Тарихи әдебиеттердегі «қазақ» этнонимының тарихы

«Қазақ» атауының төркіні туралы

Бір ұлттың атының «этнонимінің» шығу тегі, мән-мағынасы мен сөз төркіні тұманды мәселе, қай қашанда тарихнамада талай пікір туғызып, айтыстар көтереті, сан алуан жорамал-жоруларды жарыққа шығаратын және бірауызды шешімге келе қою қиын күрделі мәселе. Бейне сол сияқты, «қазақ» атауының шығу тегі, оның мән-мағынасы туралы мәселеде талай заманнан бері талқыланып, сан алуан жорамал-жорулар мен дәлел-деректер, келелі пікірлер айтылып келе жатқан кәделі мәселе. Бірақ әлі күнге дейін бұл мәселе ғылымда дәл, тоқ етер жауап жоқ. Бұл мәселені талқылауда, қазақ халқының құралу, қалыптасу тарихы мен уақытынын «қазақ» атауының деректемелерде жарыққа шығуынан ажырата білу керек. Өйткені бір халықтың тарихи қалыптасуы мен оның атының тарихи деректемелерде жарыққа шығуы үнемі бір уақытта бола бермейді, ілгерінді-кейінді болып отырады. Алайда, бір ұлттың ұлттық атының шығу тегін, мән-мағынасын анықтау, сол ұлттың арғы тегі мен алғашқы кездегі тарихын түсінуге көмегі көп, маңызды мәселелерінің бірі.Сондықтан қазақ тарихын баяндаудан бұрын, «қазақ» атауы туралы бұрынды-соңды айтылған болжал-пікірлер мен дәлел-деректердің басты-бастыларына тоқталудытиімді көрдік.
«Қазақ» атауының төркіні, қай кезде, қалай пайда болғаны жайында сан алуан пікірлер айтылып келеді. Еліміздугі зерттеушілердің бұл жөніндегі болжал-пікірлерінің бастыларын мынадай үш түрге бөлуге болады:
1.«Қазақ» деген атау 15-ғасырда жарыққа шыққан. Жәнібек және Керей бастаған көшпенді тайплар 15-ғасырдың 60-шы жылдарында Әбілқайыр ханның үстемдігіне қарсы шығып, Шығыс дешті қыпшақтан батыс Жетісуға, Шу өзені бойына қоныс аударған. Алғаш рет осы тайпалар «қазақ» деп аталды. Мұның мағынасы: «Өз ұлысынан бөлініп шыққан, қашақтар» деген сөз еді. Бұл кейін келе «қазақтардың атына айналған» деседі.
2. Ежелгі Жұңго жылнамаларындағы «үйсін», «усын» яки «асу» деген ұлыс аттары «қазақ» атауының дыбыстық дыбыстық баламасы дейді. Жаң Шимаң, Хи Шиутау қатарлы зерттеушілер осы пікірді қуаттайды.
3. «Қазақ» атауы «Таң патшалығы тарихында» (7-8 ғасырларда) «қаса», «хаса» түрінде жазылған. Бұл атаудың тарихи деректемелерде жарыққа шығуы тым ерте деп есептейді.
«Қазақ» атауы ерте кезде қазақтармен қарым-қатынас жасаған, жазу-сызу мәдениеті бар елдердің көбінің жазба деректерінде, атап айтқанда ханзу, араб, парсы, византия, орыс, маңғол және түркі тілдеріндегі жазбаларында
Пайдаланған әдебиеттер

1) Қазақстан тарихы 5 томдық – Алматы 1995жылы.
2) Қазақстан тарихы – Алматы 1998 жылы.
3) Қазақ. Алматы, «Білім» 1994 жылы.
4) Мыңжан Н. Қазақттың көне тарихы – Алматы, 1994 жылы.
5) Қазақ тарихы – Алматы, 1993 – 2002 жылы.
6) Ирмуханов. Б. Б. Этническая история древнего Казакстана Алматы, 1998 жылы.
7) Ақынжанов. М. Б. Қазақтың тегі туралы – Алматы, 1957 жылы.
8) Кляшторный. С. Г. Сұлтанов. Т. И. Летопись трех тысячелетий Алматы 1992 жылы.
        
        ТАҚЫРЫБЫ:
«Тарихи әдебиеттердегі «қазақ»этнонимының тарихы»
«Қазақ» атауының төркіні туралы
Бір ұлттың атының «этнонимінің» шығу тегі, мән-мағынасы мен сөз ... ... қай ... ... талай пікір туғызып, айтыстар
көтереті, сан алуан жорамал-жоруларды жарыққа шығаратын және ... келе қою қиын ... ... ... сол ... ... атауының
шығу тегі, оның мән-мағынасы ... ... ... заманнан бері
талқыланып, сан алуан жорамал-жорулар мен дәлел-деректер, келелі ... келе ... ... ... ... әлі күнге дейін бұл мәселе ғылымда
дәл, тоқ етер жауап жоқ. Бұл мәселені ... ... ... ... ... мен ... «қазақ» атауының деректемелерде жарыққа
шығуынан ажырата білу ... ... бір ... ... ... мен
оның атының тарихи деректемелерде жарыққа шығуы үнемі бір ... ... ... ... ... Алайда, бір ұлттың ұлттық атының
шығу тегін, ... ... сол ... арғы тегі мен ... кездегі
тарихын түсінуге көмегі көп, маңызды ... ... ... ... бұрын, «қазақ» атауы туралы бұрынды-соңды айтылған
болжал-пікірлер мен ... ... ... ... төркіні, қай кезде, қалай пайда болғаны жайында сан
алуан ... ... ... ... ... бұл ... бастыларын мынадай үш түрге бөлуге болады:
1.«Қазақ» деген атау 15-ғасырда жарыққа шыққан. Жәнібек және ... ... ... ... 60-шы ... ... ханның
үстемдігіне қарсы шығып, Шығыс дешті қыпшақтан батыс Жетісуға, Шу ... ... ... ... рет осы ... «қазақ» деп аталды. Мұның
мағынасы: «Өз ұлысынан бөлініп шыққан, қашақтар» деген сөз еді. Бұл ... ... ... айналған» деседі.
2. Ежелгі Жұңго жылнамаларындағы «үйсін», «усын» яки «асу» деген ұлыс
аттары «қазақ» атауының дыбыстық ... ... ... Жаң ... ... ... зерттеушілер осы пікірді қуаттайды.
3. «Қазақ» атауы «Таң патшалығы тарихында» (7-8 ғасырларда) «қаса»,
«хаса» түрінде жазылған. Бұл ... ... ... ... шығуы
тым ерте деп есептейді.
«Қазақ» атауы ерте кезде қазақтармен қарым-қатынас жасаған, жазу-сызу
мәдениеті бар елдердің көбінің ... ... атап ... ... ... ... ... маңғол және түркі тілдеріндегі ... Бұл ... тіл ... мен ... ... ... атауы әр алуан формада-аса, каса, хаса, хайсақ, қасақ, көсек,
гәсуг, ... ... т.б. ... ... ... Біз енді ... саяхатшысы және жазушысы Мұхаммед Әл-Ауфи 1228-жылы Индияда
«Таңдаулы ... мен ... ... ... о Доам ... ... ... Осы кітапта: «Алтайды мекендеген қарлықтар тоғыз ... ... ... үш ... ... үш ұлыс ... ... Жетісудағы өкімет билігін қолына алып, Қарлық ... ... ... ... ... тілінде жазылған «Хұдұд Әл-Ғалам» (Әлем шекаралары)
атты кітапта Алан мемлекетті және оның қалалары ... ... ... ... ... ұлыс бар» ... әдебиетінің әйгілі классиктерінің бірі-Әбілқасыым Фердоуси
(940-1020) өзінің ... атты ... ... ... хандығы»
деген ел көк теңіздің (Арал теңізі) солтүстігін мекен етіп ... ... көп ... ел» деп, Тұранның жауы Иранды «қорқытпақ» болған.
Оныншы ғасырда араб авторы ... ... ... ... аты аталады. Түркия профессоры З.У.Тоған тоғызыншы ғасырда араб
авторы Әбдһам Әл-Купидің ... ... ... ... бар екендігін
атап айтады.
Византияның императоры Константин Порфирордни ... өз ... ... ... ... елді «Қазақия» деп аталған. Ол кезде (10-
ғасырда) Кубанның шығыс жағында қазақ халқының құрамындағы ең зор, саны ... бірі ... елі ... ... әйгілі. Егер қыпшақтар
өздерінің «қазақ» деп атамаған болса Константин Порфирордни оны қалай ойлап
тапсын. Ал ол кезде орыс пен ... ... аты да, заты да ... ғасырдан бастап орыс жылнамаларында да қазақтар туралы бірсыпыра
деректер ... ... ... ... ... лет» жынамасында
968-жылы орыс князы Сватославтың Кубань өзеннің оңтүстігіндегі қасақтарға
әскери жорық жасап, оларды ... ... ... ... ... ... ... жасаған. 1066-жылы Тмутаракан князы Ростлав
қасақтардан салық алып ... ... ... мәліметінде: Кавказға келіп, оңтүстік Ресейге
шабуыл жасаған Шыңғыстың әскерлері ... ... да ... ... деп жазады. Осыған үйлесетін ... ... ... де ... ... «Солтүстік жақтағы қаңлыларға, қыпшақарға,
байжігіттерге, орыстарға, мажарларға, сасаларға, шеркештерге, бұлғарларға
жорыққа аттанып, Еділмен Жайық өзеніне ... Киев ... ... ... ... бұйрық берілді», делінген. Орыс шежірішісі Никон
«қазақтар» деп осы жолғы ... тап ... ... қыпшақ, байжігіт, аса,
т.б. ұлыстарды айиып отырған көрінеді.
Мауараннахрдың билеушісі Әмір-Темірдің жылнамасында: һижрияның 737-жылы
(жаңа ... ... ... ... шабуыл жасағандығы
жазылған.
Зерттеуші П.Путков өзіінің «Қазақ атауы туралы» ... ... ... ... ... жүрген түркі тектес халықтар бізге
қазақ деген атпен белгілі» дейді.
Орыс тарихшысы ... ... ... Орданың ақырғы ханы Ахметке
шәйбандық Ибақ хан 100 мың ... ... ... ... ноғай
мырзалары Мұса мен Жаңбыршы 15 мың қазақпен шабуыл жасап, ... ... деп ... ... этнограф, тіл ғылымы А. Вамбери 1885 жылы баспадан
шыққан «Түрік халықтарының этнологиясы мен ... ... ... ... деректер келтіре отырып, қазақ деген аттың 9-10 ғасырларда
ел таныған, әлемге ... ... аты ... ... ... ... атты ... сол уақытта ... ... ... ... ерекшеліктерінің, кейіп- келбетінің мәліметтерін
жинап, зерттей келіп... қазақ халқының тіпті ертеде, оныншы ... ... ... ... бар, деп батыл тұжырым жасайды.
Маңғол Халық Республикасы Ғылым академиясының қызметкері ... ... ... ... ... ... ... ғасырдан бастап белгілі
болғанын, маңғолдардың ... ... мен ... ... ... деген сөздің кездесіп отыратынын атап көрсетеді. Автордың айтуына
қарағанда, ерте кезде маңғолдар көшіп жүргендерді «қасақтар», деп атаған.
Телқожа ... ... ... ... түркі тайпалары құрамында
алтыншы ғасырдан бастап жалпы есім және ... ... ... ... он ... ... да осы ... сөзі түркі тайпалары
арасында кеңінен тараған. Қыпшақтардың, ноғайлардың ішінде де ... ... ... ... ... мен ... «қазақ» атауының
тоғызыншы, оныншы ғасырлардан бұрын-ақ төңіректің төрт бұрышына таныс,
әлемге ... ат ... ... бұл атау ... ... кейін тіпті де
кең тараған. Демек, «қазақ» атауы тек 15-ғасырда ғана жарыққа ... ... ... ... ... жадағай тұжырым.
Ежелгі «усин», «үйсін» яки «асо» деген ұлыс аттары «қазақ атауының
дыбыстық баламасы» дейтін пікір де ... ... ... мен ... дыбыстық жағынан тым алшақ, оның үстіне қазіргі қазақ арасында үйсін
ұлысының аты сақталып отыр. Егер үйсін мен қазақ бір сөз ... онда ... қоса ... аты ... ... еді. ... - ... халықтың
аты. «Үйсін» - қазақтың құрамындағы ұлы жүз ұлысының аты, ... ... ... екі ... ... ... «Таң патшалығы тарихында» (7-8 ғасырларда) «каса», «хаса»
түрінде жазылған ... ... өте ... ... 7- ... ... жаңа тарихы» атты кітабының «Парсы тарауында»: Парсылар шығыс
жақта тохар, қаңлылармен ... ... ... жағында түріктердің
«каса» ұлысы тұрады, деп жазылған. «Иуан патшалығы тарихындағы аудармаларға
қосымша» атты ... ... ... ... ... ... батыс
бөлегін каса яки хаса ... ... ... ... ... бұл ұлыс – қазақ деп аталған. Каса яки хаса ... атау ... ... ... ... дейді. Ханзу тілінің дыбыстық жүйесінің
дамуы мен өзгеруіне байланысты ханзу әрпі әр дәуірде әр түрлі ... ... ... ... ... ... бір ... атын түрлі
дәуірде түрліше әріптермен таңбалап отырған. Бұл әріптер өз дәуірінде сол
ұлтттардың атын ... ... ... Бұл ... ерте ... ... айтарлықтай айырма бар. Демек, ... көне жазу ... ... тарихтардағы «каса», «хаса», «аса»,
«кіса», «хса», «касо» деген халық аттары «қазақ» ... сол ... ... ... ... баламасы екені анық. ... ... пен ... ... ... оныншы ғасырдан бұрын
пайда болған «қазақ» атауы осы ... ... ... ... ... осы ... ... «қаса»,«хаса», «аса» атауларын «Таң ... ... ... аты ... ... мен ... зерттеуге болады.
«Кейінгі хан патшалығы тарихы, батыс өңір шежіресінде»: ... ... аты аса» ... «Уи ... тарихының түсіндірмесінде»: «Аса елінің
тағы бір аты - ... деп ... ... хан ... тарихы, батыс
өңір шежіресінде»: «Аса мемлекеті өзінің атын Алан ... деп ... ... ... ... ... ... деген дерек беріледі.
Бұған қарағанда, «аса» мен «алан» бірге жасаған тұтас екі ... ... ... ... ... ... бұл екі ... аса деп аталып жүрген.
Кейін келе алаңдар үстем болғанда «алан ... деп ... ... ... ... осы алан ұлысы кіші жүз алшын тайпасының арғы тегі.
Оның үстіне қазақтың кіші ... ... ... алаш деген тайпа аттары
тіл ... ... алан ... ... (аса) ... ... бұрынғы үшінші ғасырдан бастап Арал
теңізі атырабы мен қазіргі Батыс Қазақстан өңірін мекен еткен. 982 – ... ... ... ... әл – ... атты кітапта: «Аландар елінде
қасақ (қазақ) ұлысы бар» деп ... ... ... осы ... солтүстігін мекендеген халықты «қазақ» ... ... осы ... ... деп ... Осы ... ... «Хұдұд
әл - ғаламдағы» деректерге қарағанда, аландардың қосарлы аты болған «аса»
да «қазақ» ... хан ... ... ... ... болып шығады.
Демек, «қазақ» атауы жазу ... ... ... ... ... ... ... келген. Ежелгі замандағы «хан патшалығы ... ... ... мен ... деген аттың қосарлана қолданылуы
қазақтың шежірелері мен тарихы аңыздарында ... пен ... ... ... еске ... ... ... «қазақ» атауының тарихи дерктемелерде
жарыққа ... ерте ... ... ... «қазақ» атауы
деректемелерде жарыққа шығысымен халық атына айналған. Мысалы: кіші ... ... ... жеті ру ... керейт, табын, тама,
жағалбайлы, телеу, рамадан) тайпалары ... ... деп те ... ... ... ... келе кеңейіп халық атына, ұлт атына айналған.
«Қазақ» атауының мән – мағынасы туралы
Қазақ атауының мән – мағынасы туралы айтылған ... ... ... ... ... тарихи аңыздар мен шежіре деректерді
сабақтаудан туған. Қазақ ... мен ... ... ... ... (үш жүз) ... ... бір – бірімен байланыстыра баяндайды. Қазқ
арасына таралған тарихы аңызда: ерте ... ... ... ... ... ... ол шеру ... қол бастап, талай – талай жорықтар мен
соғыс шайқастарын бастап ... Бір ... ... ... ... ... ... елсіз, сусыз жапан түзде жалғыз қалады. Жарақаттан
қиналып, шөлден бұрлығып, әбден болдырған қолбасшы қанша ... да ... ... жығылады. Өлім халінде жанталасып жатқан кезде ... ... қаз ... ұшып ... ... су ... оны шөлден құтқарып алады да,
айдын шалқар көл ... ... ... Бұл қаз, аққу ... ... ... – ақ қыз ... үстіндегі аққу терісін сыпырып тастап, ару қызға
айналып, Қалша ... ... ... жазады. Қалша Қадыр осы ақ
қызғаүйленеді, бұдан туған ұл «қазақ» атанады. ... ... ... ... деген үш ұл туады. Ақарыстан ұлы ... ... кіші жүз ... ... - ... аңызда қазақ халқының негізін салған қыз ... ... Бұл ... тегі ... ... аққу – ... сиынып, оны
төмендік нышан етіп табынған аналық рудың сәбилік санасынан туғандығын
байқатады. Қазақтың ... ... ... ... ру бар. Ерте кезде Балқаш
көлі «қаз суы» деп ... Сол ... «қаз ... ... қала да болған.
Аққу – қаздың кейпіне кіріп, ... ұшып ... ... ... ... ... ... болып үйлену, қазақ ертегілерінде көп кездесетін
оқиғалардың бірі. Қазақтар ақ ... ... ... құс ... оны атуға
тыйым салады. Қазақтың ел ақтаған бақсы – дуаналары аққудың терісін басына
киіп, оған сиынады. ... ... аққу – ... ... іліп ... ... омырауына тағады. Бұлардың бәрі аққу мен қазға
сиынатын ... ... ... ... айтылған қазақтың халық аңызы мазмұндас мәліметтер жұңгонің
жазба деректерінде кездеседі: «Түріктердің арғы тегі Шу елінен шыққан, ... ... ... ... ... бастығының аты Апаң еді, ол
ағайынды он жеті ұл болған... осылардың бірі Еженшидо күн жайнататын киелі
адам ... Ол екі әйел ... ... бірі жаз перісі, енді бірі қыс перісі
екен. Осы әйелдерінің бірі төрт ... ... бұл ... бірі ақ ... ... кетіпті, енді бір баласы Абақан өзені мен Кен ... ... кигу ... ... дейді. Заманымыздан бұрынғы 2 –
ғасырдағы үйсіндер туралы деректемеде: «Үйсін елін жау шауып, үйсін Күнбиі
Нәнді биді өлтіріп, жаңа ... ... ... биді ен ... ... кетеді,
бұл баланы көк бөрі емізіп, құстар жем тасып беріп, қанатының астына ... ... түп ... өз заманында ел аузынан алынған ... ... ... Бұл ... ... ... да тым ерте, осыдан екі
мың жыл бұрын жоңгоның «Тарихи жазбалар», «Хан патшалығының тарихы» сияқты
жазба деректеріне енген.
Қазақ ... ... кең ... тағы бір ... ... ... ... «үш жүз» деген сөздердің шығу төркіні туралы былай баяндалады: Есте
жоқ ерте ... Сыр ... отыз екі рулы елді ... ... ... ... болады. Бұл ханның жасақтары мен төлеңгіттерін бастап соғыс жорықтарына
аттанып ырғын олжа, көп тұтқын түсіріп қайтып ... Бұл ... ... қыз ... болып қолға түседі, хан бұл қызды алады. Бір мезгіл өткен
соң ханның әлгі тұтқын әйелі жүкті болып, тұла бойы ... ала ұл ... ... ... ... жорыған хан да, қарашалар да ... ... ... ... ... «ала» баланы аулаққа ... ... ... ... ... ұйғарады. Ханның жасауылдары мен
бөкеулдері «ала» баланы апарып Сырдарияның суына тастап жібереді де, қайтып
кетеді. Сырдариядан балық ... ... ... қария, дарияда ағып бара
жатқан баланы көріп, секіріп суға түсіп, құтқарып алады да, шөп ... ... Бұл ... ... адам ... «ала» баланы асырап, ер
жеткізеді. Кедей шалдың шөп ... ... ... бала – ... ... ... ... болып, «Алаш» деген аты жұртқа жайылады. Мұны ... хан ... ... болады. Бірақ ханның қасындағы қарашылары Қотанбай ... би ала ... ... ... ... жүз ... қосып беріп, өз еркіне
қоя беру керек ... ... ... Хан бқл ... ... ... Сонымен
Қотанбайдың үлкен ұлы Үйсін бастаған жүз жігіт Алашқа барып қосылады,
келесі жылы ... ... ұлы ... ... жүз жігіт барып
қосылады, ... жылы ... кіші ұлы ... бастаған жүз жігіт барып
қосылады. Бұлардың бәрі де ... ... ... үш жүз ... ... ... Алашқа еріп, еркін жүріп, ерлік
жорықтар жасап, төңірнегіндегі ... ... ... деп ... ... ... ... «еркін адамдар» деген сөзі еді. Кейін
бұлар бас қосып ... ... ақ ... ... хан көтеріп, «Алаш
хан» («Алаша хан») атандырады. Өзара кеңесіп өріс – ... ... ... ұлы ... бастаған жүз жігітке (ұлы жүз) Сырдарияның
басындағы жерлер, Қотанбайдың ... ұлы ... ... жүз ... ... ... орта өңіріндегі жерлер, Қотанбайдың кіші ұлы ... жүз ... ... жүз) ... ... ... жерлер
беріледі. Қазақ қауымы өз еркімен Алашқа барып бас қосқан осы үш ... ... ... ... ... ... ... үш жүздің
ұрпағымыз», дейтіні осы екен ... ... ... ... ... деп ... ...
қазақтың ұлы жүзіне ұйтқы болған белді тайпа; Болат – қарлықтардың үш
тайпасының ... бұл ... ... деректерінде деп аталады. Ал, Алшын ... жүз ... ... ... «Алаш» аты ертеде жалпы қазақ
қауымының ұраны болған; қазақтың байырғы шежірелерінде «Алаш» сөзі ... ... ... қолданылған. Ел аузына таралған:
« Алаш – алаш болғанда,
Ала тай ат ... ... қой ... хан ... ... Алаш жайындағы аңыздың меншікті мүлкі қалыптаспаған
(тайға таңба баспайтын, қойға ен ... ... келе ... ... хан», «Алаш маңы», «Алты сан Алаш» деген ... ... ... қыруар аңыздар таралған. Бұл аңыздарды алғаш рет қаңаз бетіне
түсірген 16 – ғасырдағы ... ... ... ... авторы»)
Жалайыри Қадырғали еді. Алаша (аланша) хан туралы дерек ... ... ... де ... Бұл екә ... ... Аланша
(алаша) ханға қараған елдің жазғы жайлауы Ортау мен Кертауда (Ұлытау ... ... ... ... бойында, Қарақұм мен Борсық құмында
болған. Осы ... ... ... Жанқабыл өзенінің жағасында «Алаш хан
ордасы» деп ... ... ... ... бар. ... ... өзенінің оң жағында «Алаш хан кұмбезі» деп аталатын күмбез бар.
1963 – жылы Қазақстандағы Қарқаралы ... ... ... ... табылған. Қазақ ғалымы Мұсабаевтың анықтауынша,осы тасқа ойылған
жазуда «қаған алты бөрік ... ... сөз ... ... Алаш хан – ... кең ... тарихи аңыз, онда ежелгі көшпелі тайпаларды біріктіп,
байтақ далада тұңғыш рет мемлекет құрған кісі туралы ... ... ... 6 – 12 – ... өмір ... ... ... еске түсіреді.
Қазақ шежіресіндегі Алаш хан ақсүйек емес, «алты алаш» деп аталатын ... ... ... Енді бір аңыз ... ол ... ... болған,
8 – 9 – ғасырдың мұрасы «Тасақырды» салуға қатынасқан. «Алаш, алаш маңы ... ... ... алғашқы қауым болып біріккен одағы, «қазақ» деген
бұрынғы елдің жалпы аты».
«Қазақ» ... ... мән – ... ... ... келе ... – соңды болжамдар мен тұжырымдарды ... ... ... ... ... Қазақ халқы арасына таралған тарихи аңыздың жүлгесімен «қазақ» деген
сөздің төркіні кәдімгі жыл құсы қаз – ... ... ... ... ... ... ... немесе қазға теңеу арқылы пайда болған деп есептейді.
2. ... ... ... көне ... тіліндегі мағынасы яки қолданылу
дағдысы «өз елінен бөлініп ... ... ... ... адамдар»,
«көтеріліс жасап, өз еркімен кетушілер», «ер жүрек еріктілер» деген сөзджі
білдіреді.
Демек, «қазақ» атауының арғы тегі ... ... ... ... «Қазақ» атауының арғы тегі, ежелгі заманда қазақ даласын мекендеп,
қазақ халқының құрамына енген тайпалар мен ... ... ... ... аз дегендерден қалыптасқан яки осы негізде өзгере қалыптасқан
дейді. Біз бұл пікірлердің басты – бастыларына жеке – жеке ... ... деп ...... қазақтың ұлы ақыны және ағартушысы Абай Құнанбайұлы
өзінің «Қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» ... ... қара ... Орта ... ... ... (8 – ғасырда) келгенде көшпелі халықтарды
«хибании», «хұзағи» деп ... ... – киіз ... ... ... екен.
Жұзағи дегені өз жұртында «хұзағи» деген көшпелі халқы бар ... ... ... ... «Сол ... бір ханы көшіп келіп жатқанда бұлардың
тіркелу жүйесін көріп: міне, мыналар ... қаз – ақ екен ... ... өзін - өзі де, ... өзге жұрттар да қазақ атап кетіпті. Бұрын
өздерін үліс дейдіекен де жүре ... ... деп ... 19 – ... ... зерттеушісі Әбубәкір Дибайұлы қазақ
деген сөзді «қаз» және «ұзақ» деген екі ... ... ... ... ... ... ... Ол тағы бір байымдауында: қазақ ... ... ... ... деген ұғымнан алынса керек, оны халық аңызынан толық
аңғаруға болады деп ... Р. ... ... ... қаз (құс) және ақ ... деген
сөздерден шыққан деген, яғни «ақ қаз» деген болжам айтады.
Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... атты еңбегінде
Әбілқайыр ханға қарсы шығып, Дешті қыпшақ даласынан ... ... ... ... ... жайында айта келіп: «Әбілқайыр хан өлгеннен кейін
өзбек ұлысында ырың – жырың туып, дала ... ... ... ... ... бола ... хан мен Жәнібек ханнан пана сұрады. Сөйтіп
бұлар күшейіп алды. Алғашында әлгі қашқындар, ал ... ... да ... қашып (өз ұлысынан) бөлініп кетіп, біраз уақыт мал – мүліксіз,
қаңғып жүрген адамдар болғандықтан, ... жұрт ... деп атап ... оларға тағылған осы ат бекіп қалды» дейді.
Түркия тарихшысы Зәки Уәлиди Тоған: «Қазақ» деп ... бір ... ... ... ... ... нәтижесінде салт яки үй ішімен бірге
өз қауымынан бөлініп шығып иенге кетіп, өкімет билігін қолына алуға ... тау – ... ... ... өмір ... адамдарды айтқан. «Қазақ»
деген ат алғашында сұлтандарға ғана тән еді. ... ... ... және олар ... ... ... айналды» дейді.
Шоқан Уәлиханов: «қазақ» сөзі әскери термин ретінде қолданылып
«ержұрек, ... ... ... ... ... ... В. В. ... «қазақ» деген атауды: «тәуелсіз», «еркін,
ерікті адам» деп мағыналаған. Ал А. Н. ... ... сөзі ... ... бір ... ... ержұрек, ерікті адам» деген мағынаға ие
деп ... ... ... ... ... ... да ... пікірлерді жақтайды: «қазақ» дегеннің мағынасы «өз алдына ... ... ... ... ... сөз» деп түсіндіреді..
Жоғарыда баяндалғандардың басым көпшілігі өткен ғасырда, атап айтқанда,
Қазан ... ... ... ... кең етек алған пікірлер болатын.
Ал кейінгі кездерде бұл айтылғандардан тыс, бірсыпыра соны пікірлер айтылып
жүр. Бұлар ... ... ... ежелгі заманда қазақ даласын мекендеп, қазақ
халының ... ... ... мен халықтардың аттарына байланыстыра
зерттеп, тіл, тарих этнография, тағы басқа ғалымдар ... ... Бұл ... ... ... ... Ә. Құрышжанов, А.
Абдырахманов, Ө. Қойшыбаев, А. Ақынжанов, А. Н. ... ттғы ... енді осы ... ... ... ... Ө. Қойшыбаевтар қазақ
сөзін екі мүшеге бөліп қарайды да, «қаз» сөзінің бастапқы төркінін ... ... 5 – 8 ... өмір ... «аз» деп таниды. 10 – 11
ғасырға дейін түркі тілдерінде, сөз басындағы көмейлік «Х» ... ... ... ол ... ұяң ... ... қатаң тұлғада «ас»
формаларында қолданылғанын дәлелдейді. Осы ... ... ... ... ... даму, өзгеру ... Аз ... ... жылнамаларында түрінде кездеседі де, телі
тайпаларының қатарында баяндалады. Орхон ... ... ... ... жасағаны деректербар. Бұл аз тайпасы ол кезде
қырғыз тайпасымен қанаттас Енисей ... ... ... Алайда, Ә.
Қайдаровтың: «түркі тілдерінде сөз басындағы көмейлік «х» дыбысы ... ... ол ... (қаз) ұяң қалпында «аз», қатаң тұлғада «ас»
қолданылған» деген сөзі жаңсақ айтылған сияқты, ... бұл ... ... ... ... ... тұлғада «ас» қолданылған» жаңсақ айтылған сияқты,
өйткені бұл арада мәселе сөз басындағы «х» туралы емес, (қаз) деген ... ... ... ... 6 – 8 ... көне түркі тілінде «қ» дыбысы
сөз басында жиі қолданылған, мысалы: ... ... қыш, ... құл, қон, ... ... орхон ескерткіштерінде (өаз құс) ... сөз де бар. Ол ... ... ... ... ... Абдрахмановтың пікірі бойынша: «Қазақ сөзінің төркіні қаз және оғ
(оқ) ... екі ... ... «Оғ» көне ... ... ... алғашқы шығу тегі жағынан қазақ этнонимі «қаз – оғ (оқ)» ... ... ... ... ... ... деп, ... жасайды.
Тарихшы М. Ақынжанов пен жазушы С. Мұқановтың пікірлері бойынша:
«қазақ» деген сөз ... және ... деп ... екі ... ... Қас
«щын, нағыз» деген мағынада, сақ деген Орта ... ерте ... өмір ... ... ... ... байымдауларында, қазақ сөзінің
мағынасы «нағыз сақ», «шын сақтар»
«Кейбір авторлар бұл терминнің («қазақ») шығу негізі өзге ... ... ... ... деп ... термин («қазақ») алғашында феодалданушы әскери – ... ... ... ... ыдырау процесінде қауымдардың
құрылуынан бөлініп шыққан жауынгерлерді белгіледі деген көзқарастар да
бар».
«Алғашында ... ... ... ... ... сөз ... – бірте,
Қазақстан территориясында тайпалардың халық болып бірігу процесіне
байланысты ... ... ... ... төңкерісінен бұрынғы этнографтар мен
тарихшылардың кейбірі «қазақ» деген сөзді «еркін адам », ... ... ... Н. Я. ... байымдауынша: «қазақ», «хазар» сөздерінің түбірі
«қас», «қаз», демек «кас – пи» (қас – пи). «Каз ки» (қаз - қи) ... ... ... Кавказды мекендейтін елдер Кавказ тауына
асып жүріп, оған өз тайпасының атын ... ... ... бірі ... ... (қазақ).
Чехословакия академигі Б. Грозный (1879 – 1952) бұл ... ... ... біздің заманымыздан бұрын Каспий теңізінің батысында
тұратын һұн тайпасы. «Қасахи» сөзінің түбірі – «қас», «қаз». Ал ... ... ... де ... ... «Кавказ», «Каспий» бәрі бір
түбірден.
Армян жазушысы – Мұса ... ... ... ... көп ... Иран ... Валириттістің кезінде (126 – 197) Күр
өзеннің оңтүстік жағасын ... ... ... ... ... ... ... арабтар
келмей тұрып, Арал, Каспий теңізінің төңірегінде хазарлармен байланысты
болған. Н. Я. Марр мен П. ... ... ... ... сөзі ... ... ... «қазар ұғ», «бершілік» деген екі ұлы қауым болған. Бір
тамаша жері – беріш осы күнге ... кіші жүз ... бір ұлы ... 2 – ... тарихи деректерінде: Арал және Каспий теңізінің
төңірегіндегі елді ... ... ... деп ... ғалым Рамстедт жоғарыда келтірген «қазақ» пен ... ... бір ... ... ... ... сөзінің түбірі «қаз», «қас»,
негізінен шығуы анық, маңғол тілінде сақталған «қасағ терген» - алыптардың
күймесі, ... бір ... ... А. А. ... айтуынша: «Ескі
дәуірлерде һұн (ғұн) мен ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бергі кезде ұмытып кеткен. Ол күймелі арба маңғол
тілінде «қасақ терген»» - қазақ арба түрінде сақталған.
Тарихшы Табиридің ... ... ... де ... ... ... басы Ахнақ Ибини – Қайыс 7 – ғасырда өзінің ... ... ... ... Ол ... ... мен Сырдың жағасын, Арал теңізі
бойын, Жетісуды қоныстанған тайпалар: үйсін, қаңлы, ... ... ... ... ... - «қазақ» өте қадірлі сөз, мықты, ... ... ... ... ... ... рыцарь (ер) деп атайды. Орта
Азия тарихшысы ... «Бұл ... ... ... жойқын ерлігімен,
алып күшімен барлық дүниеде даңқты болды; олардың ... ... араб тілі ... ... ашық жазылған» дейді.
«Қазақ» терминінің төркінің тым ерте заманға апарып ... ... А. Н. ... ... Ол ... сөзі ... В. В. ... Г.
Вамберийдің, В. В. Бартольтдің, А. Н. Самойловичтің, Н. Я. Маррдың, тағы
басқалардың пайымдауларын талдай келіп, «қазақ» ... шығу ... ... ... екі ... бөле ... Яғни «қазақ» деген сөздің түп –
төркіні ежелгі замандағы қаспи және сақ тайпасының бірігуінен пайда болған,
«қазақ» сөзінің қазіргі мағынасы ... ... т. б. ... кейін шыққан
ұғым деп тұжырымдайды. «Каспий не ... ... ... бірлестігіне
кірді. Сақ одағы құрылғаннан кейін олар едәуір кейінгі жаңа ... ... ... ... ... тайпа атауы жойылып кеткен жоқ. ... ... ... ... ... ... Дәл осы бағы ... (екі мүше) қас – сақ – қазақ ... ... Біз ... дәуірде
қалыптасқан «қазақ» түркі сөзінен айыруды керек ететін «қазақ» тайпа атауы
екі этнонимнің «қаз» бен ... ... ... ... деп ... «қазақ» тайпа терминінің бірінші сыңарынан біз бұл күнде Каспий
теңізі атында сақталып қалған ең ... ... ... ... ізін көреміз.
Ал тайпа атауының екінші сыңарыннан Орта ... ... ... ең ірі бірлестігін жасаған «сақ» атауын көреміз. Бұл қосар тайпа
атауы қассақ ... екі «с» ... ... ... ықпал әсерімен
түсіріліп, қазіргі «қазақ» этнонимі шыққан. Қазақ сөзінің ... ... ... ... жемісі».
Әйгілі ғалым Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих – и – Рашиди» атты кесек
еңбегімен (1541 – 1546 – ... ... ... «қазақ» атауының
тарихы әдебиетте талқылана бастағанына 400 ... ... ... ... Әлі
күнге дейін соны пікірлер айтылып келеді. Телқожа Жанұзақов 1983 – ... ... ... ... ... жарияланған «Қазақ» деген
сөз қайдан шыққан», деген мақаласында, «қазақ» ... ... ... ... ... ... Кавказ тағы басқа тілдер тобында «еркек», «ер»,
«жігіт», «кісі» деген мағынаны білдіретінін дәлелдей келіп, қазіргі ... ... қаз және ақ ... екі ... ... жасалған. Оның
бірінші сыңары қаз (ер) «батыл», «жігіт», «адам», ... ... ... ... ... ақ, ... жинақтық ұғымды білдіретін, осы
күнгі көптік жалғау көрсеткіші «лар» - дың ... ... ... ... ... деген атаудың әуел бастағы лексикалық мағынасы «нағыз батыл
кісілер, ержүрек жігіттер, ... ... ... болса керек. Ал кейіннен
бұл мағына өзгере келіп, «кең далада еркін көшіп – ... ... ... ер жүрек еркін кісілер» деген мағынаға ие болған» деп баяндайды.
Ислам дінін уағыздаушы кейбір молдалардың ... ... ... арғы ... ... ... келіп, «қазақ» сөзі араб тіліндегі
«қазы – ақ» (әділ билік ... ... – ақ» ... ... – хақ» ... күресуші) дегеннен, «алаш» деген сөз Анес деген ... ... ... ... ... ой – ... ... алмағанда,
«қазақ» термині туралы айтылып келе жатқан жорамал мен жорулардың, ... ... ... мен ... ... саны 20 – дан ... зерттеушілер: «қазақ» деген сөздің әлеуметтік мағынасы «ер жүрнек
еріктілер», «еркін адамдар», «кең далада еркін көшіп – ... ... ... ... ... Бұлай деп айту көшпелі қазақ өміріне де үйлеседі.
«Қазақ» деген атаудың шығу төркіні, оның алғашқы мағынасы мен ... ... ... соң да ... ... айтылып келеді. Әрине,
«қазақ» атауы бірден ... ... ұлт ... салған емес, оның алғашында ру
– тайпа аты, яки ... одақ аты ... ... – саяси, әскери термин
ретінде жарыққа шығып, бірте – бірте дамып, халық атына ... ... ... ... ... ... ... де оның алғашқы мағынасы ... ... ең ... ... өз ... ... аралас, көрші
болып өмір өткізген туыстас ... ... ... – ақ ... көне ... ... ... деректерден іздеу қажет.
«Қазақ» сөзінің бірінші сыңары «қаз» ... ... құс ... ... ... бар. ... сөйлеу тілі мен әдеби тілінде сәби баланың
ешқандай сүйемелсіз және демеусіз өз еркімен ... ... тік ... ... ... Өз ... аяқ ... жүре бастауын «қаз басу», «қаз – ... ... Ат ... тік тұруды яки төбе басында қарауыл ... ... ... ... Жас ... ең ... адымдап аяқ баса ... ата – ... мен ... ... «қаз – ... деп айқайлап шабыт
береді. Жазба әдебиеттегі «қаз – қаз басты аяғын еңбектеген ... «қаз – қаз ... ... ... күлесің» (Тоқмағанбетов)
деген шумақтарда «қаз» сөзінің мағынасы өздігінен еркін жүріп – ... ... ... Бұл ... ... ... ... қимылы. «Қаз»
түбірінен туған «қаздаң қағу», «қаздаңдау», ... ... ... – тік басып өз еркімен жүре жөнелу, емін еркін әрекет жасау мағынасын
білдіреді. Мысалы: «Гүлнар... ... ... ... ... ... ... кәрі ... шекті бойлап ойнаған» (Жамбыл). Ал «қаз
қалпы» деген тіркестегі «қаз» - ... ... ... ... деген
орында жұмсалады. Бұлардың құсатындағы қазбен қатысы жоқ.
Көне ... ... ... «мәңгі тастарда» осы «қаз» түбірінен
туындаған ... сөзі ... ... «Тұниұқұқ ескерткішінде»
мынадай сөздер бар: «iltaris қаofan қаzojan masar, udu bәn өzum ... il yәмә ... yоқ әrtәgi әrti, ... uqun udu ... uqun ... «Ілтеріс қаған ерлікпен күреспесе, мен өзім ұдайы ерлікпен
күреспесем, ел де, халық та жоқ болар ... еді. ... ... өзім ұдайы ерлікпен күрескенім үшін, ел және болды, халық және ... ... ... ... Күлтегін ескерткішінде: «inim kul teginbirlә,
әki xad birlә өlu yitu қаzojantim; anqa қаzojanip, biriki boduniol ot ... ... Күл ... ... екі ... ... өле – тіріле
тіресіп күрес жүргіздім. Осындай қажырлы қайрат жұмсап, ... ... пен ... ... ... ... ... бойындағы ачурадан
табылған найман ұлысының «Инанич – білге (Бұқа ханына) арналған, ... ... ... да осы ... сөзі барлығы мәлім. Онда:
«Eligiz uqun ... … yaojioja tegmix su tengi yeti bing oojlan ... үшін ... ... ... әскерің жеті мың ұлан ... үш ... ... ... ... ... етістіктер «қажырлы қайрат жұмсау», «күресу», «талпыну»,
«еркіндікке ұмтылу», «ерлік істеу», «табысқа қол ... ... Бұл ... 11 – ... Махмұд Қашқаридің «Диуан – лұғат ат
– түрік» сөздігінде «қазғанмақ» түрінде, 1303 – жылы ... ... ... тілі ... қазған, қазан түрінде кезеседі. Осы
заманға ұйғыр тілінде «қазанмақ» түрінде ... ... ... ... ұтуқ қазанмақ, т. б.). Бұл сөздердің түбірі «қаз» ... дұ – қ) ... ... Осы ... түбіріне «ғақ» жұрнағы жалғанып «қазғақ»
сөзі жасалып, ... ... «ер ... ... ... мағынаны
білдіретін терминге айналған (қазақ тілінде «ғақ» жұрнағы ... ... ... талғақ, оңғақ, т.б. сөздер бар), көне ... ... сөз ... ... сөз ... «ғ» дыбысы қазіргі
қазақ тілінде «ұ», «и» дыбыстарына ... ... ... ... ... тақ-тау, оғул-ұл, орғақ-орақ, т.б. осы заңдылыққа сай «қазғақ»
сөзінің арасындағы «ғ» түсіп қалып «қазақ» болған. Оның ... ... ... ... ... орхон әрпімен тасқа ойылған. Енисей
өзенінің бір тарауы Ұйық Тұран бойындағы тасқа жазылған ... ... ... ... ... талас болып келген «қазақ» сөзінің тасқа басылған
таңбасы, айпарадай ... ... ... ... ... ескі ... «қазақ»
деген сөз «мықты», «берік», «жойқын», «алып» деген мағыныда екен. Сонда
«қазғақ ... ... ... «алып ұлым», «батыр балам» деген сөз
болады. Бұл «қазақ» сөзінің көп айтылып келе ... ... ... адамдар» деген мағынасына сай келеді.
Қазақ руларының тайпаларының елдерінің этникалық төркіні, олардың басқа
халықтармен байланысы.
Бұл күнге шейін қазақ халқының түп төркіні ... ... ... ... ... келді. Ескі түркологтар, востоковедтер осы қазақ,
өзбек елдерінің шығуы жөнінде айтқан ... ... ... ... ... туды. Атақты этнограф Аристов бастаған бір топ – қазақ
өзбек руларының этникалық составының негізі ... ... ... ... зоры ... атақты академик Бартольд, бастаған бір топ –
қазақ, өзбек елдерінің составында қаңлы мен қыпшақтан ... ... ... ... Оған ... елдерінің жеке руларын алып, дәлелдемек
болады. Мысалы: ... ... ... ... сөз ... Шынында монғолда
«Маймы» (сегізінші) деген сөз бар. Бірақ бұл ... бола ... ... бойынша моңғолдар руларын номерлеген болып шығады, ал шындығында мұндай
оқиғаны монғол тарихы кездестірген емес. Найман ... ... ... екендігінің тағы бір дәлелі: «Найман» Алтай ... ... ... - ... ... - ... яғни «тату адам» деген мағынада
қолданылатын сөзі. Тіпті әсірек барсақ, «ман» - қол деген сөз. ...... қол, ... қол деген сөз) Мшне, осы дәлелдерге
қарағанда, найман ... ... ... ... ... ... халқын құрайтын тайпалардың одағы (елдер) саны - II. Алшындар
(Байұлы, ... ... ... кіші ... жатады.
Орта жүзге – Арғын, Найман, Қыпшақ, Керей, Қоңырат рулары жатады.
Ұлы жүзге – Үйсін, Қаңлы, ... ... ... бұл ... ... қалай шыққаны олардың бәрін сөз қылмай,
үйсін мен найман туралы ғана тоқталамыз.
Үйсін деген сөздің ... ... ... «Үсің» «юсін» «үйшін»
«үкішін» т. б. Түрлі болып аталады. Тіпті «юсші», «юашы» деп те ... ... ... ... ... «динлин», ескимостардан
шықты дейді. Дәлелі: үйсіндердің ерте кезде ... ... ... ... – мыс ... ... де түрі ... болған дейді.
Этнограф Харузин де үйсіндер арицтер тұқымына шатысты, өзі ... ... ... дейін. Бірақ бүкіл үйсіндердің өзі ... көзі көк ... ... ... ... Жалпы үйсін, 2. сары үйсін. Сары үйсіндер бірнеше жүз ғана ... ... тек ... ... ... ... ... керек.
Қазақтың рулары таза, басқа халықтан қоспасы жоқ, тек ... ... деу ... ... ... ... пікір. Тарихтағы үйсін туралы
бір талас қазақ, қырғыздың атасы бір. Лұдуз (мүмкін «ұлы жүз» ... ... ... деген легендаға байланысты. Тіпті бұл легенда да
қазақтың атасы қырғыз деп келеді, үйсіннің тегі ... деп аңыз ... ... ... ... т. б. ... көп пікір айтқан. Тарихи
материалдарда ... ... ... үйсін, қырғыз өз ... ... ел ... ... ... тарихында үйсін ертеден бар ел болып
көрінеді. Ал ол ... ... ... жоқ ... ... өз шежіресі
бойынша олардың атасы Қырғызбай. ... ... ... ... Екінші
легенда бойынша Сарыүйсіндер Қалша Қадыр, Жақып деген екі бала ... ... ... ... Бұл ... қисыны жоқ. Жақып қазақта
да, ... да ... атау 8 ... ... болған жоқ. Жақып – араб пен
еврейлердің атауы. Ал «қазақ» халқының тегі біздің ... көп ... ... даусыз.
Қазақ даласында ертеде бір үлкен соғыс болыпты – мыс, сол соғыста бір
батыр шөлдеп өлер ... ... Сол ... ... «ақ қаз» ... ... «Ақ қаз» қайырымды пері екен. Манағы батыр Қалша Қадыр екен, ... – мыс, ... ... (қаз – ақ) ... ... ... – мыс. Бұл
легенда – ғылымға мүлде ешбір ... ... ... ... ... ... сөз ... Бұдан
басқа ешбір дәлел айтпайды. Осы дәлелсіз пікір әлі үстем, Потанин, Казлов
т. б. оқымыстылар ... өз ... ... ... ерте ... ... бір ... болған. Бұл ойғыр тарихында
Ойғыр – ... деп ... Бұл XI ... шамасы. Аристов пен Хворост
наймандар түркі тұқымынан тараған дейді. Рашиддин ... ... ... Ол ... да көп ... өгіз ханынан таралды дейді. Бүкіл
елді бір кісіден таралды деу идеялизмге ... XII ... ... ... жыры «Алтын топшыда»
(Сокровенные сказания) Бартольдтың пікіріне ... ... бар. ... ... ... екендігі айтылады. Маңғолдардың ата жауы болып
көрінеді. Олар өзара көп соғысады. Керей де ... ... тек ... ел ғана ... ... ... ... бәрі наймандардың
моңғолдардан шықпағанын дәлелдейді.
Академик Радлов «Уйгурах» ... ... ерте ... ойғыр, найман бір
одақ болған дейді. Бұған сәйкес наймандардың жазу, ... ерте ... ... ... ... в ... ... нашествия деген
кітабында моңғолдар жазуды бірінші рет наймандар мен ... ... ... ... ... қайдан
шыққанны туралы
Бұл мәселе жөнінде де талас көп, бірақ тыянақ жоқ. 1945-жылы ... ССР ... ... ... да ... қорытынды пікір болмады.
Вильяминов – Зернов деген оқымысты «Иследования о Касымовских ... ... ... төрт ... ... ... деген сөз «әскер, салт атты»
деген сөз дейді. Башқұрларда «бозбала» жігітті «қазақ» дейді.
Кейбіреулер «Па шіркін ... қазы – ақ ... ... таң ... ... ... ... «Алаш» пен қазақ деген сөздің мағынасы ... ... ... ... деген сөздің сөз деушілер де бар. Ал
Шоқан «қазақ» «ерікті» деген ... сөз ... ... ескі ... ... ... қашып бөлініп шығып ерікті ел болған. Ешбір словарьда
«қазақ» деген сөз ерікті деген ... ... ... ... ... ... да шүбәлі. Будагов деген оқымысты «Түрік, Татар тілінің
салыстырмалы сөздігі» деген кітабында «қазақ» деген сөз ... ... ... ...... ... бұл дұрыс емес. «Алаш» пен ... ... да ... ... ... ... – ддин, Әбілқазылардың) «алаш»
деген жоқ, ... деп ... Бұл көп ... ... Азия халықтарыының)
біразына тән ортақ атау, ... ... атау ... заманымызға шейін «сақ», «қас» деген тайпалар Орта Азияны мекен
еткен. Олардың ұрпақтары Орта Азия халықтарының арасына ... өмір ... ... ... ... ... ... Мүмкін осы екі тайпа бірігіп
«қассақ», келе-келе ... ... ... ... ... ... ғасырларда қазіргі Каспий хазар дариясы аталатын ... ... ... ... ... ол ... ... сөз болады. Қазіргі Енисей
құйылысындағы Якуттар өздерінің этногенезисін сақалармыз деп ... ... ... ... ... ... көп жеріне бытырап кеткен. Бұл
пікір Аристовтың кітабында да айтылады.
Парсы ақыны ... ... ... ... тарихы)
парсының шахтарымен қазақ деген ел ... Бұл ... бір ... жұмбақ
болып отыр.Өйткені бұл X ғасырдың кезін көрсететін шығарма, ал бұдан кейін
XII ғасырға шейін қазақ ... атау ... Тек қана XI - XIII ... ... ... ... сөз ... Карамзиннің кітабында XI - XII
ғасырларда европалық ресейдің ... ... ... ... өмір ... Олар орыстармен де қатынас жасаған делінген.
Кавказдағы черкестер өздерін «қазақпыз» дейді. Азербайжанда ... ... бар. ... ... ... ... ... болуы
мүмкін. Ал қазақ арасында черкес руы да барын еске алсақ ... пен ... ... барын байқаймыз. Сондықтан «қазақ» атауы XI - XII ғасырда
болғандығына күмәніміз болмасқа керек.
Абайдың кітабында қазақ арабтың ... ... ... ... ... бар. Бұл араб ... көшпелі рудың аты. Абайдың бұл пікірі өте
орынды, тексеруді керек ететін нәрсе. «Француз» ... атақ ... ... ... ұқсас болғандықтан атанып кеткені сияқты, «қазақтың»
да «құзақтар» ... ... ... ... ... ... IX ... Орта Азияны арабтар бағындырып тұрғаны белгілі. Ал сол
кезде қазақ тайпаларының болуы шындық. Оған ... ... да ... ... ... сөзі арабтың құзақ деген сөзінен шықты деудің жөні ... біз ... ... ... әр ... әр ... мағына бергенін
көрдік. XV ғасырда шыққан Самабектің «Хамус түрки» ... ... ... ... ... ... десе, сол словарьдің екінші бір
жерінде қазақ деген «Сақалсыз әскер» деген сөз деп ... XIV ... атты ... ... деп ... Вельяминов – Зернов
«Исследование о Касымовских царях и царевичах» деген төрт томдық ... хан ... елі де ... ... ... ... атты ... мағынасында
қолданған – дейді. XIV-XV ғасырда Амудария, Сырдария бойында Сарай Берке
қалаларындағы ... ... ... ... ... бір ... ... мәлім. Оған дәлел; Мухамедсалық дегеннің «Шейсанинама» деген
кітабында осы екі ... ... ... бірін қолдана береді. Екінші бір
жердегі «қазақ» деген «өжет» «жауынгер» деген сөз орнына ... ... ... ... адам ... Рашиди» деген кітабында, Бабур Сұлтан
өзінің «Бабурнама» ... ... ... дегенді осылай қолданады. (Бабур
– Ақсақтемір тұқымынан болған Сұлтан, ал XIV ғасырда Индияны билеп тұрған)
Осы ... ... ... ... ... ... ұғымда қолданады. Бірақ
«қазақ» және «өзбек» деген сөздердің қалай синоним ... ... ... XIII ... ... ... орданы Шыңғыс тұқымынан Өзбек деген хан
билеген. Ол көп елді, оның ішінде қазақтарды да мұсылман дініне ... ... хан ... соң, «Өзбектер» деп аталған. Бірақ Өзбек хан
өлісімен өзбек деген ат әлсіреп ... ... ат ... ... Енді осы екі
атаудың екеуі де жарыса жүріп синонимге айналған. Қазақтардың біразын ... ... ... рет ... ... ... ... шейін осы күнгі өзбектер өздерін сартпыз деп атаған. (Сарт –
Индия тілінде сәудегер деген сөз). XV ғасырдың басында Орта Азия ... ... ... Осы ... ... ... екі атпен аталып
жүрген қазақтар (қазақ аты) орналасып қалады.
Жоспар
1. Кіріспе:
«Қазақ» атауының төркіні ... ... ... ... мән – мағынасы туралы.
Қазақ руларының тайпаларының елдерінің этникалық төркіні, олардың
басқа ... ... ... деген сөздің қайдан шыққаны туралы.
Пайдаланған әдебиеттер
1) Қазақстан тарихы 5 томдық – Алматы 1995жылы.
2) Қазақстан ...... 1998 ... ... ... «Білім» 1994 жылы.
4) Мыңжан Н. Қазақттың көне тарихы – Алматы, 1994 ... ... ...... 1993 – 2002 ... ... Б. Б. ... история древнего ... 1998 ... ... М. Б. ... тегі ... – Алматы, 1957 жылы.
8) Кляшторный. С. Г. Сұлтанов. Т. И. ... трех ... 1992 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ атауының шығу тегі туралы13 бет
Қазақ хандығының пайда болуы17 бет
Мәдениет – ұлт-тіл тұтастығы34 бет
Шоқан Уәлиханов талантты ғалым14 бет
Қазақ–ұйғыр мақал-мәтелдерінің паремиологиялық жүйесі26 бет
Көркем әдебиеттердегі фразеологизмдердің ролі және оларды аудару мәселесі62 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Биоиндикация экожүйенің ақпараттық компоненттерін іздеу ретінде6 бет
Мағжан Жұмабаевтың педагогика туралы ой-пікірлеріндегі тәрбиелік идесының тәжірибеде қолдану маңызы25 бет
Оқу процесіндегі экологиялық тәрбие48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь