Геосаясаттың теориялық-концептуалдық маңызы мен негіздері

Геосаясат түсінігі
Геосаясаттың бастаулары
Геосаяси процестерді дәуірлеу мәселесі
Геосаясаттың негізгі заңдылықтары

КЛАССИКАЛЫҚ ГЕОСАЯСИ МЕКТЕПТЕР МЕН БАҒЫТТАР (Негізгі классикалық геосаяси теориялар. Саяси география жəне геосаясат)
Неміс геосаяси мектебі
Кеңес дәуірінде «империя», «империализм», «отаршылдық», «капитализм» секілді терминдермен қатар Батыстың өнімі ретінде қарастырылған геосаясат пен оған жақын келетін түсініктер қазіргі кезеңде ғылыми ортада, бұқаралық ақпарат құралдарында, саясат пен қауіпсіздік саласында кеңінен қолданысқа түсуде.
«Геосаясат» гректің екі сөзінен құралған: geo – жер, politicos – мемлекеттің (полюстің) немесе үкіметтің формасы, ұйымдастырылуы және қызметі, оның азаматтармен және өзге мемлекеттермен қарым-қатынасы. Ғылыми пән ретінде геосаясат ХХ ғасырдың басында саяси географиядан бөліну арқылы қалыптасты. Оны алғаш рет ғылыми айналымға швед географы Р. Челлен өзінің «Мемлекет өмір формасы ретінде» еңбегінде енгізді.
«Геосаясат» терминін ғылыми айналымға ең алғаш енгізген швед ғалымы Рудольф Челлен (1864-1922), оны «мемлекетті географиялық организм немесе кеңістіктік феномен ретінде қарастыратын доктрина» деп белгіледі.
Негізінен геосаясат түсінігі екі мағынада қолданылады: тар (ғылым ретінде) және кең (саяси практика ретінде). Тар мағынада геосаясат өзіне тән әдістерге ие және мемлекет саясатының географиялық факторларға тәуелділік деңгейін зерттейтін ғылыми пән ретінде қарастырылады. Кең мағынада ол мемлекет саясатының географиялық және территориялық факторлармен байланысын көрсетеді.
Дәстүрлі түсінікке сәйкес геосаясат белгілі бір мемлекеттің немесе мемлекеттер тобының сыртқы саясатының географиялық немесе кеңістіктік-терриоториялық аспектісіне, яғни мемлекет саясатының географиялық факторларға (мемлекет территориясының көлемі мен масштабы, оның орналасуы, топографиясы, теңіздер мен әлемдік мұхитқа шығу мүмкіндігі, климаттық жағдайы, ландшафты, табиғи ресурстардың көлемі т.с.с.) тәуелділігін көрсететін ғылым ретінде қарастырылады.
Алайда, ХХ ғасырдың ортасы мен соңындағы халықаралық қатынастардың жаңа жүйесінің қалыптасуы геосаясаттың дәстүрлі түсінігінен бас тартуға алып келді. Бұдан былай ғалымдар геосаясатты географиялық және кеңістіктік факторлардан бөлек, тарих, экономика, иедологиялық, мәдени, өркениеттік секілді жекелей мемлекеттердің, одақтар мен блоктардың саясатын, сондай-ақ бүкіл әлемдік саясаттың даму бағытын айқындайтын факторлармен байланыстыру дәстүрін қалыптастырды.
Геосаясат мемлекеттің сыртқы және ішкі саясатын, стратегиясын георафиялық факторлар тұрғысынан түсіндіреді. Дәстүрлі көзқарасқа сәйкес геосаясатты геокеңістіктік факторлардың мемлекеттің саяси мүдделері мен мақсаттарына ықпалын зерттейтін ғылым ретінде қарастыруға болады. Бірақ уақыт өте келе геосаясат кеңістікті мемлекеттер арасында саяси, экономикалық, әскери, мәдени қарым-қатынастар жүзеге асатын орта ретінде қарастыра бастады.
        
        ГЕОСАЯСАТТЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-КОНЦЕПТУАЛДЫҚ МАҢЫЗЫ МЕН НЕГІЗДЕРІ
Геосаясат түсінігі
Кеңес дәуірінде «империя», «империализм», «отаршылдық», ... ... ... ... ... ретінде қарастырылған геосаясат
пен оған жақын келетін түсініктер қазіргі ... ... ... ... ... ... пен қауіпсіздік саласында кеңінен қолданысқа
түсуде.
«Геосаясат» гректің екі сөзінен құралған: geo – жер, ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылуы және
қызметі, оның азаматтармен және өзге мемлекеттермен қарым-қатынасы. ... ... ... ХХ ... басында саяси географиядан бөліну арқылы
қалыптасты. Оны алғаш рет ғылыми айналымға швед ... Р. ... ... өмір формасы ретінде» еңбегінде енгізді.
«Геосаясат» терминін ғылыми айналымға ең алғаш енгізген швед ғалымы
Рудольф ... ... оны ... ... организм немесе
кеңістіктік феномен ретінде қарастыратын доктрина» деп белгіледі.
Негізінен геосаясат түсінігі екі ... ... тар ... және кең ... ... ... Тар ... геосаясат өзіне
тән әдістерге ие және мемлекет ... ... ... ... зерттейтін ғылыми пән ретінде ... ... ол ... ... географиялық және территориялық
факторлармен байланысын көрсетеді.
Дәстүрлі түсінікке сәйкес геосаясат белгілі бір ... ... ... сыртқы саясатының географиялық немесе кеңістіктік-
терриоториялық аспектісіне, яғни ... ... ... ... ... ... мен масштабы, оның орналасуы,
топографиясы, ... мен ... ... шығу ... ... ... табиғи ресурстардың көлемі т.с.с.) тәуелділігін
көрсететін ғылым ретінде қарастырылады.
Алайда, ХХ ғасырдың ... мен ... ... ... ... ... ... дәстүрлі түсінігінен бас тартуға
алып келді. Бұдан былай ғалымдар геосаясатты географиялық және ... ... ... экономика, иедологиялық, мәдени, өркениеттік
секілді жекелей мемлекеттердің, одақтар мен ... ... ... ... ... даму бағытын айқындайтын факторлармен байланыстыру
дәстүрін қалыптастырды.
Геосаясат ... ... және ішкі ... ... ... ... түсіндіреді. Дәстүрлі көзқарасқа сәйкес
геосаясатты геокеңістіктік факторлардың мемлекеттің саяси мүдделері ... ... ... ... ... қарастыруға болады. Бірақ
уақыт өте келе геосаясат кеңістікті ... ... ... ... ... ... ... асатын орта ретінде
қарастыра бастады.
Геосаясат ғылымының негізін қалаушылардың пікірі бойынша осы ғылымның
негізгі ...... ... ... ... басқыншылықтың
объективті қажеттілік екенін мойындау саналады, өйткені онсыз да ... ... ... бір ... екіншісінен тек қарудың күшімен
тартып ала алады. ХХ ғасырдың 20-шы жылдарындағы геосаясат саласы ... ... бірі ... fur ... ... ... терминге төмендегідей анықтама берді: «Геосаясат – бұл жер мен саяси
процестер арасындағы ... ... ... Ол ең ... ... географияға негізделеді. Саяси география дегеніміз –
кеңістіктегі саяси ағзалар туралы ... Оның ... ... өз ... ... ... нұсқауларды беруді және саяси өмірге ... ... ... етіп ... ... ... ... айналады,
нақтырақ айтсақ практикалық саясатты басшылыққа алу және қолдану ... ... ... – бұл ... ... ақыл-ойы».
Көптеген зерттеушілер геосаясатты бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... географиялық,
тарихи, саяси, экономикалық және өзге де факторлар кешенін зерттейтін ғылым
ретінде қарастырады. ... ... ... ... іс ... ... және империялық саясатын жүзеге асыру ... ... ... ... ... да, партия басшылығы мен оған бағынышты
кеңес ғылымы ұзақ ... бойы ... ... ... басқыншылығын қуаттайтын буржуазиялық жалған ... ... ... ... ... ... ... қазіргі ресей ғылымы
мұндай догматикалық ұстанымнан бас тартып ... ... ... ... жаңғыртуға және дамытуға айрықша көңіл бөле бастады.
Кейінгі кезеңде Қазақстанда да қарқынды дамып келе ... ... ... ... ... ... ... Н. Макиавелли,
Жан Боден, Ш-Л. Монтескье, К. фон Клаузевиц, А. ... Х. ... ... В. де ла ... К. ... Ф. Ратцель, Р. Челлен, Ф. Науманн,
К. ... ... ... орта ғасырлық, жаңа және қазіргі заманғы ғалымдар
ерекше үлес қосты.
Геосаясат түсінігінің дефинициясы, яғни анықтамасына байланысты ғылыми
әдебиеттерді әлі ... ... ... ... ... жоқ. Әр ... әр
ғалым бұл түсінікке әрқилы анықтама берген. Геосаясаттың анықтамасы, пәні
мен объектісі төңірегіндегі пікір-таластар бүгінгі күнге дейін өз ... ... ... 1989 жылы жарық көрген «Советтік Энциклопедиялық
Сөздікте» ... ... ... ... ... ... негіздеу үшін географиялық факторларды (территория, мемлекеттің
орналасуы т.с.с.) қолданатын ... ... ... ... ... ... бұл концепция неміс
фашизмінің ресми доктринасы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ... мен ... ... ... кеңінен тарады».
Байқап отырғанымыздай Кеңес Одағының басшылығы мен кеңес ғылымы ... ... ... дәстүрлі таптаурыннан бас тарта алмады. Кеңес
империясында геосаясат негізінен фашизмнің, ... ... ... ... ... саясатының ресми доктринасы ретінде қарастырылып
келді.
Геосаясаттың кейбір аспектілері ежелгі және орта ... ... ... де, ... ... тек ХІХ ... соңы мен ХХ
ғасырдың басында қалыптасты. Ғасырлар тоғысында геосаясаттың ғылым ретінде
қалыптасуы тек білім жүйесінің дамуының ... ... ең ... ... ... ой елегінен өткізу қажеттігімен тікелей байланысты. ... ... ... ... мұхиттар мен құрлықтар ұлы ... ... ... ... өзара бөліске салынған уақытта қалыптасты. Осы
кезеңдегі дүниені қайта бөліске салу төңірегіндегі ... ... ... ... ... одан әрі күшейте түсті. Өз кезегінде ... ... ... ... ... басты геосаяси күштердің күрес
жүргізу әдістерін ... ... ... ... ... ХІХ ... соңында әлемде қалыптасқан өткір ... мен ... ... туындауы геосаясат ғылымының ... әсер ... ... мен ұлы ... теке-тіресі бүкіл жер
шарын, барлық коммуникацияларды шарпыды. Осы ... ... ... ... мен ... ... ғаламдық тұрғыда ойлай
бастады. 1904 жылы ... ... ... атты ... ... Хелфорд Макиндер (1861-1947) империялардың бұдан былай кеңеюіне
мүмкіндік беретін бос жерлердің қалмағанын атап өтті. Осыған орай ... ... ... ... ... үшін кескілескен күрес жүргізуге
барынша дайын тұрды.
Геосаясат ғылымының қалыптасуы мен шапшаң дамуы осы кезеңнің өзінде
жетекші ... ... ... қалыптасуына алып келді. Неміс,
англо-саксон (ағылшын-американ), француз, орыс геосаяси мектептерінің
көрнекті өкілдері ... ... өз ... қалыптасқан саяси
жағдай тұрғысынан, яғни ұлттық мүдде тұрғысынан зерттей бастады. ... ... ... ... ... ... ... қарама-
қарсы талассократия – теллурократия (яғни теңіз құдіреттілігі мен құрлық
құдіреттілігі), атлантизм (әлемдік мұхит) – еуразия (құрлық) ... ... ... пайда болды.
Дегенмен, геосаясат ғылым ретінде нақ осы кезеңде қалыптасқанымен ... ... іс ... ... ... ... Осы ... Фукидид, Аристотель сияқты ежелгі антикалық, Н. Макиавелли секілді орта
ғасырлық авторлардың еңбектерінде, IV Генрих ... және ... ... ... ... ... ... зерттеліп,
практикада шебер қолданғанын атап ... ... Осы ... ... түскен «ұлттық мүдде», «саяси тепе-теңдік», «табиғи ... ... ... ... ... ... геосаясат
ғылымының құрамдас бөлігіне айналды.
Геосаясат терминін ғылыми айналымған швед ғалымы Рудольф Челлен
енгізгенімен, оның ... ... ... ... ... ... Ратцель
(1844-1904) ерекше үлес қосты. Ф. Ратцельдің пікірінше геосаясат мемлекетті
тұрақты және өзгермейтін бірлік ретінде ... тірі ағза ... ... ... ... үш негізгі ғылыми бағыттың ықпалымен
қалыптасты: біріншісі, өркениеттік ... ... ... ... ... ... теориясы.
Өркениеттік концепцияның қалыптасып, дамуына орыс ғалымы Н.Я.
Данилевский (1822-1885), неміс ... О. ... ... ... А. Дж. ... (1889-1975), американ ғалымы С. Хантингтон ... ... ... үлес ... 1868 жылы ... ... «Ресей және Еуропа»
атты еңбегінде орыс биологы, тарихшысы Н.Я. Данилевский тарих ... ... ... немесе жекелей ұлттар емес, ауқымды мәдени-діни
қауымдастықтар ... деп ... ... Ол ... ... ... атады. Кейіннен Н.Я. Данилевскийдің ғылыми айналымға енгізген ... ... ... деп ... бастады. Осы еңбегінде орыс ғалымы
Ресей мен ... ... ... ... қайшылық олардың екі түрлі
өркениет болуында жатыр деп есептеді. Еуропа Ресей мен ... ... ғана ... ... бірге дұшпандық бастауларды көреді деген
Данилевский Ресей империясы өз ... ең ... ... ... ... ... және ... баса назар аудару қажет деп ... ... ... ... философы Освальд Шпенглер өз еңбектерінде
өркениетті биологиялық ... ... олар ... туындау, өсу,
даму, қартаю, өлу секілді фазаларды бастан ... ... ... ... Осы ... одан әрі ... айрықша көңіл бөлген көрнекті
ағылшын тарихшысы А. Дж. ... ... ... ... берді.
ХХ ғасырдың соңындағы өркениеттер концепциясының ... ... ... ... ... профессоры Самюэль Хантингтонның
1993 жылы ... ... ... ... еңбегінде ХХІ ғасырда
жанжалдар мен соғыстардың себебі идеологиялық немесе экономикалық факторлар
емес, ... ... пен ... ... ... Оның
пайымдауынша өркениеттер қақтығысы әлемдік саясат пен халықаралық сахнадағы
жетекші факторға айналады.
Геосаясат ғылымының ... ... көзі – ... ... қатарына итальян ойшылы Николло Макиавеллиді (1469-
1527), неміс әскери ... Карл фон ... ... пен ... ... (1848-1916), американ әскери маманы Альфред Мэхенді (1840-
1914) жатқызамыз.
Әскери-стратегиялық бағыт бір жағынан, географиялық факторлардың
мемлекеттердің ... ... ... мойындаса, екінші жағынан,
саясаттағы күш факторына ерекше көңіл бөледі.
Геосаясат ғылымының үшінші бастау көзі – ... ... ... ... ... орта мен факторлардың (климат,
топырақ, жер ... ... көл, ... бен ... дала мен ... тау мен
жазық т.с.с.) адамзат өмірі мен тарихқа ықпалы туралы идеяларды ... ... ... ... және өзге де ... ... жиі ... Кейіннен бұл концепцияның одан әрі ... ... ... ... ... ... ... фон
Гумбольдт (1769-1859) және басқа да еуропалық ғалымдар айрықша үлес қосты.
Геосаяси процестерді ... ... ... ... ... тұрғысынан геосаяси дәуірлер
мен халықаралық жүйелердің алма кезек ауысуы ретінде қарастыруға болады.
Әрбір геосаяси ... ... ... жүйенің өзіне тән күштер тепе-
теңдігі, ықпал ету кеңістігі, шекаралары болды.
Геосаяси процестерді кезеңге ... ... ... ХХ ... ... ғалымы Хелфорд Макиндер ұсынған еді. Ол геосаясат тарихын
негізгі үш дәуірге бөледі:
- Колумбке ... ... Бұл ... ... Арал (Макиндердің
пікірінше бұл Еуразия құрлығының жағалаулы өңірлері мен әлемдік ... ... ... ... халықтар, мәселен римдіктер Хартлендті
(Еуразия құрлығының ішкерлей орталық аймақтары) мекен ... ... ... ... ... халықтар тарапынан үнемі қысымға
ұшырап отырды. Орта ғасырларда олардың орнын Шыңғыс хан империясы мен Алтын
Орда ... ... ... Осы ... Ішкі жартыайдың немесе Римлендтің
(Еуразияның жағалаулы аймақтары) өкілдері, яғни Еуропаның ... ... ... ... ... ... дейін іс жүзінде беймәлім
болған планетаның қалған территорияларын жаулап ала бастады.
- Постколумбтік дәуір. Бұл ... ... ... жерлер іс жүзінде
қалмады. Осы себептен өркениеттердің шапшаң ... ... ... ... жер шары халықтарын ғаламдық азамат соғысының шеңберіне тартты.
Британ географының ұсынған ... ... қай ... алсақ та
қисынға келеді. Өйткені бірінші, яғни Колумбке дейінгі ... ... ... ... мен халықаралық қатынастар негізінен бүкіл
планетаны қамтымай аймақтық немесе жергілікті сипат ... ... ... ... ашамын деп ниеттенген испан саяхатшысы Христофор Колумб
Жаңа дүниені ашқаннан ... ... ... ... ... ұжымдық
түрде Кәрі құрлықтан тыс жатқан жерлерді, ... мен ... ... ... ... негізін қалады. Осы кезеңде бұрын
аймақтық деңгейде болған геосаяси процестер енді жаһандық мәнге ие болып,
іс жүзінде барлық ... мен ... ... Осы ... бастап
Батыс мәдениет мен тарихы, өркениеттік құндылықтары бүкіл әлемнің дамуының
локомотивіне айналды. Постколумбтік дәуірде еуропалық ... ... ... Англия, Голландия, Ресей империясы, Бельгия, Германия,
Италия) іс жүзінде бүкіл әлемді өзара бөліске салып, енді ... ... үшін ... ... жанжалға, жаһандық азаматтық соғысқа түсуге
мықтап бел буды. Үшінші дәуірдегі геосаяси ... ... ... өтіп ... ... ... ... бөлек халықаралық
қатынастар тарихы мен геосаяси процестерді кезеңдеудің кең таралған ... ... бар. Жаңа және ... ... ... бұл ... бес дәуірден тұрады:
- Вестфаль дәуірі немесе жүйесі ... Вена ... ... Версаль-Вашингтон дәуірі (1919-1939);
- Ялта-Потсдам немесе биполярлы жүйе (1945-1991);
- постбиполярлы жүйе (1991-ден қазірге дейін).
Кейінгі орта ғасырлар мен қазіргі кезеңге ... ... ... ... ... үшінші нұсқасы – геосаяси концепция
саналады. Геосаяси концепцияға сәйкес жаһандық ... ... ... ашулардан бастап төмендегі сегіз дәуірді қамтиды:
- XV ғасырдың соңы мен XVI ... – Ұлы ... ... ... XVI ... аяғы – XVII ...... геосаяси күштердің
Еуропадағы гегемония үшін өзара күресі (Испания, ... ... XVIII ... – XIX ... басы – ... ... қатарлы
индустриалды мемлекеттерінің отарлық экспансиясының ... ... ... кеңістіктің контурларының қалыптасуы кезеңі.
Наполеон соғыстарынан ... ... ... ... Вена ... Еуропа
құрлығының геосаяси дамуының шебі ретінде қарастырылады;
- XIX ғасырдың ортасы – еуропалық отарлық ... ... ... еуропалық жүйесінің дамуы (Вена конгресінен Қырым
соғысына дейін);
- XIX-XX ғасырлардың тоғысы – империализм мен ... ... ... дүниені қайта бөліске салу үшін ... ... ... мен ... ... Бірінші дүниежүзілік
соғыс;
- 1918-1945 жылдар аралығы – халықаралық қатынастардың Версаль-
Вашингтон ... ... ... ... ... ... ... құрылуы,
сонымен қатар, әлемдік саясаттың құқықтық және институционалдық ... ... ... ... ... ... ... – екіполюсті әлемдік тәртіптің орнауы,
қырғи-қабақ соғысы, халықаралық ... ... және ... ... құрылымының (Біріккен Ұлттар Ұйымы) даму кезеңі;
- 1991жыл және қазіргі кезең – ... ... ... ... жаңа ... дәуірдің қалыптасуы кезеңі.
Геосаясаттың негізгі заңдылықтары
Геосаясат табиғат пен ... ... өзге де ... ... ... ... ... әскери және басқа да
жүйелердің туындау, қалыптасу, қызмет ету және даму ... ... ... ... Р. ... К. Хаусхофер, Ф.
Ратцель, Ф. Науманн, А. ... Х. ... Н. ... және ... ... ... басты заңдылықтарының бірі – фундаменталды
дуализм заңы ... Осы ... ... бұл ... ... ... яғни ... (теллурократия) пен теңіз (талассократия)
арасындағы мәңгілік теке-тірес пен қайшылықтан көрініс табады.
Фундаменталды дуализм заңын ... ... ... ... А. Мэхен
мен британ географы Х. Макиндер айрықша ... ... ... ... тек ... пен ... арасындағы дұшпандық қана
емес, сонымен қатар бір-біріне қайшы ... екі ... ... ... ... ... ... екі түрлі мәдени-тарихи өркениеттердің
(авторитаризм мен демократия) үздіксіз жауласуы.
Құрлықтық құдіреттілік немесе теллурократияға тән ... ... ... мен ... бар; ... ... шектеулігі;
қоғамда консерватизмнің, қатаң моральдық немесе құқықтық ... ... осы ... ... индивидтер, адамдар тобы, рулар,
тайпалар, халықтар мен елдер бағынады. Құрлық – ол әрқашан мығым, ... әрі ... Бұл ... ... мен ... ... де
берік болуына тікелей алып келеді. Мұндай моральдық ... ... ... орын ... ... ... этикалық нормалар мен
қағидалардың кодексі қалыптасады. Құрлықты мекен ... ... ... коллективизм жақын, олар үшін кәсіпкерлік рух жат
саналады. Үлкенді-кішілі топтарды басқарудағы басты ...... ... ... ... ... талассократияны мүлде басқа өркениет деп
есептейтін ... оны ... ... оған ... ... ... кәсіпкерлік рух тән дейді. ... ... ... осы және ... да ... ... ең алдымен төтенше
жағдайларда өмір сүруді талап ететін теңіз факторы анықтайды. Осыған ... ... ... және ... шешімді қабылдауға бейім индивидиуум
ең жоғарғы құндылық саналады. Тиісінше ... ... ... ... ... қағидалар шартты түрде болады. Талассократия немесе
сауда өркениеті осы себептерден теллурократияға қарағанда анағұрлым ... ... ... және ... ... аса ... ... жаңалықтарды ашуға, пайда табуға үнемі алға ұмтылып отырады.
Сан ғасырлар бойы құрлық өркениеттері мен теңіз өркениеттері, құрлық
державалары мен ... ... ... ... ... ... орын ... еді. Мәселен, бұл ежелгі Рим мен Карфаген, Афины мен
Спарта, Франция мен Англия арасындағы дұшпандықтан айқын көрініс ... және ... ... ... ... ... теңіз коммуникацияларын
құруға айрықша көңіл ... ... өз ... ... ... берді. Пуни соғыстары барысында Карфагеннің қолында ... ... ... салдарынан Ганибалдың Римге қалайша жорық жасағанын,
Наполеон тұсында ... осал ... ... Францияның Англияны тізе
бүктіре алмағанын біз жақсы білеміз. Талассократия мен ... ... ... және екінші дүниежүзілік соғыс барысында да
ерекше көрініс тапты.
Ежелгі заман мен орта ... ... ... мен ... құрлық арқылы қатынас жасауға, құрлықтық коммуникацияларды
дамытуға ерекше назар аударса, Ұлы географиялық ашулардан ... ... ... ... ... ... бірінші орынға шықты.
Жаңа және қазіргі замандағы ғаламдық масштабтағы геосаяси процестерге
назар аударатын болсақ теңіз күштері мен ... ... ... ... ... көреміз. ХVIII ғасырда Англияның Франциядан басым
түсуі, бірінші және ... ... ... ... ... ... жоғарыдан көрінуі осының мысалы бола алады.
Теллурократия мен талассократияның сан ... ... ... әлі ... дейін жоғалтқан жоқ. Алайда екінші дүниежүзілік соғыс
барысы мен одан ... ... ... ... ... ... ... «әуе геосаясаты» немесе «аэрократия», сондай-ақ
«эфирократия», яғни ... ... ... ... ... ... көптеген ғалымдардың тұжырымдауынша осы күнге дейін ... ... мен ... ... заңдылықтары қалыптасқан жоқ, олар
тек шартты түрде қолданылады.
Осыған қарамастан адамзаттың әуе және ... ... ... ... ... мен ... ... пайда болуы
геосаясат ғылымында «аэрократия» мен «эфирократияның» маңызын арттыра
түсті. Екінші ... ... және ... да ... ... ... олардың дұшпанның объектілері ... ... ... ... рөл ... ... ... кеңістігін игеруі де технология мен ... ... ... ... ... ... озық қару-жарақтарды
орналастыру бағытындағы талпыныстар әсіресе ХХ ғасырдың 80-ші жылдары
жасалынды. АҚШ ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарында «Жұлдызды соғыстар» деген атауға
ие болған әйгілі «Стратегиялық ... ... ... ... ... ... белгілі. Бұл бағдарламаның жүзеге асуы
ғаламдық тепе-теңдік пен жаһандық қауіпсіздікке зор ықпал етері даусыз еді.
КЛАССИКАЛЫҚ ГЕОСАЯСИ ... МЕН ... ... ... ... ... география жəне геосаясат)
Неміс геосаяси мектебі
ХІХ ғасырдың соңғы ширегі мен ХХ ғасырдың басында Еуропа мен ... ұлы ... ... ... ... үшін ... ... әскери бәсекелестік пен қайшылықтардың ... ... ... ... ... ... геосаясат ғылымының,
сонымен қатар түрлі геосаяси мектептердің пайда болуына тікелей ықпал ... ... ... ... ... АҚШ, ... секілді әлемнің жетекші
елдерінде ұлттық бағыттағы геосаяси мектептер бой көтерді. Бұл мектептер
мен олардың өкілдері өз ... ... ... ... ... ... және ... жоспарларды дайындады. Өз кезегінде әлемдік
саясатта жетекшілікке ұмтылып ... бұл ... ... осы
геосаясаткерлердің ұсынған стратегиялық жоспарларын жүзеге асыру арқылы, өз
мақсаттарына жетуге барынша күш салды. Осыған орай осы ... ... ... ... ... ... геосаяси мектептер мен олардың өкілдерінің
көзқарастарын, идеяларын қарастырып, талдау жасау аса ... ... ең ... ... бірі – ... ... өз ... стратегиялары мен көзқарастырының өткірлігімен
ерекше көзге түсті. Неміс геосаяси мектебінің өкілдеріне Фридрих Ратцель,
Рудольф Челлен, ... ... Карл ... мен Карл ... ... ... негізінен Фридрих Ратцельдің идеяларынан бастау алады. Өз
еңбектерінде геосаясат түсінігін ... ... ... ... ... ... Фридрих Ратцель (1844-1904) геосаясат
ғылымының негізін қалаған. Бұл ... ... ол ... ... қолданды.
Карлсруедегі Политехникалық университетте оқыған Ратцель геология,
палеоонтология, зоология бойынша ... ... ... ... ол
«экология» ғылымының негізін қалаған атақты неміс ғалымы Эрнст Гекель дәріс
оқитын Хейдельберг университетінде білімін ... ... ... ... бойынша маманданған Ратцельдің дүниетанымның ... және ... ... ерекше ықпал етті. 1870 жылғы
Францияға қарсы соғысқа қатысқан ол ерлігі үшін «Темір ... ... ... ... ... ... бой ... бастаған
Ратцель 1890 жылы Карл Петерстің бастамасымен құрылған неміс ...... ... ... ... ... Еуропа
мен Америкаға бірнеше саяхат жасап, биология, зоология және ... ... ... ... жүргізген ол 1876 жылы «Қытайға
эмиграция» ... ... ... ... Лейпциг
университеттерінде профессор болып жұмыс істеген ... 1874 ... ... ... мен ... ... ... жылдары
«Солтүстік Америка Құрама Штаттары», 1882 жылы «Антропогеография», ... ... ... 1900 жылы ... халықтардың құдіреттілігінің
бастау көзі», ал 1901 «Мемлекеттің ... өсуі ... ... жариялады. Бұл зерттеулерінде ол өзінің негізгі идеяларын
қалыптастырды, атап ... ... мен ... ... жағдайлармен байланысын, климаттық факторлар мен жергілікті
рельефтің халықтардың ... және ... ... ... ... ... еңбегінде Ратцель топырақтың халықтар мен
мәдениеттердің қалыптасып, дамуына қаншалықты зор ... ... ... ... ... дамуы мен оның барысындағы түрлі қозғалыстар
топырақ пен жердің ... ... ... ... ... мен «мемлекет тірі ағза» деген эволюционистік теориясы осыдан
келіп шығады. Оның ... ... ... ... ... параметрлері орынды үйлескен жағдайда «дұрыс мемлекет» қалыптаса
алады.
Ратцельдің «органикалық» концепциясына сәйкес мемлекеттің кеңістіктік
немесе ... ... ... ... бір ... ... ... табиғи процесс саналады. Осы бағытта Raum (кеңістік),
«Raumsinn» (кеңістікті ... және ... ... ... оның ... ... негізін құрайды. Ратцельдің
мемлекетті «тірі ағза» ... ... ... ... ғалымдар
одан әрі дамытты.
Мемлекетті тірі ағза ретінде қарастыру «шекаралардың мызғымастығы»
және «территориялық ... ... бас ... алып келді.
Мемлекеттің тірі ағза ... ... ... ... ... жойылуы туралы
пікірді О. Шпенглер, А. Тойнби секілді беделді ғалымдар да айтқан. Осы
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... тарылуы
табиғи әрі заңды құбылыс саналады. Тиісінше осы ... ... ... бір заңы – экспансия заңдылығы пайда болады. Неміс ғалымы Фридрих
Ратцель 1901 жылы ... ... ... ... өсуі ... атты еңбегінде экспансияның жеті заңын немесе қағидасын көрсетті:
1) Мемлекет көлемінің (территориясы) ұлғаюы оның мәдени дамуымен қатар
жүреді;
2) ... өсуі мен ... ... және сауданың, яғни қоғамдық
өмірдің барлық салаларының шапшаң дамуын білдіреді;
3) Мемлекеттің ұлғаюы мәдени және ... ... ... ... кіші ... ... жұту есебінен жүреді;
4) Шекара мемлекеттің перифериялық бөлігі (органы), ол оның өсуінің,
күш-қуаты немесе әлсіздігінің белгісі;
5) Территориялық экспансияны жүргізе ... ... ең ... өзінің
дамуы үшін ең қажетті – жағалаулы өңірлер, өзендер бассейні, аңғарлар ... бай ... ... аумақтарды басып алуға көңіл бөледі;
6) Экспансияны жүргізуге деген импульс көбіне сырттан келеді, ... ... ... ... ... ... бағындыруға
ұмтылады;
7) Анағұрлым әлсіз ұлттарды ассимиляциялауға ... ... ... ... ұлғаюына алып келеді.
Фридрих Ратцель мемлекеттердің территориялық ұлғаюы мен кеңеюін
жаһандық ... ие ... деп ... Адамдар арасындағы
байланыстардың, алмасулардың, сауданың ...... ... ... саяси бақылау орнатудың алғы ... ... Ф. ... ... мен ... ... ... ұлғаю
процесіндегі екі кезең ретінде қарастырды. Сол заманда көптеген ғалымдар
мен қайраткерлер Ратцельдің еңбектеріне «Империализмнің ... ... ... оны ... сынға алды.
Ратцельдің геосаяси көзқарастарының қалыптасуына Солтүстік Америкаға
саяхат жасауы айрықша әсер етті. 1874 және ... ... ... ... ... мен өркениеттері картасы» және ... ... ... еңбектерінде ол еуропалықтарға қарағанда
американдықтардың «кеңістіктік ... яғни ... ... ... ... атап ... Оның ... кеңістікті игеруде американдықтар
саналы түрде, ал еуропалықтар интуитивті тұрғыдан келеді. Осы бағытта
Ратцель жаңа ... ...... ... ... түсінігін
ғылыми айналымға енгізді. Ратцель ірі мемлекеттер өз дамуында географиялық
жағынан неғұрлым ауқымды планетарлы масштабтағы экспансияны жүргізуге бейім
екенін ... ... ... ... және стратегиялық
біріктірудің американдық тәжірибесін ескере келе ол Германияны құрлықтық
держава ретінде ... ... ... ... ... ... ... ерекше мән берді. 1900 жылы жарық көрген «Теңіз халықтардың
құдіреттілігінің ... ... ... ол әрбір қуатты мемлекет
планетарлық масштабта толыққанды ... ... үшін ең ... ... ... дамытуға көңіл бөлуі қажеттігін алға тартты. ... ... ... ... ... халықтар мен мемлекеттерге (Испания,
Англия, ... ... ... державалар (Германия және басқалары)
мұны байыппен, ақыл-оймен істеуі қажет. Оның пікірінше ... ... ... ... ... қол жеткізуге мүмкіндік беретін
басты қажеттілік.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ядролық дәуірдегі геосаясат»5 бет
Италия11 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Қазіргі кезеңдегі ақш-ң сыртқы саясатының концептуалдық негізі26 бет
MS Access программасының программалық құралдарын қолдана отырып тауарлардың қоймалық есебін автоматтандыру есебін шешу52 бет
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі59 бет
«Кітапхана бөлімінің Мәліметтер Базасын құру(ұйымдастыру)»15 бет
Іс жүргізудегі ақпараттық жүйені қолдану23 бет
Автокөлікті сақтандырудың ақпараттық жүйесі57 бет
Автокөлікті сақтандырудың ақпараттық жүйесін тұрғызу63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь