Маңғыстау өңіріің күйшілік дәстүрі

Маңғыстау өңірінде күйшілік өнер ерекше дамып, өзіндік өрнегімен ерекшеленеді. Ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан күй өнері Абыл, Есбай, Есір, Құлшар, Өскенбай, Картбай, Байшағыр, Шамғүл, Мұұрат сияқты біртуар есімдер арқылы өз жалғасын тауып, рухани қазына ретінде сақталып келеді.
Бұл өңірдің күйлері жалпы төкпе дәстүріне жатқанымен, өзіндік нақышты, ерекше сазды, қайталанбас орындалу мәнерімен өз алдына жеке тұрған, күйшілік өнердің өзгеше арналарының бірі. Ел арасында Маңғыстау күйлерін "Адай күйлері" деп те атайды. Оның себебі, күй авторларының басым көпшілігі қазақтың адай руынан шыққандығы. Маңғыстау ежелден әншілер мен күйшілердің отаны болды. Мұндағы халықтық жырлар мен жыраулардың әуені күй өнеріне де зор ықпал жасаған. Маңғыстаудың күйшілері әрі әнші, әрі жыршы болып келетіні сондықтан. Оған Өскенбайдың, Қалнияздың, Шамғұлдың, Ізбасардың өнерін мысалға келтіруге болады. Жыр, дастан айту өнері жыр-күй, ән-күй атанып, ел арасына кең тараған. Маңғыстау күйшілерінің ішіндегі ең көрнектілерінің бірі-Абыл Тарақүлы (1820-1892).
Абыл есімі Маңғыстаудан асып Қарақалпақ, Түрікмен және Хиуа жеріне де кең тараған. Ол көп елді аралап, небір үлкен күй тартыстарға қатысқан тарлан күйші, артына бірнеше күйлер қалдырған сазгер.
Қазақ күйлеріне тән ауқымдылықты, симфониялық тектілікті анық көрсететін аспапты музыканың озық үлгісі Абылдың "Абыл" және "Нарату" күйлерін А. В. Затаевич күйші Л. Мұхитовтан жазып алып, өзінің "Қазақтың 500 ән-күйі" атты жинағында басып шығарған
Аса терең сезімді күйші - сазгердің шығармашылық жолы өзі өмір сүрген заман ағымымен тығыз байланыста өрбіді. 1858-1869 жылдардағы тарих пен халық санасында "Жыл ауа" деп аталған елдің ауыр тұрмысы және билеуші топтың қанаушылық әрекеттері халық наразылығын күшейтіп, жер - жерде ұсақ көтерілістер тудырып тұрды.
        
        МАҢҒЫСТАУ ӨҢІРІІҢ КҮЙШІЛІК ДӘСТҮРІ
Маңғыстау өңірінде күйшілік өнер ерекше дамып, өзіндік ... ... ... ... ... келе ... күй өнері Абыл, Есбай, Есір, Құлшар, Өскенбай, Картбай, Байшағыр, Шамғүл, Мұұрат сияқты біртуар есімдер ... өз ... ... ... қазына ретінде сақталып келеді.
Бұл өңірдің күйлері жалпы төкпе дәстүріне жатқанымен, өзіндік нақышты, ерекше ... ... ... мәнерімен өз алдына жеке тұрған, күйшілік өнердің өзгеше арналарының бірі. Ел арасында ... ... ... ... деп те ... Оның ... күй ... басым көпшілігі қазақтың адай руынан шыққандығы. Маңғыстау ежелден әншілер мен күйшілердің отаны болды. ... ... ... мен жыраулардың әуені күй өнеріне де зор ықпал жасаған. ... ... әрі ... әрі жыршы болып келетіні сондықтан. Оған Өскенбайдың, Қалнияздың, ... ... ... ... ... болады. Жыр, дастан айту өнері жыр-күй, ән-күй атанып, ел арасына кең тараған. Маңғыстау күйшілерінің ішіндегі ең көрнектілерінің бірі-Абыл ... ... ... Маңғыстаудан асып Қарақалпақ, Түрікмен және Хиуа жеріне де кең тараған. Ол көп елді аралап, небір ... күй ... ... ... ... артына бірнеше күйлер қалдырған сазгер.
Қазақ күйлеріне тән ауқымдылықты, ... ... анық ... аспапты музыканың озық үлгісі Абылдың "Абыл" және "Нарату" ... А. В. ... ... Л. Мұхитовтан жазып алып, өзінің "Қазақтың 500 ән-күйі" атты жинағында басып шығарған
Аса терең ... ... - ... ... жолы өзі өмір ... заман ағымымен тығыз байланыста өрбіді. 1858-1869 жылдардағы тарих пен халық санасында "Жыл ауа" деп аталған елдің ауыр тұрмысы және билеуші ... ... ... ... ... ... жер - ... ұсақ көтерілістер тудырып тұрды.
Дәл осы кезеңде туған зарлы күйді тыңдаушылар күй ... ... ... атап ... Өте ... қатал, салмақты дыбыстармен басталатын күй біртіндеп кең көлемді тақырьпқа ауысьп, осы ... ... ... ... ... өткірлікте естіледі: сосын аралық бөлімнен кейін жұмсақ әрі нәзік ... ... ... көшеді. Негізгі тақырыптар арқылы жан-жақты дамыған күй желісі, өзінің кең ауқымды мінезінен өзгермей, біртіндеп жайлап барып, аяқталады.
Абылдың күй өнеріндегі ... ... атап ... ... ... ... мен ладтық өзгерістері осы күйінде барынша толық көрініс береді.
Абылдың күйлері:
"Ақсақ күлан", "Ақжелең", "Аренжанның шалқымасы", "Жыл ауа", ... ... ең ... ... ... ... ... Балұстаүлы болды. Жастайынан "Тазбала күйші" атанған Есбай өте шебер ... ... ... оның өз ... куә бола ... Оның "Бөгелек", "Терісқақпай", "Әлеим жалған", "Өттің дүние" т.б. күйлері орындаушыдан екі қолдың да толық дамыған шеберлігін қажет етеді.
Есбай "Үш ... ... атты ... күй ... қатысып, жеңімпаз атанып, аты елге кең жайылады. Осы күй ... ... ... ... ... ... Маңғыстау өңірінде жиі орындалады.
Есбай күйлерінің барлығы дерлік нотаға түсіріліп, жинақталған, зерттеуші А.Тоқтағанның "Күй-тәңірдің күбірі" атты ... ... ... ... аты ... күйші-сазгерлердің бірі -Құлшар Бахтығалиев.
Құлшар Маңғыстау күй мектебін жетік меңгеріп қана қоймай, өз ... ... ... күй шығарған, күйші-композитор. Құлшардың тыңдаушыларға аса сүйікті, елге кең тараған күйлері, оның кемпір және қызбен күй тартысында ту - ған "Қыз ... ... ... "Ат ... ... ... ... күйлері Маңғыстау өңірінен асып, иісі, қазақ күй қорына қосылған қайталанбас өрнекті, асыл туындыларға айналды.
Құлшар күйлерін тыңдай отырып, оның өте ... ... ... байқаймыз. Мұндағы орындаушылық мәнердің өзгешелігі, оң қол мен сол қол шеберліктерінің жоғары деңгейде ... ... ... орындаушы болғанын дәлелдей түседі, тіпті оның өзіндік "Құлшар шалыс" деген әдісі де болған көрінеді.
Қазақ күй қорында ... ... "Жап та, ... "Нар ... ... ... т.б. ... сақталған. Құлшардың күйшілік мектебі - "қырық мылтық" мектебі деп те ... ... ... ... мектебі" деп аталатын күй орындау дәстүрі де бар. Бұл дәстүр адайдың шонай руьшан шыққан күйшілерге байланысты аталса керек. Осы ... ең ... ... - Есір ... ... - қазақ күй өнерінде саусақпен санарлық дарындардың жеткен биігіне көтеріліп, әлденеше шәкірттің ұстазына айналған, "Шоңай" домбыра мектебін дүниеге ... ... дара ... ... ... кең алқапқа көп тарамағаньшың басты себебі, ол ел аралап, күйін кәсіпке айналдырмаған ... ... ... көп ... ... өз ... бөлектеу өмір сүрген. Малға кедей болса да құдық қазьш, су тартып, ... ... ... ... қол ... ... қылған. Бар өмірі еңбекпен өткен момын Есір, өз ... ... ... ... ... ... ... берген. Оның күйлерін нақтьшы үйреніп, елге тарататын шәкірттері де аз болған.
Есірдің күйшілік ... - ... ... ... ... ... орындалу мәнері күрделі, саздық тілі бай, асыл қазына.
Ол Хиуа ... ... ... ... ... ... күй тілімен суреттейді. Осы сапарында ол бес күйден ... күй ... ... Олар ... "Тоғыз түйеші", "Көктөбе", "Манатау", "Ақжарма" деп аталады. Күйші шығармаларының шыңы - ... ... ... ... ... ... дәл ... "Ақжарма" күйі адамның лепірген көңіл тасқынын екі ішектің қоңыр үнімен ғажайып деңгейде көрсете білген аса құнды көркем туынды:
АҚЖАРМА ... ... ... толқын орындаушылар қолынан өтіп келеді. Бүгінгі күнге Есір күйін жеткізушілер Арал, Есбай, ... ... ... Көпендер болса, олардан Нәби, Атангүл, Байғали сақтап, Шамғүл, Мұрат үйренген. Кәзіргі кезде Есір ... ... ... Ізбасар Шыртанов, И.Шамғүлов, К.Тасболатовтар шебер орындайды. Есір күйлері халықтық музыка өнерінің алтын қазынасына айналды.
Маңғыстауда "Жанай мектебі" деп аталатын тағы бір ... ... ... оны ... ... ... шыққан Өскенбай Қалмамбетов (1860-1925) барынша дамытып, негізін құрған.
Өскенбай Батыс Қазақстанның, Түрікменстанның барлық өңірінде болып, күй тартыстарға қатысқан. Сол ... ... ... ... ... Есір, Жоламан, Мылқайдарлармен жиі араласып тұрған. Ол аты ... ... ... бахшысы Құлыбаймен күй тартысқа түсіп, жеңіп шыққан.
Атақты Абыл мен ... ... ... ... ... ... ... мен мұрасын оның бел баласы Мұрат толық сақтап ... ... ... - ... ... дәстүрін, сонымен бірге түрікменніц дутар шалу өнерін мейлінше толық игерген дәулескер күйші. Түрікмендер Мұратты "қазақтың мақтанышы - ұлы бахшы" деп ... ... ... күй ... оның ... ... "Ақсақ құлан" аңыз-күйлері, түрікмен шығармалары, "Өрелі мая" атты түрікменнің тартыс күйлері және әкесімен ... төл ... ... Науаи әуендері бар: ҚАЗАҚСТАН (Мурат Өскенбайүлы)
Маңғыстау өңіріндегі езіндік орындаушылық мәнерімен ерекшеленетін күйшілік өнердің тағы бірі - ... ... ... ... екі ... қарағанда аздау дамыған. Дегенмен, көркемдік тұрғыдан алғанда толыққанды ән-күйлер, жырлар тудырған бұл ағымда күйшіліктің өзіндік бір ... ... ... өнерін жалғастырушылар, атақты күйшілер Мойын, Қауынбай, Жүзбайлар. Кейінгі бу-ындағы ізбасары Р. Романов болды.
Байшағырдың мектебінде жергілікті Маңғыстаудың күйлері, соның ... ... таза ... толық дамыған.
Маңғыстау өңірінің күйшілік өнері жалпы төкпе күй дәстүріне жатқанымен, өзіне ғана тән стильдік, орындаушылық, құрылымдық айырмашылығымен дараланады. Мәселен, осы адай ... ... ... "сүйретпе қағыс" ба - ска өңірде байқалмайды. Төкпе күйдің "Бөкейлік", "Аралдық" дэстүрлеріне қарағанда "маңғыстаулық" үрдісте күйшінің орындаушылық мәнеріне, оның дене ... екі қол ... ... мән беріледі. Күй тарту кезінде қағыстар мен оң қолды түрліше ойнату тәсілдері шағын музыкалық те - атр ... әсер ... ... ... шеберлікті, ептілікті қажет етеді.
Маңғыстау күйлері музыкалық ғылыми ... оқу ... ... ... жиі орындалуда және арнаулы бағдарлама бойынша зерттеліп, кейінгі ұрпаққа үйретілуде.
Рухани мұрамыздың алтын қазыналарының бірі - Маңғыстау күйлері әлі ... сан ... ... бермек.
Қазақ күй керуенінің айрықша бір саласы маңғыстаулық күй ... ... ... және ... ... да аса ... әрі өте терең. Сезімдік бейнелер тудыру қасиеті де келісті. Сондықтан болар, бұл өңір күйлеріне кез келген ... қол соза ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маңғыстау фразеологиялық ономастикасы: адай этнонимі6 бет
Қазақ халқының аспаптық музыкасындағы дәстүрлі жанрлар4 бет
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет
Балуан Шолақтың ән мен өлеңін өрбітуге ықпалы4 бет
Жүсіпбек Елебеков4 бет
Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі (XVIII–XIX ғғ. деректері бойынша)37 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Қазақтың тұрмыс - салт дәстүрі негізінде мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке баулудың әдістемесі25 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь