Н.Құлжанованың мұраларының зерттелуі

Мазмұны
Кіріспе
I. Н.Құлжанованың алғашқы тырнақалды мақалалары
II. Н.Құлжанованың шыққан еңбегі
III. Н.Құлжанова және Абай мұралары
IV.Н.Құлжанованың мұраларының зерттелуі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазіргі Торғай облысы Жангелдин ауданының көшпелі қазақ отбасында дүниеге келген. Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында өзінің тәлім-тәрбиелік ойларымен, қазақ әйелдерінің арасынан әлеумет өмірінде алғаш көрінген кісінің бірі- Нәзипа Құлжанова болды. Ол өткір журналист- публицист, педагог-тәлімгер, екі тілде бірдей жазатын аудармашы, Шығыс еңбекші әйелдерінің I съезін ұйымдастырушылардың бірі, орыс жағрапия қоғамының Семей бөлімшесінің мүшесі еді.
Ол 1902 жылы Қостанайдағы қыздар гимназиясын бітірген соң Торғайдағы қыз балалар училищесінде мұғалімдікке тағайындалады. Н.Құлжанова 1904 жылдан 1919 жылға дейін Семейдің мұғалімдер семинариясында оқытушы болып істейді, 1920-1922 жылдары Ақмолада әуелі мұғалім, кейін уездік комитете жауапты қызмет атқарады, одан соң Орынборға шақырылып, 1923-1925 жылдары «Қызыл Қазақстан » журналының хатшысы, ал 1925-1929 жылдары республикалық «Еңбекші қазақ» газетінде редколлегия мүшелерінің бірі, «Әйел теңдігі» журналының бөлім меңгерушісі, кейіннен жауапты хатшы қызметтерін атқарады.
Н.Құлжанованың белсене араласуымен сонау 20- жылдардың өзінде – ақ мектепке дейінгі қазақ педагогика ғылымының іргетасы қалана бастады. Мәселен, 1924 жылы Орынборда «Мектепке дейінгі балаларды тәрбиелеу » атты педагогикалық жинақ, нұсқау кітабы жарық көрді. Кейіннен «Әйел теңдігі » журналында осы ізгілікті іс әрмен қарай жалғастырылды. Журнал беттерінде қазақ балабақшаларының озат тәжірибелері, онда жүргізіліп жатқан түрлі тәрбие жұмыстарының жай – жапсары, мақсат – міндеттері жайында көптеген мақалалары жарияланды. Осы журналдың мектепке дейінгі тәрбие бөлімін басқарған Н.Құлжанова осынау көшпелі қазақ елінде бұрын – соңды болмаған бала тәрбиесінің жаңа түрін аяғынан тәй тұрғызуға себепші болды. Оның бұл еңбектері «Қазақ балалар педагогикасының алтын қорына қосылды» («Қазақ Совет Энциклопедиясы» , 7- том. Алматы,1975,586-бет).
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Авакова Р. Фразеология теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 290 б.
2. М.Балақаев.Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері.Алматы «Білім»,1996. 22-бет
3. І. Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы, 1997. 590-бет.
4. Г. Смағұлова. Фразеологизмдердің түпкі және туынды тұлғалары. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. №3, 1994. 29-34-беттер.
5. Қ.Есенова. Газет тақырыбы атында фразеологизмнің қолданылуы. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. №1, 2007. 87-92-беттер.
6. Г. Смағұлова. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. Алматы, 2001. 6-бет.
7. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. - Алматы: ҚазАқпарат, 2007. – 355 б.
        
        Н.Құлжанованың мұраларының зерттелуі
Мазмұны
Кіріспе
I. Н.Құлжанованың алғашқы тырнақалды мақалалары
II. Н.Құлжанованың шыққан еңбегі
III. Н.Құлжанова және Абай ... ... ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазіргі Торғай облысы Жангелдин ауданының ... ... ... ... ... үкіметінің алғашқы жылдарында өзінің тәлім-тәрбиелік
ойларымен, қазақ әйелдерінің ... ... ... ... көрінген
кісінің бірі- Нәзипа Құлжанова болды. Ол өткір журналист- ... екі ... ... ... ... Шығыс еңбекші
әйелдерінің I съезін ұйымдастырушылардың ... орыс ... ... ... ... ... 1902 жылы Қостанайдағы қыздар гимназиясын бітірген соң Торғайдағы
қыз балалар училищесінде мұғалімдікке тағайындалады. ... ... 1919 ... ... Семейдің мұғалімдер семинариясында оқытушы болып
істейді, 1920-1922 жылдары ... ... ... ... ... комитете
жауапты қызмет атқарады, одан соң Орынборға шақырылып, 1923-1925 ... ... » ... ... ал 1925-1929 жылдары республикалық
«Еңбекші қазақ» газетінде редколлегия мүшелерінің бірі, «Әйел ... ... ... кейіннен жауапты хатшы қызметтерін атқарады.
Н.Құлжанованың белсене араласуымен сонау 20- жылдардың өзінде – ... ... ... ... ... ... ... бастады.
Мәселен, 1924 жылы Орынборда «Мектепке дейінгі балаларды тәрбиелеу » атты
педагогикалық жинақ, нұсқау кітабы жарық ... ... ... ... ... осы ізгілікті іс әрмен қарай жалғастырылды. Журнал беттерінде
қазақ ... озат ... онда ... ... түрлі
тәрбие жұмыстарының жай – жапсары, мақсат – міндеттері жайында көптеген
мақалалары жарияланды. Осы ... ... ... тәрбие бөлімін
басқарған Н.Құлжанова осынау көшпелі қазақ елінде бұрын – соңды болмаған
бала тәрбиесінің жаңа ... ... тәй ... себепші болды. Оның бұл
еңбектері «Қазақ балалар педагогикасының ... ... ... ... ... , 7- том. ... тәлім- тәрбиелік пікірлері медицина ғылымымен сабақтасып
жатады. Бұл жәйт автордың «Бала күтімі», «Баланың ... күн ... ... ауа аса қажет», «Баланың аурулары», т.б. ... ... ... ... бала ... ... ұсына келіп, өзі
түйіндеген тұжырымның түп негізі етіп: «Тәні саудың- жаны сау » ... ... ... ... ... із ... өз ... ұлт мүддесімен
ұштастыра білген қайраткерлердің, ұлт зиялыларының, ғалымдардың өмір жолын
зерттеуге шындап мән беруіміз керек. Бұл ... ... ... ... дейін жеке адам мен халықтың қатынасы толық ашылмай келді
«Қайраткерлер» ұғымы қызметкерлер, мансап иесі ... ... ... жоқтан бар жасаушы, өз мүддесін халық мүддесімен
қабыстырып, өз халқын өркениет ... ... ... ... ... тарихынан кейбір кездейсоқ адамдарды аластап, тарихи тұлғаларды өз
тұғырына қондыру керек»[Қозыбаев М. ... ... ... ... ... ... ... тырнақалды мақалалары
Кеңестік дәуірде қазақ ... ... ... ... ... ... ... аракідік зерттелді. Көбіне
ондай зерттеулер Қазан төңкерісіне, соғысқа қатысқандарға арналды. Басқаша
айтқанда, ... ... оның ... ... ... ... ... кедергі, бөгет болған коммунистік идеологияға
негізделген методологиялық ұстаным ... ... ... ... ұлт зиялыларының рөлі
жасанды түрде ... ... ... ... ... талантты
ғалымдар, өнер, мәдениет және қоғам қайраткерлері кеңестік жүйе тарапынан
қысым көрді. Кеңестік билік қазақ ұлтының бетіне ... ... ... ... ... буынның төбесіне қорқыныш пен үрейді төндірді де
тұрды. Бұл ұлт ... ... мен ... сабақтастығына өз зиянын
тигізбей қоймады. Ұлт ... ... ... ... Осы қиянат ұзақ жылдарға созылып,80-жылдардың соңына ... ... ... ... ... ... бағасын ала бастады. ... ... ... ... ... ... Сегізбайқызы Құлжанова.
Нәзипа Құлжанова-ұстаз, қаламгер, қайраткер.
Қазақтың ұлы ағартушысы Ыбырай Алтынсарин ашқан мектептерде ерлі-
зайыпты Құлжановтар оқып қана ... ұлы ... ... қуған,ХХ ғасыр
басындағы қазақ тарихында ағартушылық ... ... ... оқыту,
тәрбиелеу ісінің теориясына да, практикасында да ... ... ... ... сіңірді.
Оқу-тәрбие жұмысын ғылыми жолға қоюды бетбұрыс жасаған ... ... «Ана мен бала ... ... және анна мен бала
денсаулығына ... ... ... Нәзипа Құлжанованың ұстаздық
жолы мен ... ... ... ... құбылысқа ұласқандығын
дәлелдеп берді. Бұл жолда оның ... ... ... ... ... ... ... ойларымен, ұстанған жолдарымен тоғысып, үндесіп жатты.
Нәзипа Құлжанованың рухани мұрасы ХХ ғасырдың бас шеніндегі ... ... ... көзі де бола ... Оның «Кез-келген халықтың нағыз
ғылыми тарихын жазу, ең алдымен, сол халықтың өзі жасаған деректерді толық
меңгермей мүмкін емес»,-деген тұжырымы ... буын жас ... ... жөн ... ... ірі ... істердің
ұйымдастырушысы, ұйытқысы болған қайраткер.
Ерлі-зайыпты Құлжановтар Ресей ... ... ... ... ... ... бөлімшесінің мүшелігіне сайланып, ғылыми-ағартушылық,
мәдени-қоғамдық істерге белсене араласқан. Оның үстіне Нәзипа Сегізбайқызы-
аталған ... мүше ... ... ... ... қоғамның мүшесі ретінде Семей қаласында 1914, 1915
жылдары Нәзипа Құлжанова ... екі кеш ... ... ... ... күні бүгінге дейін жойған жоқ. Ол қазақ халқының ауыз
әдебиетіне, этнографиясынағ музыкалық мұрасына байланысты ... ... ... ... ... ... ... табыс еткен.
1920 жылы Халық комиссарлар кеңесі (совнарком) ... ... ... комиссариатының тындырған алуан салалы істерін сараптай келіп,
комиссариат ішінен қазақ ... ... мен ... ... ... қажет деп шешекен. Сондай-ақ баспа істері жөнінде отыз ... ... ... ... ... ... арасында Ж.Аймауытов,
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Б.Күлеев, Т.Шонанов, ... ... ... ... ... ірі ... бар. Бұл ... аса беделді екендігін
байқатады. Ал соншалықты мәртебелі комиссиасының құрамындағы жалғыз қазақ
қызы –тағы да Н.Құлжанова. Бұл ... ... ... келген кезі.
Халық ағарту комиссариатының қызметкерлігіне тағайындалған Нәзипа
Құлжанова біраз жыл өткеннен соң жаңа ... ... ... ... ... (Центральный комитет нового казахского алфавита-ЦК НКА)
құрамына енген. Орталық ... ... ... 1928 ... ... қызметі жайында» баяндама жасалып, 1927 жылдың
1қазанынан комитеттің құрамын жаңа ... ... сөз ... ... ... Құлжанова мен Бегалиеваның бар екендігі»
хабарланған.
1920 жылдары Нәзипа Құлжанова араб ... ... ... ... ... ... астары терең істің басы-қасында болды. Үкімет
бекіткен комиссия ... ... өз ... ... ... ... әліпбиіне еріксіз кешіру ісін амалсыз ... ... ... ... ... бармақтарын тістеткен көпе-көрнеу зорлықтың
нәтижесі еді. Кирилл ... көшу ... ... саты ... ... ұлтжанды қайраткерлер мен ғалымдар әуел бастан ... ... ... ... ... биік жазушы.
Оның «Қазақ», «Айқап», «Алаш», «Қызыл ... ... ... ... ... ... ... беттерінде жарық көрген ... ... ... ... ... оқырманға ой салған туындылар
қатарынан берік орын алды. «Маржан» көркем әңгімесі мен ... ... ... ... ... оның қаламгерлік мүмкіндіктерін
танытты.
Ол автор мен аудармашының жарысындай саналатын ... ... да бір ... ... ... Ұсақ әңгімелерден бастап
Б.Лавреневтің «Қырық бірінші» сияқты күрделі ... ... ... ... ... Н.Құлжанованың қаламгерлік мұраты мен
эстетикалық талғамын айқындайтын барша шығармаларын ... ... ... ... Нәзипа Құлжанованың Алаш қозғалысы кезінде
қайраткерлігімен көзге түскен, аумалы- төкпелі заманда ел қамы ... ... бірі ... дау жоқ. Оқып жүрген кезінен
бастап өзін ұлт үшңн ... ... еді. ... ақ, ... қыз
этнография тақырыбын зерттеп, мақалар жазып, талантын өзгелерге мойындатқан
тұлға. 1913 жылы Орыс ... ... ... ... «Азамат
серіктестігі» ұйымдарына мүше бола ... ... ... ... әйел теңдігі мәселелеріне қатысты мақалалар ... ... ... ... туы», «Алаш» басылымдарында оқу – ... ... да ... ... Н.Құлжанованың шыққан еңбегі
Н. Құлжанова артына мол мұра қалдырды. Газет- журналдардағы ... ... бір төбе ... ... ... тәрбие»
(Орынбор,1923), «Ана мен бала тәрбиесі » (Қызылорда,1927) »кітаптары жарық
көрді. Сондай- ақ, ол көптеген авторлардың ... ... ... қатарында Б. Лавреневтің «Қырық бірінші» (1928), А. ... ... ... (1927), А. ... «Дала соты» (1923), В.
Короленконың «Күн тұтылғандағысы» (1923 ) бар.
1924 жылы «Ана мен бала» атты ... ... ... ... ... ... ... оған алғысөз жазғанын атай кету керек.
Ал автор мектепке дейінгі тәрбиенің мазмұнын, мақсатын баяндап келіп,
баланың қимыл – қозғалысына, сезім ... ... ... ерік ... ... ... ... Бала ойынының мәні мен маңызына
назар аударады. Жас баланың өсіп- жетілуіне , ... ... ... ... келіп, «суға түсіп, жүгіріп, құспен бірге
сайрап, көбелек ... ...... ... ... бірге көкорай
шалғын, тоғай арасын сайраңдап жүріп, көңілі де, жан ... де ... ... ... » ... ақ, ол баланың еліктегіштік, айналаны танып- білуге деген
құмарлық қасиетін жетілдіре тәрбиелеуге баса ... ... ... ... көзі ашық қазақ ... ... ... ... ... да үлкен үлес қосып, олардың қоғамдағы ұстанымдарының
белсенді болуын қолдап отырды. Ол Бірінші Шығыс ... ... ... ... журналист, әдебиетші Нәзипа Құлжанованың «Халқыма деп ... » атты ... ... баспасынан 1993 жылы 168 беттік үлкен еңбегі
бар.
Кітаптың алғышқы беті ... деп, ... пен ... ... обьективті заңдары бойынша өмір күн санап
алға жылжып, ілгері дамып барады. Осы ... ... ... мен түсінігі де, білімі мен талғамы да үнемі өсу ... ... ... ... ... қайта бүгінгі жеткен биіктен қарағанда,
олардың кейбірі аласарып, кейбірі көзден мүлде тасаланып, көрінбей ... ... ... бүгінгі адамдардың биік талғамына татымай, қажетсіз
болып қалатынына таңдануға да болмайды.
Осындай түсінік тұрғысынан келгенде, Нәзипа Құлжанованың бұл ... ... ... бұл еңбектерді талғамы да, білім ... ... ... қазақ оқырмандарына ұсыну қажет пе, қажет емес пе дегеннің
төңірегінде біраз ойлануға тура ... ... ... ... ...... ... бермейтіндері баршылық еді. Бірақ ... ... ... ... мынадай үш жағдай бұлардың басым көпшілігін
міндетті түрде жариялау керек деген тоқтамға ...... ... өз ... ... оның ... ... әйелдері оқу, білімнен қашық тұрған сонау Қазан
төңкерісңнен бұрын- ақ ... ... ... сас биік ... ... ақ қзі оқып, біліп қана қоймай, білгенін, ойға ... ... ... ... өз халқын көтеруге жұмсап, елі үшін шыр-пыр
болған, өзінің қысқа ғұмырын сол ізгі мақсат үшін сарп ... ең ... ... Біз ... ... ... көзден таса, көңілден сырт
қалдыруға қақымыз жоқтығын ұғындыұ. Өзінің қарлығаш сынды ... ... ... бүгінгі шыққан биігімізді жақындатқан және сол ... ... ... игі жандарды, асыл азаматтарымызды қазіргі және
келер ұрпақтар ұмытпай, біліоп отырулары тиіс екен.
Екінші- Нәзипа Құлжанованың өзі де, оның ойлау, жазу ... ... ... ... да – ... еліміздің, халқымыздың сол тұстардағы
тыныс- тіршілігі, жай- күйі. Біз ... ... да ақ ... ... ... сол ... сол ... танып- білуіміз керек.
Сондықтан, бүгінгі күн талап ... ... ... ... ... ойлау жағынан қалам тигізіп, ұштай түсіп жататын
жақтары баршылық бола тұрса да, біз оларға «қиянат» ... сол ... жөн ...... ... ... ... алғашқы жылдары дүниеге
келсе де, олардың ішінде бүгінгі оқырмандар да тағлым аларлық, үйренерлік,
іс жүзінде пайданаларлық ... ... ... ойлар, салмақты
топшылаулар, қоғам, ел жағдайын танытарлық құнды дерктер де жетерлік.
Бұл жинақ қалың оқырман қауымға ... ... ... ... ... ... педагогика баланың дамуына бағыт беріп,
белсенді түрде басшылық етуге негіздеген. Мұнда баланың мінез – ... ... ... ... ... еңбекке, т.б.
ізгіліктерге баулу мақсаты қойылады. ... ... ... ... ... ... іздеп
табу оңайға түспейтіні белгілі. Әйтсе де, іздеген адамға «Қазақ» ... ... ... беттерінен біраз дүниелер табылғандай. Өйткені, оның
төңкерістен бұрын жазған көптеген мақалалары осы басылымдарда ... ... ... ... бір көлемді еңбегі – 1927
жылы Қызылордада басылып шыққан «Ана мен бала тәрбиесі» деп ... ... ... ... ал ... үлкен мән мен мазмұн жатыр.
Баланың
дені сау азамат болып өсуіне ол тумас бұрын-ақ қажетті ... ... дей ... әйел – ... ... ... жауаптылығың сезінуі,
ол үшін әйел – ананың сауатын ашып, әркез ... ... ... ... ... қалыспауға тырысуы керектігін қатты ескертеді. Бұл кітапшада ... ... ... шалдығудан сақтандыратын кеңестері де баршылық. Әйулдің
екіқабат және босану кезіндегі ескеретін жағдайлары одан ... ... күту ... тәптіштей сөз етіліп, күнделікті өмірге қажетті
ақыл – кеңестер айтылады.Нәзипа Құлжанова бала тәрбиесін екі ... ... ...... ата – ананың беделін сақтаудан
туса, кейінгісі – бала тірбиесінің жан – ... ... ... ... ... ... денсаулығы, рухани
дүниесінің кеңдігі, бала ... ... әсер ... ... деп
санайды. Сондықтан дөрекі еркектердің әрекеттерінен, анаға деген феодалдық
көзқарастарынан, ... өз ... ... ... ... ... ... жирендіре, оларды жағымды да ... ... ... ... екшеп, ... ... ... әйелдің күтімі», «Емшек баласын дұрыс
емізудің тәртібі», «Емшек баласының дене тәрбиесі», «Баланың аурулары»,
«Баланың жұқпалы аурулары», ... ... ... ... таза ауа
қажет» дейтін тақырыптарда, міне, осы мәселелер жан – ... ... ... ... айта ... олардың жауаптылығын
жеңілдетуге бара қоймайды. Оны біз «Жұма күндерінде қазақ әйелдеріне
кеңес», «Үй ... болу ... ... ретіндегі ақыл – кеңесінен,
отбасының шаңырағын биіктете, босағасын берік ете ... ... ... отбасы тұрмыс салтының олқы жақтарын көзімен көріп
күйзелген толғанысын ортаға салуы да – ... ... Үйді таза да ... ... отырып, ... ... ... ... – әдебиетіміздің сол кездегі жай-күйі мен
даму жолдарына да ... ... ... ... Ол өзі ... әдебиетініңатасы деп таныған Абай шығармасына зергерлікпен үңіледі.
Абайдың ақындық бұлақ көзін ашқан ... ... ... ... соң ... деп топшылайды. Бұл пікір Нәзипа орыс тіліндегі дүниелерді ғана
оқып, ... ... ... ... де ... ... ... біз «Бір керек жұмыс», «Әдебиетімізге көз салу», «Қазақ әдебиеті»,
«Ақын Шолпан» ... ... ... ... «Бір ... ... ... еңбегінде біраз мәселелер ... ... «Бұл ... іске ақша әр ... ... ... Сол ... бірі – қазақтың жиын жерлерінде әлгіндей әдебиет
кештерімен және ... ... ... ... еді. ... ... ... – бір, екіншісі – жақсы сөздер жарысқа түсіп, әдебиетіміздің ... зор ... ... еді. Сондықтан осындай жақсылық жолдарға ... деп ... ... жол бөгеу болмайтын қылып, тама ескі, жаңа
сөздерімізді, өлеңі бар, қара сөздері бар, жиып теріп, бір кітап ... ... ... ... ... ... тілегі көпке ой
саларлық ... көз ... атты ... ол : «Ұлт ... майданға
шығармақ үшін, ең әуелі өз тұрмысымызды білмегіміз, халық аузындағы
әдебиетімізді ... бір ... ... ... ... өз
жұртымызды әр жақтан білмегіміз керек. ... ... бұл ... дейін бұл
туралы не қылды?.. Бізге ұят, халқымыздың бай әдебиетін, оның ертегілерін,
мақалдарын, ... ... ... ... білуге, жинауға
құштарлығымыз жоқ. Бұларды, көңіл қойсақ жию қиын емес. Әрбір оқи, жаза
білетін ... ... ... ... Егер ... аузынан жазып, бәрін
бірге жинасақ, оларды тәртіпке салсақ, ... ... үшін ... ... ... ... табылып қалар еді. Бұл істі жарыққа шығармақ
үшін кімнің қандай білгені болса, планы болса, жазып ... ... ... оқып тыңдар едік» деген сияқты қазақ әдебиеті үшін жаны ... толы ... ... Н. ... – 30 ... ел ... ... мәселелерді көтерген мақалаларды
өндірте жазады. Бұған оның бұл жылдарда С. ... Б. ... ... Ғ. ... тағы ... да қазақтың маңдайалды ұлдарымен
қызметтес болуы да оң ықпалын тигізген деп ... ... ... ол ... – әлеуметтік жұмыспен бірге шығармашылық жұмысты
қатар жүргізіп, ... ... үлес ... ... ... ... Нәзипа ең алдымен халықтың сана ... ... күш ... анық аңғарды. Бұл үшін жұртшылықты ... ... үгіт – ... ... ... ... онвң ... жатқанын жете түсінді. Сондықтан ол өзінің қазақ ... ... ... және ... ... ... жазушылық қабілетінен туындаған шығармаларының тілі оралымды,
оқиға желісі оқушысына ой салып, ынталандыра ... ... ... ...... ... жерінде қызмет істеп көргендеріне,
солардан түйген ойларына негізделген , ... ... ... ... атта шығармасы («Қызыл Қазақстан», 1925. № 1) ел ... ... ... зары мен көз ... ... ... ... Маржан өмірінің аянышты кезеңдерін суреттеу арқылы қазақ ауылындағы
жағдайларға назар аударады. Төңкеріске дейін, әсіресе, ауылды мекендерде
берік орныққан рулық – ... ... ... ... ... ... әшкерелейді. Әйелдер теңсіздіктен азат болып, қашан еркін ... екен деп ... ... ... қарс ... ... ... құрбаны болып, көкірегіне шер байланып, айықпас ... ... ... ... қазақ әйелінің мінез –
құлқындағы көнбістікті, тазалықты, инабаттылықты да ... ... ... – Қазақстанда әйелдер қозғалысын ... ... ... ... бөлімінің жұмысына үлкен үлес қосқан
қоғам қайраткері. Шығыс әйелдерінің I съезін ұйымдастыруда ... ... - ... ... жер – ... әйелдер арасында үгіт –
насихат жұмыстарын жүргізуге аянбай ат салысқан. Осы ... оған ... ... ақыл – ... көрсетуге ауылдық,
губерниялық, уездік ... ... ... ... күш
салған.Оқыған, зерделі Құлжановтардың өнерпаздық өнегелері туралы жоғарыда
қысқаша атап өткеніміздей, олап ... мен ... ... ойын – ... ... ... ең ... елдің көңіл көзін
ашуды мақсат етсе, екіншіден жиналған қаржының біраз бөлігін Петербург,
Қазан, Томск, Омбы сияқты ... ... ... жастарына көмекке жіберіп
отырғандықтары үлкен азаматтық іс еді.Семей ... ... ... сөз ... ... ... мен ... сырт қалмауы жөн
дегіміз келеді. Театр құрылмастан көп бұрын да оның ... ... ... ... ... көтергеннен кейін де оның мақсат – мүдделеріне
құлақ түріп, ұжымның әрқандай жағдайын ескеріп, ... ... ... ... ... ... ... беттерінде театрды үздіксіз
насихаттап ... да – ... ... игі ... ... ... оның алғашқы ойын – сауық кештерінде белгілі рөлдерде ойнағаны
көп айтыла бермей, ат – үсті ғана ... ... ... ... талантының осы бір қырын аша түсу мақсатында да зерттеулер
жасалса, қандай ғанибет болар еді. Н. ... ... ... сала – ... ... қазақта ең алғаш Абай, Ыбырай өлеңдерін, Ғ.
Мүсірепов шығармаларын орысшаға аударуы ол кез үшін кісі қызығарлық ерекше
жағдай еді. ... ... ... ... ай» ... мен Ыбырайдың «Көктем»
өлеңін аударуы, ондағы өзіндік шеберлігі, аудармашылық таланты өз алдына
әңгіме ... ... ... ... ... озық ... ... ... аударуға да ат салысты. Ол М.
Горькийдің «1905 жылы қаңтардың 9 күні», С. Скиталецтің ... ... ... «Күн ... А. ... «Лапылдап жанған крейсер»,
т.б. әңгіме, повестерін, В. Лаврентьевтің «Қырық ... атты ... Н. ... ... ... қасиет –
ол қай тілге тәржімаласа, сол тілдегі термин – баламаларды ... ... ... ... ... ... болады.
Халқым деп іс қылған – кезінде қолдан келгенінше қала, ауыл жастарына ... ... ақыл – ... ... ... сілтеуден аянбаған, содан
өздері де ләззат алып, рухани өсіп отырған ... ... ... мен ... есімдерін орныменескермеу тарих алдында ұрпақ парызын
жеңілдете ... ... ... ... ... болды. Өз халқы үшін барлық күш
жігерін ... ... ... ... ... Ол ... мүгедек
деген атпен қызметтен мүлдем қол үзіп қалды. Сөйтіп, жазылмас ... ... ... апамыздың қысқа айғақ болатын архтвтік материалдар
да баршылық. Олар – ... және орыс ... өз ... жазған
өтініштері еді. ... бұл ... ... ... жоқ. ... ... ... Елі үшін еңбек еткен, қаламынан ізгілік сөзі тамшылаған үлкен
жүректі мәдениет қайраткерлерінің тәрбиелік маңызы зор ... ... ... парыз іс деп есептеп, қолда бар еңбектерінен қазіргі ... ... ... ғана ... ... ... ... ... БҰРЫНҒЫ ТӘРБИЕ
Сөз басы
Адам баласының дүниеде өмір шекке тарихына ... ... ... ... ... ... ету ... әр ісі жер мен көктей. Тас
пен таяқтан басқа құралы жоқ, аңның аз – ақ ... ... ... ... осы ... әуе ... ... ұшып жүрген адамдардың
ісінің арасы жер мен көктей емей немене? ... ... ... ... машаналары, сымды – сымсыз телеграф, телефон тағы
солар сияқты ... ... ... ... машаналар бәрі де тіршілік
шарасына істелген құралдар, бәрі де өнер – ... ... ... Бұл ... нәрселерді істей білу түгіл тұтына білудің өзіне
бірталай ббілім керек. ... ... ... ... ... ... өмір сүру үшін ... адамға көп өнер – білімге баланы ... ... ... ... заманда пікір күшейді. Оны күшейтіп отырған да
тіршілік ісіне бұл күнде өнер – білім көп ... ... ... – баланы жас басынан дұрыс тәрбиемен өсіру деген болады. ... ... бала ... ... ... бейнетіне берік болып өспек.
Дұрыс тәрбиенің асылы – ... тәні мен ... ... деп ... ... ... тәні ... есі дұрыс, зейіні алғыр болып өсуіне керек
істерді бала табиғатының тілеуімен істеу – сол дұрыс ... ... ең ... ... ... ... шарты – бала табиғатын жақсы
біліп, бала табиғатын күштемеу, табиғат жолынан шықпау. Бала ... ... гөрі ... ... Оның ... ... адам ... табиғат жолымен жүрмек. Адамның істейтін көмегі – баланың дұрыс
өсуіне,есеюіне керек жағдайды жай жасау. Әуелі ... ... ... Тәні сау ... жаны сау да сау болып, есі дұрыс, зейіні алғыр
болып өспек. ... ... ... – адам ... керек өнер –білім алуы,
ал адамның өнер – білім табуы табиғи жолмен болуға тиіс. Адамға іс ... ... іс ... ес қосылуынан өнер – білімді ойлап үйренбейді,
істеп, түюден үйренеді. Тілді басқалардың сөйлесуінен ... ... ... 3 – тен 6 – 7 жасқа дейін күшті болады. Солай болған
соң жас бала дұрыс тірбие алып, ... өсу, ... ... ... үшін ... болуы керек. Тілді үйрену үшін маңаындағылар дұрыс ... ... ... ... үшін ... ... қылықты болу керек. Мұның
бәрін де бала табиғаты тілеуінше істеп, бала табиаты сүйсе, қонбақ. Бала
табиғаты нені сүйеді? Бала ... ... ... жүгіру¸ойнай жүре
бір нәрсені шұқынып істеген болу. Баланың ойыны ... ... ... ... ... да – ... «жұмысы да» - ойын, бәрін де ... ойын үшін ... ... жүреді, жүгіреді, ойын үшін шұқынып іс
істеген «жұмысына» ... ... Ойны ... сөйлеседі, таласады,
тартысады: ойын ... ... ... ойын ... неш түрлі
ойыншықтар жасайды. Жас балаларға жақсы іс, дұрыс білім ... ... ... ... ... іс ... сияқты емес, әлгі
айтылған сияқты балалар табиғаты тілейттін жөнмен үйрету айтылды, яғни
баланы ... ... ... ... ... ... үйретуі ұайсы екенін
балаллар айырмастай, ... етіп ... деп білу ... ... ... ... – баланың бетін жасынан түзеп, дұрыс білім,
жақсы әдет, ... ... таза ... ... Мұны ... ... ... үй – күйі үйлесе қоймайды. Сондықтан бала қалыпқа
лайық үй – күй ... ... ... ... ... ... сныға
қатысты бала тәрбиелейтін түрлі үйлер жасалады. Онадғы үйлер қазақ ішінде
жоқ. Қазақ балалары үшән жасалған кейбір шаһарларда «бала үйі» бар ... ... аз, ... ол ... бұл күнге көңілдегідей тәрбие жоқ. Олай
болуының себебі – бал табиғатын жақсы біліп , балалрды ... ... ... ... кісі жоқ. ... бала ... ... баланың тілін білмеген соң, бала баулуына керек істердің көбін
істей алмайды.Нәзипа жолдастың кітабы мектеп жасынан бергі, екі ... ... ... үшін ... жүзінде алға тұрған халықтар не
істейтіні, бала ... ... ... орын алып, қандай дәрежеде тұрғаны
жайынан қысқаша мағлұмат ... ... ... ... ... тәрбие
алатыны да, қандай ... бала ... ... қандай
біліммен шығаратыны да айтылып өткен. ... ... бері ... ... үйі», «бала бақшасы», тағысын тағы сондай нәрселер
болатыны көбінің ... ... де, ... ... ... ... ... жолмен, қалай тәрбиеленетіні хақынан қазақта хабардар адамдар әлі
күнге дейін аз. Ол ... ... ... Нәзипа жолдастың
кітабында бар ... ...... ... ... ... ... бала
тәрбиесіне ойын бөлетін адамдарға бала тәрбиесінің бағдарынан хабар беру
екендігі ... ... ... тұр. ... ойы – ... жұрттардың
балалары қандай орындарда қандай тәрбие алады, осыны ғана көрсету болған.
Ол ойын жазушы орындап шыққан.
Байтұрсынов Ахмет ... жыл, 30 ... ... МЕН БАЛА ТӘРБИЕСІ
Сөз басы
Көшпелілік қазақ баласын өнер – біліммен кенде қылды. Өнер – ... ... ... жері жоқ. ... қай ... ... ... көңілдегідей емес. Соның ішінде, әсіресе, бас көтертпейтін ауырлық –
әйел тіршілігінде. ... ... ... кең ... – бала ... бала ... Осы ... жолында біздің әйел толық қараңғыны қармалауда.Әйел – ел анасы: ел
бастайтын ерлер, данышпандарәйелден туған, әйел тәрбиесімен өседі. Бірақ,
біздің ... елді ... ... ана бола алмай келеді.
Неге?
Біздің әйелдеріміз шетінен дертті, бәрінің «баладан жалған желі
бар». ... ... өлуі ... көп. ... әйелдің бала көтермейтіні
және көп. Екі ... – үш ... ... ... ... ... қой. Біздің әйелдің асыраған баласына келсек, баланың ауруы
тіпті есепсіз. «Ит тиді», ... ... ... тағы ... толып
жатыр…Баланың өлімің есепке алғанда төбе ... тік ... Бір ... ... жүзінен елуі (жартысы) өледі.Демек, өтірік ... ... ... деп көрінген әйел зарлайды. Әйел тіршілігіндегі мұндай
суық суреттердің ең үлкен себебі өнерсіздік, оқымағандық дедік.
Бала өлімін есепке алып, көп өлудің ... ... ... ... ... ... ... Норвегияда, туған жүз баланың 7-
і өледі. Оқу-өнері ... біз ... елде 100 ... 50-60-ы өледі екен.
Ол біздің туған балаларымыздың жартысы өліп, отырған болып шыққаны. Екінші-
оқыған әйелдерден оқымаған әйелдердің балалары анағұрлым көп ... ... ... ... ... әйел, балгер, әулие молдаға сенбейді. Надан
елдің ырымына сенбейді, ғылымға сенеді. Бала ... ... ... ... ... бір күмәні болса, ғылымға сүйенген дәрігерге,
акушеркаға қаратады.
Ең болмаса өзі ғылым кітаптарын оқиды. Ақылды содан іздейді. ... ... ... ... ... бала ... кезінде ненің пайда,
ненің залал екенін соқырға таяқ ұстатқандай қылып айтып береді. Сөйтіп,
оқыған әйел ... ... ... көп кемшіліктен сақтанатын
болады. Бала ... бір ... ... ананың жастығы. Бізде 13-14жастағы әйел бала
қатын болып, бала ... ... ... ... ... ... де ... толмаған «баладан туған бала не адам бола алсын. Өзі ... ... ... да ... ... 18-ге ... – қыз, 18-ге келмей жігіттің
үйленуі көбінде нәсілсіздікке, тұқымының ... ... ... ... ... деп заң ... ... Және ер мен әйелдің тең болмауы да тұқым
азуына үлкен себеп болады.
Үшінші себеп-біздің ... ... ... ... ... ... әйел ... қалғанша, үй щаруасының бәрін өзі басқарады.
Оған бір ... жоқ. Ең ... ... ... ... еркегі буаз малды жүкті әйелінен ... ... ... ... ... ... жылай бермей, осы сияқты нашар
әдеттерден ... өз ... ... түзу ... ... ел әйеліне арнап осы кітапты жазып жатырмыз.
Әйелдің ден ... ... ... бала ... ... қалай туады,
әйел босанған кезде қалай күтінуі керек? Жаңа туған баланы қалай тәрбиелу
дұрыс, баланың тамақтандыру тәртібі ... болу ... ... ... осы.
Емшек баласы мен әйел аурулары бөлек кітапшаларда болғаны лайық болар
деп, бұл кітапшаға осындай ... ... ... ... бұл ... ... ... тіліндегі
оқымысты дәрігерлердің кітаптары және, өзі қазақ әйелі болғандықтан, елде
көрген өз басынан кешкен тіршілік тәжірибелері.
Біздің әйелден де жаңа ... келе ... жас ... осы күні
жоқ емес. Солар толық ғылым тіліне сүйеп, әлі талай ... ... ... ... көрсетпей, шыдап жата
алмағандық.
Елде оқыған әйел ... ... ... ... ерлердің оқып, үй іші болып ақылдасып отырып, пайдаланар дедік.
Екінші- ел тәрбиесінде жүрген ... ... ... ... ... ашқыш мектептерінде, оқу үйлерінде, әйел жиылған
жерлерде толықтырып, ... оқыр ... ... ... ... ... елге шыққан әйел қызметкерлері бар, реті келген жерде қалың ел
әйеліне ... ... ... ... өздеріне міндет көрер дедік.
Ел әйелі өзі оқығанда да түсінуіне жеңіл болуын көздедік.
Үшінші бөлім
Баланы ... ... ... ... ... ... біз бала өсірудің дұрыс
тәртіптерін көрсеттік, түзу туған баланың ... ... ... тайдырмай қолданған әйелдің баласы таза, сау ... ... ... бір ... жол қолданбай, «Құдай сақтаған жерде ... деп, ... елше ... ... ... жаны ... ішінде
жатқан кезінен бастап- ақ сансыз қатерде болады.
Анасының өзі білмей жүрген дерті болса, мәселен мерезі болса, ол бала
мезгіліне жетіп тумақ ... ... ... ... ... «Бала бітеді де,
бойымнан жүйтікіп кете береді» деген ... ... ... ... ... өзін-өзі күте бермей, қашан босанғанша шамадан
артық ауыр ... ... бала ... бұрын туып, көбінде адам
болмай, өліп қалады. Тірі қала қалса да, нашар, ауруы, мешел ... ... ... ... ... ... ... айтып, үйретіп беретін
«консультация» деген үйлер бар жерде біздің әйел саны ... ... мұң ... бәрін білдіріп, ақылын алып отырса, бала мұндай
қатерден аулақ болар еді.
Бұл-іштегі баланың жолындағы ... ... ... алдындағы қатер онан көп болмаса, аз ... ... ... ... абысындар «түзейміз» деп өлі тудырады, әйел
жанында, босанғанда, тәртіп ... ... ... ... көзіне анасының дерті қан-сөлі дерт жұқтырып, бала өмір ... ... ... ... ала ... ... алмағандықтан, бала кіндігіне
оралып, буынып ... ... ... ... кесіп, бала қансырап өлуі,
шарана жұтып, шашалу сияқты сансыз қатерлер тап ... ... да ... ... келген соң баланы андыған жау тіпті көп: нәп-нәзік жан ең
алдымен шаңды, қақырып-түкіріп ... ... ... ауасынан, «кіндік
шешесінің» шала-шарпы жуылған лас ... ... кір ... ... ыдыстан дертті болады, төңірегінің бәрі аңдып
тұрған дерт.
Әйел пайдасын біліп, «тума үйінде» босанған болса, мұның бірі ... еді. Таза ... ... ... үйреніп, баласының бейнетінен
гөрі қуанышын арттырар еді. Надандық салдарынан ана байғұс баласын ... ... ... ... жоғалту орнана, пәлені өзі қосып
отырады.
Емшек баласының ауруына аса үлкен себеп болатын ...... ... ... үш айында. Әуелгі кезде ананың емшегі
тәртіпке түсе алмай, баланың да асқазаны да ... ... іші ... ... түсі ... бала ... ... жылай береді.
Мұндай қалып емшекпен асыраған балада да, сүтпен ... ... ... тек ... бала өсе келе ... жөнделіп кетеді. Сүт емген
баланікі ұлғайып, жүдете ... ... ... ... ... ... ... Осы алты ай ішінде ата мирасы- тұқым ... ... ... әр ... ... қотырлар, бөрткендер, бас терісі, дене
терісінің дымығып, жаралануы сияқты тері ... Сол ... ... ... шошып жылай оянуы, ұйқысыздық және көп құсу ... да ... ... ... ата- ... ... ... болмақ.
Белгілі мешелдерді де алты айдың бітісінде білінеді. Мұның белгілері:
баланың ұқысы қашады, сұрланып кетеді, терлегіш ... ... ... шашы түсіп, желке сүйегі жұмсайды. Алты ай шамасында алғаш тісі ... ... тісі шығу ... ... Алты айда ... ... әлігі айтылған мешел сияқты аурулардың күшейетін кезі: баланың
сүйектері жіңішкеріп, еті сылбыр, жұмсақ болады, бас ... ... ... ... қаны ... сұрланып кетеді. Алты айдан арғы жерде жасқа
толғанша грипп, тұмау, өкпе жағы ... ... ... Ит ауру ... ... ... Құрт ... да бастап білінетін кезі – ... ... бала ... ... бала жүре ... сөйлей
бастайды. Есі кіріп, ақылы арта бастайды. Сондықтан, екі ... ... ... көп ... ... басталған дедрттері күшіп,
ашыла бастайды. Бұл кезде ауру көбінде сүйекке шабады, мешел ауру да бұл
кездерде сүйекке ... ... ... ... ... аяқтары қисаяды.
Екіден үшке аяқ басқанда баланың табиғаты бекіп, ауруға ... кеми ... ... ... ... беки ... ... осы үш жасқа
қарағанда бала өзіндей балалармен ойнайтын болғандықтан, жұқпалы-қызылша,
көк жөтел, скарлатина, ... ... ... ... Бұл дерттер
туралы айтамыз. Сөйтіп баланың үш жас өміріндегі кездесетін қатерлердің
түрі осы сияқты.
Жас өмірді осы ... аман алып өту ең ... ... ... ... ... ... білімді дәрігерлердің емі бір керек
болса, баланы ... ... ... ... ... онан да артық, ол ең
алдымен керек.
Бұған ана басшы ... ... ... ... ... ... ... кітап оқып, ана қолдана білсе, сөйтіп ана надан бақсы-
балгерлердің, абысын – ажынының ақылынан шықса, жоғарыда айтылған ... ... ақ, аман ... бөлім
Әдебиет пен өнер мәселелері
Бір керек жұмыс
Семейде 1913 жылы февральда болған қазақша ойынның рұқсаты айрықша
қиындықпен алынды. Ойында ... ... ... ... де ойынға
көрінетін жазба сөздердің рұқсаты (драматическая цензура) ... ... ... ... тек екі Ыбырайдың сөздері ғана базардан өтіп,
басқа… жақсы ... ... ... ... бұл ... кіре ... осы ... болады.
«Құдайдың күні таусылмай, бораны таусылар дейсің бе?» деп бір кемпір
айтқандай, дүние осы қалыпта тұрғанда адам баласының ... саны ... ... ... саны көп, оны ... ... жайы кем жұрттың
бірі-біздің қазақ. Осындай көп жоғымыздың біріне себеп болар мА деп, ... ... ... ... ... алып жүрген бір ізгі ісі бар
еді.
Семей облысындағы артықша жоқтықтың қысымына түскен туысқандарға тар
жерде таяқ бергендей, … ... қара ... ... ... бір ... ... да, ... іс етіп шығаруға болмап еді. «Атың келіссе,
тоның келіспейді. Тоның келіссе, атың ... ... ... ... ... ... бері ол ... атаған істі
түгелдей тағы қолға алып, устав жасап, отыз кісі қол ... ... ... ... ... соң, осы апрель басында беріліп отыр.
Бұл істің жөні болып, жолы ашылса, алашқа газет арқылы ... ... үміт ... ... іске ақша әр ... жолдармен жиылмақшы еді. Сол
жолдардың бірі – қазақтың жиын жердерінде әлгәндей ... ... ... түрлі ойындар жасау еді. Мұндай ойындар көбейсе, ақшасы- бір, екінші-
жақсы сөздер ... ... ... ... ... зор ... ... Сондықтан осындай жақсылық жолдарға ойын істейміз деп ... жол ... ... ... ... ескі, жаңа сөздерімізді- өлеңі
бар, қара сөздері бар- ... ... бір ... ... ... ... ... өткізіп алсақ… Бұл ... ... ... да ... ... ... ... Бұл істі
қабыл көріп, қолға алатын талапкерлер табылса, газетке жазбай жатпас деп
ойлаймын.
«Қазақ».1915. №125.
Әдебиетімізге көз ... ... ... жаңа ... ... ... және ... мәселелер- шүбәсіз тіл һәм әдебиет мәселелері. Жас ... ... ... үшін, ұлт мектебі негізін құру, ... жас ... ... жарығын салу үшін ұлт әдебиетін гүлдендіру ісіне уақыты келе,
біз де талпынармыз.
Ол заман ... ... ... ... ... мағына айырым
сөздерге жауап болатын дәлме – дәл мағыналар (эквиваленттер) ... ... ... ... бар, мол. Енді ... үшін жаңа ... қазақ әдеби тілін туғызу керек. Қазіргі қазақ тілі үшін жаңа сөздер,
жаңа түрлер, жаңа ... ... ... ... тілі ... ... ... өздік жағынан (самобытность) байрақ, һәм тазарақ.
Қазақ тілі анықтығында, икемділігінде ... ... ... ... ... түрікшілердің ойынша, Европа тілдерімен парсы
тілімен тең. Бірақ қошеметке мәз ... ... ... ... ... тіліміз үшін бар күшімізді жұмсап ажарлауымыз,
байытуымыз тиіс. Жетпеген сөздерді, терминдерді, мағыналарды асыл ... ... ... ... Міне осы ... ... Соның үшін
басқаларға бір көз жіберейік. Мысал үшін, бізге әр жақтан жақын һәм таныс
орта Азия ... ... ... ... ... өзі үшін бұл мәселені
ислам, парсы мәдениетіне бой ұрып шешті. Бұл әдебиет жетпеген мағыналарды,
жетпеген ... ... ... ... ... ... ... хадим әдебиетінің басшылығымен дәуірледі. Хадим әдебиетінен Һаям,
Сағди, Ширази секілділер шықты. Әлденеше ақын- философтардың атын шығарса,
шағатай ... де сол ... сол ... ... ... Раджи Әмри,
Ахмет Яссауи секілділердің атын шырады. Бұлардың бәрі ... ... ... ... ... ... айту, сол
жауыздықтарды жоғалту жолында болғандықтары көрінеді.
Германия ғалымдарының триумф ... ... хинд ... ... ... әдебиеттері үшін бір негіз болды. Ол негіздің ... үйі ... ... ... да ... талабымен әдебиет
күннен күнге өсіп, кеңейіп ақыл һәм көңілді жаңа пікір кеңеюіне даяр ... бір шарт ... ... әрқашан тұрмыстан айрылмай, қол ұстасып
бірге кетсін. Тұрмыстың әрбір ... ... ... саз ... әрбір қайғысын әдебиет айнадай көрсетсін.
Сөздің қысқасы, әдебиет тұрмыспен берік байлаулы болсын. Тас үстінде
қураған шықтай, хадим әдебиеттері де әуелінде түзу ... ... ... бұл жолдан шықты, баста олар бір сарыннан таймаушылар (ортодокс)
партиясына қарсы құрылған ... ... һәм ... ... ... хадиташылық арасында келісу болды. Бұл келісуде хадитастың өзі
жол берді.
Ақырында таласпен, тартыспен зорайып, ұлғайып келе ... ... ... ... Бұл жолмен кеткен хұсманды әдебиеті де ... ... ... ... ... бір замандарда ұлт әдебиетінің
барлығы күмәнданудың астында қалды. ... үлгі алып ... ... ... бір сыншының айтуынша, хұсмани әдебиеті
ескі безеніс бағында серуендеп жүрген иран ... ... ... сондай нәрсе, оны мүмкін қазір есімізге кім түсірмек. Бірақ,
басқаларға, басы бүтін, біз секілділер үшін қиын іс. ... ... ... ... ... ... кете ... Бірақ кімге оралуымыз
мақұлырақ? Ересек заманға логка тура келер. Бұл мәселені мен орыс, Европа
әдебиетіне ... ... ... деп ... ... ... ... қорқынышты емес. Өйткені Европа
мәдениетінің бір асылы-сыншылдық рухы (рух критицизма) бізді жүре ... шыға ... ... алып ... ... ... шығып
бара жатса, сыншы рух біздің көзімізді ашып, қатамызды көрсетеді.
Абай- әдебиетіміздің атасы, бұл ... ... ... ... екендігін сезіп, сол жолға бұрылды. Әйтпесе Абай үшін ... ашық ... ... жолымыз қалды. Бұл жолға түспестен ... ... ... Ұлт ... майданға шығармақ үшін, ең әуелі өз
тұрмысымызды білмегіміз, үйренбегіміз, халық аузындағы әдебиетімізді жиып,
бір тәртіпке, белгілі ... ... өз ... әр ... ... ... бұл ... дейін бұл туралы не қылды? Ештеңе қылған
жоқ. Бұл бізге ұят. Халқымыздың бай әдебиетін, оның ... тән ... ... ... ... жоқ. ... көңіл
қойсақ, жию қиын іс емес. Әрбір оқи, жаза ... ... ... ... Егер ... аузынан жазып, бәрін бірге жинасақ, ... ... ... ... үшін бір ... ... ... кісілер
табылып қалар еді. Бұл істі жарыққа шығармақ үшін кімнің қандай ... ... ... ... ... ... шын ... оқып тыңдар еді.
«Қазақ», 1916. №164
Бесінші бөлім
МАҚАЛАЛАР МЕН ОЧЕРКТЕР
Қазақ әйелдеріне
Осы декабрьден бастап «Қызыл Қазақстан» журналы мен «Еңбекшіл қазақ»
газетасының бетінен «Әйел ... деп ... ... ... ... ... ... орын алынып отыр.
Газет-журналдың бетінде әйелге арналған орын ... оған әйел ... ... тұру ... ... әйел табына қанша мағынасы бар екенін һәм онан
қандай мақсат шыққан екенін ... ... ... Адам ... ... ... һәм ... зейін қуаты. Бұл игі қуат
Қазақстанның кең сахарасының тау мен тасының арасында жатқан алтын ... ... ... келіп кен бар екенін біліп, завод ашып,
қазып, қорытып, асылды жасығынан ... ... онан ... түк пайда жоқ-
мағынасыз, қаңғырған қара тас болып тұра бермек. Ол ... ... ... мәселен, өнерлі халықтардағыдай бір елді қандай байытып, оның
тіршілігін ... ... ... ... ... ... ... зейінге де сондай бір завод керек, ол-оқу, өнер.
Ақыл зейіні оқу, өнер заводынан өтсе ... ... ... һәм ... ... ... нұр шашқандай көркем һәм
рақат болмақ. Оқусыз, білімсіз адам қанша ақылды болғанымен, түрсіз,
сезімсіз, баяғы жартас бір ... қаңқ етер ... ... бұлар да тұра
береді.
Дүние жүзіне шыққан алтын, кұмісбір елдің тәні есебінде болса, ... сол ... жаны ... бір-бірінсіз адамшылықтың мағынасын толықтыра
алмайды.
Оқымысты халықты мәдени халық ... ... ... ... ... бағындырып, өздерінен асып, күллі дүниедегі кейән
қалған халықтарды мәдениетінің қуанышты рахат тұрмысына қарсы ... ... ... ... ... ... совет өкіметі кемшілікте жүрген таптың бірі еді деп, ... ... да, ... ... да, ... келсе ел билесе де, ерлермен қатар
соғысқа аттанса да еркін деп жол ашып ... ... Орыс ... еркіншілік
дәулетін мейлінше пайдаланып, мұның мағынасы-оқу, өнер екенін сезіп, жас
қыздарды түгел, 30-50-дегі қатындарына шейін оқытып отыр. ... ... ... ... ... қылу ... айрықша «әйел бөлімі» деген
мекеме ашып, бөлек ... ... ... ... ... ... ... шығарып жатқан газет-журналдардан орын сұрап алып, әйелге
деген сөздерін соған жазып ... ... біз ... үлгі ... керек. Қазақстан үкіметі еркіншілікті
беріп, оқу, өнер жолын ашып отыр. Бөлек әйел ... ... ... ... әйелі қалай тәрбие алсаң да еркің деп отыр. Бұл ... ... ... ... үшін ... ... ... Мәдени
халықтың үлгісін көрсетіп, басшы болып отыратын бір жол газета-журнал еді
деп «Еңбекшіл ... ... ... ... біз де орын ... Мұндағы мақсат анық.
Өкіметтің қазақ әйелі туралы шығарып жатқан заң жобаларын түсіндіріп,
әйел бөлімінің ... деп ... ... ... хабарландырып,
мәдени халықтардың әйелдерінің анна болу, бала ... ... ... ... үлгі беріп отырып, оқу, өнердің түрлі жолдарын,
тарауларын нұсқап, елдегі әйелдердің ... ... ... ... ... сол ... қазіргі кемшілік халінен шығарып, мәдениеттің жарық
тұрмысына қарай бастау. Уездік қалаларда, қалың ел ішінде жапандағы жалғыз
қаздай ... ... ойын ... пікірін аша алмай жүрген жалғыз-жарым
оқыған әйелдер жоқ емес. Сарыарқаның кең сахарасын ... ... ... бие ... үй тігіп, көк орай шалғынға етегі шырмалып, көрнеу
жұмақтағы хор ... ... ... ай ... ... ... ... шығып, көзінің жасын көл қылып, қорлықта өтіп бара ... ... ... өлең қылып, еркіншілкпен бірге ілесіп, зарлап ән шырқайтын,
шерлі хүрек, ақындар бізде аз емес.
Бастан ... ... ... ... мұң – мұқтажына құлақ салатын тірі
жан табылмай, жолын, жөнін таба алмай жүргендер бізде аз емес… ... ... орын ... әйел ... осыларды көздеп отыр.
Осындайлардың ... ... ... ... ... ... көз жастарын
тыюдың жолын ізденбек. Басқарма әйел бөліміне деген сөздерді қараусыз
қалдырмайды. Оқи, жаза ... ... ... ... ... ... бөгеу болмай, жазылған, айтылған сөзді
ұшынан тыңдамай, ойланып, ... ... сөзі деп ... ... тырысыңдар.
Газет-журналды алыңдар, алғызыңдар, оқытыңдар! Алдырмаған ерлеріңді
түртіп, ойлантып, қозғап ... ... ... ... басшыларыңның көңілі көтеріліп, жігері артып, жарық мақсат, жақсы
ниеттерінен қанша ... ... де ... ... әйел ... ... ... өткен замандарың қарғалған заман
екені ... ... ... ... ... ... өсек деген
атақтан басқа түк бермеген, ошақтың үш бұты күйбенінен ... ... ... ... ... және Абай ... насихаттаған алаш ардақтысы көзі ашық қайраткерлер жергілікті
қазақ халқына, оның озық пікірлі оқыған ... игі ... ... артынан ертіп, алғы арман – мақсаттары үшін күреске бастады. ... ... ... ... ... ... ... қазақтың XIX ғасырдың екінші жартысындағы Шоқан, Ыбырай, ... ... ... ... ... ... ... тобына Нұрғали Құлжанов та енді.
Семейдегі жұмыс Нәзипаға Абайдың әулетімен, сол ... және ... ... ... ... ... жақынырақ танысуға мүмкіндік берді. Семей Географиялық
қоғамына мүше ол, ... ... ... бар ... ... көптеген әдеби-
саздық және этнографиялық қайырымдылық кештерін өткізді. ... ... ... ... ... ... театрдың көне ғимараты) ұлы
қазақ ақыны Абай Құнанбаевтың қайтыс болғанына 10 жыл толуына бағышталған
алғашқы естелік кеш ... ... ... ... Нәзипа
Құлжанованың Абай шығармашылығы мен қызметі жайында әзірленген баяндамасы
да бар еді.
1915 жылдың 13 ақпанында Петроградтағы Жылжымалы ... ... ... ... алушы қырғыздарға пайдасын тең бөлумен арналған әдеби-
сазды қайырымдылық кеш - Нәзипа ұйымдастырған екінші ірі мәдени шара ... ... шара ... журналы мен «Қазақ» газетінің назарына
ілігеді.
Ол қазақ және орыс халқы ... ... ... ... ... болған еді. Абайдың «Махаббат туралы», «Желсіз түнде
жарық ай» («Безветренная ночная ... ... орыс ... ... ... 1915 жылы ... студент» журналына басып
шығарылған. (7)
1915 жылы Абайдың туғанына 70 толуына арналып өткізілген әдеби кешті
ұйымдастырушы Нәзипа Құлжанова мен ... ... ... ... приказчик клубында қазақша әдебиет кеші болды.
Ойнаушылары – қазақтың ... ... ... ... еді. Ойын ... бөлініп, бастап қазақтың ... ... ... ... ескі ... билердің шешендігі, әр түрлі сөздермен ... ... ... ұсталығы, бұрынғы қалыпта сауық қылу, ән ... күй ... ең ... ... – жан ... ... турасында,
соңырақ заманда ел ішіне қожа, молдалар көбейіп, бұл ... ... деп ... ... ... ... ... кезде Ыбырай
Алтынсарин, әсіресе Абай ... ... ... ... шығуы, олардың
өлең- әніне жан кіргізіп, өң беруі, ұлттық әуезін сақтауы, жоғарылауы
жалғыз әдебиеттің арасында ғана ... ... ... ... ... Доклад ұзын жазылып, мысал үшін бұрынғы ақындар, даһи билердің
өлеңдері де ... ... Оның ... ... ойналатын Біржан мен ... ... ... ... мағлұмат берді. Сценаның төріне қазақ
салтынша масаты кілемдер төселіп, оюлы отау ... ... ... ... ... ... ... торғын шапанды, ақ қамзолды, орта бойлы,
дөңгелек кішкене қара сақалды, камшат ... ... ... ... сала ән шырқап Біржан шықты. Біржанның салдарша
киінген бес жолдасы да жанында тұрды.
«Бұл үйде Сара бар ... ... ... тұрмын Біржан сері.
Жолықпай сөзі өктемге жүрген шығар,
Үйінде Тұрысбектің өлер жері ... ... ... ... ... қасында жеті – сегіз қыздары бар,
бұрала басып, былқылдап Сара шықты. Үстінде ... ... ... ... иығына жамылып, бүтін дүниені бір тырнағына теңгермей келе жатқан
сері қыз Сара ... ... ... -ақ ... білді.Екі нөкер сценаның екі
жағына отырып, кезекпе-кезек ән шырқай айтысты. Біржан-Сараның өлеңін
бәрін айтып ... ... ... деп қысқартып айтылды. Біржан ролін
алған Тұрар ... ... да ... ... ... шығарды.
Әсіресе Тұрар ханымның сөзінің ... ... ... ... ... ... тартты. «Қарағым Сара-ай, ілуде бір айбұйырды
байланды-ау»,-деген бәйбішелер де болды. Ойын ... ... ... ойналып тұрды.
2-бөлімде Назифа Құлжанова Ыбырай Алтынсариннің жазды суреттеген
сөзін ... Әнші ... ... ... Жарқ ... дейтін
әндерді домбыраға қосып айтты. Екі домбыра бір мандалинаны қосып, ұлт
күйін ... ... ... М.Малдыбаев декламация оқыды.2-
бөлімнің аяғында 12 ... ... ... бала ән салды. Түйенің
өркешіндей кішкене Қайықбай сценаға шығып, біраз домбырасын күйлеп ... ... ән ... көзімнен жас қалай шыққанын да ... ... ... аяғы ... ... ... баланың даусы
шыққанда бүтңн халық демін ішіне тартып, тыңдап тұрды. Құдай ... ... кісі ... да осы ... ... ... балқып, жүйесі бір
босаған шығар-ау…
Орыстың Шаляпин дейтін әншісі бар еді. ... ... ... үлгі көрсе ешкімнен кем болмас еді-ау, әттең кедейлік-ай!
Әншілердің жүйе босататын ... ... ... «Он ... соң
қазақ әншісі патшаның сарайында өлең айтады» деген сөзін есіме түсірді.
3-бөлімде Жанақ ақын мен бала айтысты. Жанақтың ролін- ... ...... Ыбырай баласы атқарды. Тағы да декломация
оқылды. Әнші Қали ... ... неше ... әнге салды. Мұның даусын
жұрт қатты ұнатты.
4-бөлімде живой картина болды. ... ... ... ... темір
сауыт киіп, қолына айбалта, найза ұстаған қазақтың батыры ... ... ... ... тұрғандықтан жұрт жансыз нәрсе екен деп қалыпты.
Орал, Торғай, ... ... ... қазақтың келіншектері өз
формында шығып, жұртқа тәжім етіп көрінді. Картинадан соң сценаның ... ... ... жағына бозбалалар отырып, кезекпе-кезек
қосылып ән ... ... той ... ... ... Ойын өзі ... болды. Алғашқы тұңғыш ойынға жұрт ... ... бқл ... ... көзі ашық ... мырзалары бір үйдің ішіндей, бір
кісінің баласындай аласыз қызмет етті. ... ... ... ... ... ... деген атамыздың мақалын орнына
келтіреді.
Сол күні ай жарық, күн жылы, әйда! «Ойынға бар, қара, көңілді ... қос» ... ... ... да еркіндік болған еді. Бұрын бізде
мұндай нәрсе болмағандықтан Сара ... ... ... ... ... да ... ханымның арымай-шаршамай соңынан жүруі, губернатор
жәнабларының көпшілігі ... ... ... ... әр үй, әр кісі ... ... ... баласының отауы түсетұғындай күтті, ентеледі.
Сағат кешкі сегізде клубқа ... ... ... ... халық, аяқ
басар орын жоқ. Біреуді итеріп, біреуді түртіп, киімді бердік. Клубтың
залына таман кірсек алдыңғы ... ... ... ... ... Иін ... ... Қазақ қатындарының қашпай жүруін, бұлайша киюін
көрмеген кісі алдыңғы отырған ақ киімділер Иран, яки ... ... ... ... ... жастар ғана емес, ... ... ... қыз-келіндерін түп көтере ала келді.Ноғайлардың бас адамдары
жамағаттарымен парлап келді. Ойынның ... ... ... аз ... ... ... ... «Сибирская жизнь»,
«Семипалатинский телеграф», «Барнаульский» газеталарының ... Олар әр ... әр ... ... ... ... Байқамаған жерлерін
сұрап тұрды. «Заречная слободка» ақсақалы Жақия қажы 100сом жәрдем қылды.
Шай буфетінен 73 сом ... ... ...  917 сом 69 тиын, мұның  277
сом 60 тиыны расход, қалған 640 ... ... ... ... ... лазеретке, жартысы мұқтаж қазақ оқушылары
пайдасына белгіленді. Семейде мұнан ... ... ... ... ... жоқ ... Ойын біткен соң жұрт риза болып рақмет айтып таралды.
Бұл ойынды ойнауды шығарған да, басқарған да ... ... ... айтсақ та аз емес. Біздің қазақта ұлтқа қызмет еткен ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Әдебиетіміз нашар, ойынға
қойылған нәрселер ... ... да ... Құлжанов пен Райымбек
Марсековтердің көмегі ... ... ... 1915 ... ақын Абай ... ... мұраларын насихаттап таратуда
өзіндік еңбек ... ... ... топтың өкілдері ішінде Нәзипа
Құлжанованың есімін де ... ... ... Ұлы ақын Абай ... ... қаралы жыл. 1905
жылы «Семипалтинский листок» газеті ... ... ... ... ... жазды. Ақынның өмірін, оның тамаша лирик ақын, халықтық
ақын екенімен таныстырды.
Құлжановтардың ... ... Абай ... ... сол жылдардан
басталады.
«Отчет совета общества попечения о ... ... в ... за 1906 год » ... кітіпшаның 34- бетінде осы қоғамның
толық мүшесі Виктор Николаевич Белослюдов, Н.Я.Қоншиндермен қоса Құлжанов
Нұрғали да толық мүше ... Осы ... ... ... ... ... жылдары келген дей аламыз.
Семей қаласына ... ... ... ... Құлжановтар
мұғалімдер семинариясында қазақ тілінен сабақ береді. Георгий Михайлович
Хомутов 1906-1908 ... ... ... ... ... ... өте ... мәдениетті, білімді адамдар екенін
айта келіп, мен қазақ тілін жақсы оқыдым, маған ... ... ... еді. ... ... соң ... ... бірге түскен
суреттерін өз қолтаңбаларымен ескерткішке беріп еді деп ... ... ... ... қазірде Абай музейінде сақтаулы).
Жазушы Сапарғали Бегалин «Замана белестері» деген романында («Жазушы»
баспасы, 1979 жыл, 105-107 ... ... ... ... ... ... ат ... болып тұрып, солардың арқасында
оқуға түскенін жазады.
Семейде Ертістің аралында Нұрғали мен Нәзипаның ... ... ... ол ... көбі ... туыстары Әния Молдабаевтың
Сапарғалиы,Кәкітай қызы Қабыш, Данияр Искаков, әнші ... ... Абай ... ... анықтап айтады. Осы
көріністерден –ақ Құлжановтардың ... ... Абай ... ... ... ... ... кеткенін көреміз.
Нәзипа Құлжанова 1914 жылы 26 январь күні Абайдың қайтыс болғанына
он жыл толуын еске түсіру кешіне қатысып, ... ... ... ... он ... болған Құлжановтар бұл уақыттың ішінде Абай туралы мол
хабардар ... ... ... ... ... халық алдында көріну
дәрежесіне көтерілгені байқалады.
Кештің жарнамасында:
Бірінші бөлімнің программасы былай жазылған:
1. Қазақ ... ... ... және оның ... – Н.С. Құлжанова.
2. Қазақ әндері.
А) Татьяна хаттарынан үзінді. Абайдың Пушкиннен аудармалары.
Б) Абай ... ... ... ... ... орным қара жер сыз болмай ма?»(«Оправдавание после смерти»)
өлең. Абай мотивінде.
Г) Қазақтың ... ... ... төрт ән.
Бұларды (а,б,в,г) Әлмағанбет Қапсалямов орындайды.
Кештің үшінші ... ... ... ... ... ... оқиды. Нәзипа осыған байланысты бақсылардың сыйыну-жалбарыну
өлеңдерінің үлгілері деген әңгіме жүргізеді.
Бақсы Берікбай ... ... ... рух ... ... ... ... типтері, қымыз ішу үстінде, қаршығамен аң аулау
түрлерін ... ... ... ... ... ... Нәзипаның қйымдастыруымен болады.
Нәзипа Құлжанованың 1914 жылғы Абай кешін өткізуі, баяндама жасауы
туралы сол кездегі ... ... ... реет дәріптеліп айтылды.
«Айқап» урналының сол жылғы 4-санында (67-68 ... ... ... 1927 жылы ... ... қоғамының Семей
бөлімшесінің 25 жылдығы туралы Қызылордада шыққан кітапшаның 11-бетінде де
атап ... ... ... әлденеше кештер ұйымдастырып, мәдени- көпшілік
жұмыстарға басшылық жасайды. Қазақтың ұлт ... ... ... ... рұқсат сұрап,1915 жылы 13 февральда Нәзипа тағы ... ... ... кешке қатысып, өнер көрсететіндердің көбі-Абай туыстары мен
жақындары, орындалған әндер де Абай әндері мен ... ... ... Молдабаев, Әлмағанбет Қапсалямов, Тұрар Қозбағарова, Мұқа
Әділханов, Мұхтар Әуезов, Қаныш Сәтбаев, Тайыр Жомартбаев ... ... ... адамдары қатысады.
Біржан-Сара айтысы алғаш реет сахнаға бейімделіп көрсетіледі. Тұрар
Сара болып көрінеді.
Әлмағамбет Абайдың «Татьяна әні», ... ... қара ... не ... » ... ... Жанақ-Сарыбай айтысынан көрініс бергенде Жанақ болып
жырлайды.
1)Абайдың екі әнін, 2) Ақылбай әнін тартады, Мұқа күй ... мен есек » ... ... ... Сәтбаев, «Қыс» өлеңін ... ... ... ... ... ... жатқа айтады. Нәзипа
Абайдың «Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат» ... ... ... ... ... қазақтың ұлт ойыны жайлы лекция-әңгіме айтып береді.
Сәлембек Берікбаев қобыз тартады.
Нәзипа Абайдың «Желсіз түнде жарық ай » ... ... ... және 1915 жылы ... ... ... 3,4 сандарына
бастырады.
Нәзипа өзінің мақалаларында әдебиет жайлы ойларын байқатып отырады.
Өзінің «Бір керек жұмыс» деген ... ... 3 ... ... ... рұқсаты тым қиындықпен алынды.Бұл әдебиет кешінде
тек екі Ыбырайдың (Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсариннің) сөздері ... ... ... ... ... ... малша бұл базарға кіре
алмады» дейді. Екі Ыбырайдың сөздерін жоғары қоя ... Кеш ... ... ... ... ... да «Қазақ» газетінің 1916 жылғы 164 санында «Әдебиетімізге көз
салу» мақаласында Нәзипа «Қазақ әдебиеті болашақ дамуында орыс ... ... ... Бұл ... мен ... Европа әдебиетіне еру мақұлырақ
болар деп шештім. Өйткені татарда- Тоқай, қазақта-Абай орыс ... ... ... ... жазды. Дәл сол кез үшін оқыған
қазақ әйелінің ... ... ... ... ойын алға ... ... ... Және Абайдың ақындық өнерінің шыңдалып биікке көтеріліп, халыққа
танылуы орыс ... ... деп ... ... ... 1915 жылы ... ... журналындағы «Қазақ
поэзиясы туралы» мақаласында Абайдың қазаққа, орысқа белгілі ақын екенін
айтады. «Біз, ... Абай ... да, ... ... ... Абай ... төл ... оның баласы Тұрағұл арқылы
жиналған, бірақ әлі орыс тіліне аударылмады, әрі ... ... ... орыс ... аударылғанын маған белгісі біреу ғана. Ол-
«Көктем». Ал Абай Құнанбаев өлеңдері ішінен белгілісі –«Желсіз түнде ... Бұл екі ... де ... ... ... ... ... дейді.
(1962ж. 12/Х. «Қазақ әдебиеті», М.Мырзахметов ... ... ... ... зерттеуші Виктор Николаевич ... ... ... Белослюдовқа хат жазады. Бұл Виктордың әскерге ... ... ... уақытқа Семейдегі үйіне келген кезі еді.
Хатта: «…Мұнда жақында приказчиктер клубында жәрдем-»қаражат жинау
мақсатында қазақтардың кеші болды. 1000
Сомнан ... ... ... бәрі ... ... ... ... өтті дейді. Өзім бара алмадым. Өзімді соншалықты шаршағандай
сезінемін. ... ... ... осы кеш ... ... ... мақалалары мен жазысқан хаттарынан олардың ... ... ... оның ... әдеби кешіне назар сап ынтамен
қарағанын, Құлжанованың да өлке тарихын зерттеуші Белослюдовтармен ... ... ... болғанын аңғарамыз.
1915 жылғы кештің өту жағдайын Сапарғали Бегалин, Мұхтар Әуезов
(Қайым Мұқаметханов. ... ... ... ... ... ... Нәзипаның сол кездегі ағарту-мәдениет жұмыстарын қатысына
ризашылық ... ... ... Нәзипаның ондағы мақсаты- қазақ әйелдерінің
бетін ашып, мәдени-ағарту жұмысына қатыстыруға баулу бастамасы еді»-дейді
Мұхтар Әуезов. («»Біздің Мұхтар, 383-384 беттерде).
Нәзипа Семей ... мен ... ... ... ... қадірлі болды. Сол кезде Семей қаласында тұрған Сұлтанмахмұт
Торайғыров:
Ардақты бар Нәзипа деген ханум,
Газет, журнал жүзінде жұртқа мәлім.
Оқыса, ... әйел ... еді ... ... ... дәсін.
Неше күн қыдырсаң да таба алмайсың,
Семейдің одан өтер адал жанын,
Деп өлең арнағаны да бар.
Нәзипа мақтаса мақтауға ... ... ... алып, қоғамдық
жұмыстарға белсене араласқан қазақ әйелі еді.
Семей облыстық ... ... ... ... ... ... ... танысайық:
- 1914жылғы «Записки Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского отдела
РГО, выпуск ХІ,1917год » ... ... ... ... мүше-
қызметкері Федор Николаевич Белослюдов, Нұрғали, Нәзипа Құлжановтар деп
жазған.
- ... ... ... ... ... 1923 год» ... ... Нәзипа
Құлжанова бар, осы қоғамның мүшесі болған.
- 1924жылғы 1июльдегі члены ОРГО-да Географиялық қоғамның ... ... ... деп ... Нәзипаның қоғамдық ұйымдар ісіне қатысын айғақтайтын ... ... ... ... ... жас Совет өкіметін
нығайтуға аянбай еңбектенді. ... 1919 жылы ... мен ... қолынан қаза тапты.
АЛАШШЫЛ АБАЙТАНУШЫ
Осыдан бір ғасырға жуық бұрын, қайраткер- қаламгер, ел зиялысы ... ... ... күні ... де ... ... еш ... Зиялылық-кезінде біздің талайғы бабаларымыз жүріп өткен, сонау ... ескі ... бері келе ... ... да, ең бір ұлы
қасиеттеріміздің бірі. Қазақ ... ... ... ... ... ол күні ... дейін де еш үзілген жоқ. Зиялылық –бүгінгі
қайраткер қазақ қыздарына ... ... ... ... ... ... азық болатындай ұлы қасиет. Дегенмен, ... ... ... көп ... белгілі мемлекет және қоғам ... ел ... ... ... ... ... ... көп айтылып,
көп жазылғандығымен, қайсібір өмір үрдістерінде оның есімі ел ... ... ... ... ... да ... рас. ... Нәзипаның жастайынан-ақ ағартушылық жолды таңдап, өз туған халқының
мүддесін бәрінен де жоғары қойып, бертінде өзі ... ... ... ... ... ... ... үлгі-өнеге, бағыт-бағдар ретінде
ұстанғандығы деуге болады. Ал, ... ақын ... ... ... деректеріне жүгінсек, Нәзипа Абай шығармашылығын зерттеуді
Әуезовтен де бұрын ... Тек, ... ... ... аузы ... ... Мұқан алаш қайраткерлерінің тәлім-тәбриесін көріп, өзі де
алашшылдық идеялары негізінде тәрбиеленген Нәзипаның ... ... көп ... дей алмай өткен-ау дейміз.Біздің бұл жердегі бұлай деп
отырған себебіміз, Назипа кезінде көп балалы отбасынан шығып, ... ... ... ... ... соң, өз туған өзкесіне қайтып келіп, ... салт ... өз ... ... ... ... адамына
тұрмысқа шығуға да тиіс болатын. Өйткені, ол үшін ... оның ... ... ... мал ... Нәзипаның алдағы өмірінің бағыт-
бағдары да күні ... ... ... Ал, өз ... өз ... жарқын болашағын бәрінен жоғары қойған Нәзипа сол ... ... ... ... ... бара алмады. Кәсіби қызметі және
өмірде ұстанған бағыт-бағдары жағынан өзіне біртабан жақын, әрі ... ... ... азамат Нұрғалимен қол ұстасып, ол алдағы жаңа өмірдің
қастерлі табалдырыығынан аттады. Бірақ оларға енді бұрынғыдай бұл ... ... өмір сүре ... болмайтын еді. Сондықтан, олар қоғамдық
өмірдегі тіршілігі қызу, әрі өздеріне ... ... ... ... ... ... жөн ... Және де, олардың сонддағы бұл ... ... ... жол, өз қалауларына орай дөп түсіпті.
Бұл кезде Семей ... өмір ... ... ... ... идеяларымен кәдімгідей-ақ жарқырай көрініп жатққан
кезі еді. Семейдегі қазақ зиялылары оқыған-тоқығаны көп, көздері ... ... ... мен қолға алып отырған ортақ істерінің қолайына сай
келетін ерлі-зайыпты Құлжановтарды құшақ жая ... ... ... ... ... ... сол ... күндрден-ақ Семейдегі алаш
қайраткерлерімен бірге бірден-ақ үлкен де, қызу жұмыстарға кірісіп кетеді.
Оның үстіне, Семей қаласындағы Орыс ... ... ... ... ... ... онда ... жағына кеңірек көңіл
бөлініп жатқан еді. Осы қоғам ауыз әдебиеті үлгілерін жақсы ... ... өте ... ... оны ... ... мүше етіп
қабылдайды. Біздіңше, сол тұстағы жас жұбайлардың ... ... ... тұрмыс-тіршіліктеріне екінші тыныс әкелген де-осы кез. Олардың сол
қоғамдағы өзге жұмыстарын айтпаған күннің өзінде, осындағы қызу ортада
жүріп, ... ел ... ... ... ... ел ... ақын, ойшыл
Абай Құнанбаев және оның отбасымен біршама таныс болғандықтарының өзі ... ... ... ... бір ... ... сыр шертер
еді. Олар Құнанбай қажының Шыңғыстау баурайындағы қазақтардың арасындағы
абырой- беделі мен өнегесі хақында да жақсы ... ... сол ... ... Абай ... жаңа ... жаңа дәуірдегі ел
арасына кеңінен тараған поэзиялық шығармалары, ондағы көтерілген мәселелер
Құлжановтардың жүрегіне кәдімгідей-ақ жақын тиіп, олар енді қашан сол ақын
Абайдың өзін ... ... ... ... Ақыры күткен жүздесу
сол тұстағы Императорлық қоғамның Семей бөлімшесінде жүзеге асты. Бүгінгі
күнге ... ... ... ... ... сүйеніп айтар болсақ, сол
тұстағы ерлі-зайыпты Құлжановтардың оқу-білім, ағартушылық, қазақы өнегесі
мол өзге халықтар секілді, үлкен де, ... ... ... ... еткен Абай
шығармаларына деген құрмет сезімдері, оның ... ... дәл сол ... ... оқыған-тоқығаны көп, орыстың
ағартушылық бағыттарын өздеріне кәдімгідей үлгі тұтып жүрген өзге ... ... ... ... болып, Абайды өзінің көзі
тірісінде-ақ танып-біліп, ардақ тұтудың ... бір ... ... ... ... ... қарағанда, Құлжановтар кезінде Абайды
жақсы білген, онымен кең ... ... әрі оның өмір ... ... мен отбасылық тіршіліктерімен де біршама таныс болған, өздерінің
сол кездегі өзге замандастарына ... ... ... ... ... ... ... бар. Құлжановтар үшін бұл жердегі ең басты
өнеге ақын, қайраткер, ел зиялысы бола білген дана ... ... ... мұралары еді. Абай мұраларына танымдық, жоғары көркемдік сапа
тұрғысынан ... олар ... ұлы ... ... ... ... да осы ... мықтап қолға алады. Әсіресе, Абайдың өз туған
халқының рухын асқақтата отырып, өзге бір ... ... ... соның
ішінде, іргелес жатқан орыс елінің халқымен рухани ... ... көп ... ... шақырған жырдары да қатты ұнап, олар оны
өздерінің аталмыш қоғамдағы әрбір алқасы басқосу, жиындарындағы ... де ... ... дана ... ... үдгі-өнеге етіп, оның
рухани мұраларын шымшырақ ретінде үнемі алға тартады. Абай тек ұлтшыл ақын
ғана емес, ... ... ... үшін ... ... шам, ... даңғыл жол екендігін ашық айтады. Мәселен, сенің өз халқыңды білу,
өз туған халқыңның қай жері ... қай жері ... ол қай ... алға ... ... қай ... қалыңқырапқалған жерлері болды деген мәселедегі
көзіңнің ашық, ойынның сергек болуы үшін сеңін өзге бір ... ... ... мен ондағы рухани өрлеу кезеңдерімен едіуңр жақындығың, әрі
онымен жан-жақты таныстылығың да қажет болар еді. Ал, ... озық ... ... сол ... өзін дәл ... ... іліп, дәл уағында
оны өз халқыңа қоғамында тек ақын, ойшыл, кемеңгер Абайдың ғана ... тек бір ... ғана ... ... ... да жаққсы
түсінді. Ұлы Абайдың осы бір қыры өөткен ғасырдың басындағы тек ... ... ... Құлжановтардың ғана емес, барша алашшыл, халықшыл
қазақ зиялылары мен қайраткерлерінің де ... ... ... ... ... әрі ... жүрер жол, шығар биіктерінің белесіне
айналғандығын да аңғару қиын ... ... ... танып, Абвйдың өнегесін
бүтіндей қоғамның, халықтың назарына ұсынып, болашаққа деген арман-тілегі
мол халықтың бойында болуға тиісті бар жақсылықтарды оның ... ... ... үлгі ... ұсынғандардың бірі де, бірегейі де осы
Құлжановтар десек, тағы да еш ... ... ... Елі-зайыпты
Құлжановтардың абайтанудағы сонны соқпақтары мен тың көзқарастары арқылы
біз Абайды ... ... ... ... ... орны мен ... бірқатар дерек-сырларына да қаныға түсеміз. Біз бұл ... ... жас ... ... өздерінен анағұрлым мол,
әрі кезінде елдің қоғамдық-саяси өміріне өздерінен көп ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейханов пен Ахмет
Байтұрсыновқа ерлі-зайыпты Құлжановтардың Абайтанудағы өнегелері мол ... ... ... ... ... Орыс ... қоғамы бөлімінің
бөлімшесі арқылы қһұлы Абайды барынша өнеге тұтып, Абайдың ... ... ... қарым-қатынасы және олардың рухани
мұраларын үлгі-өнеге тұтушылығы мен іскерлік қырлары, әрі ... ... сол ... ... ... ... өміріне
өз әсерін тигізбеді деп айта алмас едік. Осы тұстағы бір көңіл аударарлық
жәйт, Аханның сол бір ... ... ... ... деген мақаласы
жазылып, жарық көретін кез Семейдегі атақты қазақ зиялылары Құлжановтардың
алдағы ұлы Абвйдың қайтыс болғандығының 10 жылдығын өз биік ... ... ... ... ... де тұспа-тұс келіпті. Осы тұста
Семейге жиі келіп, ... ... ... ... ... ... ондағы атақты Құлжановтармен кездеспеді, олардың ұлы Абайдың қайтыс
болғандығының он жылдығын Орыс География ... ... ... атап
өтуге үлкен даярлық жұмыстарын жүргізіп, Абайдың өмірі мен ... ... ... ізденістер, зерделі зерттеулер жасап жүрген зиялы
жандармен Абай тақырыбында сыр бөлісіп, ортақ ойды ... ... ... ... ақыл-кеңестерін берген бірден-бір адам Нәзипаның жастайынан
үлгі-ақ үлгі ... ... ... ... Ахаң ... қажет болса, ол сол
кезде өзінің сөзі, беделі өтетін «Қазақ» ... Абай ... ... ... ... Абай ... түсуге уәде беріп, оларға дер кезінде
рухани демеу, ... ... да ұлы Ахаң ... ... ... бар. ... алаш ... елдің қай қиырында тұрып, қандайма ... ... ... де, қашан да бір-бірімен рухани байланыста
жүріп, қажет ... олар ... ... ... таяныш болумен
келгендіктері де тарихтан мәлім ғой. Біз ... ... ... ... ... приказной клубында өткен
Абайдың қайтыс болғандығының 10 жылдығына ... еске алу кеші ... көп ... ... ... ... біолікте ұйымдастырылған үлкен жиын
еді деп ... Оның ... ... ... ... халайыққа арнап, Абай
туралы бұрын ел естімеген ұлағатты сөздерді айтып, ұлы Абайдың ... мен ... ... ... жасаудың кезегі белгілі қоғам
қайреткері, ағартушы-педагог, қазаө ... ... ... ... ... ... Нәзипа Құлжановаға берілуі де тегңн емес.
Біздіңше, бұл да атақты абайтанушылар Әлихан мен Ахаңдардың келісімімен,
әрі ... ... ... ... еді ... толық негіз бар.
Бұл жиынға сол тұстағы Семейдегі ... көп ... ... ішіндегі келмегендері қалмапты. Нәзипа сондағы биік мінберге
көтеріліп, ұлы Абай туралы ... ... реет ... ... ресми
түрде үлкен-үлкен сөздерді де айтыпты. Ең бір ғажабы, Нәзипа Абайды тірі
кезінде көрген, Абайдың өмір сүрген ортасын да ... ... адам еді ... десе, Нәзипа сондағы алғашқы сөзді де халайықтың көңіліне жақын,
жүрегіне біршама жылы тиетіндей етіп, өзінің күні кеше ғана осы ... ... оның ... ... ... өз ... халқының
болашағына деген көзқарасы, елдегі қоғамдық-саяси және рухани мәселелерге
қатысты ой бөліскендігі алға ... ... Кім ... ... ... ... оның ... тірісінде-ақ бай да, мағыналы, әрі мәнді
өмірімен, құнарлы, озық ойлы, даналық қайнарымен баурап, сені бірден өзіне
тартатын ... ... дәл сол ... ... үшін, барша қазақ
халқыүшін аса бір қажетті адам, әрі ірі ... деп ... ... ұлы ... Орыс География қоғамы арқылы Семейге алдыртып, оның
жаңа бағыттағы өмірінің өрлей түсуіне өздерінің біршама ... ... ... ... ... ... ... да, ондай күнге
олардың қолдары жетпей, ғасырдың алғашқы күндерінде атақты Құлжановтар да
үлкен бір ... зор ... ... еді. ... көзі ... алдағыны күні бұрын болжай білетін Нәзипа сондағы еске ... биік ... ... сарыуайымға салынбай, Абайдың алдағы қазақ
қоғамы мен ... ... ... биік ... ... ... ... бірге мәңгі жжасай беретіндігі хақында , ғана толғана
сөйлейді. Нәзипа сондағы Абай шығармашылығындағы соқталы шығармаларын жан-
жақты үлгі ... ... ... мен ... оның әлі де ... ... жаңа бір ... һәм жаңа бір сырларымен жарқырай көрініп, рухани
өмірдің шамшырағына айналатындығына ... ашып ... ... ... ... Абайдың өсиет сөздерінің түп-тамыры тереңде, ол ... ... ... ... жол ... болады» дегенді айтады.
Қазақстанның Халық жазушысы, кезінде өзі де айтулы қазақ зиялысы атанып,
соңына мол ... мол мұра ... ... ақын Мәриям Хакімжанованың
мемуарлық кітабындағы деректерге жүгінсек, Құлжановтардың ұйымдастырумен
Семейде өткен сол жылғы еске алу ... ... ... ... ... ... қазақтың қара сөзінің әбден майын тамызып, ... Абай ... әр ... да төгілдіртеді. Нәзипа Құлжанованың
сондағы баяңдамасы сол тұстағы қазақ баспасөзінде қуана қарсы ... ... ол ... ... хабарланады. Сонымен бірге, тарихи
деректер сол кештің әсері ... ... ... ... ... ... бірі ... өтіпті) кеште әңгіменің «бәссімілләсі» ақын
Абаймен басталып, ақын, ойшыл, кемеңгер Абаймен ... ... ... ... Бұған да оқыған-тоқыған көп семейлік зиялылар ... ... ... ... ... ... ... шырқалып, құріретті
күйлері орындалыпты. Жұрт біткен Абай рухын асқақтатқан ерлі-зайыпты
Құлжановтарға әбден-ақ разы ... ... ... қол ... ... бұл екінші кеш қайырымдылық бағытын ұстанғандықтан, ондағы
жиналған қаржы жергілікті жастардың империялық ... ... ... ең бір ... ... ... оқу ... оқып, білім алуларына
жұмсалады. Олардың Семейдегі ... ... бұл ... ... ұшан-теңіз. Бұның бәрі кезінде бірқатар зиялыларымыздың тарапынан
зерттеліп, ... ... ... айтылды да.
Енді өздерінің осындай ... ... ... ... ... ... ... елдің рухани өмірінің төріне дейін
көөтерілген әйгілі қазақ зиялыларының әрі қарайғы ... ... ... ... ... де көңілден бір шықпайды. Өйткені, дәл сол тұста қазақ
елінің әр қиырында осылайша жаңа дәуір, жаңа ... ... ... ұл-қыздарымыз көп болды. Бертінде солардың көпшілігінің тағдыры
тәлкекке ұшырап, өздері орнатқан жаңа заман, жаңа дәуірдің тәтті ... ... тар ... қамалып , арманда кеткендіктеріне де куә болдық
емес пе? Бұл бұрынғы ерлі-зайыпты Құлжановтардың да ... ... алаш ... ... ... ... ... еш бөліп қарай алмас едік. Кезінде ... ... ... ... ... ... бүтіндей өмірін
ұлы Абайды зерттеп, ұлы Абайды жыр қылуға арнаған ... ... ... күйе ... ... ... Құлжановтарды да айналып
өтпепті.
IV.Н.Құлжанованың мұраларының зерттелуі
Қазақ әйелдерінің арасында Қазан төңкерісінен ... да оқу- ... аз ... Олар ... ... ашысымен халық ағарту ісіне
араласып, алған білімдерін елге таратушылар болды. Көбінің мамандығы-
мұғалімдік еді. Олар ... ... ... ... ... ... қараңғы халықтың көкірек- көзін ашуға шақырып отырды. Өздері де
түрлі мамандықтарды игерумен ғана ... бар ... ел ... ... жандар болды.
Қазан төңкерісінен соң қазақ әйелдерінің арасынан суырылып шығып, ... ... ... ... ... алғашқы қарлығаштар- Алма Оразбаева,
Мәдина Бегалиева, Мүбина Ниязова, Шолпан Иманбаева сияқты қазақ халқының
мақтанышына айналғандардың ... ... ... ... ... уақытқа дейін көп аталмай, халықтың жүрегінен өзінің лайықты орнын ала
алмай келген алғашқы педагог- ғалым, журналист- ... ... ... ... да бар еді. Оның Абай мен ... өлеңдерін, Ғабит
шығармаларын ең алғаш орыс тіліне тәржімалағаны да таяу ... ... ... ... тыс болып келді.
Нәзипа Сағызбайқызы өнер- біліммен ерте суысындап, бірінші орыс
революциясына ... ақ ... ... ... ... бірі
болған. Оның Торғайда Ыбырай ... ... ... орыс
мектебінде оқып, тәрбиеленіп шығуының өзі көп ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісінен бқрын- ақ
танылып, есімі ел ... ... ... еді. ... ... сол білімін
өз халқының қажетіне жаратуға жұмсады.
Н. Құлжанова шығармаларының басым көпшілігі ... ... ... өзі өмір ... ... адамдары. Олардың біразы-
дала өміріндегі озбырлық пен зорлықтың құрбаны болған, көкіректері шерге,
көздері ... толы ... ... ... ... ... ... оқу, өнерге талпыну деп көрсетеді ол өз шығармаларында. Бұл жөніндегі
негізгі ой түйіндері «Октябрь төңкерісі және ... ... ... мақаласында көрініс тапқан. (Бұл мақала қазіргі кезде өз
құнын жоя бастағандықтан, кітапқа енген жоқ.) ... әйел ... ... ғана ... етіп ... бостандық, теңдік алған қазақ
әйелдерінің қоғам, халық алдындағы, болашақ ұрпақ өсіріп ... да кең сөз ... ... ... ... ерлерді де босата қоймайды. Қазақ
арасынан шыққан оқыған, өмір таниды дегне ... ... ... ... таяз ... қынжылады. Мқндай қынжылыстар оның басқа да
біраз мақалаларында көрініс тапқан.
Ғалым апамыздың ағарту, халыққа қызмет ету борышы, гуманистік ... ... ... ... ... ... ... адал азаматы Нәзипаны қазақ қыздарына үлгі – өнеге етіп,
мақтан ... ... ... ... аз ... Соның бір айғағы
ретінде қазақтың классик ақыны Сұлтанмахмұт Торайғыровтың Нәзипаға арнаған
мына бір өлең ... еске ала ... ... бар ... ... ... ... жүзінде жұртқа мәлім.
Оқысы, сондай әйел оқысын деп,
Оқығандар бағалар сөздің дәмін.
Неше күн қыдырсаң да таба алмайсың,
Семейдің одан өтер адал ... ... ... ... ... I съезін қйымдастыруға
белсене ат салушылардың бірі. 1920 жылдары ол орыс география қоғамынгың
Семей бөлімшесінің мүшесі ... ... ... ... ... ... қызметтер атқарған алғашқы қазақ әйелі. Бұл атқарғандары
қоғамдық- әлеуметтік саяси мәнді деп танылады.
Жоғарыда айжтылғандай, осындай ... ... ... мен
шығармашылығы жөнінде көп уақыт мағлұмат болмай ... ... ... ... ... ... оның жазғандары туралы мардымды
әңгімеленбеуі- жинақтарға енгізілмеуінен ол ... ... ... қала ... Тек ... ... ... ері Құлжановпен бірге
түскен суреті ғана басылып, кей тұстарда ғана аты ... ... ... ... ... алғаш ұйымдастыруды хабарлама ретінде айтылып жүрді.
Кейінгі жылдары ғана әрекідік еске ... ... ... оның атын ... ... М. Хакімжанованың, т.б.
жазғандарынан кездестіруге болады. Осы авторлардың ... ... ... қамқорлығы арнайы ашық әңгімеге нұсқа бола тқрса
да, олардың бқлар жөнінде ... ... ... бара ... ... ойландырады.
Нәзипа таланты жас Шолпан Иманбаеваның ақындық жолға түсуіне ықпал
жасап, оны үнемі қолдап, әр өлеңін жариялауға ... ... ... ... ... соң да оның ... жарыққа шығаруға белсене ат
салысқаны белгілі.
Осыдан бірер жыл бұрын «Еңбекші қазақ» газеті мен «Қызыл ... ... т.б. ... ... отырып, «Нәзифа», «Нәзекең»,
«Нон», «Н.К.» дегендердің жахзғандарын кездестірдік. Одан әрі іздестіре
келгенде, Нәзипаның үш ... ... ... мен ... ... , ... әңгіме, очерктері және аудармаларының
газет- журналдарда жарияланған үзінділері ... Оның ... ... ... ... ... ... мен «Айқап» журналында
жарияланып, ... ақ өзі мен ... ... ... ... ... ... көрдік. Соларға қарай отырып, оның өмір
жолымен де танысуға мүмкіндік алдық.
Ерлі- зайыпты Құлжановтардың 1904 жылы ... ... ... ... қалуы олардың шығармашылық бағыттарын біржола айқындап, өз
қабілеттерін аша ... жол ... ... олар ... ... араласып отырған. Әсіресе ұлы ақын Абайдың өнерлі балаларымен,
шәкірттерімен және оларды білетіндермен жақындасуының өзі ... ... ... Мәселен, 1909 жылы Кәкітай Ысқақұлының
бастырып шығарған Абай ... ... тиюі олар үшін ... ... Осы ұуаныштың өтеу белгісіндей ыстық ниеттері Абайды қазақ пен орыс
халқына бірдей насихаттауға қызу кіріскедерінен ... Бұл игі ... ... ... елді ... түрзлі ойын- сауықтар,
кейін әдеби- музыкалық кештер өткізуден бастаған. 1913 жылы ... ... ... ... кештің өткізілгенін белгілі шығыс
зерттеушісі Г.Н. ... ... ... ... ... ... қолдауымен 1914 жылы 26
қаңтарда ұлы Абай Құнанбайұлының қайтыс болғанына 10 жыл ... ... ... ... ... ... ... тарихында елеулі
орын алады. Кеште Абайдың өмірі мен өлеңдері ... екі ... ... Нәзипаның баяндамасы өте жоғары бағаланды. Кешті ұйымдастыру мен
баяндаманың мазмұны да өте ... ... ... ... пен ... өз ... ... де. Осыдан кейін мұндай кештер баспасөз
беттерінде жиі насихатталып отыратын ... ... Абай мен ... ... арнап өткізілген әдеби
кештер жалғаса бергені де көпке ... Осы ... дер ... ... ... ... рөлі зор ... Осыдан кейін
ойын-сауық, әдеби кештердің Қарқаралы мен Баянауылда, ... ... т.б. ... мен ... ... ... жөнінде жиі
жазылып отырды.
Орыс география қоғамының ... (1914) ... ... ... география қоғамы бөлімшесінің көлемді ... ... ... ... ... ... ... туғызған
қазақ даласы тағы да талай Абай секілді білікті, одан да артық данышпандар
туғызар» дегенде тыңдауъшы қазақтардың жүйесі босап, көзіне жас ... ... ... ... ... таң ... дей келіп,
«Екінші бөлімінде Абайдың өз әщні мен өлеңдері айтылды»,- деп аяқтайды
тілші.
Сол уақыттың ... ... Абай ... ... ой ... айтуы, суырылып шығып еркін сөз сөйлеуі қазіргі ... үшін ... ... ... тұтарлық жағдай дер едік. Өйткені ... ... тану өте ... ... зор қабілетті қажет
етеді. Ал сондай білім мен таным Нәзипаның бойынан табылып жатты. ... ... ... ... ол ... ... ат ... алдыңғы сапында тұрды деушге болады.
Түптеп келгенде, қазақтың ән- күй мен ұлт ... ... ... алдағы істерінің бастамасы болды деген жөн. Ойын
тәртібіне ән айту, Абай мен ... ... ... оқу енгізіліп,
ақын қыз бен жігіт айтыстарына жалғастырылатын. Абай ... ... ... ... кеште Абайдың әндерін айтса, енді бірде «Жігіттер,
ойын арзан, кһүлкі қымбат» деген ... ... ... ... ... ... әнші ... скрипкашы Мұқа, Абайдың өлеңдерін
тақпақтап айтып, әндерін мандолинде ойнайтын Қаныш, Мұхтар да ... ... ... ... зиялыларын қанаттандырып ұшырған
білім ұясы. Қазақтың сол ... ... ... ... өнер
бұлағынан осында суосындамагғандары кемде –кем.Бұщл жайында, әсіресе қарт
жазушы Сапарғали Бегалиннің, Медеу ... ... ... ... ... ... ... аз айтылмаған.
Нәзипа Құлжанованың 1923 жылы Орынборда жарық көрген «Мектептен
бұрынғы тәрбие» атты кітапшасының алғы ... ірі ... ... ғылым-
лингвист, түрколг, әдебиет зерттеушісі, таланты ақын, аудармашы Ахмет
Байтұрсыновтың жазуы да көп ... ... оның ... ... Ахмет Байтұрсыновтың Нәзипа ... ... ... ... өзінің ішкі сыр-мұңын шертетін мынадай бір өлеңі де
бар екен:
Рақатсыз өтсе де өмір жасым,
Бұл жөнімнен құдайым айырмасын.
Ұзақ жолға ниет қып ... ... ... ... ... да бола рол ... тау да болар,
Жаудың оғы, жайған тор, ау да болар.
Мынау ... ... зиян ... ерліктің ісі емес, сауда болар.
Мен өлсем де өлемін жөнімменен,
Тәннен басқа немді алар өлім менен.
Өдген күні апарып тығары көр,
Мен жоқ ... ... ... ... ... өткен ісім,
Ойлайтындар мен емес бір күндігін.
Жұрт ұқпаса, ұқпасын, жабықпаймын,
Ел бір күншіл, менікі-ертеңгі үшін.
Н.Құлжанова шығармашылығында ана мен бала ... , ... ... ... ... ... Халқым деп қызмет еткен
Құлжанова ұрпақ тәрбиесі туралы ... ... ... ... бұрын
түрлі аурулардан сақтандырып, емдеуге бағыттайтын құнды ... ... ... ізденімпаз журналистің қаламынан туғандықтан, оның бұл
жазғандары әлі күнге дейін өзінің ... ... жоя ... жоқ, ... ... ... заманда да көпке көмегін тигізетін мағлұматтар
баршылық.
Сәбилер мен ... ... ... ... ... ... мектепке дейінгі педагогика ғылымы зерттейді. Бұл ғылым
баланың тәні мен жан дүниесі, гигиена мен педиатрия, эстетика мен әдеп ... мен дене ... ... ... ... байланыста
қалыптасады. Нәзипа Құлжанованың жоғарыда аталған жинағы, міне осы
мәселелерге арналған.
Автордың бұл ... ... ... қалалардағы балар үйлері мен
балабақшалардың жай-күйлерін байқау, көңілге түйгендерін зерттей түсуінен
туындаған. ... ... ... ... мақсаты- оқырманның басқа
мәдениетті елдердегі бала тәрбиесінен ... ету. Осы ... ... ... түзу, нысаналы бағыт беретін тәрбие жолдарын
саралап, нақтылы көзге ... ... көре ... жұрт ... ... ... ... қолдануға меңзеген ой- түйіндерін
жеткізеді.
Ол кездерде елімізде болашақ ұрпақта тәрбиелеудің ... ... ... әлі айқындала қоймаған еді. 20- жылдаръда сәбилер мен мектеп
жасына дейінгі балалармен ... ... ... ... ... ... жоқтың қалсы болатын. Нәзипа осы тың
жатқан істерді қолға алып, ... ... ... етіп ... ... ... қандай ортада, қандай тәрбие алуы керек деген
сұрақ ... оған өзі ... ... ... ... жүргізетін арнаулы
мекемелердің, оларда жұмыс істейтін маман-каддрлардың қажеттігін сараллап
түсіндіріп, үлкен мәселе етіп қояды.
Кітапта мектеоп ... ... ... ... неге ... ... ... балалр не үйренеді деген сияқты сұрақтардың жауаптары
тәптіштей сараланады. Мектеп жасына дейінгі ... ... ... қимыл жасап, денесін шынықтыруы, еңбекпен ақыл-ойының жетіле түсуі,
эстетикалық сезімнің дамуы, адамгершілікке тәрбиеленуі ... ... ... ... ... ... ролі көрсетіледі.
Бұл жағдайларды ол қысқаша түрде былай түйіндейді: «Үй ... ... ... ... ... соң, ... түрлі суреттер көреді.
Бірігіп, яки ... ... ... ... ... ... ... ойнайды. Түскі тамақтан соң бәрі ... ... ... Жер ... неше ... ... жас ... сол өзінің
«бақшаларында » еркін өсіп, қызғалдақтай жайнап, гүлденіп, бала ... ... ... ... ... ... ... сияқты, балабақшаларда басты әлеуометтік роль атқаратын тәрбиеші
екендігін ... ... ... ... ... «… жас ... тәрбие құралдарының ең күштісі – алдындағы үлкеннің өзінің
үлгісі. ... бала ... жылы ... ... ... ... Бір ... де, жұмсақ та болғаны дұрыс.Балалардың тілегіне үйлес
келіп, бұлардың білімінің ілгері басуына басшылық ету үшін басшы әйел ... ... етуі ... Тәрбие ғылымын басшы әйел тым шұғыл
қарастырып даярланбауы тиіс. Әсіресе, бала табиғатын тану жөнінде ... ... ... һәм қай ... ... дұрыс екенін біліп
отыруы міндетш… және ең ... ... ... да сол ... сүйіп,
өзіне-өзі һәм істеген ісінде сеніп, жан- тәнімен ... ... де ... ... ... баланың дамуына бағыт беріп,
белсенді түрде басшылық етуге ... ... ... ... құлқына
өзгеріс енгізіп, ұйымшылдыққа, көпшілдікке, мейірімділікке, еңбекке, т.б.
ізгіліктерге баулу мақсаты қойылды.
Нәзипа Құлжанованың сонау ... ... ... жарияланған
еңбектерін іздеп табу оңайға түспейтіні белгілі. Әйтсе де, іздеген адамға
«Қазақ» газеті мен ... ... ... ... ... ... оның төңкерістен бұрын жазған көптеген мақалалары осы
басылымдарда ... ... ... ... бір ... еңбегі -1927 жылы Қызылордада
басылып шыққан «Ана мен бала тәрбиесі» деп аталатын кітапшасы. Шығарманың
көлемі шағын, ал ішінде үлкен мән мен ... ... дені сау ... болып өсуіне ол тумыс бұрын- ақ қажетті
жағдай жасайтын қоғам дей ... ... ... ... ... ол үшін ... ... сауатын ашып, әркез оқып,
іздену үстінде жүруі, өмір легінен қалыспауға тырысуы керектігін ... Бұл ... ... дертке шалдығудан сақтандыратын
кеңестерді де баршылық. Әйелдің екіқабат және болсану кезіндегі ... одан ... жас ... күту ... ... сөз ... өмірге қажетті ақыл- кеңестер айтылды.
Қорытынды
Нәзипа Құлжанова бала тәрбиесін екі жағдайда сабақтастыра қарайды.
Алғашқысы- отбасында ата- ананың беделін сақтаудан ... ... ... жан- жақтылығын қадағалайтын әрекеттер. Отбасындағы бірлік,
татулық, ананың денсаулығы, рухани дүниесінің ... бала ... әсер ... ... деп ... ... дөрекі еркектердің
әрекеттерінен, анаға деген ... ... ... ... салақ қарайтын жалқау, еріншек, жағымсыз қылықтарынан жирендіре,
олархды жағымды да ... ... ... ... ... ... ... әйелдің күтімі», «Емшек баласын дұрыс емізудің
тәртібі», ... ... дене ... «Баланың аурулары», «Баланың
жұқпалы аурулары», «Баланың өсуіне ... ... таза ауа ... ... ... осы ... жан-жақты сөз етіледі.
Нәзипа әйелдің міндеттерін айта отырып, ... ... бара ... Оны біз «Жұма күндерінде ... ... «Үй ... болу ... ... ойласу ретіндегі ақыл- кеңесінен,
отбасының ... ... ... берік ете түсуге шақыруынан
көреміз. Жазушы отбасы тұрмыс салтының олқы жақтарын ... ... ... ... ... да- әйелдің қамы. Үйді таза да дұрыс
ұстауды ... ... ... ...... ... еңбеккерлік.
Нәзипа Құлжанова- әдебиетіміздің сол ... ... мен ... да ... ... ... ... . Ол өзі қазақтың жазба
әдебиетінің атасы деп таныған Абай ... ... ... ақындық бұлақ көзін ашқан әуелі шығыс әдебиеті, содан соң орыс
әдебиеті деп топшылайды. Бұл пікір ... орыс ... ... ғана
оқып, үйреніп қоймай, шығыс әдеэбиетінінен де хабардар болғанын көрсетеді.
Мұны біз «Бір керек жұмыс», ... көз ... ... ... ... ... зерттеулерінен айқын байқаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Авакова Р. Фразеология теориясы. – Алматы: Қазақ ... – 290 ... ... тілі ... ... ... 22-
бет
3. І. Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы, 1997. 590-
бет.
4. Г. Смағұлова. Фразеологизмдердің түпкі және туынды ... ... мен ... ... №3, 1994. ... Қ.Есенова. Газет тақырыбы атында фразеологизмнің қолданылуы. «Қазақ
тілі мен әдебиеті» журналы. №1, 2007. ... Г. ... ... ... ... ... 2001. ... Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. - Алматы:
ҚазАқпарат, 2007. – 355 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтын Орда дәуірі әдеби мұраларының зерттелуі92 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
Қазақ этнопадагогикасының ғылыми негIзIн қалаушы педагог-ғалымдар14 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай тілінің зерттелуі15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь