Ақшаның мәні мен қызметтері

Жоспар

Кіріспе

I. Ақшаның мәні мен қызметтері
1.1. Ақшаның пайда болуы мен қажеттілігі
1.2. Ақша түрлері
1.3. Ақшаның қызметтері және экономикадағы рөлі мен қазіргі жағдайдағы дамуы

II. Ақша айналысы
2.1. Ақша айналысы мен заңы
2.2. Ақшаның метеалдық теориясы және металл ақша айналысы
2.3. Ақшаның номиналистік теориясы және қағаз ақша айналысы
2.4. Ақшаның базасы мен ақша массасы

III. Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесі
3.1. Ақша жүйесі жөнінде түсінік
3.2. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі: қызметтері мен операциялары
3.4. Инфляция туралы түсінік
3.5. Қазақстан Республикасындағы 1993 жылғы ақша реформасы және ұлттық валюта
Кіріспе

“Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметтері” атты осы курстық жұмыста ақшаның пайда болуынан бастап, Қазақстан Республикасының 1993 жылғы реформасы аралығын қамтып, ақша туралы жалпы мәліметтер берілген. Бұл жұмыс негізінен I, II және III бөлімнен тұрады. Әр бір бөлімде ақша туралы тереңдей мәселелер қозғалған.
Ақша ертеден адамзат пайда болуымен қатар өмір сүріп келеді. Ғасырлар бойы ақша өзгеріп отырған және бүгінде олардың жағдайы аяқталған, соңғы фраза болып табылмайды.Бұл жұмыстың бірінші бөлімінде ақшаның пайда болуына көңіл аудардым. Таур айналысының таралуының дамуы процесінде жалпыға бірдей эквивалент формасында әр алуан тауарлар болған: мал, тері, бақалшақ, металл бұйымдар және тағы басқалар. Мұның барлығы тауар өндірісі мен тауар айналысының болуына негізделген ақша қажеттігінің себептерін түсіндіреді.
Экономикалық категория ретінде ақшалар өндіріс және бөлу процесінде адамдар арасындағы экономикалық қатынастарды бейнелейді. Мұнда ақшаның 5 түрі қызметі көрсетіледі, сонымен ақша түрлері де берілді.
Ал екінші бөлімде қарастырылып отыған ақшаның айналысына бет бұрдық. Сонымен қатар металл ақша айналысымен қағаз ақша айналысына үлкен мән берілген. Ақша көрсеткішінің негізгі сандық көрсеткіштерінің бірі ақша мпссасы мен ақша базасы туралы жазылған.
Ал ақарғы бөлім Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесіне жалпы тоқтай кеттім. Ал келесі кезекте ақша жүйесі жұмыс істейтін, іске асатын орны «Ұлттық Банк» туралы, яғни қызметтері мен міндеттері жазылды. Шаруашылық механизмінің құрамдас бөлігі ретінде ақша жүйесі қоғамдың ұдайы өндіріс процесіндегі сәйкессіздіктерге жауап қайырады. Кез-келген сәйкессіздіктер ақша жүйесінің тұрақтылығына, ақырында ақшаның құнсыздығына, инфляцияға әкеліп тірейді. Келесі қадам осы инфляция туралы айтылса, ақырғы нүкте Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы мен ақшаның дамуы туралы тақырыпта қойылады. Ең бастысы 1993 жылғы 15 қарашада Ұлттық валюта – теңге енгізілгені туралы айтылған.
Қолданылған әдебиеттер
1. Мақыш С. Б. Ақша айналысы және несие. – Алматы:ИздатМаркет 2004.

2. Сейіткасымов Ғ. С. Ақша, несие, бакнтер. – Алматы: Экономика, 2001.


3. Дробозино Л. А. Финансы. Денежное обращение.Кредит. – Москва: Финансы, ЮНИТИ, 1997.

4. Жукова Е. Ф. Общая теория денег и кредита. – Москва: Банки и биржи, 1995.
        
        Жоспар
Кіріспе
I. Ақшаның мәні мен қызметтері
1. Ақшаның пайда болуы мен қажеттілігі
2. Ақша ... ... ... және ... рөлі мен қазіргі жағдайдағы
дамуы
II. Ақша айналысы
2.1. Ақша айналысы мен заңы
2.2. Ақшаның метеалдық теориясы және металл ақша айналысы
2.3. Ақшаның ... ... және ... ақша ... ... ... мен ақша ... Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесі
3.1. Ақша жүйесі жөнінде түсінік
3.2. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі: қызметтері мен
операциялары
3.4. Инфляция туралы түсінік
3.5. Қазақстан Республикасындағы 1993 ... ақша ... және ... ... болуы, мәні және қызметтері” атты осы курстық жұмыста
ақшаның ... ... ... ... ... 1993 ... аралығын қамтып, ақша туралы жалпы мәліметтер берілген. Бұл ... I, II және III ... ... Әр бір ... ақша ... мәселелер қозғалған.
Ақша ертеден адамзат пайда болуымен қатар өмір сүріп келеді. ... ақша ... ... және ... ... ... аяқталған, соңғы
фраза болып табылмайды.Бұл жұмыстың бірінші бөлімінде ақшаның ... ... ... Таур ... ... ... ... жалпыға бірдей
эквивалент формасында әр алуан тауарлар болған: мал, тері, бақалшақ, металл
бұйымдар және тағы ... ... ... ... ... мен ... ... негізделген ақша қажеттігінің себептерін түсіндіреді.
Экономикалық категория ретінде ақшалар өндіріс және бөлу ... ... ... ... ... ... ... 5
түрі қызметі көрсетіледі, сонымен ақша түрлері де берілді.
Ал екінші бөлімде қарастырылып ... ... ... бет ... ... металл ақша айналысымен қағаз ақша айналысына үлкен мән
берілген. Ақша көрсеткішінің ... ... ... бірі ... мен ақша базасы туралы жазылған.
Ал ақарғы бөлім Қазақстан Республикасындағы ақша ... ... ... Ал ... ... ақша жүйесі жұмыс істейтін, іске ... ... ... туралы, яғни қызметтері мен міндеттері жазылды. Шаруашылық
механизмінің құрамдас бөлігі ретінде ақша ... ... ... ... ... жауап қайырады. Кез-келген сәйкессіздіктер
ақша жүйесінің тұрақтылығына, ақырында ақшаның құнсыздығына, инфляцияға
әкеліп ... ... ... осы ... ... ... ақырғы нүкте
Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы мен ақшаның ... ... ... Ең ... 1993 ... 15 қарашада Ұлттық валюта
– теңге енгізілгені туралы айтылған.
I.Ақшаның мәні және қызметтері
1.1. Ақшаның пайда болуы
Ақшаның өндіргіш күштер мен ... ... бір шама ... ... ... ... ... бізге белгілі. ... ... ... анық ... ол оның ... шығу тегіне
байланыстылығын көрсетеді. Тауар сатуға немесе айырбастауға ... ... Осы ... ... ... ... ақшаның пайда болуының
объективтік алғы шарттарын туғызады.
Ақша ежелгі заманда пайда болды. Олар тауар өндірісінің ... ... шарт және өнім ... табылады. Тауар – бұл сату немесе айырбастау үшін
жасалынған еңбек өнімі. Адам ... ... – зат, оны ... отырып,
тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның ... ... ... құрайды. Бырақ кез-келген зат тауар
бола алмайды. Егер ... ... ... ... құны өз ... ... немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға
кеткен уақыттың рәсуа ... ... ... ... ... ие ... оның ... қажеті шамалы. Сондықтаңда әрбір тауар Қажетті тұтыну
құнын алу ... бола ... ... өндірушісіне қатынасы бойынша айырбас
құны ретінде көрінеді.
Айырбас құн тауарлардың өзінен бөлініп шыққан және ... ... ... өмір ... ... ол ақша. Нақты және абстракты еңбектің, жеке
және қоғамдық еңбектің бөлінісі, ... құны мен ... ... ... ... ... ... айырбас құнның әр ... ... ... – бұл бір ... ... ... біруіне
жүретін тауардың қозғалысын білдіреді. Мұнда ... ... ... ... ... ... формасына және
тағайындалуынабайланысты өлшенуін талап етеді. Сонымен қатар, әр ... бір ... ... ... ... ... ... негізге тауарлардың құны, демек тауар ... ... және сол ... ... отырған қоғамдық еңбек жатады. Тек
қоғамдық еңбек қана ... ... ... ... бұл ... бір ... ... өзі бұл тауарларға еңбектің
шығындалғандығын, яғни екі тауардыңда құнының ... ... ... ... ... ... ... еңбек әр түрлі болып,
нәтижесінде олардың құндары да бірдей ... ... ... еңбекті
немесе құнды сандық жағынан өлшеу қажеттігі туындап, айырбас құнның(1 ... ... ... құны – бұл ... басқа да бір тауарға белгілі сәйкестікте
айырбасталу қабілетін білдіреді.
Натурал шаруашылық ... өнім тек ... және оның ... ... да, ол ... құны ... ие болды. Тауар
өндірісі тұсында өндірушіні өз өнімін айырбастау ... ... ... ... ... оның тұтыну құны қызықтырды. Егер тааурдың тұтыну құны
болмаса, яғни оны ешкім қажет етпесе, онда оны ... ... ... айыпбасқа арналмаған тауардың өндіруші үшін тұтыну құны ... Ал, егер де ... ... ... ... ... оның ... айырбас құны мен сатып алушы үшін тұтыну құны ... ... ... ... міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның құны
жасырын түрде болады және осы ... ... ... ... ... отырып, айырбас процесінде бір-бірін табады және бір-біріне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір тауарға ... ... ... алғашқы формасы - өндіргіш күштердің
төменгі даму ... тән ... жай және ... ... ... 1 ... = ... ).
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиіленді. Жалпы тауар
массасының ішінен ... жиі ... ... ... ... жай ... толық формаға өте бастады. Мысалы, бидайды етке, майға,
жүнге және т.б. айырбастауға мүмкін ... ... ... байланысты неғұрлым жиі айрбасталатын тауар –
барлық басқа тауарлардың бір-біріменөзара айырбасталу құралы бола бастады.
Осыдан келіп, ... ... ... кең көлемдегі формасынан жалпы құндық
формасына жасырын түрде өту басталды. Яғни айырбас құнның ... ... ... ... оның ролі бір ... нық ... еді. Еңбек
бөлінісінің дамуы және өндірістің өсуі нәтижесінде нарықтағы тауарлар саны
мен түрлері арта түседі. Мұнда, көбіне бір ... ... да ... ... ... ... ... айырбасының дамуы құнның үшінші
формасы – бұл құнның жалпылама формасы қалыптаса бастады. ... ... ... ролін белгілі тауарлар көптеп атқара бастады және осы
тауарлар ақша деп ... ... ... эквивалент ретінде пайдаланылғаны
туралы нақты дәлелдер әр түрлі ... ... ... табылған заттарда, поэзияларда кездеседі. Гомердің көне Троя
батырлары туралы поэмасында өгізді құн ... ... ... жайлы
айтылады. Осы уақыттарда металдан жасалынған ақашалрда “өгіз” деген ... ... ... ... ... сөзі “пекуния” (ақша) “пекус”
(мал) сөзінен шыққан. “Рупа”(мал)сөзі ... ақша ... ... ... ... Ежелгі Русьтарда да ақша металл ақшаларға
ауысқаннан кейін де “мал” деген атауға ие ... ... ақша ... ... ... ... ... басқада
металдарды да пайдалына бастады. Жапонияда, Африкада темір, ... ... ... артықшылығы, олар – біркелкі, төзімді, ұсақталынады
және т.б. ... ... кең ... ақша ... ... жүйесі
нақтылана түсті.
Кейін келе металдардың арасында басты роль алтын мен күміске өте бастады,
өйткені лолар жалпы сапаға ие ... ... ... ... ... ... барлық тауарларға
тікелей айырбасталатын тауарлар әлемінен ерекше бір тауар – ақшалай формасы
қалыптасты. Құның ... ... ... ақша ... ... Ол тауар
рөлін бағалы металлдар: алтын және күміс атқарды. Сонымен ақша ... ... ... ... ... ... жалпыға балама ретінде
пайдаланылатын ерекше тауарды білдіреді. Әрине металлдар бұған дейінгі ... ... ... ... ... жоқ. Ұзақ ... бойы ... тауар формасын сақтап келді. Темір ақшалар күрек, таға, шынжыр,
және т.б. формаларда ұзақ ... ... ... Грек ... ... “ бір уыс ... ... білдіреді. Мыс ақшалар қазандық,
құмыра, қалқан түрлерінде айналыста ... ... және ... ... ... ... пайдаланылды.
Бірақ б.э. дейін XIII ғасырда салмағы көрсетілген құймалар пайда бола
бастады. Осындай ... ... ... ақша ... фунт ... ... фунт), марка (жарты фует) салмақ бірліктері атауымен аталады.
Ақша объективті қажетті тауарлар өндірісі және ... ... ... Ақша – бұл ... ... құралы және ізбасары болып табылады.
Тауар мен ақша бір бірінен бөлінбейді, ... ақша ... ... да ... мүмкін емес.
Ақша тауардан бөлініп шыққанымен де ол, ерекше тауар болып қала береді.
Сөйтіп, ақшаның ... ... ... ролі ... ... ... да, ... басқа тауарлардың құнын бейнелеуі бұл, оның табиғи
қасиетіне тән болып келеді. Біріншіден, бұл ... ... ... яғни оның оңай ... ... және ... Екіншіден, оның құны өте жоғары, сондай-ақ, оның қоры сирек
болғандықтан да, оны ... ... ... ... ... ... қатар, ақша өндіріс және бөлу процесіндегі адамдар арасындағы
қатынасты бейнелейтін, ... ... ... ... ... категория
болып табылады.
Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні, оның мынадай үш қасиетінің
біртұтастығынан көрінеді:
жалпыға тікелей айырбасталу ... ... ... формасы;
еңбек өлшемінің сыртқы заттай (материалдану) формасы.
Ақшаның жалпыға тікелей айырбасталу формасы ретіндегі ... ... ... материалдық бағалы затқа тікелей айырбасталатынын сипаттайды
Кеңес үкіметі кезеңінде бұл мүмкіндік тар ... яғни тек ... ... бөлу және пайдалану процесінде ғана қолданылған. Себебі, ол
уақытта кәсіпорын, жер, ... жер ... және т.б. сату ... ... ... ... жекешелендіру процесі басталғалы бері, ақшаның бұл
қасиетінің қамтитын ауқымы біршама кеңейе түскен.
Ақшаның айырбас құнның ... ... ... ... ... ... емес. Бұл формасынба ақша, несие беру, ... ... ... ... ... ... ... емес шығындарды әр түрлі жолдармен қаржыландыруда Ұлттық банктің
несиелік ресурстарын коммерсиялық банктерге сатуы барысында және ... ... ... ... ... ... ... жұмсалатын еңбектің ақша
көмегімен өлшеуге ... ... ... ... ... ... тауар ретіндегі ролі
туралы әр ... ... бар. ... ... ... ол ... ... эквивалент және ақша қызметтерін атқару ролін
орындауды толығымен тоқтатты дейді. Құнның ... ... ... ... ... ... келді. Несие ақшалар жалпыға бірдей
эквивалент ретінде жүрді. ... ... ... ... ... ... екінші біреулер. Ал, енді ... ... ... ... ... және ол жалпыға бірдей эквивалент
ролін орындаушы, ерекше тауар ... ... ... сақтап қалды
дейді.
Жекелеген елдердің ішінде алтынның айналысы жоқ. Төлем ... ... және ... ... ... алтын белгілері – қағаз және
несие ақшалар қызмет атқарады. Бірақта алтын дүниежүзілік ақша ... ... ... онда ол жалпыға бірдей эквивалентті білдіреді.
1.2. Ақшаның түрлері
Ақша өзінің дамуы барысында екі түрге бөлінеді: ... ... ... және ... ... (толық бағалы емес) ақшалар. Нағыз ақшалар –
бұл наминалдық оны байындауға кеткен ... ... ... ... металл
ақшаларды білдіреді.
Мұндағы металл ақшалар мыстан, күмістен және алтыннан жасалады. Металл
ақшалардың монета ... ... – бұл ... ... ... болып
табылады.
Алғашқы монеталар VII ғасырда б.э.б. Ертедегі Қытайда және Ертедегі ... ... ... IX – X ғғ. ... ... кездері айналыста
алтын монеталармен қатар, күміс монеталар қоса жүреді.
Алтын айналысына ... ... де XIX ғ. ... ... ... Бұл
елдердің ішінде алтын өндіру жағынан бірінші орынды, өзінің отаралрымен
бірге ағылшын елі де ... ... ... ... және ... ... атқаруына, оның қымбат бағалы металл ретіндегі мынадай ... ... оңай ... және қасиетін жоғалтпай бірігетіндігі,
сақталғыштығы, өндіріу және қайта өңдеу ... . ... ... ... ... ... барлық бес қызметті бірдей атқарады.
Алтын айналысы тұсында құнның қағаздай ... ... ... ... ... ... өндірісін тауар өндірісі артынан ілесе алмағандықтан да айналыстағы
ақшаға деген қажеттілікті толық өтей алмады.
Жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ ... ... ... ... алмады.
Алтын стандарты, жалпы алғанда өндірісті және тауар айналымын
ынталандырмады.
Сонымен, алтын ... ... ... соғысқа дейін ғана болып,
соғысушы елдер өздерінің шығыстарын жабу ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп алтын айналыстан
шыға бастайды.
Нағыз ақшаның орынбасарлары (құндық белгілері) – номиналдық құны ... яғни ... ... ... қоғамдық еңбектен жоғары болып
келетін ақшаларды білдіреді.
Оған мыналар жатады:
құнның металлдық белгілері – ... ... ... ... монеталар, мысалға жез, алюминий т.б. монеталар;
құнның қағаздан ... ... ... ... ... бөлінеді: қағаз ақшаларға және несиелік ақшаларға.
Қағаз ақшалар – бұл ... ... ... ... ... ... ... жүрген алтын және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде
пайда болған. Бұл қағаз ... ... ... объективті
мүмкіндігі, олардың айналыс құралы қызметін атқару ... ... ... ... ... ауысуының мынадай өзіндік себептері
болған:
металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
металл ... ... ... ... ... әрекетінің
нәтижесінде, яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металлдық құрамын
төмендетуі барысында бүлінуі;
бағалы ... ... ... ақшаларды шығаруға қарағанда өте
қымбатқа түсуі;
эмиссиондық табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен олардың ... ... алу ... ... ... ақщаларды шығаруы;
қате ... ... жабу ... ... ... ... ... б.э. XII ғ. Қытайда, 1690 жылы.. Ұлыбритан
отары болған солтүстік Америкада, 1762 жылы.. Австрияда және 1769 ... ... ... ... ... жүзілік соғыс жылдары қағаз ақшалар
барлық елдерде шығарылды. Қазіргі кезде қағаз ақшалар ... ... он елде (АҚШ, ... ... т.б.) ғана ... ... КСРО-да
1961 жылы болған ақша реформасы негізінде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, ... ... ... ... ... рет ... шығарылып, кейіннен
Ресейдегі 1991-1992 жж.. ақша реформасы нәтижесінде алынып тасталды.
Қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) – бюджет тапшылығын жабу ... ... және ... ... ... ... бағамы бар құнның белгісін білдіреді.
Қағаз ақшалар тек қана айналыс ... және ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қаржы жетіспеушілігіне
байланысты түсіндіріледі. ... ... ... табиғаты жағынан тұрақсыз
және құнсыздануға тез икемді болып келеді. Олардың құнсыздану себептеріне:
айналысқа басы ... ... ... ... эминентке деген
сенімнің төмендеуі және төлем ... ... ... ... ақшалар – тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды сатып алу
және ... ... ... төлеуге (несиеге) берілуімен байланысты
пайда болады. Олардың пайда болуы ақшаның төлемқұралы қызметін атқаруымен
де ... ... Бұл ... ... мәні – ақша ... етуі; нағыз ақшаларды үнемдеуі; ... ақша ... ... ... сипатталады.
Несиелік ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота, ... ... ...... бір ... алдын ала келісілген ... ... ... төлейтіндігі туралы борышқордың жазбаша қарыздық
міндеттемесін ... екі түрі бар: жай және ... ... ... «ҚР-дағы вексель айналысы туралы» ҚР заңында мынадай
түсініктемелер берілген:
Жай вексель ...... ... ... көрсетілген соманы
белгілі бір уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы ... еш ... ... ... ... вексель.
Аудармалы вексель (тратта) – вексельде көрсетілген соманы белгілі бір
уақытта алғашқы вексельді ... ... ... ... үшінші бір
тұлғаға (трассатқа) вексель берушінің (трассанттың) еш ... ... ... ... ... ... төлеуге келісімін бергеннен бастап, борышқор болып
табылады. Аудармалы вексель келесі бетіндегі индоссамент (басқа біреуге
аударып ... ... ... жүре ... ... ... ... байланысты вексель айналысы ұлғая түседі және мұндағы әр ... ... ... ... жауап береді.
Жай және аудармалы вексель – коммерциялық вексельдің түрлері ретінде
қарастырады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... қаржылық, қазыналық, достық, бронзалық.
Қаржылық (банктік) вексель – белгілі бір ақша сомасын қарызға ... ... ... вексель – бюджет тапшылығын жабу мақсатында мемлекет тарапынан
шығарылатын оның міндеттемесі. Қазыналық вексель бойынша ... ... ... ...... ... ... есепке алу мақсатында бір-біріне
беріледі.
Бронзалық вексель – нақты қамтамасыз етілмеген ... ... ... ... тән қасиетттері бар:
дерексіздік, яғни вексельде мәмлені нақты түрінің көрсетілмеуі;
дауыссыздық, яғни протест туралы актіні нотариуспен ... ... шара ... ... ... міндетті түрге төленуге
тиістігі;
айналымдылық, яғни баақа бір тұлғаларға аударып жазу арқылы (индоссамент)
төлем құралы ретінде вексельдің ... ... ... заң ... ... және одан ... ... айналысы дамып келеді.
Вексель айналысын бірінші болып қолданушылардың қатарына Казкомерцбанк
тәжірибесін атап кетуге болады. Бұл банк 1996 жылы ҚР ... ... ... ... ... 500,1000 және 5000 АҚШ ... ... айналымға шығарып, оларды несие құралы ретінде
клиенттеріне берді. Сол ... ... атап ... ... ... ... ... акционерлік компаниясы 5000 АҚШ долларындағы
вексельді тендер бойынша жеңіп алып, оны өзінің ... ... ... ... ... қатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретінде « ... ... » ... 200 млн ... ... вексельдерін өтеді.
Мұндағы «домицилиант» - вексельде көрсетілген төлемді жүзеге асыратын,
Вексельде делдал ретінде қатысатын ... ... ... ... ... ... билеті») – орталық
банктың айналысқа шығарған әр түрлі номиналдағы ақша бірліктері.
Ол вексельден және ... ... ... ... Банкнотаның
вексельден мынадай айырмашылығы бар:
мерзімділігіне қарай, егерде вексель мерзімді қарыздық ... ... ...... ... ... қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады ... жеке ... ... ал ... ... кезде орталық банк
шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.
Экономикалық әдебиетте банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық және жай.
Классикалық ... – бұл ... ... ... болған формасы
ретінде алтынға еркін алмастырылатын, яғни ... ... ... ... ... банкнотаның қағаз ақшалардан өзіндік айырмашылығы бар:
жаратылысына қарай – қағаз ақшалар ақшаның айналыс құралы ... ... ал ... ақшаның төлем құралы қызметінен ... ... ...... ақшаларды айналысқа қазынашылық шығарса,
ал банкнотаны Орталық банк шығарады;
қайтарылуына қарай – классикалық банкноттар вексель мерзімінің аяқталуына
байланысты Орталық банкке ... ал ... ... ... ... ... қала береді;
ауыстырылуына қарай – классикалық банкноталар банкке қайтуына байланысты
алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, ... ... ... ... ... ауыстырылуы тоқталғаннан бастап, банкноат алтынмен
қамтамасыз етілуі қысқарып, оның вексельдік қамтамасыз етілуі де ... ... ... ... ... вексельдік портфелі көбірек
қазыналық вексельдер мен міндеттемелерге толықты.
Жай банкнота – бұр қазіргі ... ... ... ... ... ... ... тек қана Орталық ... ... ... ... Ендеше қазіргі айналыста жүрген орталық
банктен шығатын жай банкноталар ... ... ... ... ... бір дәрежеде тауарлық немесе несиелік негізі сақталған,
сондай-ақ олар ... ... ... бағынады.
Қазіргі кезде ҚР Ұлттық банкісінің жай банкноталардың ... үш ... ... ... ... ... ... несиелеу, яғни мемлекеттік қарыздық міндеттемелердің орнына
банкроттардың шығарылуы барысында. Шынында да, еліміз тәелсіздік ... ... ... тұрақсыздықтың нәтижесінде 1993 – 1998 жж.
мұндай көріністің куәсі болдық. ... 1995 – 1996 ... ... ... 5,5%-на дейін жетті, ендеше сол уақыттары ... ... 80%-ға ... Ұлттық банкінің Үкіметке берген несиелері
есебінен жабылғаны белгілі. Әрине бұл жолдың теріс жақтары да ... ... ... ... орын алуы;
ұлттық валюта бағамының тұрақтылығын қамтамасыз ету және еліміздің сыртқы
қарыздарды өтеу үшін мемлекеттің валюталық ... ... ... ... ақша эмиссиялау жолымен.
Чек вексель мен банкнотаға қарағанда коммерциялық банктердің құрылып,
олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың ... ... және ... ... ... ... кеш пайда болды.
Алғашқы чектер 1683 жылы Англияда пайда болды.
Чек – ағымдағы шот ... ... ... ... бір ақшалай соманы
төлеу туралы немесе ... ... ... ... ... өзінің банкісіне
берген жазбаша бұйрығы.
Чектің мынадай түрлері бар:
ақшалай чек – банктен қолма-қол ақша алуға арналған төлем құралы;
ордерлі чек – бір ... ... ... ... ... ... бір ... беруге құқық береді;
мәлімдеуші чек – чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы ... ... чегі – ... ... арасында қолма-қолсыз есп
айырысуларда ... чегі – ... ... ... ... құралы;
кепілдендірілген чек – банктің ... ... ... ... ... ... құралы.
Чектің экономикалық жаратылысы мынадай:
біріншіден, ол банктен нақты ақшаны алуға қызмет ... ол ... және ... ... қызметін атқарады;
үшіншіден, ол қолма-қолсыз ақшамен есеп айырылысу құралы.
Электрондық ақшалар – компьютер торабының, ақпараттарды автоматты түрде
өңдеу құралдарын ... ... ... ... ... асыратын
банктер және олардың клиенттері, сатушылар мен сатып алушылар арасындағы
төлемдер жиынтығы.
Электронды аұшалар пластикалық карточка ... ... Олар екі ... келеді:
Дебеттік (төлем) карточка – банкте арнайы карточкалық қаражаты бар,
клиент ... ... ... шоттағы қаражатты пайдалануға,
банкомат арқылы қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер ... ... ... ... ... – оның эмитенті менкарточка иесі ... ... ... ... ... мен қызметтер үшін
төлемді ... не ... ақша ... ... ... ... екінші деңгейдегі банктер дебеттік және
кредиттік ... ... және ... ... ... ... ... «Master Card», «Visa», «ALTYN», «Maestro»
және т. б. жатады.
Қазіргі ... ... ... ... ... карточкалар да кеңінен
қолдануда. Мұндай карточкалардың шоттары көбіне ... ... ... ... ... ... және қызмет көрсету
сферасында қолданылады: банктік, ... ... ... сатып алуға
арналған, туризм және ... ... ... ... ... ... түріне сауда карточкаларын ... ... ... ... және ... рөлі мен ... жағдайдағы
дамуы
Ақша экономикадағы рөлін өзінің атқаратын негіщгі қызметтері арқылы
орындайды. Ақшаның әр ... ... ... ... ... тауар
өндірушілердіңформасы ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық
мазмұнының белгілі бір ... ... ... экономикадағы атқаратын қызметтеріне мынаоар жатады:
Құн өлшемі және баға масштабы;
Айналыс ... ... ... және қор ... құралы;
Дүниежүзілік ақша.
Ақшаның құн өлшемі қызметі. Ақша жалпыға бірдей балама ретінде барлық
тауарлардың ... ... құн ... ... «мөлшері жағынан аттас,
сапасы жағынан салыстыруға келетін тауарлар құнын бейнелеу үшін тауарлар
дүниесіне материал ... ... ... ... та тауарларды өзара
өлшейтін ақша емес, тауарлар өндірісіне кеткен қоғамдық ... ... ... ... ... жағдай жасады, Барлық тауарлар ... ... ... олардың құнын өзіндік құны бар нақты ақшалар
өлшей алады.
Құнның өлшем қызметі тауар ... ... ... Бұл ... тааурлар құнының өлшемі ретіндегі қабілеттілігін білдіреді, бағаны
анықтауда делдал қызметін атқарады. Өзінің жеке құны бар ... ... ... бола ... Бұндай тауар болып өндіруіне қоғамдық еңбек жұмсалған,
құнды құрай алатын ... ... ... бұл ... толық құнды ақшалар
атқарады. Ақша еңбек өлшемі – ол жұмыс уақытын емес, осы ... ... ... құн ... қызметін идеалды, оймен ойлау арқылы орындайды. Яғни
тауардың құнын ... ... ... дейін орындалады, сонымен
құнның тауар ... ақша ... ... үшін ... ... жеткілікті.
Тауарлар құнының ақшамен бейнеленуі оның бағасы деп аталады. Толық құнды
ақша айналысы жағдайында алтынның бағасы ... жоқ. ... өз ... ... құны ... ... ... емес. Баға тауарды
өндіруге және сатуға қажетті қоғамдық еңбек шығынымен анықталады.
Құн өлшеу қызметі жалпы эквивалент ... ... ... деген
қатынасын көрсетеді. Бірақ тауардың бағасын анықтау үшін баға масштабы
қажет. Әрбір елде ... ... ... қабылданған және тауарлар
бағасын өлшеуге қызмет ететін металлдың (алтын) баға белгілеу процесіндегі
ақша ... ... ... саны баға ... деп ... ... және олардың қозғалысында құн заңы жатыр. Ақшаның
құн өлшемі қызметі мен баға масштабы арасында һзара ... бар. ... бұл ... ... ... ... қызметі болып табылады.
Құн өлшемі қызметі құн заңына ... ... Баға ... бұл
мемлекетке тәуелді, бірақ тауардың құнын ... үшін ... тек ... ... үшін ... ... Баға ... нарық заңына, яғни
сұраныс пен ұсынысқа байланысты белгіленеді. Сөйтіп баға масштабы ... ... ... ... ... ақша бірлігіндегі көрсетілетін
нарықтық бағаға айналады. Баға масштабы заңдық сипатқа ие бола ... ... ... және құнды емес тауар бағасынкөрсету үшін қызмет
етеді
Арнайы баға масштабы ... құны мен оның ... ... бағасының
арасы алшақ болып кетуіне байланысты өзінің экономикалық мағынасын
жоғалтты.
Ямайка ... ... ... жж.) ... ... алтын
бағасы және алтын паритеті жойылды. Құн өлшеу ... ... ... ... ... таңда тауарлар алтынға тікелей айырбасталмайды және ... ... ... ... бұл қызметін алтынның орнында
жүретін оның құндық өкілдері немесе қағаз және ... ақша ... ... ақшалар тауарлардың құнын өлшемейді, өлшенген құнды
көрсетеді, өйткені өзінің құны ... ... ... ... да, олардың толық бағалы емес ақшалар деп ... ... ... яғни ... құнды емес және қағаз ақшалардың
пайда болуы, ақша ... ... ... ... ажырауына алып
келеді.
Ақшаның айналыс құралы қызметі. Ақша айналыс құралы қызметінде ақша тауар
айналысы процесінде делдалдық рөл ... Таур ... ... ... туар ... яғни оның ақшаға айналуы және тауарды сатып
алу, яғни ақшаның тауарға айналуы. Бұл ... ... ... ... ... ... Т ( ... ) – А ( ақша ) – Т ( тауар ).
Ақша айналысының таур айналысынан айырмашылығы ақша ... ... ... ... өзі ... ... қалып отырады. Ақшаның
айналыс ... ... ... ... ... ... бұл
қызметті толық бағалы емес құнның белгілері: қағаз және несиелік ақшалар
атқарады, екіншіден, нақты және қолма-қолсыз ... ... ... ретінде ақша қызметтерінің ерекшеліктері мынала:
Тауар мен ақшаның қарама- қарсы қозғалысы;
Оны идеалды ақшалар емес, нақты (қолма-қол) ақшалар орындайды;
Ақшаның бұл ... ... ... өте тез ... оны ... ... емес (алтын), оны ауыстырушылар – ақша
белгілері орындайды.
Бірақ бұл, несие және ... ... ... тауармен байланысты емес деген
сөз емес. Бұл байланыс несие ... ... ... жасырын айналыс
болуымен түсіндіріледі.
Сонымен ақша, ақша айналыс құралы ... ... да ... яғни ... ... ... тауарлар массасы және бағасы
негізінде анықталады. Қанша дегенмен бір ақша ...... ... ... ... ... ақша айналысы қанша көп болса көп
болса, айналыс үшін олардың қажетті саны ... ... Ал ... ақша массасы тауар массасынан артық болса, онда ... ... жол ... қор ... құралы қызметі. Әр түрлі жағдайлардың болуына байланысты
тауарлардың тек ... ... ғана ... ... ... әр ... өндіру кезеңі мен айналыс ... ... ... ... ... ... өндірісі мен сатылуының маусымдық
сипатта болуы шаруашылық субъектісінде ... ... ... Соның нәтижесінде тауарлардың төлемін кешіктіріп
сатып алу және ... яғни ... беру ... туындайды. Ақша төлем
құралы ретінде мынадай ерекше қозғалыс ... ие: Т ... ... ... М ... – Т ... ... құралы
қызметін мен айналыс құралы қызметтері арасында өзара айырмашылықтар бар.
Ақша айналыс құралы ретіндегі делдалдық рөлінде ... ... ... ... ақша мен ... ... қарама-қарсы қозғалысы болмайды,
яғни қарыздық міндеттеме арқылы өтеу, сату және ... алу ... ... ... мен ақша ... ... ... қарыз аоушының төлемеу қаупін тудыруы мүмкін.
Ақша тәлем құралы ретінде тек қана тауар айналысына қызмет етіп ... ... ... және ... ... да ... ... барлық ақшалай төлемдерді мынадай түрде топтастыруға болады:
тауарлар және көрсетілген қызметтер бойынша төлем ... ... ... ... ... ... және тұтыну несиелері бойынша қарыздық
міндеттемелер;
сақтандыру міндеттемелері;
әкімшілік, сот алдындағы және өзге ... ... ... қызметін толық бағалы емес, яғни қағаз және несиелік
ақшалар атқарады.
Ақшаның қор жинау және ... ... Ақша ... ... ... оның ... тауар алудың қамтамасыз етумен қатар, ... ... ... табылады. Сондықтан да адамдар оларды ... ... ... Қорлану үшін ақша айналыстан алынады, сөйтіп тауарды
сату және сатып алу ... ... қор ... ... ... бағалы емес ақшалар атқара алмайды,
себебі олардың меншікті құны жоқ. Бұл қызметті ... ... ... ... ... ... толық бағалы емес ақшалар атқарады. Тауар
өндірісі жағдайында қорлану екі формада ... ... мен ... ... және ... ... ... сияқты банктердегі басқа шоттардағы ақшалай қаражат қалдықтары түрінде
қоғамдық қорлану формасында;
Банктердегі халық салымдарында, облигацияларда жинақталған жеке ... ... ... ... байланыстары, халықаралық заемдар, сыртқы
серіктестерге қызмет көрсету барысы дүниежүзілік ақшалардың пайда болуына
себеп болды. Дүниежүзілік ақшалар ... ... ... ... ... ... алынатын құрал және жалпыға ... ... ... ... ... Халықаралық төлем құралы ретінде
дүниежүзілік ақшалар халықаралық ... есеп ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік ақшалар
елдер арасындағы нақты ақшамен төленетін тауарлар және ... ... ... ... ... ... етеді. Жалпыға
ортақ қоғамдық байлықты құрау ретінде дүниежүзілік ақшалар бір ... ... елге займ ... субсидиялар беруі барысында қызмет етеді.
Егер де еліміздің ішіндегі ақша мемлекетпен заңдастырылған ұлттық ... ... ... ететін болса, ал елімізден тысқары жерде, К.
Маркс өз еңбегінде: «Ақша өзінің ... ... ... де, ... ... ... металл құймасына, яғни жалпылама балама тауар формасына
өтеді» - деп жазады. Сондай-ақ бұл ... ... ақша ... қызмет етуі сипатталады.
Алтын монеат стандарты тұсында дүниежүзілік ақша қызметін алтын және
алтынға ауыстырылатын жекелеген ... ... ... ... АҚШ ... және ... фунт ... атқарған.
Қазіргі дүниежүзілік ақша қызметін: АҚШ – доллары, Еуропалық Одақтың
қазіргі валютасы – еуро, сол ... ... ... ... СДР-і
(арнайы қарыз алу құқығы) атқарады.
1999 жылы қаңтар айынан бастап, Еуропалық ... ... ... «Еуро» енгізілген. Еуропалық валюталық Одаққа бастапқыда он бір ... ... ... ... ... ... Бельгия,
Финляндия, Ирландия, Португалия, Испания және Италия. 1999 жылдың ... ... ... ... ... үшін ... «Еуро»
банкноты мен монеталары 2002 жылдың 1 қаңтарынан және 6 айдай уақыт ... ... ... мүше ... ... ақша бірліктері 2002 жылы
1 шілдесінен ... өз ... ... АҚША ... ... ... ... дейін “ақша айналымы” мен “ақша айналысы”үғымдары арасында
айтарлықтай шек қойылатын. Ақша айналысы – ... ... ... ... емес ... және есеп ... жүзеге
асыруға қызмет ететін қолма-қол және ... ақша ... ... Яғни ақша айналасы деп қолма-қол ақшаның ... Ал ақша ... ... одан кең ... ... ол қолма-
қолсыз тұрғындардың ақшалай табыстарының
бөлінуін қарастырса, қолма-қолсыз ақша өндіріс ... ... ... ... негізі – тауар өндірісі мен тауар айналысы
болып табылады. Тауар өндірісі тұсында тауарлар ... ... және ... ... олардың арасында өзара қарама-қайшылықтар туады. Қоғамдық
еңбек ... ... және ... ... және дүниежүзілік нарықтардың
қалыптасуымен байланысты капитализм тұсында ақша айналысы ары қарай дами
түседі. Сонымен ... ... ... ... ете ... барлық
жиыптық қоғамдық өнім айналысы мен айырбасына ... ... ... ... ... яғни ... ... және ақшаның жаңа
тауар сатып алу үшін ... ... ... ... яғни ... ... жасайды.
Бірақ ақша айналысы тауар айналысын қайталап қоймайды. Бұл екі ... ... ... Тауарлар, оларды сатып алғаннан кейін,
айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша ... ... ... жүре ... ақша әрі ... ... әрі төлем құралы
функцияларын атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мұмкін. Өз ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы мүмкін.
Жалпы ақша айналысының көлемі тауар бағаларының соммасынан әрдаым артық
болады. Ақшаның тек ... ... ... ... ... зейнетақы, стипендия төлеу үшін, бюджетке төлемдер аудару үшін,
бакнтен қарыз алу үшін және т.б. ... үшін ... ... және қолма-қолсыз формаларының көмегімен тауар
айналысы, сондай-ақ ... және ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақшалар айналысы мен қолма-қолсыз
ақшалар айналысы кіреді.
Қолма-қол ақшалар айналысы нақты ... ... ... ... ... және қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) ... Ақша ... ... ... ...... ақшаның
қолдану аясын азайту болып келеді. Бұл мәселе біздің елімізде кәсіпорындар
арасындағы есеп ... ... ... ... ... чектерін ендіру арқылы ғана шешіледі.
Банк жүйесін реформалау және ақша банкнотасын өндіруге байланысты өзінің
меншікті қуатын ... ... ... ақшамен байланысты
жағдайды түбірімен ... ... ... жж. ... ... ... енгізілген дерективті саясаттың ... ... ақша ... тұрақтандыру және басқарудың
экономикалық әдістерінің алғы шарттары жасалынды.
Дамыған елдерде нақты ақшалар айналысының ... ... ... ... ... ... ... шығарудың кішкене
бөлігі (10%-ға жуығы) қазыналық билеттерді шығарушы қазынашылықтың үлесіне
тиеді
Қолма-қолсыз ақшалар ...... ... ... қозғалысы.
Мұндағы, қолма-қолсыз ақшалар – чектер, пластикалық ... ... ... ... ... ... ... (депозиттер).
Қолма-қол ақща мен қолма-қолсыз ақщалар арасында тығыз байланыс пен өзара
тәуелділік бар. Ол ... бір ... ... екінші біріне өтіп
отруынан байқалады.
Сонымен, бүкіл ақша айналысы: ... және ... ... болып
бөлінеді. Сондай-ақ:
өнімді өндіру және сату ... яғни ... ... ... байланысты ақша айналымы;
таурлы емес сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы;
ақша айналысы ... ... ... өтті және ... ... ... көмегімен жүзеге асырылды.
Құн заңы және оның айналыс ... ... болу ... яғни ... заңы тауар-ақша қатынастары қалыптасқан барлық қоғамдық
формацияға тән ... ... Құн ... ... ... ... отырып,
К. Маркс ақша айналысының заңын ашқан болатын.
Оның пікірінше, ақша айналысының заңының мәні ... ... ... ... ақша саны, сатылатын таурлар бағасы ақша айналысының
жылдамдығына қатынасын білдіреді. Ақша ... заңы ... ... мен ... ... деңгейі мен ақша айналысының жылдамдығы
арасындағы экономикалық тәуелділікті бейнелейді.
Ақша айналысы заңы – тауарлар айналысы үшін ... ... ... ... ... ... айналымының саны
Бұл жерде бір айта кететіні, ақшаның төлем құралы қызметін атқаруымен
байланысты бұл ... да ... ... ... ... ақша ... ... бейнелеуге болады:
СТБ – НТБ + МТС - ... ... А – ... ... ақша ... – сатылатын тауарлар бағасының сомасы;
Нтб – несиеге сатылған тауарлар бағаларының сомасы;
Мтс – міндеттемеоер ... ... ... - өзара өтелетін төлемдер сомасы;
Аос – айналыс және ... ... ... ақша ... ... саны.
Осындай жағдайларда айналысқа қажетті ақша санына ... ... ... ... ... әр алуан факторлар ықпал етеді. ... ... ... санының өзгерісі ... ... ... ... ... ... және көрсетілген қызметтер
бағаларының деңгейіне байланысты да ... ... ақша ... ... кері ықпал етеді:
несиенің даму дәрежесіне, себебі қаншалықты ... ... ... ... соғұрлым айналысқа аз мөлшерде ақша қажет етіледі;
қолма-қолсыз есеп айырысудың дамуы;
ақша айналысының жылдамдығы.
Металл ақша ... ... ... ақша саны ақшаның қазына жинау
құралы қызметінің көмегімен реттеліп отырды. Егер ақшаға деген қажеттілік
қысқарса, онда айналыстағы ... ақша ... ... ... ... ал егер ... деген қажеттілік үлғайса, онда айналысқа қажеттілік
ұлғайса, онда ... ... ... ақша ... айналысқа
шығарылып отырады.
Егер де айналысқа алтынға ... ... ... ... ақшалар
(қазыналық билеттер) қызмет етсе, онда бұл жағдайда қолма-қол ... ... ... ... заңына сәйкес жүргізіледі.
Ақша айналысын қолдап отыру шарттары мен ... ... екі ... ... ... анықталады: шаруашылықтағы ақшаға деген қажеттілік
және айналымға ақшалардың нақты түсуімен. Егер де айналымдағы ақша ... ... ... ... ... онда ... ... яғни
ақша бірлігінің сатып алу қабілетінің төмендеуіне, яғни ... ... ... ... ... және ... ақша ... металлдық теориясы. Бұл теорияның өкілдеріне капиталдың алғашқы
қорлануы кезеңіндегі мерконтилистер ... ... ... ... ... ... ... ақшаны бағалы металлдармен бірдей деп санау
тән болған. Олардың пікірінше қоғамның нағыз байлығы алтын мен ... ... ... ... нағыз ақшалар болып табылады. Ақшаның
металдық ... ... ... ... бұл ... пайымдауынша
ақшаның рөлінде алтын, күміс сияқты кез келген бағалы металл бола алады, ... ... ... ... қатынастарын сипаттайтын ақша
екендігі жөніндегі хабарсыз.
Ресейде металлдық теорияның өкілі атақты ... ... ... ... ... Ақша туралы оның теориясының ... ...... тек нағыз бір ғана ақша деп қарау керек
деген қөзқарасы бар. Сперанский ең мықты ақша ...... деп ... ... ... ... ... жаңа төлем әдістері ... ... олар ... негізделді.
Неміс экономистері ақша деп тек қана бағалы металдарды емес, сондай-ақ
металға айырбасталатын Ррталық банктің ... да ... ... ... ... ... теориясы ақша реформасына негізделіп қолданылды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз экономистері Ж. ... және ... ... ... Р. ... ... айналысқа алтын стандартын
енгізу идеясын ұсынады. Себебі 70-жылдардың басында жойылған Бреттон-Вудс
валюталық жүйенің орнына жаңа ... ... ... ... ... АҚШ-тың экс-президенті Рональд Рейган ... ... ... ... ... ... ... мүмкін деп санады.Жалпы алтын
стандартының мағынасы нарықтың күрделенуі, ұлғаюы және ... ... ... ... ... ... ... түрде үйлестіру –
натуралдық айырбас формасына немесе бақыланбайтын стихиялы ... ... ... ... өйткені алтын қорының өсімі физикалық
тұрғыдан экономикалық дамуға қарсы тұра алмайды, сөйтіп бұл ақша ... тым аса ... ... ... ... т.б. пайда
болды.
Сонымен, ақшаның ішкі мазмұны бағалы металдың N мөлшеріне берілген ... ... ... ... ... Оның ... мемлекетке
деген сенімі ауысады. Үкіметке деген сенімсіздік, соғыстар және ... ... ... ... ... ... келуіне әкеледі. Нақты
экономика тұрғысынан қарағанда қарапайым тауар болса да алтын ерекше орында
тұрады.
Қазіргі ... ... ... ... қызметінің мәні, оның
капиталды инфляциядан сақтау құралы ретінлегі қызмет етуімен, несие алуда
қамтамасыз ету ... ... және ... ... ... ... ... сипатталады.
Адамзат құнның әр түрлі формаларын өз басына өткере отырып, яғни ... әр ... ... ... ... ... ... ақша айналысына
қол жеткізді. Металдың ақша ретінде қызмет етуінен барып одан бірте-бірте
монеталар пайда бола ... ... ... алғашқы монеталар пайда болды. Олардың
пайда болуы ақшаның қалыптасуындағы соңғы кезеңді сипаттайды.
Монета – ол ... ... ... ... құрамы заңмен бекітілген
металдан жасалған ақша белгісі.
Монета бет жағы – аверс, ... жағы – ... ... – гурт болып
ажыратылады.
Егер монетаның номиналды құны құрамындағы металдың (алтын, күміс) ... ... онда бұл ... ... ... Толық құнды еместері - биллонды
ақшалар деп аталады.
Монеталық ақша айналысы ... ... ... ...... ... эквивалент рөлін екі немесе одан да көп
металл атқарады, яғни айналыста алтын және күміс ... ...... ... эквивалент ретінде бір ғана металл түрі
қолданылатын ақша жүйесі.
Түрікше “акче” сөзі, қазақша “ақша”, яғни “ақ” сөзінен, ... ... ... шыққан.
Капиталистік таурлы өндірістің дамуы барысында қағаз ақшалар ... ... Олар ... ... монеталарды ығыстырып шықты. Қағаз ... ұсақ ... ... ... ... ... қағаз
ақшалардың әр түрі болып табылады. Әдетте оны төменгі сынамасы бар металдан
жасайды.
2.3. Ақшаның номиналистік ... және ... ақша ... ... ... мерконтилистердің металлизмге қарсы іс-
әрекеті болып табылады. Тауар өндірісі мен айналымының ... ... ... ... банкнота түріндегі несиелік айналыс құралдарына
жартылай ауыстырубіртіндеп орын алды. ... мен ... ... ішкі ... ... шығара отырып, номиналистер ... жүру ... ... ол үшін ... ... негізгі ережесі төмендегідей:
ақша идеалды есеп бірлігі болып саналады және ... ... ... құны анықталады;
Бұл бірлік ешқандай да ішкі құнға ие емес;
Сонымен номиналистер ақшаның құндық ... ... ... шығара
отырып, оларды техникалық айырбас ... ... ... Адам
Смиттің айтуынша, ақша – бұл айырбас процесін жеңілдететін техникалық
дөңгелек, айырбас және ... ... Ол ... құны екі ... ... ие ... бір ... пайдалылығын көрсетеді;
басқа тауар сатып алу мүмкіндігі.
Номинализмнің мәні неміс экономисі Кнапптың еңбегінде жақсы ... ... ... ... ...... ... өнімі, мемлекеттік бтліктің туындысы;
ақша – мемлекеттік хартальдік төлем құралы, яғни ол мемлекеттің төлем
күшімен жасалған ... ... ... ... негізгі қызметі – төлем құралы.
Кнапп ақшаның мәні оның материалдық белгісінде емес, оларды ... ... ... ... деп жазады.
1929-1933 жж. экономикалық дағдарыс тұсында номинализм әрі қарай ... ... Дж. М. ... ... ... ... ... бесінші дөңгелегі” деп хабарлайды. Ол идеалды ақшаларға ... ... ... етіп ... ... ақшаларды жатқызды. Ол
қағаз ақшалардың алтынды ... ... ... ... ... ... Кейнс барлық өркениетті ақшалар пайда болуы металл
айналысының ... ... мен ... тұсындағы тауарлы
өндірістің дамуымен сипатталатын ақша айналымына ... ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан жасалған – толық
құнды ақшаның ... ... ... әсер ... ... ой туады.
Шынында олар металл ақшаның номиналды құнының нақты құнынан ауытқуының
көбеюі есебінен ... ... ... ... ... ... ... ақша айналысы өте қымбат болып келеді және капитализмнің ... ... ... ... ... ... айналыс құралдарына деген
шаруашылықтық қажеттілігінен әлде қайда төмен.
Монеталардың тозуы және ... ... пен ... ... ... ... ... шығындарын қағаз ақшаларды жабу үшін шығарды. Осылайша,
Солтүстік Америка өзінің тәелсіздігі үшін ... ... ... ... ... ... ақшалар ақшаның номиналдық құрамының нақты құрамынан біртіндеп
бөлінуі нетижесінде пайда болған құн белгісінің ақырғы формасы.
Қағаз ақша – ... өз ... табу үшін ... ... ... еріксіз номиналға ие ақша белгісі. Тарихта ... және ... ... ... пайда болды.
Қағаз ақшалар толық құнсыз болып келеді, себебі, өзінің дербес құны жоқ.
Оларды шығаруға кеткен шығындар өте аз. ... ... ... ... ... ғана олар өздерінің сатып алу қабілетін сақтайды.
Егер нағыз ақшалар айналыста өзінің ... ... ... ... ... ... айналыс процесінде нарықтық құнға ие болады. Мемлекет сол
елдің шеңберінле ғана оларға еріксіз өзіндік құн белгілейді. Бұл ... ... ... ақша ... ... құнын белгілеп, кез-келген купюрды
шығаруы мүмкін. Осылайша, Қазақстанда 1993 жылы ең ірі купюрда 100 теңге,
1994 жылы 200 және 500 ... ... ... ... белгілері ретінде қағаз ақшалар пайда болды.Ақша бірлігінің
ресми ... ... ... ... түрде белгіленіп, бірақ оның құны
көрсетілмеді.
Ақшалар ... да ... ... ... ... ... ... шығарылған қағаз ақшаларды толық номиналдық бағасы
бойынша алтынға ... ... ... ... ... ... құны ... да, олар айналыс
саласындағы ақшаның қызметтерін толық құнды ақшаларыдң қызметтері арқылы
атқарады.алтын ... алып ... ... ... ақшалар қорлану
қызметін де атқара бастады.
Қағаз ақшалардың ... ... ... ... олар ... қарай тұрақсыз және құнсыздануға ... ... ... әр ... ... ... ... тапшылығын, әскери
және басқа да өндірістік емес щығыстарды жабуға артық ақшалардың шығарылуы;
пассивтік төлем балансының салдарынын ... ... ақша ... ... ... ... ... және тауао массасының
қысқаруы, т.б.
Мұның бәрі бағаның ... ... ... ... әлеуметтік жағынан
қорғауды қамтамасыз ету үшін үкімет ... ... ... ... ... ... ... тұтынатын тауарлар өндірісі өспейінше баға өсе
береді. Баға – жалақы – баға ... ... ... ... алғанда қағаз ақшалардың құнсыздануы бұл тұрақсыз экономикаға ... Ақша ... және ақша ... айналысының негізі сандық көрсеткіштерінің біріне ақщша массасы мен
ақша базасы жатады.
Ақша массасы – жеке ... ... ... ... ... айналымына қызмет ететін сатып алу және төлем құралдарының
жиынтығы.
Белгілі бір ... және ... бір ... ақша айналысының сандық
өзгерісін талдау үшін, сондай-ақ ақша массасының өсуі мен ... ... ... ... үшін әр ... көрсеткіштер пайдаланылады. Ондай
көрсеткіштерді ақша агреттары деп атайды.
Өнеркәсіп жағынан дамыған елдердің қаржылық ... ақша ... ... ... ақша агрегаттарын қолданылады:
М1 агрегеты, яғни ол ... ... ... (бакноттар мен
монеталарды) және банктегі ағымдық шоттардағы қаражаттарды қамтиды;
М2 агрегаты, ол М1 агрегаты қосылған ... ... ... ... ... тұрады;
М3 агрегаты, ол М2 агрегаты қосылған арнайы несиелік мекемелердегі жинақ
салымдарын құрайды;
М4 ... М3 ... ... ірі коммерциялық банктердегі депозиттік
сертификаттардан тұрады.
Қазақстан Респуликасында ақша массасы Ұлттық Банк пен екінші деңгейдегі
банкілердің баланстық шоттарын шоғырландыру негізінде анықталады және ... ... ... ақша және ... заңды тұлғалар мен үй
шаруашылығы депозиттері жатады.
Ақша базасы (МВ) – бұл міндеттемелерге ... ... және ... ... Ол ... ... есептеледі:
МВ = СIC + RR + DCB,
мұндағы CIC – айналыстағы нақты ақшалар;
RR – міндетті резервтер;
DCB – екінші ... ... ... ... қор, шоттағы
қаражаттары.
CIC = L ( H + C ... Н – ... ... ... ...... ... монеталар.
Қазақстандағы ақша агрегаттарының жағдайы ... ... ... ... ... ... ... агрегаттары |12.00 |12.01 |12.02 |
|1 ... ... ... ... оның | | | |
| ... |134416 |174959 |208171 |
| ... банктен тыс қолма-қол ақша | | | |
| ... және ... ... |116335 |145477 |177899 |
| ... ... ... | | | |
| |М0 ... қолма-қол ақша) | | | |
| |М1 |18081 |29482 |30272 |
|2 ... ... | | | |
| |3.1. ... теңгедегі аудармалы |106428 |131175 |161701 |
|3 ... |195442 |224234 |287293 |
| |3.2. ... емес ... ... | | |
| ... дипозиттері | | | |
| |М2 |15245 |1912 |17799 |
| ... ... | | | |
| |4.1. ... ... ... да | | | |
| ... және ... |73769 |91148 |107792 |
|4 ... ... ... |290643 |337980 |498071 |
| |4.2. ... емес ... ... | | |
| ... басқа да дипозиттері және| | | |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | |
| |М3 |21662 |48876 |61442 |
| ... ... | | | |
| ... ... ... ... | | | |
| |да ... | | | |
| ... емес ... ... | | | |
| ... валютасындағы басқа да |73539 |64870 |149336 |
|5 ... |397015 |576023 |764954 |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | |51573 |134077 |171439 |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | |54999 |103967 |95443 |
| | | | | ... ... ақша ... ... ... ... жасау және талдауда қолданылып жүрген, ақша базасы ... М3 – ақша ... ... Ақша ... құрылымына мынадай ақша
агрегаттары жатады:
М0 (айналыстағы қолма-қол ақша ... банк ... тыс ... = М0 + ... емес ... тұлғалар мен халықтың теңгедегі аудармалы
дипозиттері;
М2 = М1 + теңгедегі басқа да ... және ... емес ... тұлғалар
мен халықтың шетел валютиасындағы аудармалы дипозиттері;
М3 ... ... = М2 + ... емес ... ... мен халықтың шетел
валютасындағы басқа да депозиттері.
Аудармалы дипозиттер – 1) ... ... және ... ... ... ауыстырылады; 2) чектің, траттаның немесе жиро-кепілдіктің
көмегімен еркін айналады; 3) төлемдер жүргізуде ... ... ... ... ақша ... бір бөлігін құрайды.
Басқа дипозиттер – негізінен, ол ... ... ... ... ... ... әр ... шектеулері жай коммерциялық операцияларда
біраз қолайсыздық туғызатын және жинақ механизміне ... ... ... сай келетін жинақ және мерзімді дипозиттер. Басқа
дипозиттер, ... ... ... ... ... ... салымдар мен
дипозиттерді қамтиды.
Ақша базасының ақша ... ... етуі ақша ... ... мынадай формула арқылы есептеледі:
М3 (ақша массасы)
Ам =
МВ (ақша базасы)
Егер мысалы, ақша мультипликаторы 2,0-ге тең ... онда ақша ... 2 ... жасауға қабілеттілігін көрсетеді. 2002 жылы ақша массасындағы
депозиттердің ... ақша ... мәні ... жол ... ... 3,67-ге дейін өсіріп отыр
III ҚАЗАКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АҚША ЖҮЙЕСІ
3.1. Ақша жүйесі жөнінде түсінік
Жалпы мемлекеттік заңдармен реттелген елдегі ақша ай ... ... ... болып табылады. Әр бір мемлекеттің өзінің ұлттық ақша жүйесі
бар.
Ақша жүйесі – бұл тарихи түрде қалыптасқан және ... ... ақша ... ... ... жүйесінің өзіне тән типтері және элементтері болады. Ақша жүйесінің
типі бұл ақшаның қандай ... ... ... Ақша ... келесі
элементтерден тұрады: ақша бірлігі, эмиссиялық жүйе және ақша түрлері .
Ақша ...... ... ... бейнелеуге қызмет ететін,
заңды түрде бекітілген ақша белгісі. ҚР-дың ақша бірлігі ... ... ... 1 ... болып табылады.
Ақша бірліктерінің түрлері. Егер 1991 ж. 1 қаңтарына дейін айналыста
қазыналық билеттер ... онда ... ... ҚР ақша ... болып
олардың өсу құны бойынша төлемнің барлық түрлеріне қабылданатын ... ... ... Олар ... ... міндеттемесе болып табылады
және барлық активтермен қамтамасыз ... ... – бұл әр ... ... ... ... ... білдіреді. Қолма-қол ақшаларды ... ... ... және ... ... Ұлттық банктің қолма-қолсыз ақша
эквивалентін алумен банкнота мен ... сату ... ... ... ... ... ... болып табылатын: несиелік және қағаз
ақшалар (қазыналық билеттер) жатады. Мысалға, АҚШ-та айналыста: 100, ... 10, 5, 2 және ... бнак ... 100 ... ... 1 ... 50, 20, 10, 1 ... күміс-мыс және мыс-никельдік
монеталар жүреді.
Валюталық бағам ... – бұл ... бір ... ақша бірлігіне қатысты
бейнеленген сол елдің ақша бірлігінің бағасы.
Ақша жүйесінің мынадай типтері болады:
– металл ақша айналысы, яғни ... ақша ... ... бола ... ... ... атқарады, ал несиелік ақшалар ... ... және ... ... ... яғни алтын айналыстан алынып
тасталып, оның орнына несиелік және қағаз ақшалар айналысқа ... ... ... ... бөлінеді:
Биметаллизм – жалпыға балама рөлі екі бағалы металға (алтын және күміс)
негізделген ақша жүйесі.
Биметаллизмнің үш түрі болады:
– қос ... ... яғни ... ... мен ... ... шекті
қатынас, металдардың нарықтық құндарына байланысты белгіленген;
– қатар ... ... ... яғни ... бұл ... ... белгіленген;
– ақсақ валюта жүйесі, яғни мұнда алтын және күміс ... ... ... қызметін атқарады, бірақ бірдей негізде емес, ... ... ... ... ... ... ... алтын монеталар жасауға ерік
берілді.
Биметалдық ақша жүйесі капиталистік шаруашылықтың даму қажеттілігіне
сәйкес ... ... екі ... құн ... ... қатар пайдалану
ақшаның бұл қызметінде қарама-қайшылық тудырды. Нәтижесінде, ... ... ... ... ететін бір ғана металдың болуы талап етілді. ... ақша ... ... ... ақша ... келді.
Монометаллизм – бұл барлығына бірдей балама және ақша айналысының ... бір ғана ... ... ... ... ... ... ақша жүйесі.
Алтынға ауыстырылатын құн белгілерінің сипатына байланысты ... ... үш ... ... алтын монета стандарты, ... ... және ... ... (алтын валюта) стандарты.
Алтын монета стандарты – бұл еркін бәсеке ... ... ... ... келе отырып, өндірістің, несие ... ... мен ... сыртқа шығарудың дамуын қолдады. Бұл
стандарт мынадай өзіне тән негізгі белгілерімен сипатталады:
– алтын елдің ішкі ақша ... ... ... барлық қызметтерін
бірдей атқарды;
– алтын монеталарды құюға рұқсат етілді;
– толық құнды емес ақшалар айналыста жүре ... ... және ... ... монетаға ауыстырылды;
– алтын және шетел валюталарын еркін түрде сыртқа шығаруға және ішке
алып келуге болатын ... ... ... ... ... ... ... айналыста
алтын монета болмайды және алтын монетаны еркін түрде ... ... ... ... ... толық бағалы емес ақшалар сияқты алтын
құймасына тек олардың сомалары көрсетілген жағдайларда ғана ... 12,4 кг ... ... ... 1700 фунт ... ... ... стандарты – банкноталардың алтынға, ... ... ... Сөйтіп, бұл стандарт бір елдің валютасына
тәуелділігін көрсетеді. Германия, Австралия, Дания, ... және ... ... ... девиз стандарты бекітілген.
1929–1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыстың нәтижесінде алтын
монометаллизмнің барлық ... ... ... айырбасталмайтын
несиелік ақшалардың жүйесі бекітілді. Банкнотаның алтынмен қамтамасыз
етілуі және оны ... ... ... елдердің барлығында
тоқтатылды.
Алтын айналысынан айырбасталмайтын несиелік ақшалар жүйесі, ақша бірлігі
құндарының қалыптасу ... ... ... Несиелік ақшалардың
номиналдық құны оның нақты құнынан біршама асып тұрады. Эмиссиялық жүйені
реттеу ашық ... ... ... ... нормасы, пайыз
мөлшерлемесі, ақша-несиенің басқа да әдістері арқылы, қаржы және валюта
саясатының көмегімен ... ... ... ақша ... 1995 жылы 30 наурыздағы ”Қазақстан
Республикасының Ұлттық банк туралы “ ҚР Президентінің заң күші ... ... ... Жарға ақша айналысын ұйымдастыру негізін
және формаларын белгілейді, онда ресми ақша бірлігі, ақша бірліктерінің
эмиссиясы, ... ... ... ... ақша ... ... ... тертіптері қамтылады.
3.2. Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі қызметтері мен операциялары
Еліміздегі барлық несие жүиесін реттеуші ұйым ... ... ... банк ... ... орын алады.
Орталық банк еліміздің эмиссиялық және резервтік орталығы ретінде ақша-
несие және валюта саясатын анықтайды. Оның қызметінің ... ... ... ... тек ақша-несие саясатын жүргізуге және еліміздің банк жүйесіне
жетекшілік етуге бағытталады.
Әлемдік тәжірибе ... ... ... мемлекетпен біріктірілген
кең көлемдегі өкілеттілігі екі деңгейдегі бакн ... ... ... қамтамасыз етеді.
Орталық банк тарапынан ақша-несие реттеудің негізі ... ... ... және ... ақша массасы жатады.
Ұлттық банк – бұл бұрынғы қарапайым клиенттерге қызмет ... ... ... ... орталық, эмиссиялық банкке
ауысқан, банктердің банкісі болып табылады. Іс жүзінде Ұлттық банкте ... ... ... және ... ... ... түсуі
Ұлттық банктер мекемелерінің коммерциялық банктер кассасын толтыру арқылы
жүзеге ... ... ... ... есеп айырысуларды Ұлттық банк
мекемелері арқылы жүргізе отырып, қажет жағдайларда Ұлттық банктен несие
ала алады.
Ұлттық банк – бұл ... ... ... оған қоса ... ... резервтерден, басқа да материалдық бағалықтардан тұратын мүліктерге
ие ... ... ... тұлға.
Әлемдік тәжірибеде орталық банктің қызметін ұйымдастырудың әр ... ... ... ... 100% қатысуымен капиталын құрайтын біртұтас банк формасында
(Ұлыбритания, ГФР, Франция, Канада, Ресей, Қазақстан);
акцияның бір бөлігі мемлекетке тиесілі ... ... ... ... ... (Жапония, Бельгия)
орталық банк фунцияларын біртұтас атқаратын ... ... ... банк ... ... мәні жағынан бір тұтас ұйым ... ... ал ... тек оның ... қорының иесі. Негізгі қорлары
ғимараттардан, құрылғылардан, құрал жабдықтардан, ... ... ... ... ал ... ... ... тиесілі болып табылатын
меншікті ақшалай қаражаттардан тұрады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінің басты міндеті – ... ... және ... ... ... ... сияқты Ұлттық банкке мынадай қосымша міндеттемелер жүктеледі:
ақша айналысы, несие, банктік есеп айырысулар мен ... ... ... экономикалық даму мақсатына жетуге және оның
әлемдік экономикаға интеграциялануына жағдай жасайтын ... ... және ... ... және ... жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету;
банктік қызметті реттейтін нормативтік құқылық актілерді қолдану арқылы
қарыз берушілер мен клиенттер мүддесін ... және ... ... ... ... ... ... ресурсы мынадай көздерден құралады:
меншікті қаржат есебінен;
басқа банктерден ... және ... ... ... ... ... ... есебінен;
ҚР төңірегінде мемлекеттік қорлар мен бюджеттің уақытша бос жатқан
қаражаттар есебінен;
арнайы мемлекеттік қорлар және ... ... бос ... ... Ұлттық банкінің (ҚҰБ) жоғары басқару органдары Басқарма болып
табылады және ... ... ... ... ... ... ақша-несие саясатын дайындау;
банк қызметіне қатысы бар ҚҰБ-тің нормативтік құқықтық актілерін бекіту;
Ұлттық банктің банктермен операциялары бойынша ресми қайта ... ... ... ... ... негізгі қағидаларын анықтау;
ҚР валютасының айырбас бағамын анықтау тәртібін бекіту.
Сонымен қатар ҚҰБ құрылымына мынадай дарбес ... ... ... ... ... ... бакнтің өкілеттілігі;
Банкноттық фабрика;
Монета сарайы;
Қазақстан банкаралық есеп айырысу орталығы (ҚБЕО);
Қазақстан ипотекалық компаниясы;
Банктік сервистік бюро.
Ақша жүйесіне байланысты ... банк ... ... ... ақша ... ... ... жолымен республикада
мемлекеттік ақша-несие саясатын жүргізеді және монетарлық монополиялық
элементі ... ... ... қағаздарды эмиссиялайды;
банктердің қызметін бақылау мен қадағалауды ... ... ... ... ... несиелер бойыеша сыйақы (мүдделендіру)пайыз мөлшерлемесін реттеуді
жүзеге асырады;
Ұлттық банк мынадай операцияларды жүргізеді:
мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алады және ... ... ... ... асырады;
қажет кезінде банктерде және қаржы ұйымдарында шоттар ашады;
чектер жазып, вексельдерді береді;
жарғыға сай келмейтін өз міндеттемелеріне сай ... ... да ... ... ... банк – ... төлем құралын, яғни банкноталарды шығаруға
эмиссиондық құқығы бар жалғыз мемлекеттік орган. Олар ... ... ... және ... ... қолма-қолсыз эквивалент
алу формасында болады. Қазақстан Республикасының ресми ақша бірлігі – теңге
болып табылады.
Ұлттық банк банкноталар мен ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді, сақталу, жою, және қолма-қол ақшаның
инкассацмялау тәртібін орнатады.
Ұлттық банк ... ... ... шет ел ... бірліктеріне айырбастау бағамын анықтау тәртібін белгілейді.
Қолма-қол ақшаның айналымы, олардың ... ... ... ... ... жүзеге асады.
ҚР-да ақша банкноталарын өндіру және ... ... ... беру ... өз ... ... ... ақшаның жағдайы 1996 жылға дейінгі кезеңмен салыстырғанда
өзгерді.
Эмиссия – бұл ... ... ... ... ... Ол қолма-қол түрінде де немесе қолма-қолсыз ... де ... ... ақша ... эмиссия – айналысқа банкноталар мен монеталардың
қосымша шығарылуын сипаттайды.
Қазақстандағы теңгенің көп ... ... ... ...... ... ... қолма-қолсыз есеп айырысуларының
біртіндеп қолма-қол есеп айырысуларға ауысуы, бұны әрине, ... ... ... ... Бірақ 1995 жылы жағдай жақсара бастады, бұл ... ... ... ... ... ... ... үлес салмағы банк кассасында берілуі қысқарды.
Ақша базасы – бұл Ұлттық банк ... ... Оған ... ... ... ... және ... резервтер жатады. Міндетті резервтер –
бекітілген ... ... ... ... арнайы шотта несие
корреспонденттік шотында сақталуына ... банк ... ... ... ... юанктердің Ұлттық банкідегі корреспанденттік
шоттардағы қалған қалдықтары. Айналымдағы қолма-қол ... ... ... ... ... ... байланысты
болғандықтан, Ұлттық банк ақша базасының мөлшерін ... ... ... банктегі корреспанденттік шоттардағы қаражаттарының
көлемін, яғни банктердің өнімділігін реттеу арқылы реттейді.
Ол ақша-несие ... ... ... іске ... Бұл
құралдары ақша базасының кеңеюінің шегін ... және ақша ... ... ... ... ... ақша ... әсер етеді.
Ақша мультипликаторының мөлшері міндетті резервтеу нормасына байланысты,
өйткені міндетті резервтер банктер мен ... ... көзі ... ... ... айналымдағы қолма-қол ақшаның үлессалмағына
байланысты болады.
Бұл – ... ... ... ... тыс ... интенсивтілігі олардың экономикадағы айналу
жылдамдығына әсер ... ... ... ... ақша айналысының жылдамдығы Ұлттық ьанк арқылы ... ... оның ... ... деңгейіне әсер етеді және ақша-
несие саясаты үшін үлкен мәні бар. ... ... ... ... ұзақ ... ... және ұзақ ... несие салымдарының өсуін көрсетеді, бұл тек қана, жалпы
экономиканың тұрақлылығы және ... ... ... сенім болғанда ғана
мүмкін. Керісінше, ақша айналысының жоғары жылдамдығы ұлттық валютаға деген
сенімнің көрсеткіші ... ақша ... ... ақша үлесінің
өсуіменен, ұзақ мерзімді жинақтардың төменгі үлес салмағымен, шаруашылық
субъекттерінің ұлттық валютасын ... ... ... ... ... ... ... монетаризация деңгейіне
байланысты болады, ол ақша ... ... ішкі ... ... ... ... ... (латының «inflatio», аудармасы – «қабыну», ...... ... ... тапшылығынан, тауарлар және қызметтер сапасының
төмендеуінен туындайтын ... ... ... оның сатып алу
қабілетінің төмендеуі.
Инфляция – бұл кез-келген ... даму ... тән ... ... ... айналыс және өндіріс саласында орын алады.
Қазіргі инфляция мынадай фактоларға байланысты:
1) Ақша ... ... ... ... ... көп ... ... есебінен айналыс аясының артық ақша
массасына толып кетуі;
2) Ақшалай емес ... ... ... теңсіздікке,
шаруашылықтың шығындық механизміне, мемлекеттің экономиаклық саясаты, оның
ішінде, салық саясаты, баға ... ... ... ... ... ... ... қанат жаюына байланысты инфляцияның екі типі болады:
сұраныс және шығын (ұсыныс) инфляциясы.
Сұраныс ... ... ... әсерінен туындайды:
әскери шығыстардың өсуі, яғни әскери техикалардың азаматтық салаларда
пайдалану қажеттігінен, нәтижесінде ақша баламасы айналыс ақша үшін ... ... ... тапшылығы және ішкі қарыздардың өсуі, яғни мемлекеттің
қысқа және орта мерзімді міндеттемелерін шығару есебінен бюджет тапшылығын
жабу, нәтижесінде мемлекеттің ішкі ... ... ... яғни ... ... банкінің комерциялық банктер
мен үкіметке несие беретін несиелер көлемінің ұлғаюын сипаттайды;
импортталған инфляция, яғни ... ... ... алу ... ... қажеттіліктің үстіне ұлттық валютаның эмиссиялануы;
ауыр өнеркәсіп саласына өте көп мөлшерде инвестиция жұмсау.
Шағын (ұсыныс) ... – бұл баға ... ... әсер ... ... ... ... өнімділігінің өсуін азайту және өндірістің құлдырауы;
көрсетілген қызметтің маңызының артуы;
бір өнім бірлігіне жұмасалатын шығынның өсуінің ... ... ... ... ... ... ақшалар мыналарға қатысты құнсызданады:
алтынға;
тауар;
шетел валютасына.
Бірінші жағдайда қағаз ақшамен ... ... ... құны ... жағдайда тауарлар бағасы өседі. Үшінші жағдайда шетел валбтасына
қатысты ұлттық валюта ... ... ... ... ... ... болады.
Инфляциялық процестің сипатына қарай:
ашық инфляция, яғни бағаға ешқандай да кедергі болмайды, оның еркін өсуі
байқалады;
жабық инфляция, яғни ... ... ... ... ... ... жасап отырады;
инфляциялық шок, яғни бір мезетте бірден баға өсіп кетеді.
Таралу орнына ... ... яғни баға бір ғана ... шекарасында өседі;
Дүнижүзілік инфляция; яғни кейбірелдер топтарын немесе ... ... ... ... ... өсу ... ... инфляциясы – баға баяу қарқынмен біртіндеп жылына 10%-ға өседі;
орташа инфляция – баға тез қарқында жылына 20-дан 200%-ға дейін ... баға ... ауыр ... және әлеуметтік зардаптарға
шалдықтырады;
ұшқыр инфляция – баға ... ... ... ... және одан ... ... ... инфляция ақша жүйесінің құлдырауына әкеліп соғады.
Мұндай жағдайда ақша өзінің атқаратын қызметтерін ... ... ... ... үшін ... түрі тән ... ал дамушы елдер
үшін екінші және үшінші ... ... ... ... ... қарай қазіргі кезде көрініс
табады. Мысалы, 2002 жылдың ... ... ... ... мөлшері – 5,9% -ды құрады. Бұл көрсеткіш Қазақстан Республикасының
Ұлттық банкінің 2002 – 2004 ... ... ... ... ... ... сай ... келеді.
Инфляция қарқыны статистикалық көрсеткіш – тұтыну бағаларының ... ... ... ... тауарлар мен қызметтердің түрлерін қамтитын
тұтыну қоржыны негізінде анықталады.
Тұтыну бағаларының индексі тауарлар мен қызметтердің ... ... ... ... ... ... ... (ТБИ) есептеуде мынадай формула қолданылады:
Ағымдағы жылдағы тұтыну қоржының бағасы
ТБИ =
x 100
Базалық жылдағы тұтыну қөожының бағасы
Тұтыну бағаларының индексінің үш сандық мәні ... ... ... ... 100%-ға тең болады, яғни баға өзгермеген болып табылады;
баға индексі ... ... ... ... тең. Демек, ағымдық жылдағы
бағаны базалықпен салыстырғанда 1,4 есе ... яғни ақша ... ... ... төмен, айталық 80%-ға тең, я, яғни ағымдық жылдағы
баға базалыққа қарағанда 20%-ға төмендеген. Бұл ... ... яғни баға ... ... ... ... ... байланысыт ақша айналысын тұрақтандыру
формаларына: ақша реформасы және антиинфляциялық саясат жатады.
Ақша реформасы – ұлттық ақша бірлігін тұрақтандыруға, елдің ақша ... ... және ... ... ақша ... ... ... асатын түрлендірулер.
Ақша реформалары мынадай әдістер көмегімен жүзеге асырылады:
жаңалау, яғни құнсызданған ақша бірлігін жою туралы жаңа ... ... ... ... яғни ақшаның бұрыңғы алтындық құрамын немесе ... ... ... яғни «нөлдерді қысқарту» әдісімен ақшаның номиналдық құнын
ірілендіру.
Сонымен қатар, инфляцияға әсер ететін фоктарларға ... ... ... ... ... ... жұмыс жасайды:
Дефляциялық саясат – бұл ақша-несие саясаты арқылы ақшаға деген ... ... ... ... ... мемлекеттік шығындарды азайту,
несие үшін пайыз мөлшерін реттеу және ақша массасын ... ... ...... және жалақыға бақылау жасау шаралары.
Біздің елімізде бағаға бақылау ҚР монополияға қарсы саясат ... ... ... ... ... саясаттың бұл түрі сирек
қолданылады.
Индексациялау – ақшаның құнсыздану нәтижесінде болған зиянның орнын толық
немесе жартылай ... ... ... әдіс 1999 жылы 5 ... ҚР Үкіметінің шешімімен «еркін өзгермелі
валюта бағамына» өту барысында, АҚШ ... ... ... бағамының күрт
төмендеуі туындаған (мысалы, 1АҚШ долларының бағамы 87,5 теңгеден 132,5
теңгеге және одан ... ... ... ... ... ... теңгедегі салымдары бойынша зиянды мемлекеттің қаражаты
есебінен қалпына келтіру мақсатында пайдаланылады.
Сонымен қатар осы ... ... ... ... ... ... және 90-шы жылдардың басындағы орын алған қарқынды инфляцияның
салдарынан құнсызданған халықтың жинақтары, қазіргі Халықтың Жинақ ... ... ... ... ... қайтарылу жұмыстары жүргізіліп
жатыр
3.4. Қазақстан Республикасындағы 1993 жылғы ақша ... және ... жылы ... ... ... ... Қазақстан, ТМД-нің басқа
мемлекеттерімен бірге “рубль аумағында“ қала береді. 1992 жылы ... 500, 1000 ... ... ... ... ... ... жұмысын
тоқтатқан КСРО Мемлекеттік банк атап көрсетілген. 1992 маусым айында алғаш
рет ресейлік 5000 рубль, кейіннен 10000 және 50000 ... ... ... ... және одан ... ... ... үш түрі:1961 – 1991 жылы кеңес ақшалар, 1992 жылы Кеңес үлгісіндегі
(200, 500, 1000 ... ... ... банк шығарған ақшалары, 1993 жылдың
бірінші ... ... ... ... ... жылы 23 шілдесінде Ресей Орталық банкі 1961 – 1991 жылы ... ... ... 1992 жылы 5 000 және 10 000 ... алу туралы хабарлады. Бастапқыда олардың айырбасына бір ... ... ... ... екі күн өткенсоң айырбас
мерзімі 1993 жылы 1 қыркүйек ... ... ... ... шегі бір ... ... дейін ұлғайтылды.
Ресейдегі ақша реформасы ескі үлгідегі ақшаларды ТМД ... ... ... ... ... ... жол ... жылы бірінші жартысында-ақ Қазақстан Республикасының жетекшілері
ендігі жерде ... ... ... өз ... ... ... жасаған
болатын. Жаңа ақшаларды шығаруға ағылшынның “Хариссон” ... ... ... 1993 жылы 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 теңгелік ақшалар
Қазақстанға жеткізіледі. ... ... ... ... 18 дәрежесі бар.
1993 жылы 12 қарашада Қазақстан ... ... ... ... “ Қазақстан Республикасына Ұлттық валютаны енгізу туралы
“ Жарғыға қол қойды. Осы ... 1993 жылы 15 ... ... 8 ... ... валюта – теңге енгізілді.
КСРО Мембанкінің және 1992-1993 жылы Ресей үлгісіндегі ... ... ... айырбастау 20 қарашада сағат 18-де аяқталды.
Қолма-қол ақшалардың, рубльдік шоттардың, ... мен ... ... 1 ... үшін 500 ... ... бағамы бойынша жүргізілді.
15 қарашадан 18 қарашаға дейінгі аралықта халық теңгемен және рубльмен де
есеп ... ... ... ... ... сол ... ... сауданы
жүзеге асырушы және халық арқылы қызмет көрсететін тұлғалардың ақшалай
түсімдері күнделікті ... ... ... және активтер
мен пассивтерді қайта есептеу кезеңінде банктер ... ... ... ... ... теңгенің валюталық бағамын: 1доллар =
4 теңге 70 тиын шамасында белгіледі.Келесі жылдары ол бірден өссіп кетті.
Соған ... баға мен ... да ... өсуі ... ірі ақша ... ... ... 1994 жылдан
бастап 200, 500, 1000 және 2000 ... ... ... ... жылы ұсақ ... біртіндеп айналыстан шығып қалды, олардың орнына мыс-
никельден жасалған 1, 3, 5, 10, 20 ... ... шыға ... ... ... ... ... тұрақты төлем құралы болып қана
қоймай, еркін алмастырылатын валюталар қатарына кіреді.
Қазақстан ... ... ... ... әрі ... оның ... ... тұрақтылығын қамтамасыз етуді талап етеді.
Қорытынды
1993 жылдың наурызында «Қазақстан РеспубликасыныңҰлттық Банкі туралы»
жаңа Заңы қабылданды. Соған сәйкес ҚР ... ... ... ... ... ... Сонымен, Қазақстан Ұлттық Банк заңды түрде
танылды, ал шын мәнісінде ол 1992 ... бас ... ... ... ... ... ... және республика банк жүйесінің дербестігін
нығайту ... 1993 ... ... ... ... ... ... сарайы іске қосылды, ол металл тиындарын (бағалы
металдардан жасалғандарын қоса ... ... ... ... ... Нұрсылтан Әбішұлы Назарбаевтің
жеке басшылығымен жүргізілді және осы мәселе бойынша ... ... ... ... әрі ... ... ұйымдастырылды. Сонымен бірге, ол
қысқа мерзіде – бір жыл, екі ай ... ... ... жұмыстары бітер кезеңде сол ... ... ... төрағалығымен мемлекеттік комиссия құрылып, «теңгені ... ... Ал, 1993 ... орта ... РФ ... мен РФ
Орталық Банкі айналыстан 1961-1991 жылдары ... ... ... ... ... КСРО ... жаңа рессейлік ұлттық валютаны енгізу
арқылы өзінің ақша реформасына кіріскен еді, демек, жаңа рубльдің ... ... ТМД ... жеке бюджеті кезіндегідей кең ... ... ... валютаның 1993 жылы 15 қарашасынан айналысқа
енгізілетіні туралы Жарлыққа қол қойды.
Осылайша 1993 жылдың 15 ... ... ... ... күні ... ... ... тұрақтандыру жөнінде қадамдар есептелді, теңгенің
бағамы сол кезде бір АҚШ доллары үшін 4,6 теңге деңгейінде белгіленді. АҚШ
долларына қатысындағы ... ... ... ... ... ... мен
мүмкіндіктерін, экономикалық әлеуетті, ақша айналымын ескере ... ... ол ұзақ ... ... ... ... Ал теңгені
біз ерекше шиеленістерсіз негіздік.
Бүгінгі күні, міне, ... өз ... 12 ... ... ... біз ... ... теңге енгізгелі он жыл ішінде бүткіл
өркениетті әлем секілді өзіміздің ... ... ... ... бір-бірімен санасып, өзара тиімді мүдделерде іс-
қимыл жасасуы тиіс. ... ... ... ... ... түрде
көтерліп келеді.Бұл ішінара өнеркәсіп өндірісінің, жалпы өнімнің ... ... ... ... ... келешегі үшін
«Ұлттық Даму» қоры құрылды. Ойластырған бюджет тамақ, жеңіл ... ... ... ... ... қазіргі таңда біз дербес
саясатты жүргіземіз және ... ... ... соң ... ... АҚШ
долларына байланғаны секілді, біріңғай валютаға келуіміз ғажап емес...
Қолданылған әдебиеттер
1. Мақыш С. Б. Ақша ... және ...... ... ... Ғ. С. Ақша, несие, бакнтер. – Алматы: Экономика, 2001.
3. Дробозино Л. А. Финансы. Денежное обращение.Кредит. – Москва: Финансы,
ЮНИТИ, 1997.
4. Жукова Е. Ф. ... ... ... и ...... ... и ... Республикасының білім және ғылым министрлігі
Қазақ экономика, қаржы және халықаралық сауда университеті
Қаржы факультеті
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: __________________________________
_____________________________________________
Орындаған:________________
Тексерген: ________________
-----------------------
Астана 2006

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi жағдайдағы дамуы30 бет
Ақшаның мәні және қызметтері 11 бет
Ақшаның мәні, экономикалық мазмұны мен қызметтері42 бет
Ақшаның мәні, қызметтері, рөлі және теориясы30 бет
Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметтері30 бет
Ақшаның формалары мен түрлері, атқаратын қызметтері46 бет
Ақшаның экономикалық мәнi және қызметтерi28 бет
Ақшаның қажеттілігі, мәні және қызметтері21 бет
Ақшаның қызметтерін, түрлерін және айналыс әдістерін талдау26 бет
Шаруашылықты ұйымдастыру түрлері. Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметтері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь