тіл алмай, қасарысуынан айыра
білу қажет. Баланың жағымсыз қылықтары ересектердіц қойған талаптары ... ... ... шығады. Алайда баланың бір нәрсені істеуге зауқы
болмаса мұның бәрі жағымсыз қылықтары мен ... ... ... ... ... оған жатып ұйықта десе, ол ... ... ... ... ... ... ... көріністері деп санауға
болмайды. Бала барынша өзінің ойындағысын істегісі келеді. Бірақ оған ... Бұл ... ... ... ... жағымсыз мінез деуге
болмайды. Осыкдай жағдайда баланың ересектер талабына ... ... ... ... ... шғылданғысы келетінін көрсетеді.
Баланың үлкендердің талабына қарсылық ... ... ... қырсығуы оның өзіндік ойы мен тілегін іске асыруға ұмтылуын
көрсетеді. Мұндай қылық бала ... ... ... ... сапа жағынан жаңа сатыға көтерілгенін көрсетеді. Дағдарыстың көрінісі
баланың сіне, осындай қылықтарынан ... ... Егер ... ... ... ... өтініп сұраса, оңца ол бұл жағдай өзінін көніліне қонымды
болғандықтан қарсылықсыз орындайды.
Біз клиникада өзіміз ... ... ... ... ... Үш ... ... кезеңі созылып кеткен 4 жасар қыз бала өзін
балалар ... ... ... ертіп баруды өтінеді. Қыз оған
баруға жинала бастайды. Мен қызды жүре ғой деп ... ... оны ... ол ... барғысы келмей калды. Ол барынша қарсыласып бақты.
«Оңда бері келе ғой», – деп едім, оған да ... Оны ... ... ол ... ... Оны ... ... Бұл орайда оның
қасарысып айтқанға көнбеуінен ызаланып булығып ренжу пайда болды. Ол өзінің
барғысы келгенімен, оған жүр деп ... сөз ... ... ... ... ... кернегенде әмірлі дауыспен айтқан сөз де оған
әсер етпейтінін ... ... ... ... ... ... ... ересек адам сәбиге келіп әмірлі үнмен: «Мына көйлектің түсі
қара» десе, ол қарсылық’ көрсетіп, «бұл. ... түсі ақ» ... ... ... ... ... ... керісінше істеуге кесірлену
дағдарыстың нақтылы көрінісі.
Жағымсыз әрекетгің тіл алмаудан екі ... ... ... бұл жерде өзге адамдармен әлеуметтік қатынас жасау манызды орын
алады. Бұл ... ... ... ... оны ... ... ... емес, өзге адамдармен қатынас жасау ниеттілігіне ... ... ... ... ... бұл орайда балаға
қойылған талап мазмұны емес, оның мәні адамға: ... ...... ... ... ... жаңаша қатынасы. Ол ашу-ыза
әсерімен әрекет етпей, өзінің. көңіл-күйіне ... ... ... ... бой ... мен ... үш ... балаға тән мінез
ерекшелігі. Көптеген зерттеу нәтижелері баланың сәбилік кезеңінде оның ашу-
ызасы мен іс-әрекеті бірігіп ... ... ... дейінгі жаста
басқа адамдарға қатысты әрекет те пайда болып, ол өзге жағдайларға қатысты
ашу-ызадан туындайды. Егер ... ... ... бір жағдайға
байланысты болса, онда оны баланың жағымсыз қылығы деп ... ... ... ... ... дәл сол ... оқиғаға байланыссыз
жандайда көрініс табады.
Үш жастағы ... ... ...... ... ... ... Қырсығудың өзін қасарысудан ажырата білу ... бала бір ... ... ... ... етіп ... тұрып
алады. Бұл қырсықтану емес, бұл үш жастағы дағдарысқа дейін де кездеседі.
Мысалы, бала бір ... ... ... ... оны ... ала ... ... заттың өзінікі болуына қасарысумен қол жеткізеді. Қырсықтану ... бір зат оған аса ... ... ... ... ол ... үшін ғана: қасарысады. Ол өз ... ... ... сәбиді ауладан үйге шақырдық дейік; ол көнбейді, бірақ біз ... кіру ... ... ... ол ... ... бәрібір
үйге кірмейді. Сәбидің қырсықтану себебі өзінің ... ... ... Тек осы ... ғана ... ... Қырсықтануды
кәдімгі қасарысудан ерекшелейтін екі сәт бар. Оның бірі – ... ... оның ... ... бар. Егер бала дәл ... қажет етіп тұрған
нәрсесін қасарысып сұраса, бұл ... ... ... ол ... ұнатады, сондықтан да күні бойы аулада жүргісі келеді.
Екінші сәт. Егер жағымсыздыққа әлеуметтік сипат тән ... яғни ... ... ... ... ... болса, қасарысу сипаты
болғаны. Баланың ... ... ... деп ... ... ... ұшырау кезеңіне дейін оның өзіне деген ниет-қылығының себептерін
қалайша болатындығына көз жеткізуіміз керек.
Үшінші сәт – ... ... ... мінезіндегі ерекшеліктің
алғашқылардан айырмашылығы қандай? Қыңырлык жекё ... ... ... ... ... ... да ... ересектерге қарсы қарсы
бағытталған әрекеттері. Ал қыңырлық бала тәрбиесінің қалпына қарсы, ... ... ... ол «ой қойшы!» деген баланың өзіне тән ... ... сәби ... ... ... ... жауап
береді. Бұл жерде қырсықтық белгі адамға қатысты емес, 3 ... ... ... өмір ... ... ... ол ... ойыншықтарды ұсыну
қалпына қатысты. Қырсықтықтын қасарысудан айырмашьшығы сол, ол қалайда
өзінік қажетін орындауға табандылық көрсетуі.
Еңді ... ...... ерік ... ... ... деп
аталады. Бұл баланың дербестік бағытын көрсетеді. Енді бала ... ... ... ... ... ... ... басқаша үш түрі бар деп
жұр, бірақ олардың қосықша ғана ... бар. Оның ...... ... мінез-құлқындағы бірқатар көріністердің бәрі қарсыласу
сипатында болады. Оның ... ... ... ерекшеліктермен
көрініс беріп, өз маңыңдағылармен ұрысьш, таласып, үнемі ... ... ... ... ... ... әдетке айналды. Осыған орай
баланың өзі елеусіз қалады. ... ... тату ... ... бала ... «сен ... ... Бюлер осы тақырыпқа сәйкес семьяның ренішің
суреттеп жазды.
Бала өз ... да ... ... ... ... онын ... ... мен кемсіту сөздері пайда ... ... ... ... ... ... тағы да екі жақты ерекшелік
болатынын атап айту ... ... ... бала ... оның ... бәрі орындалып, ол нағыз өзінің өктемдігін жүргізуге ... Бұл ... әр ... семьяда түрліше болып келетіні байқалады.
Жалғыз ғана баласы бар семьада өктемдік етуге ұмтылушьшық ... ... ... ... ... ... ... жүргізгісі келеді. Ондай
баланың шешесі үйден шықпауға тиіс, бала ... ... ... ... тиіс. Ол талап еткенңің бәрін оған алып беру керек. Ол ұсынған
тағамды ... өзі ... ... ғана ... Бала ... билік жүргізу үшін неше алуан тәсілдерді табады. Ол барлық
талаптары ... ... ... бәріне әмірші болғысы келеді. Ал
кейбір семьяда мұндай сипат қызғаншақтық деп те аталады. Өзінен жасы ... ... ... ... ... үш жастағы баланың бойында жиі кездесетін мінез нышандары
осындай. Бұл ерекшелікгердің бәрі бала ... ... ... больш
отыратын қасиеттер. Бұл жайттар барлық зерттеушілердің назарына іліккен
мәселелер.
Осы ерекшеліктер бала тәрбиесін қиын етіп ... ... ... қиьш ... бала енді ... үшін асырауы қиындай түседі. Бала
қысқа мерзім арасында күрт өзгереді деген түсінікте ... ... ... «қуыр-шағын» енді қыңыр, тентек, қасарысқан, жексұрын, қызғаншақ әрі
өзімшіл тіршілік ... ... ... оның семьядағы бүкіл болмыс-бітімі
күрт өзгереді,
Біз атап көрсеткен ерекшеліктер бала бойында пайда ... оған ... мен ... туыс ... да ... ... болатынын аңғарамыз. Мұның бәрі, ең алдымен, семьялық тәрбиеде
оның жеке дара болғанын көрсетеді. Біздерде ... ... ... ... бар. Ал ... ... ... тәрбиенің теріс формалары
қолданылатын қоғамдык пана болу мекемелері де бар. Сайып ... ... ... ... кеңінен тараған түрі семьялық жеке тәрбие болып
табылады. Семьялық тәрбиенің басты ерекшелігі – бала ... ... ... ... әрі ... ... ... деп санаған.
Бала дамуының сәбилік кезеңінде елеусіз нәрсеге ашу шақырып, маңындағы
адамдардың бәріне өз айтқанын істеткісі келеді. Соған орай ұш ... екі ... ... ... ... Бала ... ... ашу-
ызасын шешесіне, ойыншықтарына ұрсып кею арқьшы ... ... ... ... жағынан қарағанда оның өзімшілдік әрекеті мен
дербестігін, ... ... ... ... ... енді ... пайымы болып, өзгелер сол баланын ығына ... есу ... ... ... өзіне деген қатынасынын өзгергенін көрсетеді.
Жалпы алғанда, баланың мінез-құлқы мен әрекеттерінде пайда ... ... бәрі оньщ ... өскендігі мен айналасындағыларға
тәуелсіз тіршілік етуге ұмтылуын білдіретін қасиетгер болып ... ... ... ... ... бала ... тан
касиет деп атайды. Мен Дарвиннін мынадай пікіріне ... ... ... ... сәттен бастап анасынан дене мүшесі ғана бөлінеді, бірақ ол
анасынсыз тамақтана да, қозғала да алмайды. Дарвин мұны ... ... ... өмір сүре ... ... жануарларда морфологиялық
бейімділігі бар қалтасы бар болады, оған туғаннан кейін төлі орналасады)
жайында айтып ... ... ... ... ... сәби жас кезінде
биологиялық жағынан бөлектенеді, бірақ психологиялық жағынан өзін ... әлі де ... ... ... ... Берингер 3 жасар ... ... ... ... ... алмайды және үш ... ... ол ... ... ... ... тіршілік етуге
бейімделу сатысына көтеріледі деп ойын тұжырымдайды.
Енді екінші белдеу дейтін мәселенің ерекшеліктеріне тоқталып өтейін.
Бұл ... екі ... ... ... Оның бірі – ... дербестікке
ұмтылу нәтижесінен туындайтын сипаттар. ... ... ... ... ... ... ... ашу-кекті болып қиналады,
сырттай оларға реніш білдіріп, қақтығызтарға ұшырайды. Осының бәрі баланың
бойында ... ... ... ... ... ұшырау
салдарынан бала энурез немесе түнде қуығын ұстай алмай, ... ... кою ... ... ұшырайды. Бұл үш жастағы дағдарыс кезінде
кездесетін жайт. Ұқыптылықка ... бала ... ... ... ... ... кездескен ерекшеліктерін қайталауға мәжбүр
болады. Түнгі қорқыныш, ... ұйқы және ... ... ... баланың сөйлеуі күрт өзгереді. Кекештік пен ... ... ... қасарысады, ішкі дертін сыртқа шығарып, жерге жата қалып
аунайды. Мұның бәрі ішкі дертті ... ... ... Іс ... қьшықтарының бәрі баланың жағымсыз қылығын онымен санаспағаңдыққа
қарсьшык ... ... ... ... ... болып
табылады.
Үш жастағы дағдарысы өте қиын өткен дені сау сәби 4 жасқа қараған
шағында (ол ... ... ұлы еді) ... өз ... өзгелерге
жүргізуге бейімделе бастады. Оның талабынын, бәрі орыңдалуға тиіс еді.
Мысалы, ол көшеде шешісімен келе ... оған ... ... жоқ болса да жерде
жатқан қағазды анасына алып бер деп талап ... ... ... ... ... ... алып ... Оның сұраған затын бермесең ол еденге жата қалып
шыңғырады, қол-аяғын сермеп жер соғады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... көрінісі еді. Баланың бұл
қылығын бақылаушы маман оның сәбилік кезеңіндегі ... ... ... ... Біз ... ... бұл ... ашуға айналды, өйткені
басқаша қарсыласып жанжал шығаруға оның ... ... Мен мұны ... дағдарыстын негізгі белгілеріне жатпайды. Мұндай көріністер семья
тәрбиесін де баланың ... ... оның ... ... ерекшеліктерін ашу-ызамен көрсетуі болып табылады.
Осы баяндалған мазмұндар баланын даму процесіңце нендей өзгерістер
болатындығын және ондай ... ... ... ... ... тұжырымдар жасап көрейік. Үш жастағы баланың дағдарыстык кезеңі
оның мінезіндегі дөрекілік көрсету қылықтары ... ... ... ... ... ... мақсатымен тиісті бақылау жүргізіліп, оның себеп-
салдары зерттеледі. Мұңдай зерттеушілердің мақсаты бір жағынан дағдарысты
кезеннін алдын ала болжап, оны ... ... ... ал ... ... ... ... анықтауда объективті де сипат алуы мүмкін. Біз
үш жастағы дардарысты балаңың әлеумеутгік ортадағы қатынасын ... ... ... Үш ... ... ... болатын жағымсыз әрекет тіл алмауын
дағдарыстың негізгі көрінісі қасарысудан айыра бідмуіміз ... ... ... ... ... да ... бағдарда қарастырылуға тиіс.
1. Баланың бойындағы жағымсыз әрекет оның ересектер талап еткен ... ... Оның ... ... орындаудан бас тарту себебі
оған қойылған талаптың мазмұнында емес, баланың сол ... ... ... ... ... ... қылығынын көрініс беруі қойылған ... ... ... ... оның ... ... өз ... мақсатка жету
ниеттілігі.
Қасарыс да дәл сондай. Тіл алмайтын қиын балалары жайындағы аналардын
шағымы олардың қасарысьш ... жиі ... ... ... ... екі ... нәрсе. Егер сәби бір мақсатқа қалайда жеткісі келсе, ол
қайсарлық көрсетеді. Бұл ... ... ... ... Қасарысу
кезіңде бала өзіне қажетсіз нәрсені талап етеді. Бала өз ... ... ... сол кажетгі қалайда ... етіп ... ... ... Бұл ... ... ... себебі орын алады.
Дардарыстың сан қилы ерекшеліктері Өзге адамдарға ... ... ... ... ... үш жастағы баланың дағдарысын іс жүзіңдегі сипаттарымен ашып
көрсеткіміз ... оның мәні ... ... ... деп ... деп ... да ... кезінде баланың бойында қайта құрылатын
психикалық. өзгеріс не? Бұл бала ... ... ...... ... және олардың беделіне деген ... ... ... баланың «мен» деген өзіндік ерекшелігін танытқысы келіп, оның
бойында бірсыпыра мінез-қьшыктары ... ... ... қылықтар ортадағы
жағдайды өзгертеді. Бір сөзбен айтқанда, дағдарыс баланың жеке түлғасы мен
оның маңындағы адамдардың ... ... ... ... құрып,
оларды өзгертіп отыруға бағытталатын психикалық фактор деп санаумыз керек.
2.2 Баланың жеті жастағы дағдарысы.
Мектеп жасындағы бала, ... жас ... ... психикалық
дамуыңда дағдарысқа немесе құрт өзгерістерге ұшырап отыратындығы ғылыми
әдебиеттерде баяндаған.
Мұндай өзгеріс баланын жеті ... ... деп те ... ... ... ... ... орай қауырт өзгерістерге үшырап,
тәрбиесі жөнінен де бұрынғы уакытқа қарағанда неғұрлым ... ... ... Бұл ... оны енді ... жасына дейінгі бала деп те,
оқушы деп те атау киын. Өйткені ол өтпелі кезеңді басынан кешіреді.
Соңғы ... бұл ... ... ... ... жарық көрді. Зерттеу
нәтижелеріне қарағанда жеті жастағы бала енді бұрынғы ... ... ... ... оның ... мен ішкі ... сол ... көрсетеді. Бұл кезенде бала алдына мақсат қойып,
оны өздігінен ... ... ... жетіп, оны жүзеге асыруы толық
жетілмеген.
Мектеп жасына ... ... ... ұшырау жағдайы оның
аңғырттығы мен ... құрт ... ... ... ... түседі. Бірақ оның мінез-құлқы мен өзінің маңындары адамдармен
қарым-қатынастарынан анық байқала қоймайды.
Жеті жастағы баланың бойы тез ... ... ... ... Бұл ... тісі ... оның орынына жаңа тістер шырады. Жеті жастағы ... үш ... ... әлдеқайда күрделі сипатта болады.
Жеті жастағы баланың басынан өтетін ... ... екі ... ... ... Бала ... ... қырсығады. Жүріс-
тұрысы өзгереді. Мінезінде ойланбай істейтін жасанды қылықтар пайда болады,
ұшқалақ, қылжақбас ... ... ... ... ол өзін ... ... ... қылықтар баланың жеті жасқа дейінгі кезеңің
болғанымен, оның ... оған жете мен ... ... ... ... ... ... себептерге байланысты? Бала мұндай келеңсіз
қылжақбас бейнелерді әсіресс өзінің сыртқы тұрпатына, өзгелердің ... ... ... істейді. Мысалы, біреудің дауысы дірілдеп шығатын
болса, соның ... ... ... бала өз ... да ... шығаратын
болады. Сондықтан баланың орынсыз сөз айтып, ... оған ... ... ... ... мінез көріністері жеті жасар ... ... ... оның ... заңды құбылыса тән мінез және онын
ұяндықтан ажырал, өзіндік ерекшеліктерік сыртқа ... ... ... жастары баланын дағдарысынын ең басты көрініс оның жеке ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшырау себептерімен
байланысты.
Баланың мінезіндегі дағдарысқа ұшырау себептерін оның бойындағы ішкі ... ... ... ... бол- ... ... қажет. Өйткені
баланың бойында жаңадан өзіндік ... ... ... ... ... ... адамдарға күлкілі болып көрінеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... Ч.Чап-лин
орындаған рольден айқын көруге болады. Ол ересек ... ... өзін ... ... ... ... ... көрсетеді.
Оның күлдіргі әрекетгерінін сыры да, басты шарты да осында.
Бала бойындағы аңғалдық мінездік ... онын есі ... ... ... ... ... ... сөз. Мұндай мінез баланың бойына
сыналай еніп, оның аңғырт және өзіндік іс-әрекетінде ... ... ... жеті ... ... өзіндік сипатымен қатар, баланың
әр алуан әрекеттерінің ықпалынан ақылы кіріп, сыртқы ... ... ... ... отырады.
Қазіргі заманғы жеке адамның психологиясы мен психопатологиясындағы күрделі
мәселелердің бірі – әрбір нәреенің мән-жайына түсіне білу деп санар ... ... ... ашып ... үшін нәрселердің сыртқы әсерін
қабылдаумен ұштастыра отырып ... ... ... ... ... әсерлерді қабылдауындағы елеулі ерекшелік – оның түсінікті болуы,
затты тікелей қабылдауы.
Қабылдайтын әсерлер комплексті ... ішкі ... бір ... ... ... мен ... сағатты көремін. Адамның сыртқы әсерді
қабылдауын миы зақымданған ауру қабылдауымен ... ... ... ... ... ... оны танығанымен не үшін қажет екенін ... ... ... оның ... зат ... ... алмайды. ігер сіз
сағатты сырқттың көзінше бұрап немесе оның ... көз ... ... ... тыңдасаңыз, немесе уақытты білу үшін оған қарасаңыз ауру
адам бұл сағат болу ... ... Ол ... ... ... деп ... ... үшін сағаттың уақыт өлшеуші құрал екендігі санамызда мықты ұялайды,
Сонымен, ... ... ... ... қасиет сияқты. Көрнекі
ойлау процесі затты түсінумен ... ... Егер мен мына зат ... ... ... ... ешқандай ұксамай мұнарадағы әлде бір сағатты көріп, оны
да ағат деп ... онда мен бұл ... ... бір заттар тобына қататын
нәрсе деп ұғынамын. Қысқасын айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... бірге, кабылдау процесінің біздін танымымыз
бойынша, оның үнемі ... ... ... ... ... ... орайда қабылдаудың өзіндік талғамалы болатындығын да атау керек.
Мысалы, мен сағатты оның ... ... ... ... ғана ... ... өзін жеке зат ретінде қабылдап білемін.
Адамның мағыналық қабылдауын шахмат ... ... ... ... ... тақтасындағы түрлі фигуралардың түр -түсіне қарап, онымен ... де, ... ... ... қарап таңдай бастайды, бірақ олардың жүріс
ретін, құрылымын анықтай алмайды. Ал шахмат ... ... бала ... ... Бала үшін қара ат пен ақ ... ... ... болады, ал заттың жүрісін білетін екінші бала аттың ... ... ... ... ... түсінеді. Ол үшін ат пен пешка – біртұтас
ұғым. Жақсы ойынша ойын білмейтін балаға ... ... ... ... ... ... қарай тайымдауының өзгеше құрылымда
екендігін түсіне білуі. Қабылдаудың жеке бөлшектерінің біртұтас ... ... ... ... баланың өз көңіл-күйін біліп, «мен қуаңдым» «мен ренжідім», «мен
ашулымын», «мен ... ... ызам ... тұр» ... ... түсіне бастайды, яғни ол өзінің күй-жайын бағдарлай алады. Ал ұш
жастағы сәбидің ... ... ... ... ... жеті жастағы бала
өзінің әсерлену сезімін ұғына алады. Соның нәтижесінде жет ... ... ... ... ... ерекшеліктер кіріне бастайды.
1. Өмір тәжірибесінің әсерінен бала ... ... ... ... ... ... түсіну мүмкіндігі қалыптасады. Әрбір жаңа жүріс
сайын тастар арасындағы жаңа байланыстардың пайда болатыны сияқты, баланың
тіршіліі ... ... ... ... ұғым ... ... келіі жеті
жастағы балаиың танымдык әрекеті жаңа сипатка ие болады.
2. Жеті жастағы баланың ... ... ... ... жиынтығын
жалпылап, басынан кешірген сезім кұйлерінщ даму жағдайын түсінерлік
дәрежеге ... ... ... оған ... ... өзғе балалардың
ұнамсыз қылықтарын жақтырмай сырт айналады. Кемтарлардың ... Өз ... ... ... реніш біддіреді. Ал арадан көп
уақыт өтпей-ақ, ашық-жарқын бола қалады. Алайда ол көптеген сәтсіздіктерді
қорытып, оған жалпы сипат ... ойы ... ... ... бала өз
сезімі мен басынан өткен жайттарды жинақтай бастайды. Басынан кешірген ... ... оның ... ... ... ... қалыптасады.
Алайда ондай сезім күйлерінің бәрі дара уақиға сипатында болып қала береді.
Мектеп ... ... ... ... ... ... ... Мұның бәрі бала өсе келе өз бойындағы ... ... ... ... ... ... ... алатын болады. Жеті жастағы
баланың дағдарысы осы өз басынан ... ... мен ... ... ... себептерінен туындап отыратындығын атап көрсетуді қажет
етеді.
Мектеп жасына дейінгілердің өзімшілдігі басым. Бірақ ол ... ... ... ... ... ... ... жатады. Осыдан келіп жеті
жаска қарай баланың бойында ... ... ... ... ... ... өзгерістер мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... болады.
Баланың бойында пайда болған жана құрылымдар нәтижесіңде оның бұрынғы қисық-
қыңыр, қылжақбас қылықтары біртіндеп жойыла бастайды; Жеті жастағы дағдарыс
кезіңде балада ішкі және ... ... ... ... ... ... ... түсіну ерекшеліктері қальштасып, енді ... ... ... ішкі ... де ... ... ... тәттісін алу
керек пе, әдде оның байқалғанымен белгілі ... ... ... әлі ... сипат ала қоймайды. Сондықтан олар ... ... ... ... жасына дейінгі кезенде кездесе қоймайтын тәрбиесі қиын деп аталатын
балалар да кездеседі. Бұл ... бала өз ... ... ... ... орын ... ол әлі де пайымдай алмайды. Соның
салдарынан ол өзінің Ішкі қайшылықтарының мән-мағынасын түсіне ... ... ... ... ... кезінде мектеп жасына ... ... ... жаңа ... ... аяқ ... Өтпелі
кездегі мұндай ерекшеліктер енді баланың бойыңда жаңа сапалардың пайда
болуына қолайлы ... ... оның ... жаңа күрделі сатыға көтереді.
Баланың даму ерекшеліктерін зерттей отырып, енді ол жайыңца ғылымға
жаңаша түсінік ендіруге тура ... ... ... ... ... ортаға
деген қатынасын жете зерттеп, оның мәнін неғұрлым тереңірек аша ... ... Бұл ... әсер ... ... ... отырып, зерттеу
деген сәз. Алайда, өмір тәжірибесінде бұл ... ... ... ... ... ... ... сон
Ортаны практикалық және теориялық жағынан зерттеген кездегі бірінші
басты кемшілік – бұл біз ... оның ... ... ... Қиын ... іс ... ... айналысатындар мұны жақсы
біледі. Сізге баланың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын ... ... онда ... ... ... ... суға неше рет ... төсек-орнын ауыстырып отыруы, үй-ішідегілердің білім дәрежесі,
мәдени деңгейі және т.б. анықталады. ... ... ... ... да
баланың өзіне, оның жас ерекшелігіне ... ... ... ... ... жайында абсолютті көрсеткіштерімен бағалап, бала дамуындағы
оның әлеуметгік жағдайын білдік деп ... ... ... ... ... ... зерттеу принципіне ... ... ... ... ... әлеуметтік ортасы оның
бүкіл даму барысында негізінен өзгеріссіз қалады дегең ... ... Егер ... ... ... алатын болсақ, онда кейбір
тұста мұндай пікірмен келісуге болады. ... іс ... ... да, практикалық тұрғыдан да мұндай ... ... ... ... Ал ... тіршілік ортасы жануар тіршілігімен салыстырып қарағанда
елеулі айырмашылығы баланың әлеуметтік ортада өмір сүруі, ол сол ... ... Бала үшін ... орта сырт ... Егер бала ... иесі ... және оның ортасы әлеуметтік орта болып есептелсе, онда
осыдан баланың өзі де осы әлеуметтік ... бір ... ... ... ... ... ортаны зерттеген кезде елеулі бетбұрыс жасалуға тиіс ... ... оның ... ... салыстырмалы көрсеткіштеріне
көшу керек – баланың тіршілік ортасын ... ... ... сәби ... ... ... ... Оның тілі шыққаннан кейін де оның жақын
адамдарының тілдік ортасы өзгеріссіз қалады. Бір жасқа ... де, бір ... де ... ... тіл мәдениеті абсолюттік көрсеткіштері бойыңша
ешқандай өзгерген жоқ. Алайда сәби ... ... ... бастаған
минуттан оның әлеуметтік ортамен тілдің қатынасы қалыптаса бастайды. ... ... оның ... ... ... ықпал етеді.
Сәбидің кез келген алға ұмтылу қадамы оған деген орта ... Даму ... ... орта сәбидің бір жастан екі жасқа ... ... ... ... ... ... ... баланың әлеуметтік
ортаны сезінуі оның ... ... ... ... ... ... даму деңгейіне күшті ықпал ететіндігі бір жаста, 3, 7 және
12 ... ... ... болатындығын көрсетеді. Ортаның бала дамуына
ықпалы үнемі өзгермелі болады. Ал бала мен орта арасындағы ... ... ... ... жеке-жеке қарастыруға болмайды. Осы ... ... ... бірі – зерттеу нәтижелерін ... ... ... ... одан теориялық қорытынды жасау. Сондай-
ақ баланың дамуында психикасы мен денесінің, ... мен ... ... ... ... ... ... бірлігі мен
даралық ерекшеліктерінің сыр-сипатын айқындап отыруды ... ... ... ... ... ... даралық қасиеттері мен бірлік негізін
ашып көрсету болып табылады. Мысалы, сөйлеу мен ойлаудың қатынасын зерттей
отырып, олардың ... тән ... ... ашып беру ... болады.
Мұндай мақсаттың мәнін түсіну үшін әрбір сөз жалпылық сипатта ... ... ... ... ... білдіреді. Сонымен сөздің мәні ойлау
мен сөйлеудің бірлігін білдіретін қасиет. Олар өзара тығыз байланысты.
Баланың жеке басы мен ортаны ... ... ... ... ... мен ... ... әсерінің бастапқы
түсінігі (единицасы) деп атауға ... ... ... ... ... ... біз оның ... деп санасақ, онда бала өзі ... ... ... оған ... ... ... күй-жайын
аңғарған болар едік. Мұны баланың белгілі бір нәрсеге ... ... ... ... ... Кез ... нәрсеге әсерлену баланың танымын дамытады.
Мұндай таным түйсіну, қабылдау, елес, қиял, зейін қою т.б. Кез ... ... ... оған ... өзі баланың танымдык әрекетін
дамытады. Таным әрекеттері бала дамуындағы психолоиялық күрделі ... ... және ... ... бәрі ... қызметі болып
саналады.
Әссрленудің өзі биологиялық және ... ... ... мен ... арасындағы кұбылыс деуімізге болады. Баланың дамуыңда
әсерленудің ... ... ... Өйткені бала басынан кешірген
оқиғаларға әсерленіп, олардың мазмұн-мәнісін ... ... ... әрекеті
қиындығымен балалық шақ үшін аса маңызды. Бір семьяда ... ... ... ... ... жиі кездестіреміз. Өйткені белгілі
бір жағдаңда балалардың әсерленуі ... ... ... ... орта ... ... ... ықпал етеді. Сондықтан әсер етуші орта мен
оған адамның әсерленіп, ... ... ... жан ... ... етіп,
түрлі әрекеттер жасауға, көптегеи’ нәрселердің сырын білуге жетелейді.
Дағдарыс жасын мұқият зерттеу ... ... ... әсерлерінін.
ауыспалы болуы осы кезенде өтетінін көрсетеді. Дағдарыс ең алдымен баланың
бойындағы күрт ... ... ... Мұндай орта үш жастағы бала үшін
өзгермейді. Баланың дағдарьіс кезеңдерін баылап жүрген зерттеушілер бұрын
өзін жақсы ... тіл ... және ерке ... сәби аяқ астынан ... ... ... шыға ... ... жасы туралы буржуазиялық теорияға қарсы болудың да қажеті ... ... ... даму ... ... мол ... мәселе екен деп
санау да артық. Бұл ... ... тек ішкі ... процесс деп түсіну де
дұрыс ... ... ... ішкі ... ... даму деп ... онда
бүл ішкі секреция бездерінің өзгеруі ... ... Міне осы ... ... ... мен ішкі даму жасы деп ... ... едім. Алайда,
мен ішкі даму процесін баланың жеке басы мен ... ... ... ... ... ... ... деп тұжырым жасар едім. Өйткені бала
дамуындағы бұрынғы сапалар мен оның жасы ... ... жаңа ... жасауына
тірек болып, елеулі өзгерістерге ұшырап отыратындығын көрсетеді. Егер
дамудың ішкі процесін дұрыс ... оның ... ... ... онда ... дағдарысқа ұшырауы туралы теорияларға қарсы болудың
да қажеті бола қоймайды.
Мен баланың ... әсер етіп ... ... ықпалын қозғаушы күш
деп санайтын болсам, онда ортаның әр түрлі жас ... ... ... оның ішкі ... ... ... жаңа ... деп санаймын. Өйткені баланың жасына қарай ... ... ... ... ... Бұл ... бекерлеуге біздің ешқандай
құқымыз жоқ. Бала дамуында жана сапаларды игеріп, ... ... ... болып отырады.
Баланың қажеттілігі мен ниеттілектерінің өсіп, олардың жасы өскен
сайын түрлі мазмұн-сапаларды игеруі жалпы ... ... ... ... ... ... өзгеріл отыруы деп түсінген дұрыс. Баланың дамуы
оның іс-әрекетіне орай жаңа сапаларға ие ... егер ... ... ... ... десек, соған орай оның саңасы да жақа мазмұнға ие ... бала ... ... ... сәби тілінің жалпы
даму ерекшелігіндегі екі түрлі қасиетті аңғардық. Бірінші ерекшелік ... ... ... ... – бала тілінің ұғымдық жағы.Осыдан
баланың дербестік тілінін үшінші ерекшелігі келіп шығады, оны ... ... егер ... ... ... және ... жағынан біздің
тілімізден айырмашылығы болса, онда осы тілдің көмегімен ... ... ... ... ... тиіс. Сәби сөздерінің мағынасын ... ... ... ғана ... мүмкін. Бұған Дарвиннің немересімен
жүргізген бақылауы дәлел. Сөйтіп баланың қатынас жасау мүмкіншілігі ... ... ... ... ... бала ... ... жақтырмай, оны асыраушының не күтушінің тілі деп ... Оның ... ... тек ... ... ... ғана ... деген сөз. Ересектер
баланың сөйлеуіне ыңғайлануға тырысып, кәдімгі сөзді қалпынан ... жол ... және ол ... солай ықпал етеді. Егер күтуші ауырады
деген сөздіқ орынан «ау-а» десе, біз ... ... ... ... ... ... ... балаға қатысты біз әрқашанда мынадай
қателікке жол береміз: бала кішкентай болғаңдықтан бізге бала ... бәрі шашн ... ... тиіс ... ... жас ... көк
тіреген биік үйді нұсқап «үйшік» немесе ірі ... ... ... ... ... балаға әрбір нәрсенің өз аты мен ... ... ... болмақ. Ал бұзып сөйлеу біздің өмірімізде кең ... ... ... ... дәрбестік тілі ғой деп санап, асыраушы мен
күтушінің ... ... ... ... ... Бала ересектердің йлеуімен
сәйкес келмейтін ... ... мен ... ... ... ... ... игеруден бұрын меңгереді.
Дағдарыстың екінші көрінісі бала тілінін шығуына байланысты. Сәбидің
тілі ... ... ... кету процесі ұзақ мерзімге созылады, дегенмен
бірден сөйлеп кеткен ... ... ... ... ... ... ... дейін тілі шықпайды, бұл сол тілі шығудың жасырын кезеңі деп ... ... жайт – бала ... ... пен ерік ... көрінісі.
Э.Кречмер мұны гипобликалық қимыл-қозғалыс деп атады. ... мәні ... ... ... ... от басындағы тәрбиенің өктемдігіне
сәбидің қарсылық көрсетуі, Кречмердің бұл ... ... ... ... ... қимыл-қозғалыстар ерікті әрекеттер мен аффектінің
бірігіп кету салдарынан оларды бірінен-бірін ажырату ... ... Ж. ... ... ... Ә. Қызықты психология.- Алматы, “Қазақ университеті”, 1992.
3. Алдамұратов Ә. Жалпы психология.- Алматы, “Білім” 1996.
4. Әбдірахманов ... Қ. ... ... ... ... ... 1976.
5. Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы.- Алматы, 1995.
6. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. ... ... ... ... Қ. ... ... ... көзқарастары.- Алматы,
2000.
8. Жарықбаев Қ.Қазақ психологиясының тарихы.- Алматы, 1996.
9. Мұқанов М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.
10. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000.
11. Қазақ ... ... ... М., ... ... Қызылорда, 1927
13.Сейфоллаұлы С., Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары, Қызылорда, 1931
14.Практикум по возрастной и педагогической психологии // Под. ред. А.И.
Щербакова М. ... Н. ... ... ребенка – 8-е междунар. Изд. – Спб: Питер
2002. – 640 . ... ... ... ... И.Ю. ... В.Н. Возрастная психология М., 2002.
17. Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
18. Кон. И.С. Психолгия ... ... М., ... Л.С. ... ... ... функций М., 1960
20. Эриксон Э. Детство и общество. СПб.: ИТД ... ... ... ... по ... ... // Под. ред. Г.В. Бурменской. М.,
1996
22. Волков В.С., ... Н.В. ... ... ... ... ... Бусурманова С.Т., Бердібаева С.Қ. Алматы, 1993.
23. Практикум по возрастной и педагогической психологии // Под. ред. ... М. ... ... Н. Развитие личности ребенка – 8-е междунар. Изд. – Спб: Питер
2002. – 640 . (Серия «Мастера ... ... И.Ю. ... В.Н. Возрастная психология М., 2002.
Оден Е.Е. Возражденные роды. М., 1997.
26. Кон. И.С. Психолгия ранней юности. М., 1989
27. ... Л.С. ... ... ... ... М., ... ... Э. Детство и общество. СПб.: ИТД «Летний сад», 2000

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жануарлар психикасының негізгі түрлері16 бет
Аймақтық дағдарыс синдромы немесе араб дауылы6 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
Жасушалар мен тіндердің патологиясы. Несеп жолындағы тас ауруының себебі, потогенезі10 бет
Көкөніс дақылдарының зиянкестері4 бет
Психика туралы түсінік, оның даму эволюциясы8 бет
Қылмыстық құқықтағы медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының түрлері бойынша өзекті мәселелер16 бет
Әлеуметтік психологияның әдіснамалық негіздері3 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь