Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері


Қазіргі заманғы ғылыми зерттеулерде кез келген халықтың ұлттық тілі қарым-қатынас құралы ретінде адамның қатысымдық әрекетінің компоненті және қоғамдық-әлеуметтік жүйенің басты көрсеткіші, қоғамды жаңаша құрудың, ақпараттық байланыс пен тұлғааралық келісімді оңтайластырудың құралы, әлеуметтік қатынастарды бекітудің амалы тұрғысынан сарапталады. Сондай-ақ лингвомәдени қауымдастықтың ұжымдық тәжірибесін жинақтаушы, сақтаушы, ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырушы құрал ретінде тіл – мәдениеттің құрамдас бөлігі, ал мәдениет – қоғам дамуына қажет ақпараттарды өңдейтін және таңбалайтын жүйе ретінде тілдің құрамдас бөлігі тұрғысынан зерттелуде.
ХХІ ғасыр тіл біліміне тілді құрылымдық, жүйелік парадигмамен сабақтастықта, жалғастықта және тілді ұлттық рухани-мәдени білімдердің жинақталған коды ретінде қарастыратын антропоцентрлік бағыт тән болып табылады. Оның іргетасы өткен ғасырларда В.Гумбольдт, И.Гердер, Г,Штейнталь, А.Потебня сияқты ғалымдардың теориялық еңбектері арқылы қаланғаны белгілі. Олардың еңбектеріне сәйкес адам өзінің парасаттылық, рухани, әлеуметтік талаптарын қанағаттандыратын ұғымдар (концепт) әлемін жасау үшін ақпараттарды тілдік арна арқылы ғана алады. Сол себептен де кез келген ұлт тілінің табиғатында сол ұлттың қанша ғасырлық терең сырға толы қазынасы, ділі, мәдениетінің қайнар көзі жатады. Бірақ тіл жалпы шындықты емес, адамдардың белгілі бір ұжымы өмір сүретін ортаның шындығын жай көрсетіп емес, суреттеп береді және бұл арада тіл дүниені тікелей, тура суреттемейтінін атап өткен маңызды. Тілде адамның дүниені қалай қабылдайтыны, түсінетіні көрініс табады. Сондықтан да В.фон Гумбольдт: «Разные языки – это отнюдь не различные обозначение одной и той же вещи, а различные видения ее»,– деп тұжырымдайды [1, 77]. Тіл – ойды туғызушы тетік, сондықтан сөз – заттың тура таңбасы емес, оның біздің санамызда тілдік шығармашылық үдеріс нәтижесінде туған бейнесі. Сол себепті жаңа ғылыми парадигмаға сәйкес тілді зерттеуде негізгі назар тілдік тұлғаға аударылды, сонымен байланысты тілді зерттеудің жаңа мақсаттары, маңызды ұғымдар мен тәсілдер, метатілдік теориялық негіздер қалыптаса бастады. Яғни антропоцентрлік парадигма бірінші орынға адамды (тілдік тұлғаны) шығарады да, ал тіл адам танымын құрастырушы сипатта қарастырылады. В.фон Гумбольдт, А.А.Потебня, М.Хайдеггер тілді рухпен, шығармашылық қызметпен байланыстырады. Яғни тіл – ойды туғызушы тетік, сондықтан сөз заттың тура таңбасы емес, оның біздің санамызда тілдік шығармашылық үдеріс нәтижесінде туған бейнесі. Сол себепті жаңа ғылыми парадигмаға сәйкес тілді зерттеуде негізгі назар тілдік тұлғаға аударылды, сонымен байланысты тілді зерттеудің жаңа мақсаттары, маңызды ұғымдар мен тәсілдер, метатілдік теориялық негіздер қалыптаса бастады. Атап айтқанда, антропоцентрлік парадигма бірінші орынға адамды шығарады да, ал тіл адам танымын құрастырушы сипатта қарастырылады (Л.Леви-Брюль, Б.Малиновский, К.Леви-Стросс, Ю.Н.Караулов, В.Н.Телия, Г.В.Колшанский, Ю.Д.Апресян т.б.).
Әдебиет тізімі:
1. Гумбольдт В.фон. Избранные труды по языкознанию. -М.: Прогресс, 1984 г.
2. Кирилина А.В. Гендер: лингвистические аспекты. -М., 1999.
3. Колосова О.А. Когнитивные основания языковых категорий. Москва, 1996.
4. M.R.Key, Male / Female Language (New Jersey. Metuchen. Scarecrow Press, 1975).
5. R.Lakoff, Language and Woman’s Place (New York, Harper, 1975).
6. L.Pusch.Das Deutsche als Mannersprache (Frankfurt / Main: Suhrkamp, 1984).
7. Сепир-Уорф. Язык. Введение в изучение речи // Избранные труды по языкознанию. М., 1993. -261 с.
8. А.Р. Nilseu, ed., Sexism and Language (Urbana, 111.: National Council of
Teachers of English, 1977)
9. Кирилина А.В. Категория gender в языкознании. С.15-20.
10. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті.
Докт. дисс. авторефераты. -Алматы, 2004 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге




ГЕНДЕРЛІК ЛИНГВИСТИКАНЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
Динаева Бекзат Бегалықызы
Қазақ гуманитарлық заң университеті
Жалпы тіл білімі және аударма ісі кафедрасының
доценті, филология ғылымдарының кандидаты,
Аймақтық Менеджмент Академиясының
қауымдастырылған профессоры
(Астана қаласы, Қазақстан Республикасы)

Қазіргі заманғы ғылыми зерттеулерде кез келген халықтың ұлттық тілі
қарым-қатынас құралы ретінде адамның қатысымдық әрекетінің компоненті және
қоғамдық-әлеуметтік жүйенің басты көрсеткіші, қоғамды жаңаша құрудың,
ақпараттық байланыс пен тұлғааралық келісімді оңтайластырудың құралы,
әлеуметтік қатынастарды бекітудің амалы тұрғысынан сарапталады. Сондай-ақ
лингвомәдени қауымдастықтың ұжымдық тәжірибесін жинақтаушы, сақтаушы,
ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырушы құрал ретінде тіл – мәдениеттің құрамдас
бөлігі, ал мәдениет – қоғам дамуына қажет ақпараттарды өңдейтін және
таңбалайтын жүйе ретінде тілдің құрамдас бөлігі тұрғысынан зерттелуде.
ХХІ ғасыр тіл біліміне тілді құрылымдық, жүйелік парадигмамен
сабақтастықта, жалғастықта және тілді ұлттық рухани-мәдени білімдердің
жинақталған коды ретінде қарастыратын антропоцентрлік бағыт тән болып
табылады. Оның іргетасы өткен ғасырларда В.Гумбольдт, И.Гердер,
Г,Штейнталь, А.Потебня сияқты ғалымдардың теориялық еңбектері арқылы
қаланғаны белгілі. Олардың еңбектеріне сәйкес адам өзінің парасаттылық,
рухани, әлеуметтік талаптарын қанағаттандыратын ұғымдар (концепт) әлемін
жасау үшін ақпараттарды тілдік арна арқылы ғана алады. Сол себептен де кез
келген ұлт тілінің табиғатында сол ұлттың қанша ғасырлық терең сырға толы
қазынасы, ділі, мәдениетінің қайнар көзі жатады. Бірақ тіл жалпы шындықты
емес, адамдардың белгілі бір ұжымы өмір сүретін ортаның шындығын жай
көрсетіп емес, суреттеп береді және бұл арада тіл дүниені тікелей, тура
суреттемейтінін атап өткен маңызды. Тілде адамның дүниені қалай
қабылдайтыны, түсінетіні көрініс табады. Сондықтан да В.фон Гумбольдт:
Разные языки – это отнюдь не различные обозначение одной и той же вещи, а
различные видения ее,– деп тұжырымдайды [1, 77]. Тіл – ойды туғызушы
тетік, сондықтан сөз – заттың тура таңбасы емес, оның біздің санамызда
тілдік шығармашылық үдеріс нәтижесінде туған бейнесі. Сол себепті жаңа
ғылыми парадигмаға сәйкес тілді зерттеуде негізгі назар тілдік тұлғаға
аударылды, сонымен байланысты тілді зерттеудің жаңа мақсаттары, маңызды
ұғымдар мен тәсілдер, метатілдік теориялық негіздер қалыптаса бастады. Яғни
антропоцентрлік парадигма бірінші орынға адамды (тілдік тұлғаны) шығарады
да, ал тіл адам танымын құрастырушы сипатта қарастырылады. В.фон Гумбольдт,
А.А.Потебня, М.Хайдеггер тілді рухпен, шығармашылық қызметпен
байланыстырады. Яғни тіл – ойды туғызушы тетік, сондықтан сөз заттың тура
таңбасы емес, оның біздің санамызда тілдік шығармашылық үдеріс нәтижесінде
туған бейнесі. Сол себепті жаңа ғылыми парадигмаға сәйкес тілді зерттеуде
негізгі назар тілдік тұлғаға аударылды, сонымен байланысты тілді зерттеудің
жаңа мақсаттары, маңызды ұғымдар мен тәсілдер, метатілдік теориялық
негіздер қалыптаса бастады. Атап айтқанда, антропоцентрлік парадигма
бірінші орынға адамды шығарады да, ал тіл адам танымын құрастырушы сипатта
қарастырылады (Л.Леви-Брюль, Б.Малиновский, К.Леви-Стросс, Ю.Н.Караулов,
В.Н.Телия, Г.В.Колшанский, Ю.Д.Апресян т.б.).
Жалпы адам баласына тән бұл әмбебеп танымдық үлгілер – тілдің терең
құрылымындарында туатын тілдің күрделі когнитивтік қызметінің жемісі. Бұл
арада когнитивтік модельдер адамның ойы мен санасының арасындағы аралық
бейнені көрсетеді, яғни қабылданатын ақпарат когнитивтік модельдерде
кодталады.
Батыс тіл біліміндегі гендерлік зерттеулердің жай-күйіне назар
аударсақ, олар аталмыш мәселеге үш түрлі көзқараста қарайды [2, 4].
Бірінші көзқарас бойынша әйел мен ер адамның тіліндегі ерекшелікке
әлеуметтік тұрғыда қарап, оны қоғамдағы әлеуметтік биліктің бөліну
ерекшеліктерімен түсіндіреді. Мұнда ер адамның тілі мен әйелдің тілі
әлеуметтік иерархияның түрлі сатыларында қолданылатын, негізгі тілден
қызметі жағынан ерекшеленетін тіл деп анықталады.
Екінші көзқарас бойынша әлеуметтік психолингвистикалық тұрғыда ер
адамның тілі мен әйелдің тілі олардың жыныстық ерекшелігіне байланысты
деген ғылыми түсінік қалыптасқан. Осы бағытта зерттеу жүргізуші ғалымдардың
статистикалық көрсеткіштері бойынша немесе екі жыныс өкілдерінің сөйлеу
тіліндегі параметрлерді анықтаулары бойынша ер мен әйелдің тіл мәдениетіне
психолингвистикалық теория тұрғысынан келудің мәні зор.
Үшінші бағыттың өкілдері ер мен әйелдің тілдік ерекшеліктеріне
когнитивтік аспектіде қарап, өз теорияларын дәлелдеуге тырысады. Олар үшін
тілдік категориялардың когнитивтік негіздегі біртұтас лингвистикалық
үлгісін жасау аса маңызды болып отыр.
Қазіргі заманғы ғылыми парадигмада аталған барлық үш бағыт та бір-
бірін өзара толықтырушы деп есептеліп, гендерлік лингвистиканың тұтас бір
қаңқасын құрастыруға үлес қосады деген пікірлерге қосылуға болады.
А.В.Кирилина лингвистикалық гендерологияның өзекті мәселелеріне жүйелі
де нақты талдау жасай келе, аталған бағыттың ұстанымы мен методологиясы
тұрғысынан концептуалды бөліністегі төмендегідей негізгі алты бағытты атап
көрсетеді:
Әлеуметтік гендерлік зерттеулер.
Феминистік лингвистика.
Екі жыныс өкілдерінің тілдік ерекшеліктерін зерттеуші нағыз гендерлік
зерттеулер.
Маскулиндік зерттеулер (ХХ ғасырдың аяғында пайда болған ең жас бағыт).
Психолингвистикалық зерттеулер. (Бұл бағыттың шеңберінде нейролингвистика
саласында зерттеулер жүргізілуде, сонымен бірге онтогенездің тілін зерттеу,
атап айтқанда, әйел мен ердің тілдеріндегі ерекшеліктер мен айырмашылықтар
туралы зерттейтін биодетерминистік бағыт).
Гендерлік субмәдени жорамалды қарастыратын лингвомәдени зерттеулер.
Дегенмен де, зерттеуші А.В. Кирилина жоғарыдағы жіктелімдердің барлығы
да шартты деуге болатындығын, аталған бағыттардың барлығы да өзара бір-
бірімен тығыз байланысты екендігін, себебі санамаланған топтардың өз ішінде
ұқсас мәселелері де, зерттеу нысандары да ортақ деп санайды [2, 6].
Біріншіден, ер мен әйелдің адами тұрғыдан да бір-біріне жақын
екендігін, ал олардың тілдерінің де байланысты екендігін зерттеу нысанынан
білеміз, яғни тілдегі номинация, лексика, грамматика сияқты салалардың
барлығын да екі жыныс өкілдерінің қолданатындығы белгілі. Мұндай
зерттеулердің негізгі нысаны тілдегі ер мен әйелдің тілі деген бөліністің
қалай пайда болатындығы, олардың қоршаған дүниені бағалауы, бағалауыштық
мәннің қай салада көбірек таралғандығы болып табылады.
Екіншіден, лингвистикадағы гендерлік зерттеулердің мақсаты әйел мен ер
адамның мінез-құлқына байланысты болуы мүмкін. Мұндай зерттеулер әлеуметтік
детерминизм немесе биодетерминизм шеңберінде болады.
Үшіншіден, тіл біліміндегі гендерлік зерттеулер пәнаралық
салғастырмалы сипатта өте жиі жүргізілетіндігін атап өтуге болады.
Төртіншіден, лингвистиканың кез келген саласы гендерлік сипатта
қарастырылуы мүмкін.
Бесіншіден, тіл біліміндегі гендер мәселесі қолданбалы сипатта
екендігін де атап өту керек, сондықтан да осы саладағы зерттеу
парадигмалары айтарлықтай табысқа жетіп, тілді зерттеудің жаңа қырларын
көрсете білді.
Сонымен бірге орыс тіл білімінде лингвистикалық гендерологияның даму
үдерісінде постмодернизм теориясы шеңберінде жазылып жатқан еңбектерді айта
кету керек. Осы салада зерттеуші ғалымдар әйел мен ер адамның тілдік
ерекшеліктерін билік, бағыныштылық және құдайшылық тұрғысынан
қарастырып, феминизм идеологиясы негізінде зерттейді.
Феминистік лингвистика немесе тілдегі феминистік сын тіл білімінде
өткен ғасырдың 60-70 жылдары пайда болды. Оның пайда болуына
экстралингвистикалық та, интралинвистикалық та себептер әсер етті.
Экстралингвистикалық себептің пайда болуына көптеген оқиғаларды, атап
айтқанда, АҚШ пен Еуропадағы Әйелдердің жаңа қозғалысын, Батыстағы
феминизм идеясының кең қанат жаюын, соның ішінде когнитивтік эволюция деп
аталған постмодернистік философияның дамуын жатқызуға болады. Тілдегі
феминистік ағымның пайда болуына мыналар да түрткі болды. Біріншіден, өткен
ғасырдың 50-60 жылдарында лингвистикада – психолингвистика, квантитативті
әлеуметтік лингвистика, прагматика, қатысым теориясы сияқты бағыттардың
пайда болуы себеп болса, екіншіден, лингвистика тарихында адам факторын
тіл арқылы зерттеу және адамзат тілі мен оның биоәлеуметтік сипаты, соның
ішінде оның жынысы алдыңғы қатарға шықты. Үшіншіден, ғылымдағы
парадигмалардың орын ауыстыруы (құрылымдық зерттеуден прагматикаға көшу)
және әлеуметтік ғылымдарда гендерлік зерттеулердің дамуы үшін ғылыми база
мен методологияның пайда болуы да әсер етті [3,19].
Бұл бағыттың пайда болу тарихы қырық жылдан астам уақытқа жуықтайды.
1970 жылы Мэри Рич Кей Калифорния университетінде ер адамның тілі мен
әйелдің тіліне арналған семинар ұйымдастырса, содан кейінгі 1975 жылы
өткізілген семинардың материалдары бойынша Ер мен әйел тілі
(Мужскойженский язык) атты кітап шығарды. Тілдегі феминистік сын бойынша
негізгі жұмыстардың бірі ретінде 1975 жылы Робин Лакоффтың Әйелдің тілі
мен орны (Язык и место женщины) атты ағылшын тіліндегі зерттеуін, Луиза
Пуштың Неміс тіліндегі ер адамның тілі атты монографиясын және Сента
Тремель-Плетцтің Женский язык — язык перемен атты еңбегін атап өту керек
[4; 5; 6].
1976 жылы ағылшын тілінде Әйелдер мен тіл атты арнайы журнал
шығырылады. Онда тілдегі феминистік сын бойынша халықаралық және пәнаралық
зерттеулер туралы ақпараттар басылады. Феминистік лингвистика өкілдерінің
басты мақсаты патриархатты сынап, әйелдің қоғамдағы орнын көтеру болып
табылады. Осы мақсатта тілге де реформа жасап, әйел бейнесінің төмен
екендігін қатты сынға алады.
Феминистік сынның теориялық негізі ретінде В.Гумбольдтың және оның
ізін жалғастырушылардың кейбір көзқарастары мен сынға арналған негізгі
тұжырымдарын атауға болады. Сонымен бірге Сепир-Уорфтың тілдік
салыстырмалылық теориясына арналған атақты жорамалын да айтып кету керек
[7].
Лингвистикалық салыстырмалылық жорамалы тұжырым ретінде АҚШ-та ХХ
ғасырдың отызыншы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жеткіншектердің девиантты мінез- құлқындағы гендерлік айырмашылықтарды зерттеудің теориялық негіздері
Миграциялық саясатты зерттеудің теориялық-әдістемелік аспектілері
«Аномия» ұғымын зерттеудің теориялық-методологиялық аспектілері
Баға құралуының теориялық аспектілері
Инновациялық оқытудың теориялық аспектілері
Қылмыстық құқықтың теориялық аспектілері
Гендерлік социология
Франчайзингтың теориялық аспектілері
Еңбектің теориялық аспектілері
Жұмыссыздықты зерттеудің теориялық негіздері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь