Қазақстан Республикасы конституциясындағы сот билігі және сотпен қорғану құқығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

І БӨЛІМ. Жалпы сот билігінің мемлекеттік биліктің бір тармағы
ретіндегі мәні мен маңызы
1.1. Сот билігі түсінігі және оның маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2. Қазақстан Республикасындағы сот жүйесінің Конституциялық негіздері .
1.3. Сот әділдігінің конституциялық қағидалары және Жоғарғы соттың нормативтік құқықтық актілері
ІІ БӨЛІМ. Судьялардың құқықтық мәртебесінің мәселелері және
сот билігінің даму тенденциясы
2.1. Судьялардың құқықтық мәртебесінің ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Сот билігінің алдағы даму тенденциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3. Қазақстан Республикасы конституциясындағы сотпен қорғану құқығы
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланған әдебиеттер мен нормативтік құқықтық актілер тізімі ... ...
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасында сот билігі мемлекеттік билік тармақтарының бірі болып табылады және заңнаманы бұзуға байланысты қоғамда туындайтын қақтығыстарды Конституцияны, заңдарды, басқа нормативтік кесімдерді негізге ала отырып, шешуді мақсат тұтады. Әділ сотты сот тек республиканың атынан, қандай да бір басқа мемлекеттік органның, лауазымды адамдардың, қоғамдық бірлестіктердің, әлеуметтік топтардың, азаматтардың еркінен тәуелсіз жүзеге асырады.
Соттар және сот төрелігі Конституцияда 7 бөлім берілген жәнеде конституцияның 75 баптан 85 баптар аралығында қарастырылады.
Адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарының сақталуы мен занды мүдделерінің қорғалуы заңнын үстемдігі қамтамасыз етілетін мемлекете ғана мүмкін. Өз кезегінде мұндай мүмкіндік мемлекеттік механизмде биліктердің бөлінуі мен өзара іс-қимылын толық көлемінде істей алуы және сот билігіне тән ерекше рөлдің атқарылуы арқылы іске асырылады.
Айтылған негіздерге байланысты тәуелсіз сот билігінің қалыптасуы мен дамуының өзектілігі өсуде. Әсіресе, сот билігін жүргізуші судьялардың дербестігін, олардың өз құзыреті шеңберінде шешім қабылдағанда ешбір ықпал-кедергісіз, тәуелсіз болуын қамтамасыз етудің маңыздылығы орасан зор. Осы туралы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің Казақстан халқына Үндеуінде былай деп көрсеткен болатын "...тәуелсіз, гүлденуші және саяси тұрақты Қазақстанды құру қажеттілігі, оған тән ұлттық бірлікті, әлеуметтік әділеттілікті, бүкіл халықтың экономикалық жайлы жағдайын қарастырумен байланысты" .
2001 ж. 6 маусым күні Астанада болып өткен Қазақстан Республикасы судьяларының кезекті IIІ съезінде Мемлекет басшысы бұдан кейін бүкіл сот жүйесі шешуге тиісті мынадай міндеттерді атап көрсеткен: "Бірінші - сот сатылары арасында соттылықты шектеу процесін түбегейлі қисынына жеткізу керек. Сотта көпе-көрінеу қылмыс туралы қылмыстық істерді тергеу мен қарау тәртібін бұрынғыдан да қаншалықты мүмкін болғанынша оңайлату керек. Екінші - сот қаулыларын орындау жөніндегі жұмысты түбегейлі жақсарту қажет. Үшінші - Конституцияда көзделген сот әділдігін алқа заседательдерінің қатысуымен атқару принципін іс жүзіне асыру. Төртінші - мамандандырылған соттар жүйесін бірінші кезекте экономикалық және әкімшілік соттарды кезең-кезеңмен құру жұмысы жалғастырылсын. Бесінші - дауларды шешудің баламалы әдістерін, мәселен, төрелік соттарды ендіру мүмкіндігін зерттеу кажет.
1. Қазақстан Республикасының сот жүйесін дамыту тұжырымдамасы (жоба) // Юридическая газета. – 2001. – 8 тамыз.
2. Нарикбаев М. Дорога к правосудию (запечатленные мгновения). – Алматы, 1997.
3. Сулейменова Г.Ж. Суд и судебная власть в РК. – Алматы, 1999.
4. Стецовский Ю.И. Судебная власть. – М., Дело, 1999.
5. Нарикбаева М.С., Юрченко Р.Н., Алиев М.М. Актуальные вопросы применения нового уголовного и уголовно-процессуального законодательства Республики Казахстан. – Астана, 1998.
6. Мами К.А. Новое уголовное и уголовно-процессуальное законодательство как важный этап в реализации судебно-правовой реформы. Жинақта: Проблемы реализации судебно-правовой реформы а постсоветских государствах: опыт и суждения. – Астана, 1998.
7. Когамов М.Ч. Судебная власть и повышение эффективности расследования уголовных дел. Жинақта: Проблемы реализации судебно-правовой реформы а постсоветских государствах: опыт и суждения. – Астана, 1998.
8. Абдраимов Б.Ж. Роль Союза судей в реализации судебно-правовой реформы в Республике Казахстан. Жинақта: Проблемы реализации судебно-правовой реформы а постсоветских государствах: опыт и суждения. – Астана, 1998.
9. Мухамеджанов Б.А. Авторитет судебной власти – авторитет государства. Жинақта: Проблемы реализации судебно-правовой реформы а постсоветских государствах: опыт и суждения. – Астана, 1998.
10. Тлегенова Ф.А. Принцип осуществления правосудия только судом // Право и государство. – 1997. -№ 3.
11. Скитович В.В. Судебная власть как системное образование // Правоведение. – 1978. -№ 1.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қорғалуға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі
_________
“ ___” ________ 2010 жыл
Д И П Л О М Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ...... ... конституциясындағы сот билігі және
сотпен қорғану құқығы ”
Мамандығы 050301 – Заңтану
Орындаған:
Ғылыми жетекші:
Алматы 2013
МАЗМҰНЫ:
Кіріспе --------------------------------------------------------------------
--------------------- 3
І ... ... сот ... ... ... бір ... мәні мен маңызы
1.1. Сот билігі түсінігі және оның маңызы ----------------------------------
-----------
1.2. Қазақстан Республикасындағы сот ... ... ... ... Сот әділдігінің конституциялық қағидалары және Жоғарғы соттың
нормативтік құқықтық актілері
ІІ ... ... ... ... ... ... ... даму тенденциясы
2.1. Судьялардың құқықтық мәртебесінің ұғымы -------------------------------
-----
2.2. Сот билігінің алдағы даму тенденциясы ---------------------------------
---------
2.3. Қазақстан Республикасы конституциясындағы сотпен қорғану құқығы
Қорытынды ------------------------------------------------------------------
---------------
Пайдаланған ... мен ... ... ... тізімі -------
Қосымшалар -----------------------------------------------------------------
---------------
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасында сот ... ... ... бірі ... ... және заңнаманы бұзуға
байланысты қоғамда туындайтын қақтығыстарды Конституцияны, заңдарды, басқа
нормативтік кесімдерді негізге ала ... ... ... ... Әділ ... тек республиканың атынан, қандай да бір басқа мемлекеттік органның,
лауазымды адамдардың, ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Соттар және сот төрелігі Конституцияда 7 бөлім ... ... 75 ... 85 ... ... ... негізгі құқықтары мен бостандықтарының сақталуы мен занды
мүдделерінің қорғалуы заңнын үстемдігі қамтамасыз етілетін мемлекетге ... Өз ... ... мүмкіндік мемлекеттік механизмде биліктердің
бөлінуі мен өзара ... ... ... ... алуы және сот билігіне
тән ерекше рөлдің атқарылуы арқылы іске асырылады.
Айтылған негіздерге байланысты тәуелсіз сот билігінің ... ... ... ... Әсіресе, сот билігін жүргізуші ... ... өз ... ... ... ... ешбір ықпал-
кедергісіз, тәуелсіз болуын қамтамасыз етудің маңыздылығы орасан зор. Осы
туралы Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... ... ... деп ... болатын "...тәуелсіз, гүлденуші және
саяси тұрақты Қазақстанды құру ... оған тән ... ... ... ... ... ... жайлы жағдайын
қарастырумен байланысты"[1].
2001 ж. 6 ... күні ... ... ... ... ... ... IIІ съезінде Мемлекет басшысы бұдан кейін бүкіл сот
жүйесі шешуге тиісті мынадай міндеттерді атап ... ... - ... ... ... ... процесін түбегейлі қисынына жеткізу
керек. ... ... ... ... ... істерді тергеу мен қарау
тәртібін бұрынғыдан да қаншалықты мүмкін болғанынша оңайлату керек. Екінші
- сот қаулыларын ... ... ... ... ... ... Үшінші
- Конституцияда көзделген сот әділдігін алқа заседательдерінің қатысуымен
атқару ... іс ... ... ... - мамандандырылған соттар
жүйесін бірінші кезекте экономикалық және ... ... ... ... ... Бесінші - дауларды шешудің баламалы әдістерін,
мәселен, ... ... ... ... ... ... ... - сот
кадрларын даярлау мен біліктілігін арттырудың тиімді жүйесін жасау шаралары
қолданылсын. Бұл ... сот ... ... ... ең лайықты мүшелері
ғана атқаруы үшін судьялардың ... жөне ... ... ... ... ... Жетінші - соттардың жүмысын халық үшін ... және ... ету ... ... ... ... ... түбегейлі өзгертуді талап етеді"[2].
Осы міндеттерді шешу азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, еркіндіктері
мен занды ... ... ел ... мен ... ... ету ... ... конституциялық функциясын толыққанды жүзеге
асыруға кажетті тәуелсіз сот жүйесін құруға мүмкіндік береді.
Ендеше судьяның (соттың) тәуелсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... болып табылуға тиіс. Оның тек қана Конституция мен
заңдарға бағыныштылығын мойындап, ... ... ... ... іске ... ... тәуелсіз болуын елдің Ата Заңы, басқа да
зандары мен нормативтік ... ... ... етуінде орасан зор заңдық
қана емес, саяси да мән ... ... ... сот ... іске ... жөніндегі соттың
қызметіне қандай да болмасын араласуға жол берілмейді және ол заң бойынша
жауапкершілікке әкеп соғады деп бекітеді. Ал ... сот ... ... ... Конституция мен заңдарға ғана бағынышты болуы, басқадай
айтқанда, оның тек ... ... ... сот ... шынайы корінісін
айқындайды[3].
Құқықтық мемлекетті орнықтыруға бет алған қоғамның негізгі көздейтіні
мемлекеттің құқықпен санасуын талап ету ... ... да тек ... ... мақсаггы іске асыруға жетелейтін басқарушы қағида
(норма) болып саналуға тиіс. Өйткені, сот ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Бұл принциптің маңызын түсіндіретін басты бір ... сот ... ... ... ... ... Сот ... нысаны сот әділдігі ешкімге есеп бермейтін, сот істерін қарап
шешетін судьяның тәуелсіздігінің бастамасында атқарылуы ... ... бір ... - ... де ... ... алатын орны мен мәнін ашу керек нәрсе.
Бұл ұғымның мызғымас, бір-бірінен ажырамайтын құнды ... ... ... ... әрі ... ... ... Бұл тұрғыда
мемлекет тарапынан, әсіресе Елбасының бастамасымен ... ... атап өту өте ... ... ... ... ие болған 10
жыл уақыт ішінде бүкіл мемлекеттілікті, ... ... сот ... мен ... рөлі ... зор ... дау жоқ. ... 2000 ж. 1-қыркүйек күні қабылданған Қазақстан Республикасы
Президентінің "Қазақстан Республикасы сот ... ... ... ... ... ... 2000 ж. 12 ... күнгі "Сот
әкімшілігінің жаңа жүйесінің қызметін қамтамасыз ету шаралары ... ... ... сот ... мен ... ... 2000 ж. 25 желтоқсан күнгі Конституциялық заңын, т.б. енгізуге
болады[4].
Зерттеудің нысаны – жұмыс Азаматтық іс ... ... пәні ... ... ... мәселелеріне арналған. ... ... мен ... ... ... ... жеткілікті ғылыми зерттелмегенімен түсіндіріледі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері - дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты
– Судьялардың құқықтық мәртебесінің ерекшелігін белгілеп, олардың Азаматтық
іс ... заң ... орын ... ... ... ... болып
табылады.
Осы мақсатқа сәйкес зерттеудің міндеттері мыналар:
1. Конституциялық және Азаматтық іс жүргізу ... ... ... мәртебесінің мәселелерінен туындаған негізгі
мақсаттарын анықтау.
2. Судьялардың ... ... ... ... ... ... ... құқықтық мәртебесінің мәселелеріне қатысты қазақстандық
заңнамаларына анализ жүргізіп нормаларының мәнін ашу.
Жұмыстың методологиясы мен тәсілдемесі
Зерттеудің методологиялық және ... ...... ... педагогика және психология ғылымдарының негізгі қағидалары,
Конституциялық құқық, Азаматтық ... және ... іс ... ... ... ... мен ... болып табылады.
Зерттеудің объектісі – Судьялардың құқықтық мәртебесінің мәселелері,
сондай-ақ оларға қатысты заңнамалар болып табылады.
Зерттеудің нақты заты – ... ... ... мәселелерін
Азаматтық іс жүргізу заң нормаларында және сот ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы – Қазақстан Республикасында тұңғыш
рет арнайы түрде Судьялардың құқықтық мәртебесінің мәселелерін зерттелуінде
жатыр.
Зерттеудің құрылымы мен ... - ... ... құрылымы
Кіріспеден, 2 үлкен бөлімнен, 4 тараудан, ... мен ... ... мен ... ... тұрады.
І БӨЛІМ. Сот билігінің мемлекеттік биліктің бір тармағы ретіндегі мәні мен
маңызы
1.1. Сот билігі түсінігі және оның маңызы
Сот билігінің ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Билік түсінігінің талдануын орыс тілінің сөздігі -
"бұл құқық және өкім ету ... т.б." - деп ... ... ... оның ... ... ... уақыттан зертгелініп
келген мәселе. Мысалы, Аристотель мемлекет ... мен ... ... ... келе, биліктің түрлі жақтарын және олардың мақсаттарын
көрсете ... ... ... ... талқылаушы және
шешуші билік; үкімет билігі; сот билігі - деп ... ... ... ... ... үш ... атай ... әрқайсысының қызмет саласын да былай деп анықтаған: ... ... ... ... және ... ... Екіншісі соғыс пен
бейбітшілік және мемлекет қауіпсіздігі мәселелерін шешеді. Ал, ... үшін ... және жеке ... арасындағы дауларды
шешеді"[7].
Осы теорияның тарихын, мәні мен ... ... оның ірге ... деп Ш.Л.Монтескьені атайды. Ол өзінің әйгілі еңбектерінде бұл
биліктердің өзара тежемелік ... ... ... яғни ... ... өз алдына тиесілі функциясы мен өкілеттіктерін атқаруын
және осы мәселелерге байланысты ... ... ... ... ... ... ... ағартушы-ғалымның бұл идеялары көпшілік өркениетті батыс
мемлекеттерінің ... ... ... ... ... негізін қалаған адамның құқықтары ... ... ... ... етуді көздейтін биліктердің бөліну
концепциясы классикалық теорияның түбірі болып танылды.
Кеңес Одағы дәуірінде сот билігі ... ... ... ... ... саяси, заңи және ғылыми сөздіктерімізде "сот билігі" термині мүлде
қолданылмай келген[9].
Бұл ... ... ... ... ... ... біртұтас,
бөлінбейтіндігі және оның жалпыхалықтық екендігі туралы ... ... ... ... бүкіл мемлекеттік билікті иемденуші және оның басты тұлғасы –
халық билігінің бірлігі доктринасы ресми құпталып, ... ... ... ... ... ... Қазақстанда шынайы
демократйялық, құқықтық ... ... ... ... етіп ... қызметі тек заңның шеңберінде құқықтың бекітулеріне бағыну ... ... мен ... ... ... ... ... керек.
Қазақстанда бұл теорияны біздің мемлекеттілігімізге қолдану мүмкіндігі
мен қажеттілігі жөнінде тұңғыш рет, Қазақ ССР-нің 1990 жылы 25 ... ... ... ... Декларациясында көрсетілген
болатын. Онда мемлекеттік биліктің біртұтастығы, оның үш тармақтан: ... ... және сот ... ... ... ... ... билік түсінігі кейіннен еліміздің тұңғыш
(28.01.1993ж.) Конституциясына, ... ... Ата ... 1992 жылы ... ... ... мен ... етуі,
әрине басқа да факторларды қоса ... сот ... ... ... ... ... деңгейде былай деп баянды етілген: Сот билігі тек қана
сотқа тиесілі және басқа ешқандай ... ... және езге ... ... ... ... ... емес[14]. Осының бәрі, яғни "құқықтық
мемлекетті құру мен биліктердің бөлінуі принципін іске асыру соттың бұрынғы
"төмендетілген" жағдайын ... оның ... ... ... ... ... ... құқықтык мемлекетті құруды
мақсат етіп қойған ... сот ... ... зерттеу басталды.
Сондағы неғұрлым маңыздысы сот билігіне түсінік беру болды. Мысалы,
В.П.Кашепов сот билігін ... сот ... ... ... нысандарда, адамдардың мінез-құлқы мен әлеуметтік процестерге
әсер ету қабілеті мен мүмкіндіктері" - деп түсіндіреді[16].
Мұндай пікірді К.Ф.Гуценко, ... ... ... В.П. ... "сот ... құқыққа негізделеді және соттың
араласуын қажет ететін, ол құқықты қолданып шешуге ... ... ... — деп ... Р.А. Беленков "сот билігі деп мемлекеттің өкілетті органы соттың
өзіне тән ... ... ... ... органдар мен
олардың лауазымды тұлғаларының, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалардың мінез
құлықтарына әсер ете алу ... ... ... көзқарасты В.В.
Вандышев пен В.А. Лиманский де білдіреді[20].
Кеңес ... ... сот ... орнына сот әділдігі деп аталатын.
Алайда, мұндай ұғым сот билігіне тән ... ... аша ... сот ... сот ... ... асырудың бір (ерине басты және
ерекше) ... ... ... және сот ... ... ... ... Бұл мәселе сот билігінің нысандары мен функцияларына байланысты
тағы қарастырылады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 3-бабының 4-бөлігіне сәйкес,
республикада ... ... ... ол ... мен ... заң ... ... және сот тармақтарына беліну, олардың
тежемелік өрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану арқылы, ... ... ... ... ... ... ... сот жүйесі мен судьяларының ... ... ... Конституциялық заңының (бұдан әрі
Конституциялық заң деп аталады) 1 бабының 2 ... ... сот ... ... ... жүзеге асырылады және азаматтар мен
ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды ... ... ... ... өзге де ... халықаралық шарттарының орындалуын қамтамасыз етуге
қызмет етеді[22]. ... ... ... сот ... ... ... Қазақстан ғалымдарының ішінде сот билігі
феноменін алғашқы зерттеуші ретінде ... ... ... бойынша әділ
де дұрыс анықтау берген: "Сот билігі деп мемлекет атынан, заңның үстемдігі
мен ... ... ету ... ... ... ... ... қалпына келтіру, заңмен қорғалатын мүдделерге
қол сұғушы адамдарға мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану ... ... ... ... ... ... ... сот әділдігі деп - заңда белгіленген ерекше кұқықтық нысанда
мемлекеттің арнайы ... ... - ... азаматтық және қылмыстық
істерді қарап шешуі арқылы жүргізілетін мемлекетпк қызметінің айрықша ... ... сот ... мен сот ... ... ұғымдар. Сот әділдігі сот
билігі түсінігінен туындайды. Яғни, сот билігінің түсінігі сот әділдігінен
әрқашан кең және көлемді.
Дегенмен, кейбір ... сот ... ... мен мақсатын мұнда
тек қана сот әділдігін (төрелігін) жүзеге асырумен түсіндіреді. У.Жекебаев
пен В.К.Бобров сот ... ... сот ... іске ... - деп корсетеді[25]. К.Х.Халиқов сот әділдігін ... тар жөне кең ... ... сот ... ұғымымен
ұштасады,- деп атайды[26].
Әрине, сот әділдігі сот билігінің басты да ... ... ... ... сот ... ... ... арқылы атқарылады. Алайда, сот билігін
В.М.Савицкийдің айтуынша "тек сот өділдігін ғана іске ... ... ... себебі құқықтық мемлекеттің кұрылымы - сот ... ... ... ие ... ... пікір-көзқарастармен толық. кейбір жағдайда
ішінара (Жекебаев пен ... ... ... сот ... байланысты
анықтауды былайша қүрастырсақ дейміз.
Демек, біздің ойымызша, сот ... деп ... ... оның өкілетті
органы сот арқылы азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен бостандықтарын
және ... ... ... ... Конституциясы мен заңдарының, өзге
де нормативтік-құқықтық ... ... ... ... ету үшін ... негізінде және ол орнықтырған тәртіптер мен
процессуалдық нысандарда, қажетті жағдайларда ... ... ... ... жүзеге асырылатын, өз алдына дербес әрі тәуелсіз
мемлекеттік биліктің тармағы ретінде түсіну дұрыс болар еді.
Мемлекеттік биліктің бұл ... ... тән, ... ... ... мен ... қарастыру оның мазмұны мен мәнін
толықтыра және көркейте түседі.
Сот билігін ерекшелендіретін белгілер келесі ережелерден туындайды:
1. Сот ... іске ... ... ... ... ... ұштасады. Мұнда адам мен азаматтың заң мен сот алдындағы фактілі
және құқықтық теңдігінің негізі бекітіледі. Мемлекеттік қызметтің ... бола ... бұл ... конституциялық кұрылыстың негізін,
Конституцияның үстемдігін, азаматтар мен ... ... және ... ... ... және жеке меншікті
қорғауды мақсат етіп қояды.
Айта кетерлік бір жағдай, сот билігінің басты ... сот ... ... ... ... да ... қолдану, құқык қорғау
түрлерінен (нысандарынан) айырмашылығы, оның тиянақты ... ... ... ... заң нормаларын қолдану мәселелерін қарастыруы мен
шешуінде[28].
Өзінің қызметін атқару, сондай-ақ, сот өндіргіш іске ... ... ... ... ... ... Ол тек іс ... бар, қолданылуға
арналған материалдық және процессуалдық нормаларды қолданады.
2. Сот ... ... ... ... сот саясатын
амалға асыру бағытымен байланысты болады. Сот саясатын заң ... ... және ... ... ол ... колданатын, сондай-
ақ, сот кызметінің процессуалдық тәртіптерін белгілейтін, ... ... ... ... ... құру ... ... заңдар шығарады.
3. Сот билігін ... сол үшін ... ... соттар ғана жүзеге ... ... заң ... ... ... ... беруді көздейтін заң актілерін
шығаруға ... ... ... өзге органдар ... ... ... ... сот ... ... құқығы жоқ. Бұл тыйымға ... ... оны бұзу ... ... әкеліп соктырады.
4. Сот билігі мемлекеттік қызметтің ерекше әрі сапалы нысанына ие
болады. Себебі ... ... ... сот ... ... ... Казақстанның сот жүйесін ерекше сипаттайтын белгілерінің біреуі
- оның бірлігінде. Яғни, барлық ... ... ... мен ... үшін ортақ жоне бірыңғай сот төрелігі принциптерімен,
сот билігін барлық соттар үшін сот ісін ... ... ... ... ... ... асырумен, Қазақстан Республикасының барлық
соттарының қолданыстаты ... ... ... ... ... баянды етумен, заңды күшіне енген сот актілерін
Қазақстан ... ... ... ... ... соттарды тек қана республикалық бюджет есебінен қаржыландырумен
қамтамасыз етіледі[30].
5. Сот ... ... ... ... ... сақтау
негізінде жүзеге ... ... Сот ... процессуалдық
құқықтың нормаларымен бекитін ... және ... ... іске ... мемлекеттік қызметтін дербес
саласы[31].
6. ... ... ... мен ... (үкімдерін)
орындау мемлекет күшімен іске асырылады. Қажетті болған ... ... мен ... тұлғалары сот шешімдері мен талаптарының
жүзеге асырылуын мәжбүрлеу ... ... ... қамтамасыз етеді.
Сот үкімдерін орындау Әділет органдарынын қылмыстық атқару ... Ал ... ... ... қатысты бөлігі мен сот шешімдерін
сот орындаушылары атқарады[32].
7. Сот билігінің ... ... ... - оның ... ... мен ... ... биліктің жеке тармағы бола тұра,
оның ... ... ... әрі ... принципі арқылы іс-қимыл
жасау барысында өзінің қызметіне, әсіресе сот әділдігін іске ... ... ... жол ... Енді сот билігше тән
функцияларды қарастырайық. Жалпы "функция" ... ... ... Оның ... кең ... ... ... "міндет", "жұмыс",
"міндеттер шеңбері" дегенді білдіреді.
Мемлекетгің функциялары ретінде оның ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар арасында біркелкі пікір
жоқ, Мысалы бұған дейін айтылып келгендей, олардың бірсыпырасы ... ... бұл ... тек қана сот ... ... ... тән деп ... басқалары, мысалы Г.Ж.Сүлейменова аталған
функциядан тыс соттың басқа да функциялары болатындығын дәлелдейді. ... ... ... ... ... проқурордың
қабылдайтын шешімдері мен әрекеттерінің заңдылығына бақылау жасауын;
құқықты және ... ... ... ... ... ... ... мен бостандықтарын бұзатын әрекеттер мен шешімдерге
келтірген шағымдарды қарауын; соттардың ... мен өзге де ... ... қолдануын зерттеуі мен түсіндіруін; мемлекетгік органдар
мен ұйымдардағы ... ... ... ... ... үшін жеке қаулыларды енгізуін; Жоғарғы Сот Пленумының таранынан сот
тәжірибесі мәселелеріне ... ... ... ... соттардың төменгілерінің процессуалдық қызметіне сот қадағалауын
іске асыруын жатқызады[33].
Мұндай пікірмен толық келісуге болмайды деп есептейміз. ... ... ... ... ... ... сот әділдігі функциясымен
қамтылады. Мысалы, арыздар мен шағымдарды ... ... ... мен әрекеттерінің зандылығын бақылау т.б.
Атап айтсақ, сот өндірісіндегі істердің күллісі дерлік арыздар мен
шағымдардың негізінде пайда ... ... іс ... нысанына сәйкес,
арыз болмайынша (яғаи, бастама принципінің негізінде) істе жоқ ... ... ... және ... ... ... ... тергеу
органдырының, прокуратураның) әрекеттері мен шешімдерінің зандылығына баға
беру сот ... ... ... Оларға (әрекеттер мен шешімдерге) соттың
заң тұрғысынан баға беру арқылы шешім қабылдауының өзі, мысалы ақтау үкімін
шығаруы бүл ... аса бір ... ... ... ... етпесе керек.
Кейбір авторлар (Петрухин И.Л., Ржевский В.А., Чепурнова Н.М.) сот
билігі ... ... ... ... деп ... ... тұжырымды
олар сот әділдігін құқық қорғау функциясымен сабақтастыру ... ... ... ... ... тіпті болмайды. Себебі
құкық қорғау функциясы мен сот әділдігі ... ... деп ... ... ... ... ... Өйткені, сот әділдігі функциясы тек
қана сот билігіне тиесілі, ... ... Оны сот ... тән өдістермен
іске асыру сот әділдігінің құқық қорғау түсінігшен әлдеқайда кең, дәрежесі
биік екендігін білдіреді. Тағы айта ... бір ... ... ... 2-тармағына сәйкес, судьяны қылмысқа ... ... пен ... ... ... ... жөніндегі мемлекеттік және
қоғамдық құрылымдардың құрамына енгізуге болмайды[35]. Ондай ... бір ... ... ... ... ... ... арнайы
өкілетті органдары: прокуратура, ұлттық қауіпсіздік, ішкі істер органдары,
т.б. шұғылданады.
Сот әділдігі ... тыс, ... ... ... сот ... ... ... жатқызуға болады.
Соттың конституцияльіқ бақылау функциясының құқықтық негізі кеңес
үкіметі кезінде қалыптастырылған болатын. 1923 - 1933 ... ... ... (ОАК) Төралқасының (Президиум ЦИК СССР) талабы бойынша
ССРО-ның Жоғарғы Соты ... ... ... мен ... ... ... ... деңгеңде заңдылығы жөнінде қорытыңды
беретін[36].
Кеңес Одағында қайта құру кезінде де ССРО-ның Конституциялық Қадағалау
Комитеті құрылып, ол ... ... ... деңгейде атқарылып келді.
Мұндай комитет одақтас республикаларда да құрылған болатын[37].
Егемендігін алған ... ... ... ... ... атқарып, республикада демократиялық институттардың қалыптасуына
позитивтік үлесін ... ... ... ... ... тыс
орган - Конституциялық Кеңес атқарады.
Қазақстан Республикасы Ата ... ... ... егер ... ... заң ... өзге де ... акті
Конституциямен баянды етілген адамның құқықтары мен ... ... деп ... іс ... ... ... және осы актіні
конституциялық емес деп тану туралы ұсьныспен ... ... ... ... екі ойлылықты туғызады. Бір жағынан, сот ... ... мен өзге де ... ... ... ... сәйкес еместігін тапса, бәрібір
Конституцияның ережелерін басшылыққа алуға тиісті. Тағы бір ... ... ... ... сәйкес емес мәселені Конституциялық
Кеңестің алдына қоюға міндетті.
Мұндай конституцялық бақылаудың мағынасы, ... ... ... оған ... емес) актіні соттың өзі қолданбайтынын білдірсе,
екіншіден, конституциялық емес деп тану үшін Конституциялық Кеңеске ... оның ... ... бастама жасауын түсіндіреді. Осының негізінде,
Конституцияға сәйкес емес актінің ... ... ... жасап, оны
басқалардың (соттардың, мемлекеттік органдардың, ... және ... ... жол ... міндетін іске асырады.
Соттар республикалық органдардың парламенттің, ... ... мен ... т.б. актілерін өздері бұза
алмайды. Сондықтан оларды конституциялық емес деп тану үшін ... ... ... ... конституциялық бақылауды ішінара атқарады.
Жоғарыда айтылғандай, конституциялық бақылау жүргізу үшін бастамашы рөлін
атқарады. Ал, ... ... жене ... органдардың, қоғамдық
бірлестіктердің әрекетгері мен нормативтік актілерін сот тәртібімен ... ... ... жоя) ... ... қатысты конституциялық бақылауды
тікелей және толығымен атқарады. Айта ... ... ... ... ... ... ... жайыңдағы дауларды
қарамайды. Сондай-ақ, соттың конституциялық ... ... ... да ... ... Бұл Конституциялық
Кеңестік ... және ол осы ... ... ... өткенге дейін пайдалануы керек.
Сот билігі, біздің пікіріміз ... ... ... ... ... Құқық арқылы тәрбиелеу әлеуметтік тәрбиелеудің ерекше ... ... ... ... ... ... мінез-
құлқына ерекше әсерін тигізеді.
Құқық арқылы тәрбиелеу оны бұзушыға қатысты жүргізіледі. Бірақ, ... жәй, ... ... ... ... ... адамдар мен
азаматтарға да тигізілуі ... ... оның ... ... ... ... жасауды болдырмау, мүмкіндігінше жою.
Сот билігінің тәрбиелеу функциясы нақты сот істерін қарау ... және ... ... ... ... ... ... қолданумен іске асырылады. Сондай-ақ, сот мемлекеттік
органдар мен үйымдардың, ... ... ... ... ... болуына себебін, салдарын тигізген мән-жайларды жою шараларын
қарастыруы үшін жеке қаулыларын шығарып ... ... үшін сот ... қаншалықты қажетті екендігіне тоқталсақ,
біріншіден, даулы мәселелерді шешу қажеттігімен байланысты. Оларды реттеу
үшін мемлекет ... ... ... ... ... мінез-
қүлықтары мен әлеуметтік пропестерге әсер етуімен ... сот ... ... мемлекет конституциялык құрылысқа
қол сұғушылықтан қорғау, өзі ... ... ... ... ... ету ... құқық бұзушылықты болдырмау
жолдарын іздестіреді, ал жасалынған құқық бұзушылық үшін жаза ... тек сот қана ... ... ... ... мәселесін шеше алады. Сондай-ақ, заң ... ... ... сот қана шек қоя алады.
Төртіншіден, мемлекет сот ... ... ... ... одан ... ... босату, қылмыстық жазаның атқарылуын кейінге
қалдыру, сот шешімдерін атқару, т.б. шешу үшін де ... сот ... заңи ... бар ... (фактілерді)
ресми куәландыру үшін қажет. Мысалы, "азаматты қайтыс болған",- немесе
"хабар-ошарсыз ... деп тек сот қана тани ... ... жоне ... ... ... дауларды
шешу, оларды құқық жолымен реттеу қажеттігімен түсіңдіріледі.
Қазіргі уақытта, сот билігін сот ... ... ... қана түсінуге болмайды. Сот азаматтық әлемді, адамның құқықтары ... ... ... ... пен ... қамтамасыз
етуші шын мәніндегі сот билігі болып өзгеруге тиісті. ... ... ... сот ... ... әрі ... демократияны және
заңдылық принципін қорғау жолында басқа биліктер мен басқару органдарын заң
шеңберінде тежеп, шектеп ... ... ... ... сот билігі мемлекеттік билік
тармақтарының бірі болып табылады және заңнаманы бұзуға ... ... ... ... ... ... ... негізге ала отырып, шешуді мақсат тұтады. Әділ сотты сот тек
республиканың атынан, қандай да бір ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топтардың, азаматтардың
еркінен тәуелсіз жүзеге асырады.
Соттар және сот төрелігі Конституцияда 7 бөлім ... ... 75 ... 85 баптар аралығында қарастырылады.
Мемлекеттің бір тармағы ретінде сот билігінде ... ... тән ... ... ... ... оның қызметі мемлекеттің бүкіл кеңістігінде әрекет ететін ... ... оның ... ... ... ... таралады;
3) сот органдарының шешімдері тек олардың құзыреті ... ... сот ... ... ... органдар, лауазымды ... ... ... үшін міндетті;
5) сот органдары заңдылық пен құқық тәртібін нығайтуға ... ... ... ... сот ... белгілі бір өзіндік
ерекшелікті белгілері бар.
Сот билігінің маңызды өзіндік белгісі оның айрықшалығы болып табылады.
Ешбір басқа билік тармағының – заң ... ... ... ... де сот өкілеттіктерін иеленбейді. Тек соттар ғана әділ сотты
жүзеге асырады, бұл Конституцияда ерекше ескерілген.Даулы мәселелер тек ... ... ... ... ... белгіленген тәртіпке қарсы өзінің
басқа тұлға ... ұйым ... ... ... ұйымдардың құқықтары
мен заңды мүдделеріне не ... ... ... ... ... ... елеулі зиян келтірген іс жүзіндегі немесе жорамал
құқығын жүзеге асыру қылмыс болып мойындалады.
Сот билігінің басқа ... ... оның ... асырудың
ерекше рәсімі болып табылады, біршама ... ... ... ... ... азаматтық, қылмыстық, әкімшілік,
процессуалдық заңдар болуы, ... ... ... ... бірліктер
шеңберінде әрекет етуі және өзіндік ерекшелік белгілері болуы мүмкін.
Сот билігінің елеулі бір ... ... ... ерекше
санаты болып табылатын судьялардың ерекше мәртебесі мен қызмет режимі ... ... ... бір нышаны оның қызметін іштен бақылаудың ерекше
жүйесі болып табылады. Әділ сотты жүзеге асыра отырып, ... ... ... ғана ... болғандықтан, заң шығарушы, сондай-ақ атқарушы
биліктің те олардың ... ... ... жүзеге асыруға құқығы
жоқ. Соттардың қызметін бақылау соттық қадағалау арқылы және ... ... ... асырылады.Жоғарғы Сот қадағалау тәртібінде ... ... ... ... ... ... мемлекеттің біртұтас құрылысын ескерумен ерекше сот
жүйесін бекітті. ҚР-ның сот жүйесі елдің соттарның жиынтығы болып табылады.
Қазақстанның сот жүйесі ... ... ... және ... ... ... асыратын жалпы заңдық хұкім соттары сот
мекемелерінің біртұтас жүйесінен ... Олар ... ... ... ... ... ... халық соттары. Жалпы соттар жүйесіне әскери
соттар кіреді.
Республиканың сот жүйесі Конституция және ... ... ... ... ... ... жүйесін Жоғарғы сот
және Конституцияға және Конституциялық заңға сәйкес құралатын жергілікті
соттар құрайды. Жергілікті ... ... және оған ... ... ... ... Астана қалалық соты Қазақстан Республикасы
Әскерлерінің әскери соты), ... ... және ... соттар
жатқызылады.
Республика Конституциясында белгіленгендей, кез келген басқа органның,
лауазымды тұлға ... ... ... ... ... алуға хақысы жоқ.
Сонымен қатар Конституция қандай да бір ... ... және ... ... жол ... ... Қазақстан Республикасында мамандырылған (
әскери, экономикалық, әкімшілік,кәмелетке толмағандардың ... ... т.б.) ... ... ... ... 2000 жығы 25 желтоқсандағы «Қазақстан
Республикасының сот ... мен ... ... ... заңында сот жүйесінің бірлігі белгіленген, ол мынадай
жолдармен қамтамассыз етіледі:
- сот ... ... ... ... ... ... сот ... Конституциясымен және конституциялық заңдармен
белгіленуі;
- ... құру ... сот ... сот ісін ... заңмен белгілінген нысандармен жүзеге
асыру;
- соттардың біріңғай заңдарды қолданылуы;
- заңды күшіне ... сот ... ... бүкіл аумағында
орындалу жүйесі;
- бардлық соттардың республикалық бюджет есебінен ... сот ... ... ... ... ... Сонымен
қатар ҚР Президенті бірнеше аумақтық-әкімшілік бірліктерде бір аудандық сот
немесе бір аумақтық-әкімшілік бірлікте бірнеше аудандық сот құрылуы мүмкін.
ҚР ... соты ... ... ... ... жатқызылған
азаматтық, қылмыстық және өзге ... ... ... сот ... болып
табылады ( Конституциялық заңының 17 бабы). Конституцияның 82-бабына ... сот ... ... ... ҚР ... ... төрағасын,
алқаларының төрағаларын және судьяларын Республиканың Жоғарғы соты
кеңесінің ... ... ... ... ... ... сот ... жалпы санын Жоғарғы сот төрағасының ... ... ... ... Жоғарғы сот төрағадан, сот
алқаларының төрағаларының және тұрақты судьялардан тұрады. ... ... ... ... туралы” Конституциялық заңның 18 ... ... ... ... ... ... қадағалау алқасы, азаматтық
істер жөніндегі алқа, қылмыстық істер ... ... ... ... ... қатар Жоғарғы соттың жанынан ғылым-консультативтік кеңес және баспа
органы құралады.
Облыстық және оған теңестірілген ... ... ... ... ... ... төрағасымен келісілген ұсынысы бойынша
Қазақстан Республика Президенті қызметке тағайындайды.
Сот жүйесін ұйымдастырған кезде ... ... ие ... ... сот ... ... ... Жоғарғы сот кеңесін Республика Президенті
тағайындайтын Төраға басқарады. Оның құрамына ... ... ... ... төрағасы, Бас прокурор, Әділет министірі кіреді.
Сонымен қатар Жоғарғы Сот кеңесінің ... ... ... ... ... ... ... жалпы отырысында сайланған алты судья,
Республика Президенті ... ... ... Жоғарғы соттың, екеуі
облыстық соттардың, екеуі ... ... ... ... ... ... ... Кеңестің екеуі Республика Президенті
тағайындайды. ... сот ... сот ... ... ... негізделген.
Оның өкілеттігіне мыналар кіреді: Жоғарғы соттың, облыстық соттардың ... ... ... ... қызметіне кандидаттарды, сондай-ақ
олардың төрағалары мен сот алқаларының төрағаларын сұрыптау және ... ... сот ... ... аталған лауазымды тұлғаларды қызметіне
босату туралы мәселелерді құрайды.
Төмен тұрған соттарды құру барысында ... ... ... ... ... Ол дербес және тәуелсіз мекеме болып табылады. Оның құрамына
Әділет ... ... ... ... ... екі ... соттың жалпы жиналысында сайланған алты судья, адвокаттар қоғамы
жіберген адвокат, ... ... ... ... ... жіберген екі ғалым-құқықтанушы ... ... ... ... ... ... (калалық) және оған ... ... және ... ... кандидаттарға кепілдеме
беру болып табылады. Сонымен қатар оларды босату, орнынан кетіру туралы
мәселелер қарайды, ... ... ... ... ... ... біліктік емтиханын қабылдайды. Солардың Әділет министірі тиісті
шешім қбылдайды, тестілейді және ... ... ... ... ... ... және адвокаттық қызметпен шұғылдануға ниет
білдірген тұлғалардың өтініші ... ... ... ... ... ... негізінде Миністірлік тиісті лицензиялар
берді.
Соттар жүйесіне уәкілетті органдардың Қазақстан ... ... ... ... ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасының
Президенті құрайтын ... және оған ... ... ... ... ... ... уәкілетті органның ұсынысы бойынша
Президент бекітеді, ал әр ... сот үшін ... ... тиісті
төрағасының ұсынысының ұсынысы негізінде уәкілетті орган белгілейді.
Облыстық және оған теңестірілген сот төрағалардан, сот алқаларының
тағаларынан және ... ... ... және оған ... органдарына мыналар кіреді: қадағалау алқасы, азаматтық істер
жөніндегі алқа, қылмыстық істер ... ... ... жалпы отырысы (2
бап).
Аудандық немесе қалалық соттар ҚР сот жүйесінің негізгі звеносын
құрайды. ... ... ... жоғарғы сот төрағасымен келісілген
ұсынысы ... ҚР ... ... ... ұымдастырады және таратады.
Конституциялық заңның 6 – ... ... ... бірнеше әкімшілік-
аумақтық бірлікте бір аудандық сот немесе бір әкімшілк – аумақтық бірлікте
бірнеше аудандық сот құрауы ... сот ... және ... ... ... ... ... Аудандық соттар үшін судьялардың санын
осы сот территорияөрағасының ұсынысы негізінде уәкілетті орган белгілейді.
1.2. Қазақстан ... сот ... ... ... ... ... мемлекеттің ең негізгі органдарының бірі болып
табылады. Сондықтан бұл сот билігі әрбір құқықтық мемлекеттің Ата ... ... ... ... өз ... ... 1990 жылы 25
қазанда қабылданған Декларациясында[40] ... ... ... ... сот билігін, осы биліктің бір тармағында қалыптасқандығын
көрсетеді. Сөйтіп, Жоғарғы Кеңестің ... ... ... рет өз
егемендігін алғаннан кейін 1993 жылы 28 ... ... ... ... Бұл Конституцияда сот билігін белгілей отырып,
оны жүзеге ... ... ... ... ... бұл ... ... ұзақ өмір сүре алған жоқ.
Бұл алғашқы Конституция жөнінде атақты ғалым қүқықтанушы С.З.Зиманов
өзінің "Конституция и Парламент Республики Казахстан" деген ... ... ... ... ... ... кезеңнің басында және Қазақстанның
демократиялық мемлекеттігін қалыптастыруда жағымды рөл атқарды. ... ол ... ... рөлін сөзсіз орындай алмады. Бүған оның
демократияның тоқмейілсу кезеңінде қабылданғаны ықпал етті, ал ... ... ол көп ... "борпылдақ" болып шықты. Жұмыстың аяғына
дейін жеткізілмеуі, ережелер мен баптардағы ішкі ... ... ... кері ... тигізді",[41] - дейді. ... ... ... ... Кеңесінің бүрынғы Төрағасы
Юрий Ким Қазақстан Республикасы Конституциясына бір жыл толуына байланысты
"Қазақстандағы Конституциялық реформа" ... ... ... (1993 ... ... тармағының бөліну принципі қамтылғанымен, заң ... ... ... ... ... ... ... оны шешудің
Конституциялық тетігі жасалмады," - деп тұжырымдаған болатын[42].
Сөйтіп, Қазақстан Республикасы 1995 жылы 30 ... ... ... ... қайтадан Қазақстан Республикасы Конституциясын
қабылдады. Оған 89,1% халық өзінің осы жаңа ... ... ... ... Бұл жаңа қабылдаған Конституцияда билік бөлу
теориясы нақтылы түрде ... ... ... Конституциясының
3-бабының 4-бөлігінде көрсетілгендей "Республикада мемлекеттік билік
біртұтас, ол ... мен ... ... заң ... ... және
сот тармақтарына бөліну, олардың ... әрі ... ... арқылы, өзара іс-қимыл жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады",
- делінген. Бүл билік бөлу ... ... ... ... көрсетілген. Биліктің әрбір тармақтары өз ... ... ... ... ... бөлу тұжырымдамасы (концепциясы) қалай пайда болды деген сұраққа
жауап іздейтін болсақ, оның ... ... аса ... ... ... ... Ш.Л.Монтескьенің еңбектерінен көре аламыз. Ш.Л.
Монтескье ілімінің негізі - жеке ... ... мен ... ... ... ... келтірсе деген негізбен жазылғанын
айтуға болады.
Ш.Л. ... ... үш ... "...Заң шығарушы билік,
халықаралық құқықтар мәселесін атқаратын билік және ... ... ... ... ... - деп бөліп қарайды. Демек, Ш.Л
Монтескье билікті ... ... үш ... бөлмейді, ол, биліктің үш түрі
туралы яғни біртұтас мемлекеттік биліктің үш бөлігі ... ... ... үшін ... ... жөнінде айтып көрсетеді. Шамасы
Ш.Л. Монтескьенің ... ... ... жүйе мен ... шатастырып алмас үшін жасалған қүрылымдар шығар. Биліктерді ... ... ... ... байланыс пен бағыныштылық жойылса бүкіл
мемлекеттің жан-жаққа ыдырап кетуіне қауіп ... ... үш ... ... соң Ш.Л. Монтескье олардың әрқайсысының
өз өкілеттігіне байланысты ... де ... ... ... ... билік) заңдарды шығарады, осы заңдардың күшін жояды және оған
түзетулер енгізеді. Ал, ... ... ... ... мен татуласу
мәселесін және мемлекеттің қауіпсіздігін ... ету ... ... (сот ... ... ... жазалайды және жеке ... ... ... ... өз ... ... ара шектерін ашу мәселелеріне
көп көңіл бөліп, оларды жеке билік тармақтарына бөлу ... ... ... ... сөз ... - ... Ш.Л. ... "Егер бір
адамның немесе мекеменің қолында қаулы шығару да қылмысты ... ... де ... ... болар еді және жеке адамдардың жағдайы да ауыр
халде болар еді. ... ... ... ... ... ... Мұндай республикаларда заңдарды орындаушы ретінде әрбір
ведомства заң шығарушы ретінде өзіне-өзі берген бүкіл билікке иелік ... ... ... ... бойынша мемлекетті қиратуы мүмкін және ... ... ие бола ... ол ... ... әрбір адамды бас
көтертпестей ету ... ие". ... ... ... ... ... ... құзырын анықтап, биліктердің бірін-бірі өзара
тежеу тетігін жасағаа
Ш.Л. Монтескье тұжырымдамасы бойынша сот тек ... ... ... ... ... ... Ш.Л ... биліктің біраз
бөлігін заң шығарушыларға береді. Оның пікірінше Парламент екі палатадан
тұрады: 1. ... ... ... ... және 2. ... мәжілісі
(Төменгі палата). Жоғарғы палата федеральдық өкілдерді соттауға құқылы ... ... ... ... ... ... ... төмендетуге және
кешірім жасау қүқығы берілген. Үшіншіден, бұл палата сот ... ... ... ... қызмет те атқарады. "Үш биліктің ішінде
сот тіпті билікте емес, билік ... ... ... ... ... ... кетпес үшін оларға реттеушінің билігі керек. Осыған заң шығарушының
мейрбандар тобы бұл орынға өте лайық.2 Сонымен Ш.Л. ... сот ... ең ... ... - сот ... ... Бұл оның өзінің
биліктерді тәуелсіз үш жеке ... бөлу ... ... ... ... ... тұр. Сот ... "билік кепілдігі" дей отырып, оның құзыретінің
бір бөлігін Парламенттің Жоғарғы палатасына беріп жіберу ... ... және ... ... ... сот ... ... түсіріп тастаған. Бұнда Ш.Л. Монтескьенің мемлекеттік моделді құру
мәселесі таптық тұрғысынан қаралғанын көре аламыз.
Сот билігін ұйымдастыруда Ш.Л Монтескьенің қызықты ... ... сот ... ... бір ... ... ... жұмыс атқармай-ақ, ол
тек "... белгілі уақыт ... ... ... ... ... ... ақталған соң таратылады. Екіншіден, сотты сайлау керек, тек
кейбір жағдайларда ғана тағайындалуы тиіс. ... сот ... ... ... ... сот сол ... қолданып жүрген занды
дәлме-дәл қолдануы керек. ... ... ... ... тек ... ... ... ол занда да тікелей көрсетіліп тұрылуы керек", - деген ... ... ... ... ұлы ... Ш.Л. ... сот әділдігін жүзеге асыруда -
тек сот қызметінің негізгі міндеттеріне тоқталмай, сонымен қатар, атқарушы
және сот билігінің өз ... ... заң ... ... және ... ... де тән ... атап көрсетеді. Ш.Л. Мон-тескьенің жасаған
билік бөлу ... ... ... ... мен ... айқындайтындықтан билік бөлу теориясының классикалық ядросының түйіні
болды. Ш.Л. ... ... ... ... ... былай дұрыс түсінуге
орасан ықпал етіп, көптеген елдердің Ата заңдарын қалыптастыруға ... ... ... Ата зандарында Ш.Л. Монтескьенің
тұжырымдамасының элементтері бар. Билік бөлу ... ... ... Ата ... да ... ... Конституциясында қалыптасқан сот билігінің бірнеше
конституциялық ... ... Осы ... ... арқылы сот
билігінің қызметін реттей отырып, ондағы ... ... ... ... Сот ... ... ... бір тармағы есебінде бекіту (3-
баптың 4-тармағы).
2. Тікелей сот ... ... ... құқықтары мен
бостандықтарын қорғау (баптар: 13-бап-тың 2-тармағы, ... ... ... 25-бап, 26-бап).
3. Сот органы және оның құқықтық мәртебесі (75-бап-тың 1, ... ... ... 81-бап).
4. Судьялардың құқықтық мәртебесін бекітетін негіздер (79-бап, 77-
баптың 1-тармағы).
5. Сот билігін ... ... ... ... ... ... 2-тармағы).
6. Сот әділдігін жүргізу принципі (77-баптың 3-тар-мағы).
7. Соттарды қаржыландыру негіздері (80-бап).
Бірінші топ. Сот билігін мемлекеттік биліктің бір ... ... ... ... біртұтас, ол конституция мен заңдар
негізінде заң шығарушы, атқарушы және сот ... ... ... тежемелік әрі тепе-тендік жүйесін пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл
жасау принциптеріне сәйкес жүзеге асырады. Жоғарыда айтып кеткендей, ... ... ... ... ... алғы ... болып
табылады. Демек, бұл биліктің әрбір тармақтары өз құзыретіне байланысты бір-
біріне тәуелсіз және бұл тармақтар тек өз қызметіне тиесілі ісін ... ... ... деп ... ... ... қатар, бұл билік
бөлу принциптеріне қарай отырып, Қазақстан Республикасында бірнеше билік
түрі бар деп ... ... ... деп ... өзі қате. Қазақстан
Республикасында билік ... ... ... ... ... ... тармағында көрсетілгендей "Мемлекеттік
биліктің бірден-бір бастауы - халық" және осы баптың екінші ... ... ... ... республикалық референдум және еркін
сайлау арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ өз ... ... ... ... ... Бұл ... мазмұнын қарай отырып, мынадай
қорытынды шығарамыз, яғни, халық өз ... ... ... үшін заң ... және сот ... жүктейді.
Билік бөлу принципінің негізі болып, әрбір тармақтарының бір-біріне
деген ... ... ... Ал ... ... сөздің өзі, бұл билік
субъектілерінің бір-біріне тәуелсіз болуы. Тәуелсіз сот дейді, ... ... ... ... құлшынып отырған құқықтық мемлекетті жүзеге
асыру кепілі",[46] - ... ... ... бар. ... бұл тәуелсіздіктің
кепілі есебінде Қазақстан Республикасының Конституциясы мен ... сот ... мен ... мәртебесі туралы"
Конституциялық заңын жатқыза аламыз. Міне, осы ... ... ... ... ... елдердегі сияқты Қазақстан
Республикасының Конституциясында да билік бөлу принципі ... және ... ... ... ... ... құқықтары мен
бостандықтарының кепілі болып табылады.
Сот билігінің негізгі ... - ... ... ... ... Осыған байланысты Л.Симкиннің мынадай тамаша
тұжырымын айтуға болады, яғни, "...Заңдар негізінде заң шығарушылардың ... ғана ... ... сипаты (біреу-міреу сыйға тартпаған) бар
азаматтардың құқығы мен еркіндігі жатыр"[47] - дейді.
Екінші топ. ... сот ... ... және азаматтардың құқықтары
мен бостандықтарын қорғау.
Қазіргі заманда халықаралық құқықта адам құқығына қатысты ... ... ... ... ... ... нормалары нақты
мемлекеттегі адам құқығын тікелей реттемейді. ... ... ... ... 3-тармағы) мемлекеттерді олардың аумағында тұратын барлық
адамдардың қандай болмасын кемсітуге жол берместен негізгі құқықтары мен
бостандықтарын ... ... ... БҰҰ ... осы мәселе
бойынша: "Адам ... ... ... ... (1948 ... ... ... және мәдени құқықтары туралы" (1966
ж.), "Бала құқықтарының декларациясы" (1959 ж.), ... ... ... ... (1954 ж.)1 ... ... ... қабылданғанын
көре аламыз.
Адамның құқықтары мен бостандықтары ... ... ... ... ... де ... "... ең қымбат
қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары" - ... ... ... өзі ... ... ... ... мен
бостандықтарын мойындаған талаптарға сай келеді. Демек, бұл ... ... ... ... ... ... және ... сақтайтындығын көрсетеді.
Қоғамда адамдардың пайда болғанынан бастап, қылмыс пен ... ... ... ... ... байланысты сот, іске қатысты субъектілердің
қайсысының құқықтары мен бостандықтары бұзылғанын ... ... ... ... ... етеді. Сондықтан "Әркім өз құқықтары мен
бостандықтарын сот ... ... ... ... ... ... 2-бөлімі). Демек, тәжірибеде әрбір адам өз
құығының ... ... ... ... ойда ... онда ол өз құқығын
қорғау үшін сотқа ... ... Ал сот бұл ... ... ... бұл ... мазмұнын аша отырып әділетті түрде ... ... ... мен бостандықтарын қорғау, олардың заң мен ... ... ... ... ... ... 14-бабының 1-
тармағында бекітілген Яғни бұл ережеде "заң мен сот алдында ... ... ... ... - ... ... азаматтығы жоқ адамдарға
және басқа ел ... ... ... ... ең ... ... адамның туғанынан
пайда болатын өмір сүру құқығы. Яғни, ... өз ... адам ... ... жоқ. Өлім жазасын ерекше ауыр қылмыс ... үшін ең ... ... ... ... - деп ... ... - 15-бабының 2-тармағында көрсетілген. Бұрынғы 1978 жылғы
20 көкегінде қабылданған ... ... ... ... ... ауыр қылмыстар үшін өлім жазасы ... ... ... белгілі 1959 жылғы Қылмыстық кодексте мемлекеттік мүлікті аса
көп мөлшерде ұрлағаны үшін де ... ССР ... ... ... ... адамның көп мөлшерде пара алғаны үшін де ... ... ... ... ... өлім ... ... Сөйтіп, бұл жоғарыда көрсетілген жазалардың түрлері 1993 ... ... ... ... да, ... ... 1995
жылғы қабылданған Ата заңымызда да ату жазасы қысқартылды. Қазіргі жағдайда
біздің заңымызда өлім жазасы тек аса ... ... үшін ... ... жағдайда кісі өлтірсе (ҚР Қылмыстық кодексіндегі 96-
баптың 2-бөлімі); Геноцид (ҚР ҚК ... ... ... ... ... болған мемлекеттік опасыздық (165-бап); Мемлекет немесе қоғам
қайраткерлерінің өміріне қастандық жасау (167-бап); Сот ... ... ала ... ... ... адамның өміріне қол сұғу (340-бап);
Бұйрыққа бағынбау немесе оны өзгедей орындамау ... ... ... ... ... ... 369-баптың 3-тармағында, 373-
баптың 3-тармағында, 380-баптың 3-тармағында, 383-бапта)1 өлім жазасының
түрлері көрсетілген. ... ... бұл ... ... ... ... басқа, жазаның балама түрлері де көрсетілген. Демек, сот
істі қараған уақытта, кінәлі адамды өлім жазасына ... - ақ, ... бас ... айыру жазасын қолдануға мүмкіншілік берілген.
Қазақстан Республикасының Конституциясының ... ... ... ... қол ... болмайтыны жөнінде белгіленген Демек,
субъектілерге - адамдар, лауазымды адамдар, мемлекеттік ... ... ... жатады.
"Тұрғын үйге қол сұғылмау", тек үйге басып кіру мен үйге тінту жүргізу
ғана емес, оған ... ... ... ... жаңа ... ... аудио магнитофон) заңсыз орнатуға тыйым салады. Демек, бұларды
занды түрде шешу үшін сот ... ... ... прокурордың санкциясы
керек. Егер сот шешімі мен ... ... ... ... ... деп танылып, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 145-бабы
бойынша ... ... ... ... өз еркімен біреудің тұрғын үйіне
кіру; үй түрғынының ... және ... ... үйге немесе ғимаратқа
кіру осы баппен (145) ... ... ... жеке өміріне қол
сұғылмайтындығын кепілге ала ... ... ... ... ... ... де өз ... күштеп айыруға болмайтындығын"
көрсетеді. Демек, мұны ... ... ... ... ... ... 249-бабының негіздері анықталуы керек[48]. Егер осы ... ... сот ... ... деп ... топ. Сот органы және оның құқықтық мәртебесі. Бұл Қазақстан
Республикасының жетінші бөлімінде, "Соттар және сот ... ... ... ... "Сот ... тек сот қана ... - деп Конституцияның 75-бабының 1-тармағында көрсетілген. Яғни,
бұл орган әділеттілікті ... ... үшін ... Демек, басқа органдар,
ла-уазымды адамдар сот қызметін ... ... ... жоқ. Ол ... ... ... жеке адамның құқығы мен бостандығын,
әділетгілікті және ... ... ... ... деп ... Республикасының Конституциясы негізінде заңға сәйкес, соттың
үкімінсіз ешкімді де қылмыс жасады деп санап айыптауға болмайды. ... тек сот ... ... ғана ... әділдігі заңда көрсетілген әдістерге сүйене отырып көрініс табады.
Ол сот мәжілісінде, ... ... ... ... ... құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға байланысты азаматтық
істерді қарайды және осыған тиесілі ... ... ... ... ... ... кінәлілігі туралы мәселені анықтау, ... үшін ... ... ... ... ... шараларын қолдану,
не кінәсіздерді ақтау жолымен ... ... ... сот ... ... қол ... ... нысан. Сот әділдігін жүзеге асырудың
жалғыз-ақ жолы бар, ол істерді сот мәжілісінде қарау.
Қазақстан Республикасында өзге де сот ... ... ... емес деп
Конституцияда бекіткен. Бұрыннан белгілі Кеңес ... ... ... ... ... және қылмыстық істерді сот жүйе-
сінен өзге де органдар (ІІХК (НКВД) және "үштік" ... ... ... ... ... ... шешім шығарғаны белгілі. Міне, осы ... ... жол ... ... ... ... 75-бабының 4-тармағында көрсетіл-ген, онда:"... қандайда
бір атаумен арнаулы және төтенше соттарды ... жол ... ... ... ... Республикасының соттары "Заңмен құрылған
Республиканың Жоғарғы Соты және Республиканың жергілікті ... ... ... теңестірілген соттар (Республикалық астанасының қалалық соты,
республикалық маңызы бар қалалардың қалалық соттары мамандандырылған сот -
Қазақстан Республикасы ... ... соты және ... ... сот ... ... өзгертулер енгізілуі мүмкін деп айтуға
болады, өйткені, ... ... сот ... әлі де ... ... аяқтала қойған жоқ. Қазіргі уақытта сот ... ... ... ... ... ... ... сұхбаттар берілуде.
Міне, солардың бірі аумақтық (окружной) соттарын құру болып табылады. Яғни,
бұлардың тиімділігінің дәлелі ... ... ... ... ... да ... және жергілікті өзін-өзі басқару
органдарынан ... ... - ... ... ... ... бөлінген сот емес, оны тек қана ... ... ... ... Сондықтан біздің ойымызша сот жүйесінің қазіргі
түрдегі құрылысы дұрыс. Тек бұл қызметтің ... ... ... көбейту, заңды жетік білетін заңгерлерді қабылдау және бұл
органның қызметкерлерін ... ... ету ... ... ... сот ... бөлу) керектігін айта ... ... ... барып бұл органның жұмыстары тиімді жүреді деген ойдамыз.
Қазіргі уақытта арнайы мамандандырылған соттарды құру ... ... ... Бұл ... ... сот ... ... мәртебесі туралы" Конституциялық заңында, ... ... және осы ... ... ... ... ... етеді.
Мәселен салық, шаруашылық, әкімшілік, ... ... ... ... істері және тағы басқалары бойынша мамандандырылған ... ... ... ... ... ... бұл
мамандандырылған соттар қажет. Өйткені, қазіргі уақытта көптеген қаржы
жүйесінде (мәселен ... және ... ... ... ... өте көп кездеседі. Сондықтан арнайы мамандандырылған
қаржы және жасөспірімдер (ювенальный) соттарын ашса ... ... еді ... Егер осы ... ... ... болса, онда олардың
мәртебесі аудандық (қалалық) сот мәртебесіне жатқызылады.
"Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады ... ... ... мен ... ... мен ... ... мен
бостандықтарын және заңды ... ... ... ... заңдарын және өзге де нормативтік құқықтық актілерін, халықаралық
шарттарын орындауды алдына мақсат етіп қояды" (Конституцияның 76-бабының ... Осы ... ... ... да ... ... актілер
сияқты сотқа жүгінудің заңдық негізі ... ... ... мен ... қорғау мақсатында сотқа жүгіну үшін заңдық негіз ретінде қызмет
ете алатын құқықтық нормаларының ішінде, Конституция бірінші ... ... ... оның ... тікелей қолданылатынын және
соттардың ... ... ... ... оны ... алатындығын
көрсетеді.[50]
Сот билігі қылмыстық және азаматтық істерді толық және жан-жақты қарай
отырып шешімдер, үкімдер, ... ... ... Және осы шығарылған
шешімдерді, үкімдерді, қаулыларды мемлекеттің барлық орган-дары, ұйымдары,
лауазымды адамдары, ... шет ел ... және ... жоқ
адамдар орындауы міндетті.
Істелген қылмыс үшін мемлекеттік күштеуді қолдану заң бойынша ... ғана ... ... Ол ... іс бойынша істі қарай ... ... заң ... ... ... бір ... ету ... қолданады. Сот қызметінің мәжбүр ету сипаты азаматтық іс
жүргізуден байқалады. Талапты қанағаттандырғанда немесе одан бас ... ... ... не ... ... бір ... құқық
қатынастары шеңберінде дұрыс қылық көрсетуге, міндеттерін адал ... ... ... бұл мәжбүр ету процесі соттың шешімі мен ... ... ... ... ... ... осы ... актілерді
орындамаған жағдайда, заңның бұзылғандығын және сотты құрметтемегендіктің
негізін көрсетеді және бұл үшін Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... ... ... ... ... соты жалпы юрисдикция соттарының
қарауына ... ... ... және ... ... ... сот билігінің жоғарғы органы болып табылады. Заңда көздел-ген
іс жүргізу нысандарында олардың қызметін қадағалауды ... ... ... ... бойынша түсініктемелер беріп отырады (Қазақстан
Республикасы Конституциясының 81-бабы).
Республиканың Жоғарғы соты, заңда көзделген жағдайларда, саты ... ... ... ретімен бастапқы саты бойынша облыстық соттарда
қаралған істерді қарайды.
Жоғарғы сот қадағалау ретімен және ... ... ... ... ... қаралған барлық істерді қарайды, Жоғарғы Сот, сот
статистикасын жүргізеді.
Жоғарғы Сот органдары ... ... ... ... ... ... істер женіндегі алқасы және соттың жалпы отырысы. Сонымен
қатар, Жоғарғы Соттың жанынан ... ... және ... құрылған.
Жоғарғы Сот соттар қолданатын құқықтық нормаларға түсініктеме береді.
Басқаша айтқанда, Жоғарғы Сот ... сот ісін ... ... заңдардың, басқа да нормативтік құқықтық актілердің құқықтық
нормаларына ресми ... ... ... ... ... ... ... түсініктемеде конституциялық негіз бар. Өйткені Қазақстан
Республикасының Конституциясында заңдарға тек Парламент қана ... ... деп ... Оның ... нормативтік қаулылар сот
тәжірибесінің мәселелері бойынша Конституцияда Жоғарғы Сот заңдар мен басқа
да нормативтік құқықтық ... ... ... деп ... ... ... ... қорыту негізінде соттар қолданатын ... мен ... ... ... ... ... топ. Судьялардың құқықтық мәртебесін ... ... және ... ... ... ... 79-бабында
бектілгенін көре аламыз. Яғни, осы баптың бірінші тармағында "Соттар тұақты
судьялардан ... ... ... ... және ... Судьяның өкілеттілігі тек заңда бекітілген негіздер бойынша ғана
тоқтатылуы немесе кідіртілуі ... ... ... ... ... мен судьялардың мәртебесі туралы" Конституциялық заңның 34-бабының 1-
тармағында көрсетілгендей:
1) орнынан түскенде немесе өз тілегі бойынша ... ... ... ... ... ... кәсіптік міндеттерін одан әрі атқаруға
кедергі болатын денсаулық жағдайы бойынша;
3) судьяны іс-әрекетке қабілетсіз немесе іс-әрекетке қабілеті ... ... не оған ... ... ... ... қолдану туралы сот
шешімі заңды күшіне енгенде;
4) осы судьяға қатысты ... ... ... ... енгенде;
5) Қазақстан Республикасының азаматтығынан айырылғанда;
6) судья қайтыс болған немесе соттың оны қайтыс болды деп ... ... ... ... ... жағдайда;
7) судья басқа лауазымға тағайындалған, сайланған және ол ... ... ... ... ... ... өкілеттік мерзімінің өтуіне байланысты, егер
судья басқа соттағы бос ... ... ... ... бермесе, тоқ-
татылады.
Судьялардың тәуелсіздігінің ең негізгі кепілі, олардың дербестігі
болып табылады.[53] Осыған ... ... ... 2-
тармағында "Судьяны Республика Жоғары Сот ... ... ... ... ... ... не
Конституцияның 55-бабының 3-тармақшасында[54] белгіленген жағдайда, ... ... ... ... күштеп әкелуге, оған сот тәртібімен
белгіленетін әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, қылмыс үстінде үсталған
немесе ауыр ... ... ... қоспағанда қылмыстық жауапқа тартуға
болмайды", - ... Ал ... ... қылмыстық істі Қазақстан
Республикасының Бас прокуроры қозғай алады.
Судья сот ... ... ... ... үш ... ... Судьяға ерекше жауапты өкілеттіктер берілген. ... жеке ... ... ғана ... жеке ... сипаттағы талаптар да
қойылады. Судья Конституция мен зандарды ... ... ... ... ... мен ... және заңды мүдделерінің қорғалуын
қамтамасыз етуге міндетті. Судья өз міндетін орындау кезінде де, сондай-ақ
қызметтік ... тыс ... де сот ... ... ... кір келтірмейтіндей немесе олардың объективтілігі мен
кінәратсыздығына күмән туғызатындай жәйттерден аулақ болу керек. ... ... ... ... ... ... ... әрекетіне қарсы тұруы
тиіс. Ол жабық сот отырыстарында судьялардың ... мен ... ... ... ... өту үшін: Қазақстан Республикасының азаматы кем
дегенде 25 жасқа толуы; жоғарғы заң білімі ... заң ... ... 2 жыл ... стажы болуы; біліктілік емтихан тапсыруы тиіс. Сонымен
қатар, ... ... ... заң бойынша қосымша талаптар
белгіленуі мүмкін (ҚР ... ... ... ... ... ... оның ... қойылған талап біздің
Конституциямызда ең алғаш рет енгізілгендігін көре аламыз. Демек, ... ... ... бұл ... ... ... Судья қызметін атқарушылардың барлығында жоғарғы заң ... ... ... ... 30-50 ... ... ... орта заң білімі
болмағанын айта аламыз. Осыған ... ... 1937 ... Воронеж
облысындағы халық судьяларының білімін ... ... ... ... мүлдем заң білімінің жоқтығы - 52,8 %, ал жоғарғы заң ... ... - 1,7 %, орта заң ... бар ... - 5,6 %, бір жылдық құқықтық
мектебін бітіргендер - 17 %, алты айлық құқық ... ... - 28,5 ... ... ... ... ... халық судьяларының 79,9% ең төменгі
білімі болғандығын көрсетеді.
Міне, қазіргі уақытта заң бойынша ... ... өту ... ... өзінің жоғарғы заң ... ... ... ... ... ... мамандыққа баға беру емтиханынан өту ... ... ... ... ... ... ... қызметіне өту үшін 2 жыл судья болған стажы болуы тиіс, ал
жоғарғы тұрған соттың судьясы болу үшін ... 5 жыл заң ... ... бар ... тиіс - деп "Қазақстан Республикасының сот ... ... ... туралы Конституциялық заңының 29-бабында
көрсетілген.
Судья қызметін жүзеге асыруда тәуелсіз болу ... заң ... ... шарттарды орындауы тиіс. Судьяның қызметі депутаттық мандатпен, өзге де
ақы төленетін жұмыстарды атқарумен, ... ... ... басшы органының немесе байқаушы ... ... ... ... ... ... кәсіптік одақтардың
құрамына кіруіне, қайсыбір саяси ... ... ... оған ... сөз
сөйлеуіне болмайды. Судьяның ғылыми немесе өзге шығармашылық ... ... ... шұғылдануына рұқсат етілмейді.
Судья қызметіне бірінші рет сайланған, тағайындалған адамдар ... ... ... ... Жоғарғы Сот алқаларының төрағалары мен
судьялары Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының ... ... ... ... төрағалары Жоғарғы соттың жалпы отырысында ... ... ... ... ... мен ... аудандық
соттың төрағалары мен судьялары тиісті облыстық соттардың жалпы ... ... топ. ... ... ... ... қаржыландыру, оның тәуелсіздігін арттыру үшін айтарлықтай
маңызы зор. Бүл ... ... ... ... ... ... қаржыландыру, судьяларды тұрғын үймен қам-
тамасыз ету республикалық бюджет қаражаты есебінде жүргізіледі және ол ... ... әрі ... жүзеге асыру мүмкіншілігінің..." бар екендігі
жөнінде белгіленген. Бірақ бұл норманың 1996 жылғы бюджетте бірақ рет ... яғни ... ... жеке ... ... ... облыстық және Алматы қалалық сотын, аудандық сотын, әскери соттарын
қаржыландыру"[56] туралы көрсеткен ... ... ... ... ... Әділет министрлігіне бөлініп келген болатын. Ал, қазіргі
уақытта Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы бойынша 2000 жылы ... ... ... ... ... жанынан Сот әкімшілігі
комитетін құрды, олар соттардың материалдық-техникалық жағдайын ... ... ... ... ... жатқан азаматтық және
шаруашылық ... ... ... ... баж ... ... бюджетке мол қаржы түсіп, қазына ... ... ... ... ... үлес ала ... Сондықтан да біздің ойымызша алдағы уақытта
соттардың жергілікті бюджетке қосып жатқан осы үлесін еске ала ... және ... ... ... алынып жатқан баж салығының белгілі
бір бөлігін (10 %) ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін қарастырған жөн.
Сонымен бұл тарауды қорыта келе, сот билігін адамдардың құқықтары мен
бостандықтарын қорғайтын орган есебінде ... ... оның тек ... мен ... ғана ... және бұл ... ... демократиялық қоғамның негізгі іргетасының алғы шарттарын
көре ... ... ... және де сот ... ... ... ... баж салығы арқылы мемлекет бюджетіне түсіп жатқан қаржының
белгілі бір бөлігін соттардың өз жағдайларын көтеруге жұмсаса ... ... ... ... жасаймыз.
3.Сот әділдігінің конституциялық қағидалары және Жоғарғы соттың
нормативтік ... ... ... Конституциясында судьялар заңды қолдану
кезінде басшылыққа алуға тиіс әділ сот принциптері белгіленген (77-бап).
1. ... ... ... ... ... ... сот ... танылғанша ол
жасалған қылмыс кінәлі емес есептеледі. Бұл қылмыстық ... адам сот ... ... ... ... қылмыскер болып есептелмейді
деген сөз. Бұл ... ... ... ... ... презумциясы болып табылады. Конституцияда мұндай
принцип, әдетте, бекітілмейді. ... 1993 және 1995 ... осы ... ... ... ... жылдарында
кінәсіздік презумциясы қылмыстық заң болып танылғанымен шын мәнінде іске
асырылмағандығымен, бұл ... ... ... әсер ... ... Бір ... ... үшін ешкімді де ... ... ... ... ... ... Бұл принцип барлық құқыққа қарсы
әрекеттерге қатысты қолданылады.
Егер адам ... ... сот тек бір жаза ғана ... ... сондай әкімшілік құқық бұзушылық үшін бір ... жаза ... Бұл ... де ... «тарихи тамырлары» бар.
3. Өзіне заңмен көзделген соттылығын оның келімінсіз ешкімнің өзгертуіне
болмайды. Бұл ... ... бар ...... Кодексінде
бірінші инстанция сотының үкімі екі мәрте күші ... істі ... соты ... ... қабылдай алатын ереже болған еді.
Конституция осы ережеге сотталушының пайдасына елеулі ... ... ... ... ... тілегіне байланысты болады.
Сотта әркім де өз сөзінің тыңдалуына ... бар. Бұл ... ... ... танымал принципі болып табылады. Сот ... ... ... ... ... ... әділ ... арналған орган.
Ал бұл сот процесіне қатысушылардың әрқайсысының толық көлемде өз сөзін
сөйлей ... ... ғана ... ... Бұл сот ... ... құқығы.
Конституция белгілі бір жағдайларда заңдардың кері күші жоқ ... ... ... кері күші жоқ: а) ... ... ... ... жаңа міндеттер жүктейтін;
б) азаматтардың ахуалын нашарлататын заңдар. Бұл принцип қисынды ... ... Егер адам ... бұзушылық жасағаннан кейін заңның күші
жойылса немесе осы құқық бұзушылық үшін жауапкершілік жұмсарса, онда ... ... ... ... ... ... ... емес. Бұл
принцип кінәсіздік ... ... Егер адам ... ... оның ... ... тиісті орган дәлелдеуге
тиіс. Бірақ бұл адам өзінің тағдырына немқұрайды ... ... сөз ... Ол
барлық заңды тәсілдермен өзінің кінәсіздігін ... ... ... ... ... өз-өзіне қарсы көрсетуге міндетті емес екені туралы принцип өте
гуманды болып табылады.
Кез келген күмәндерді сотталушының пайдасына ... әділ ... ... ... ... Бұл ... айыпталушылардың кінәлілігі туралы
дәлелдері жеткіліксі бола тұрып, сонда да ... ... ... ұмтылатын тергеу акцияларына қарсы бағытталған.
Заңсыз тәсілмен алынған дәлелге заңдық күш ... ... ... ... ... қол ... ... заңсыз тәсілдері
Конституцияда көрсетілген. ҚР-сы Конституциясының 17-бабында адамның қадір-
қасиетіне қол сұғылмайды деп айтылған. Адамның қадір – ... ... ... дәлелдер заңсыз болып табылады. Ешкім де ... ... ... ... ... ... егер ... жинау және бекіту
кезінде Конституция кепілдік берген адамның ... мен ... ... ... белгіленген оларды жинау, ... ... ... егер ... ... тиіссіз түрде жасалған болса заңды
бұзумен алынған деп танылуға тиіс.
Контситуция қылмыстық заңды ұқсастық ... ... ... Бұл егер адам ... іс ... қылмыс деп есептелмесе, сырттай
ұқсас іс үшін қылмыстық жауапкершілік көздейтін заңды осы іске ... ... сөз. ... ... егер заң ... ... ... жоқ.
Судьялардың территорияәптіптік жауапкершілігі
Судьялардың тәртіптілік жауапкершілігінің негіздері.
Судья:
1)Сот істерін қарау кезінде заңдылықты бұзғаны үшін:
2)Судья әдебіне қайшы келетін теріс қылық жасағаны үшін;
3)Еңбек ... ... ... үшін ... жауапкершілікке тартылуы
мүмкін.
Сот төрағалары және сот алқарының төрағалары осы Конституциялық ... ... ... тиісінше орындамағаны үшін тәртіптік
жауаптылыққа тартылуы мүмкін.
Сот актісінің күшін жою немесе ... егер бұл ... ... ... жол ... және ол ... жоғары тұрған сот орнының сот
актісінде көрсетілген болса, ... ... ... ... тәртіп бұзғаны үшін қолданатын жазаның түрлері:
1. ескерту;
2. сөгіс;
3. ... ... ... ... ... ... ... үшін сот төрағасы немесе
сот алқасының төрағасы қызметінен босату.
5. Осы Конституциялық заңда көзднлген негіздер бойынша судья қызметінен
босату.
Әрбір ... ... үшін ... ... ... сипаты, судьяның жеке
басы туралы деректер және оның кінәсің дәрежесі ескеріле отырып, тек ... жаза ... ... ... ... ... ... қолданыстағы құқыққа
Республиканың Жоғарғы ... ... ... кіреді деп жазылған.
Республика Президентінің “Соттар және судьялардың ... ... ... ... Соты сот ... заңдарды қолдану
мәселелері бойынша түсіндірмелер ... ... ... ... ... Соттың органдары Пленум, Президум және алқалар ... ... Сот ... ... бірі сот ... ... түсініктемелер беретін, соттардың заңдар мен өзге де нормативтік
қаулыларды қолдану практикасын зерделейді және ... ... ... ... ... материадары мен заңдарды және өзге де нормативтік
актілерді қолдану ... ... Сот ... ... және
жалпыланады. Содан кейін бұл материалдарды Жоғарғы Сот Төрағасы, Жоғарғы
Сот ... ... ... ... үшін ... Сот ... ... және нормативтік емес қаулылар
қабылдайды. ... Сот ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл актілердің өзіндік ерекшелігі
олардың құрамындағы құқықтық ... ... ... ... ... ... ... себебі қосалқы заңдық актілердің көптеген
құқықтық нормалары қайталамалы болып табылады. Жоғарғы Соттың нормативтік
қаулыларының басты ерекшелігі оларда ... ... ... мен өзге ... ... ... түсініктемелер берілетіні болып табылады.
Біріншіден, Жоғарғы Соттың нормативтік актілерін қабылдау көзі ... ... мен ... да ... ... ... ... олар – соттардың сот істерін шешу үшін қолданатын актілер.
Екіншіден, Жоғарғы Сот ... ... ... ... ... Жоғарғы Сот сот ісін жүргізу барысында соттар
қолданатын ... ... да ... құқықтық актілердің нормаларын
ресми түрде түсіндіретін субьект ретінде көрінеді. Осындай ... ... ... бар. ... ... заңдарды түсіндіруді тек
Парламент қана жүзеге асырады деп ... ... ... сот ... ... ... ... береді деп
тура жазылған (81-бап). Конституцияда Жоғарғы Сот ... мен ... ... ... ... түсіндіреді деп жазылмаса да, дәл сот
қолоданаиын тиісті актілер мен ... ... ... ... ... ... болатыны өздігінен түсінікті.
Үшіншіден, нормативтік қаулыларының ерекшелігі олардың тек ... ... ... Тек ... ғана ... Соттың нормативтік
қаулыларын басшылыққа алуға тиіс.
Баяндалған төмендегідей қорытындылар шығаруға болады.
1. ... Сот ... ... ... жаңа құқықтық
қағида қалыптастырмайды. Ол ... ... де ... ... ... құқықтық қағиданы қарастырады.
2. Ол осы құқықтық қағиданы ... ... ... ... ... үшін түсіндіреді.
3. Осындай түсіндіру соттар үшін жалпыға ортақ және ... ие, ... ... ... ... Сот ... ... қаулылар ... ... ... жаңа ... ... ... БӨЛІМ. Судьялардың құқықтық мәртебесінің мәселелері және сот билігінің
алдағы даму тенденциясы
2.1. Судьялардың құқықтық ... ... – сот ... ... олардың құқықтық мәртебесі және
заңнамалық реттеу 1995 жылғы ҚР Конституциясы сот билігін ... ... ... ... ... ... заң ... және
атқарушылық биліктен бөлуді жария етті. Сот билігінің мақсаты азаматтардың.
Мемлекеттік органдардың, ұйымдардың құқықтарын, сотандықтары мен ... ... ... асырудан, ҚР Конституциясының, аңдардың, өзге де
нормативтік құқықтық ... ... ... шарттарының
орындалуын қамтамасыз етуден тұрады. Осы арқылы сот билігіне, іріншіден,
құқық туралы барлық жанжалдар мен ... ... ... ... заңдылық режимінің орындалуы мен сақталуын қамтамасыз ететін
органның ролі ... ... ... ... ... лауазымына
тағайындалған немесе сайланған, ... ... ... ... және ... ... ... жүзеге асыратын адам судья болып табылады.
Судьялардың құқықтық мәртебесі судьялардың ... ... ... оған ... ... қамтиды.
Тәуелсіздік судьяның тәуелсіздігін және тек Конституцияға бағынатындығын
білдіреді. Ешкімнің де сот төрелігін жүзеге асыруға ... және ... да бір ... ... ... жоқ. Судья қаралған немесе қаралып жатқан
сот iстерiнiң мәнi ... ... да бiр ... ... ... емес ... ... Конституциялық заңның 25-бабы). Судьялардың құқықтық
мәртебесі соттарды құру ... ... ... ... ... сот жүйесін, әрбір сот буынының құрамын, құрылымын, құзыретін,
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... жүйесін құрайтын ҚР сот билігі заңнамасымен реттеледі.
Соттардың қызметін және ... ... ... негізгі
құжаттар ҚР Конституциясы мен сот жүйесі туралы Конституциялық заң болып
табылады.
Судьялар тәуелсіздігінің ... ... ... 1-тармағына және сот жүйесі ... ... ... ... сот ... ... ... судья
тәуелсіз және тек Конституция мен заңға бағынады. Судьялар ... ... ... жүзеге асыру кезінде атқарушылық және заң
шығарушылық мемлекеттік билік тармағының ... да бір ... мен ... ... және ... ... сот ... есеп бермейді.
«Судья тәуелсіз, алайда оның ... ... ... яғни ... ... бағынатын заңнамалық, нормативтік
құқықтық актілермен «шектелген», елгіленген»60. Сот істерін ... ... ... ... ... ... ... емес, ол
айыптау жағын да, қорғау жағын да қолдамайды. Судья істі қарау ... ... және ... ... баға беруге негізделген өзінің ішкі
сенімі бойынша шешім қабылдауға және бұл ... тек ... мен ... ... тиіс.
Судьяның тәуелсіздігі
Конституция мен заңда қорғалады және: 1) сот төрелігін жүзеге асырудың
заңда көзделген ... 2) оның сот ... іске ... ... қандай да болмасын араласумен жауапкершілігіне қауіп төндіруге
тыйым салумен; 3) сотты сыйламағандығы үшiн ... ... ... тәртіппен судьяны қызметке сайлау, ағайындау, өкiлеттiгiн
тоқтату және тоқтата тұру ... оның ... түсу ... ... ... ... олардың мәртебесiне сәйкес материалдық жағдай
жасау және әлеуметтiк қамсыздандыру арқылы қамтамасыз ... ... ... беру тәртібі және судьялыққа үміткерлерге қойылатын
талаптар Сот ... ... ... заңның 29-бабының 1, 2-
тарақтарына ... ... ... ... ... ... бес жасқа толған,
жоғары заң бiлiмi бар, еңбек жолы ... және заң ... ... ... жыл жұмыс стажы бар, бiлiктiлiк емтиханын тапсырған, ... ... ... және ... жалпы отырысының оң пiкiрiн
алған Қазақстан Республикасының азаматы тағайындалуы мүмкiн. Көрсетілген
талаптармен қатар, заң ... ... ... бес жыл ... стажы бар,
соның шiнде, әдетте, кемiнде екi жыл ... ... ... ... тұрған
соттың судьясы бола алады. Осылайша, заңда азаматтықпен ... жас, ... және ... шек ... Бұл жеткілікті теориялық білім мен
практикалық тәжірибенің ... ... ... бойы ... ... талап ететін сот қызметінің өзгешелігіне байланысты.
Судья ұқыпты әрі тәрбиелі адам, биязы мінезді, барлық жағдайларда да ... ... ... тиіс[57].
Шыдамсыздық, ашуланшақтық, тараптарды және ... да ... ... ... ... төрелік шешімдердің адал шығарылуына
кедергі келтіреді. «Сот органдары тәуелсіздігінің негізгі қағидаттарына»
сәйкес сот ... ... ... ... ... мен ... тиіс. 1. Аудандық соттың судьясы қызметiнің бос орнына кандидат
iрiктеудi сот ... ... ... ... 29-абының 1-тармағының
талаптарына сай келетiн адамдар, сондай-ақ судья қызметiнің бос орнына
орналасуға ... ... ... ... ... ... ... негiзде Әдiлет бiлiктiлiк алқасы жүзеге асырады. Аудандық сот
төрағасы лауазымының бос орнына ... ... Сот ... ... соттың жалпы отырысының қорытындысын ескере отырып енгiзген
ұсыныс бойынша Әдiлет бiлiктiлiк алқасы қарайды. Әдiлет ... ... сот ... ... ... қызметiнің бос орнына кандидатты
Әдiлет министрiне ұсынады, ол заңда белгiленген тәртiппен оны ... үшiн ... ... ... ... ... ... 2-тармағы).
Аудандық соттың судьясын Әдiлет министрiнiң Әдiлет бiлiктiлiк
алқасының кепiлдемесiне ... ... ... ... ... ... ... соттардың төрағаларын
Әдiлет бiлiктiлiк алқасының кепiлдемесiне ... ... ... ... ... ... ... бес жыл мерзiмге
тағайындайды. 2. Облыстық сот ... ... ... iрiктеудi бос
қызмет орнында жұмыс iстеуге өтiнiш берген және осы Конституциялық заңның
29-бабының 2-тармағының талаптарына сай ... ... ... ... Жоғары Сот Кеңесi жүзеге асырады. ... Сот ... ... ... ... ... ... қызметiнің бос орнына
кандидатты қызметке тағайындау үшiн Қазақстан Республикасының Президентiне
ұсынады. ... сот ... және оның ... төрағасы қызметiнің бос
орнына кандидатураны Жоғарғы Сот Төрағасы Жоғарғы Соттың жалпы ... ... ... ... ... ... ... Сот Кеңесi
қарайды көрсетілген Заңның 30-бабының 3, ... ... Сот ... сот ... және оның алқасының төрағасы қызметiнің бос орнына
кандидатты қызметке тағайындау үшiн Қазақстан ... ... ... ... судьясын Жоғары Сот Кеңесiнiң кепiлдемесi бойынша
Қазақстан Республикасының Президентi тағайындайды (осы Заңның 31-бабының ... ... ... ... мен алқаларының төрағаларын Жоғары
Сот Кеңесiнiң ... ... ... Республикасының Президентi бес
жыл мерзiмге тағайындайды.
Жоғарғы Сот алқасының төрағасы және судьясы қызметiнің бос ... ... ... Төрағасы Жоғарғы Соттың жалпы ... ... ... енгiзген ұсыныс бойынша Жоғары Сот Кеңесi
қарайды. Жоғарғы Сот ... ... ... ... Сот Кеңесi
қарайды. Жоғары Сот Кеңесi Жоғарғы Соттың ... алқа ... ... ... бос ... ... Қазақстан Республикасы
Парламентiнің Сенатына ұсынуы үшiн ... ... ... (осы ... ... 4, ... Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының судьяларын Қазақстан Республикасы Президентiнің Жоғары Сот
Кеңесiнің ... ... ... ... ... ... (осы
Заңның 31-абының 1-тармағы). ... ... ... мен осы ... ... ... ... Президентiнің ұсынуы бойынша
тиiстi қызметтерге бес жыл мерзiмге Сенат сайлайды (осы Заңның 31-бабының 4-
тармағы). Жоғарғы Соттың Төрағасы мен ... ... ... ... мен алқаларының төрағалары, аудандық соттың төрағасы
кiлеттiк мерзiмдерi аяқталғаннан кейiн, егер олар ... ... ... ... ... қызметке тиiсiнше қайтадан сайланбаған немесе
тағайындалмаған болса, тиiстi соттың судьясы өкiлеттiгiн жүзеге асыруды
жалғастырады (осы ... ... ... ... ... және ... отырған
қызметінен босату тәртібі. Тәртіптік істерді қарау жөніндегі органдар Сот
жүйесі туралы Конституциялық ... ... ... ... ... ... қандай да бір жауапкершілікке тартылмайтынын
білдірмейді. Осы ... ... ... ... ... бұзушылықтар үшін:
1) егер судья сот ... ... ... ... ... ... күшiн жою немесе өзгерту, егер бұл орайда заңды ... ... ... және ол ... ... тұрған сот сатысының сот актiсiнде
көрсетiлмеген болса, өздiгiнен судьялардың жауаптылығына әкеп соқпайды.
2) егер ... ... ... ... ... жасаса, бұл ретте қоғамдық
орындарда мас күйінде жүру, ... ... айту ... ... ... ... ... үшiн тәртiптiк жауапкершiлiкке
тартылуы мүмкін.
Сот төрағалары және сот алқаларының төрағалары осы Конституциялық
заңда көзделген ... ... ... ... үшін тәртiптiк
жауаптылыққа тартылуы мүмкiн (осы Заңның ... ... ... ... ... жазаның мына түрлерi қолданылуы мүмкiн: 1)
ескерту; 2) ... 3) ... ... ... 3 ... ... ... үшiн сот төрағасы немесе сот
алқасының төрағасы қызметiнен ... 5) осы ... ... ... бойынша судья қызметiнен босату. Әрбiр тәртiп бұзушылық үшiн
тәртiптiк терiс қылықтың сипаты, ... жеке басы ... ... ... ... ... скерiле отырып, тек бiр тәртiптiк жаза қолданылады
(осы Заңның 40-бабының 1, 2тармақтары). ...... ... ... кез ... ... қатысты -Жоғарғы Сот Төрағасына; 2)
облыстық соттың алқа төрағасы мен судьяларына, удандық соттың төрағасы ... ... - ... сот ... тиесiлi олады (көрсетілген
Заңның 41-бабы). Судьяға ... ...... қызметтiк тексеру мен
судьяның дәлелдi себептермен ... ... ... ... ... қылық анықталған күннен бастап -үш ... ... және ... ... күннен бастап бiр жылдан кешiктірiлмей қозғалуы мүмкiн.
Жоғарғы тұрған сот ... ... ... ... анықталған сот
актiсi заңды күшiне ... күн ... сот iсiн ... ... ... байланысты тәртiптiк терiс ... ... ... ... ал ... сот ... шығарылған күн осындай терiс
қылықтың жасалған күнi болып есептеледi. Тәртiптiк iс ... ... екi ай ... ... қаралуға тиiс (көрсетілген Заңның 42-бабының 1,
2-армақтары). Тәртiптiк ... ... ... органдар: 1. Республикалық
тәртiптiк-iлiктiлiк алқасы Жоғарғы Соттың алқа төрағалары мен судьяларына,
облыстық соттардың төрағалары мен алқа ... ... ... сондай-ақ облыстық тәртiптiк-бiлiктiлiк алқаларының шешiмдерiне
қатысты ... ... 2. ... тәртiптiк-бiлiктiлiк алқалары
облыстық соттардың судьяларына, сондай-ақ аудандық соттардың төрағалары мен
судьяларына қатысты ... ... ... (көрсетілген Заңның 43-
бабының 1, 2тармақтары).
Тәртiптiк iс жөнiндегi тәртiптiк-бiлiктiлiк алқа:
1) ескерту және сөгiс ... ... жаза ... туралы;
2) тәртiптiк iс жүргiзудi қысқарту туралы;
3) қызметтiкмiндеттерiн тиiсiнше орындамағаны үшiн ... ... ... сот төрағасын немесе алқа төрағасын қызметiнен босату
және ... ... ... ... ... ... ... тұлғаға ұсыныс жiберу туралы;
4) төменгi тұрған тәртiптiк-бiлiктiлiк алқаның шешiмiн өзгерту не оның
күшiн жою және стi жаңадан қарауға жiберу ... ... ... ... 44-бабы). Егер судья жаза қолданылған күннен ... бiр ... ... ... ... ... онда ол тәртiптiк жазаға
тартылмаған деп есептеледi. Судья мiнсiз тәртiбiмен өз ... ... ... ... жаза ... күннен бастап алты ай
өткеннен кейiн мерзiмiнен бұрын алынуы мүмкiн. Тәртiптiк ... ... ... оны ... ... алуы мүмкiн (осы Заңның 45-
бабының 1, 2-армақтары). ҚР заңнамасына сәйкес мемлекеттік органның немесе
оның лауазымды адамның кез келген ... ... ... ... ... ... ... Осы маңызды конституциялық ... ... ... ... ... ... Аталған Заңның 46-бабының
1,2тармақтарына сәйкес «облыстық тәртiптiк-iлiктiлiк ... ... ... ... шығарылған судья, сондай-ақ тәртiптiк iс қозғаған тұлға
Республикалық ... ... ... ... ... алқасының шешiмi түпкiлiктi болып
табылады және шағымдануға ... 5. ... ... ... өкiлеттiгi, егер: 1) судья Қазақстан ... ... ... ... ... мәслихатының
депутаттығына кандидат болып тiркелсе; 2) ... ... ... ... ... ... ... деп танылса; 3) судьяны қылмыстық жауапқа тартуға
келiсiм берiлсе; 4) басқа жұмысқа ... ... ... ... тоқтата тұруды: Жоғарғы Соттың Төрағасына қатысты - Қазақстан
Республикасының Президентi; Республиканың ... ... ... ... Сот ... ... асырады. Егер судьяның өкiлеттiгiн тоқтата тұру
туралы шешiм қабылдауға негiз болған мән-жай жойылса, судьяның өкiлеттiгi
қалпына келтiрiледi (осы ... ... 1, 2, ... ... ... ... 1) ... түскенде немесе өз
тiлегi бойынша судья қызметiнен босағанда; 2) медициналық қорытындыға
сәйкес ... одан әрi ... ... болатын денсаулық
жағдайы бойынша; 3) судьяны iс-әрекетке қабiлетсiз немесе ... ... деп тану не оған ... сипаттағы мәжбүрлеу
шараларын қолдану туралы сот ... ... ... ... 4) осы ... ... үкiмi заңды күшiне енгенде; 5) Қазақстан Республикасының
азаматтығынан айырылғанда; 6) судья қайтыс болған немесе соттың оны ... деп ... ... шешiмi заңды күшiне енген ... 7) ... ... ... ... және ол ... жұмысқа ауысқан
жағдайда; 8) соттың таратылуына немесе өкiлеттiк ... ... егер ... ... ... бос қызмет орнына орналасуға келiсiмiн
бермесе, тоқтатылады. Судьяның өкiлеттiгi удьялардың тәртiптiк-бiлiктiлiк
алқасының судьяны тәртiптiк ... ... ... ... осы
Конституциялық заңның 28 бабында көрсетiлген талаптарды ... ... ... қажеттiгi туралы шешiмiне байланысты тоқтатылуы мүмкiн.
Сот төрағасының не алқа төрағасыныңөкiлеттiктерi олар осы ... ... ... ... ... мерзiмiнен бұрын
тоқтатылуы мүмкiн. Судьяны қызметтен босату туралы шешiм: 1) Жоғарғы Соттың
Төрағасы, алқа төрағалары мен ... ... ... ... ... бойынша -азақстан Республикасы Парламентi ... 2) ... ... ... алқа ... мен судьялары,
аудандық соттың төрағасы мен ... ... - ... ... Жарлығымен қабылданады. Судьяны қызметiнен босату сонымен бiр
мезгiлде тиiстi соттың төрағасы немесе алқа ... ... әкеп ... Тиiстi соттың төрағасын немесе алқа ... ... ... байланысты қызметтен босату оларды осы соттың
судьясы қызметiнен босатуға әкеп соқпайды (көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... қызметiнен босату заңда
көзделген негiздер бойынша жүзеге асырылады. Бұл ... ... ... 1) ... қоғамдастығында болуы және жеке басына тиiспеушiлiк
кепiлдiктерi сақталады; 2) судья ретiндегi жұмыс стажы он бес ... ... ... осы ... ... ... ... сақталады;
3) екi лауазымдық айлықақысы мөлшерiнде бiржолғы шығу жәрдемақысы төленедi.
Зейнеткер жасына жеткенде және тиiстi стажы мен ... ... ... жағдайда судьяға Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Судьяның орнынан түсуi: судья қызметiне
тағайындалғанда немесе оқытушылық, ... ... өзге де ... ... ақы ... қызметке тұрғанда; ол қылмыс жасағанда немесе
сот билiгiнің беделiне нұқсан келтiретiн терiс қылық жасағанда; өз ... ... ... ... ... ол қайтыс
болғанда тоқтатылады көрсетілген Заңның 35-бабы). 6. ... ... ... және ... ... ... алған алғашқы күнінен
бастап демократиялық қоғам және ... ... құру ... ... ... ... қажет ететіні айқын әрі даусыз болды.
Құқықтық реформаны ... ... ... бірі сот ... ... ... ... ажырамас элементі болатын тәуелсіз,
қадірлі және білімді билік ... етіп құру ... ... ... ... ... заң шығару қызметі тұрғысында ғана емес, сонымен бірге
оның өсуін, жұмыс істеуін және қорғауды қамтамасыз ... ... ... мен ... құру ... да ... ... тәжірибеде
белгілі осындай институттардың бірі үкіметтік емес ...... ... ... ... қоғамдық бірлестіктер судьялардың
мүдделері мен олардың қорғайтын құқықтарын қорғауды талап ... ... ... ... және ... ... ... сот жүйесін жетілдірудегі, оның тәуелсіздігін күшейтудегі ролі
жылдан жылға айқындалып, салмақтана түсуде. ... сот ... ... заң ... ... ... ... басты роль
атқарады, Германияда бірде бір ... ... ... ... қатысуынсыз өтпейді, Шығыс ... ... ... ... орын ... ... атап ... Орталық Азия өңірінде Қазақстанның
судьялық корпусы алғашқылардың бірі ... 1996 жылы 19 ... ... съезінде осындай қауымдастықты құрды. Жаңа қоғамдық
бірлестіктің өмірге келуін өмірдің өзі судьялық өзін-өзі ... ... ... ... жауапкершілігі мен өздеріне тән ... ... мен ... қорғауда өздерінің белсене қатысуға
тиістігі көрсетіп берді. Бұл жерде жаңа бірлестіктің дүниеге келуіне түрткі
әрі ... ... ... ... ... ... сот-құқықтық реформа, жаңа,
рогрессивті заңдардың қабылдануы, сот билігін Қазақстан ... ... ... ... ... ... Президенті
Н.Ә. Назарбаев Судьялар одағының алғашқы құрылтай ... ... ... ... одағы өз қызметін Қазақстан Республикасының
аумағында жүзеге ... ... ... ... ... ... Сотта судьялар құрған және Әскери соттарда судьялар құрған
филиалдар Одақтың ... ... ... ... 8 ... ... ... 1) маңызды мемлекеттік-құқықтық проблемалрды ... ... ... ... 2) сот ... және судьялар
мәртебесінің өзекті проблемаларын қарау; 3) судьялардың ... ... ... ... мен ... қорғау жөнінде шаралар қабылдау; 4)
мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде судьялардың мүдделерін
білдіру; 5) сот тәжірибесі және ... ... ... ... ... қолдану мәселелері бойынша түсініктеме беру туралы судьялардың
ұсыныстарын талқылау; 7) ... ... ... ... не заң ... құқығы берілген тиісті органдарға ... беру ... ... туралы өтініштер ұсыну; 8) соттардың қызметіне және ... ... ... заң ... мен өзге де нормативтік актілерге
қоғамдық сараптама жүргізу[59].
ҚР – да ... ... ... ҚР Конституция
және ҚР-ның “Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі
туралы” Конституциялық заңмен реттеледі.
Конституциялық заңға сәйкес судья ... ... ... ... ... ... табылады. Судьялардың тәуелсіздігінің кепілдігі оларға
ещкімнің тиіспеушілігінен көрінеді. Конституциялық заңның 27 бабына ... ... ... ... ... ауыр ... жасаған жағдайларды
қоспағанда, тұтқынға алуға, күштеп ... оған сот ... ... ... ... ... Жоғарғы сот кеңесінің
қорытындысына негізделген ҚР Президентінің келісімінсіз не ... ... ... жауапқа тартуға болмайды. Судьяға
қатысты қылмыстық іс тек ... Бас ... ... ... ... ... қарастырылған сот төрелігімен іске
асыру рәсімімен қамтамассыз етілген: сот төрелігін іске ... ... ... ... да ... ... тиым салынған, мұндай ... әкеп ... ... ... ... ... жазаланады.
Сот төрелігін іске асыру кезінде судьялар тәуелсіз және ... ... ... ... қаралған не қаралу үстіндегі істер
бойынша, тәртіптік жауапкершілікке ... ... ... ... да болсын түсініктеме беруге міндет емес.
Өз өкілеттіктерін жүзіге асыру кезінде судьялардың талаптары мен
өкілдері ... ... ... ... ... және ... мен
шешімдерін орындалу заңмен белгіленген жауапкершілікке әкеп соғады.
Судьяларға кандидаттарға Конституциямен және конституциялық заңмен
белгіленген талаптар қойылады. ... ... ... болып 25 жасқа
толған, жоғары заң білімі бар, еңбек жалпы мінсіз және заң ... ... екі жыл ... ... бар, ... ... тапсырған,
сотта тағылмдамадан ойдағыдай өткен және соттың жалпы отырысының оң ... ... ... тағайындалуы мүмкін. Жоғарыда айтылған ... заң ... ... ... 5 жыл ... стажы бар, соның ішінде,
әдетте екі жыл судья болған азамат жоғары тұрған соттың судьясы бола алады.
Судьяның қызметі ... ... ... ... өзге ... қызметтерді қоспағанда, өзге де ақы ... ... ... Судьяның кәсіпкерлікпен айналасумен, коммерциялық
ұйымның басшы органның немесе байқаушы кеңесінің ... ... ... ... ... ... ... қызметін шектейді: судья саяси
партияларға, кәсіптік одақтарға кіруге, қандай да бір саяси партияны қолдап
немесе оған ... ... ... тиісті емес. Сот жүйесі мен судьялардың
мәртебесі Конституциялық заңның 28-бабына сәйкес судьялардың:
- Конституция мен ... ... ... ... мен ... ... және заңды мүдделерін қамтамассыз етуге;
- Сот төрелігін іске ... ... ... қызметтен тыс қарым-
қатынаста судья ... ... ... және ... ... мен
қадір-қасиетін түсетін немесе оның әділдігі мен алаламаушылығына күмән
туғызатын барлық нәрседен аулақ болуға;
- Оның қызметіне ... ... ... ... тартуға;
- Судьялардың отырысындағы құпиясын және жабық сот мәжілістерін өткізу
кезінде алынған мәліметтерді сақтауға міндетті;
Бірінші ... ... ... ... ант ... Ант ... ... Жоғарғы соттың төрағасы, сот алқасының төрағалары
және Жоғарғы соттың судьялары ҚР Сенатының ... ант ... ... оған ... соттардың төрағалары Жоғарғы соттың жалпы
отырысында ант ... ... ... алқаларының төрағалары мен судьялары
тиісті облыстық соттардың жалпы отырысында ант ... ... ... және өкілеттігін ... ... ... ... ... ... орнынан түскенде немесе өз
тілегі бойынша: медициналық қорытындыға сәйкес ... одан ... ... ... жағдай боыйнша; соттың таратылуына ... ... ... байланысты, егер басқа соттағы бос қызмет
орнына орналасуға ... ... ... Судьяның өкілеттігі мынадай
негіздерде: ҚР- ның азаматтығынан айырылғанда; осы ... ... ... ... енгенде; іс-әрекетке қабілетсіз немес іс-әрекетке қабілеті
шектеулі деп танылған жағдайда; ... ... ... ... басқа жұмысқа ауысқан жағдайда; қайтыс болған жағдайда тоқтатылады.
Жоғарғы соттың судьялары, оның төрағасы алқа төрағаларының қызметінене
республика президентінің ... ... ... ... және ... ... ... оның төрағалары және алқа төрағалары,
сондай-ақ аудандық соттар төрағалары мен судьялары қызметінен ... ... ... ... ... ... алқасының
судьяның тәртіптік теріс қылықтар жасағаны немесе судьяларға қойылатын
талаптарды орындамағаны үшін ... ... ... туралы шешіміне
байланысты тоқтатылуы мүмкін.
Орнынан түскен судьяның судьялар қоғамында болуы және жеке ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайы
Судьяларды материалдық қамтамассыз ету оның мәртебесіне сай болуға
және сот төрелігін толық әрі тәуелсіз ... ... ... ... тиіс және ... ... еңбегіне ақы төлеуді ... ... ... сәйкес ҚР-ның Президенті белгілейді.
Судьяларға атқарып жүрген қызметіне, кәсіби даярлығының деңгейіне,
еңбек сіңірген ... және өзге де мән ... ... ... ... ... ... беру мен олардың айыру тәртібі осы
Конституциялық заңмен және ... ... ... Ережемен
белгіленеді.
Судьяларға сауығуы үшін лауазымдық екі айлыақы ... ... ... ... отыз күнге жыл сайынғы демалыс беріледі.
Қызметі бойынша Қазақстанның бір аймағынан ... ... ... және олардың отбасы мүшелердің көмуге байланысты шығыстары
шыққан шығынның көлемінде ... ... ... қамтамассыз ету республикалық бюджет есебінен
жүргізіледі.
Судьяға және оның отбасы мүшелеріне ... тыс, ... ... ... ... алты ... ... нақты жер жағдайына
қарай, мемлекеттік тұрғын үй қорынан, судьяны үй жағдайын жақсартуға мұқтаж
азаматтардың санатына жатқызбайтын ... ... ... ... ... ... ... он жылдам астам уақыт жұмыс істеген судьялардың
тұрақты тұруға ... ... ... үйі оның ... ... ... ... қызметінен босатылғанда оны және отбасы мүшелерін басқа тұрған
үй бермей тұрып қызметтік тұрғын үйден шығаруға ... ... ... ... бюджет қаражаты есебінен
судьялық мантиямен ... ... ... ... ... тәртібі мен шарттары ҚР-ның
нормативтік құқықтық актілермен белгіленеді.
Судьялар заңдарға сәйкес республикалық бюджет қаражаттының есебінен
міндетті сақтандыруға ... ... ... қаза ... ... мен ... ... шыққан зейнеткерлерді жерлеу үшін судья қайтыс ... ... ... ... ... үш айлық жалақысы мөлшерінде
біржолғы өтемақы төленеді.
2.2. Сот билігінің ... даму ... ... ... ... ... өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет
ретінде орнықтырады және оның ең ... ... ... және ... ... мен ... деп көрсетеді. Республикада мемлекеттік билік
біртұтас, ол ... ... ... заң ... ... ... тармақтарына бөліну, олардың тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін
пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл ... ... ... жүзеге асыруда.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Конституциясы мемлекеттік
органдар жүйесінің ішіндегі сот жүйесінің рөлін кеңейтіп ... ... сот ... және сот ... ... ... ... сот әділдігін жүзеге асырудағы судья тәуелсіздігінің кепілі болып
табылады деп айта аламыз.
Жалпы ... ... ... отырып, демократиялық және
құқықтық мемлекет құру импульсі арқылы ... ... ... ... ол үшін ... біз ... барлық құқықтық
жүйесін реформалау арқылы республикамыздың сот жүйесінің беделін көтеруіміз
керек.
Сот-қүқықтық реформасының ең басты жетістіктерінің бірі - ... ... 1995 ... 20 ... ... соттар және судьялардың мәртебесі туралы" Конституциялық
заң күші бар ... ... жылы 1 ... ... ... ... ... Республикасының сот жүйесінің тәуелсіздігін
күшейту жөніндегі шаралар туралы" Жарлығы және осыған байланысты ... де ... ... ... Сот-құқықтық реформасының мақсат мүддесі -
қоғамға сай алға жылжу, ... өрге басу ... ең ... сот ... ... ... алғы ... Бұл тұрғыдан алғанда судьялар өздерінің
биік мәртебесіне ... ... ... ... қызметтерімен
міндеттеріне басқаша қарай бастады деуге болады.
Республикадағы судьялардың жауапкершілігі неғұрлым ... ... ... да сот ... ... сенімдері молая түсері анық.
Мұның өзі қазіргі уақытта сот жұмысында ауыз толтырып айтарлықтай ... ... Сот ... ... іргелі өзгерістер мен ... ... ... ... ... негізінен құқықтық реформаға қатысты
шыққан заңнамалар: мәселен, ... сот ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін Сот әкімшілігі
жөніндегі арнайы комитет ... ... ... сот ... да ... қалыптасты.
2000 жылы 25 желтоқсанда, сот билігі мен оның жүйесін нығайтудағы ... ... ... ... сотжүйесі мен судьяларының
мәртебесі ... ... ... нәтижесінде судьялық лауазымға
тағайындау рәсімдерінің ашықтығы мен жария-лылығын қамтамасыз ету мәселесі
түбегейлі шешімін тапты. Тәртіптік ... ... ... ... ... қойылатын талаптар күшейтілгені де сот саласындағы
жаңаша қадам болды.
Мұнымен қоса сот ... ... ... ... үшін ... ... ... жаңа қосымша талаптар - біліктілік
емтиханын табысты ... ... ... ... тағылымдамадан
(стажировка) өтуі белгіленген. Бұл дұрыс әдіс, ... ... ... сот
жұмысына ішінен көріп, араласып, үлкен кәсіби мектептен өтеді, әрі өзінің
сол жүмысқа лайық немесе ... ... ... пайымдап, өз болашағы
туралы дер кезінде белгілі бір қорытынды жасай алады.
Судьяларға қойылатын талаптар қатайды. ... ... ... едәуір кеңейтілді, енді олар тек тәртіптік істерді
ғана емес, судьяларға ... ... ... ... ... ... ... нормаларын бұзғаны үшін, судьялардың өкілеттіктерін
тоқтату мәселесін де ... ... ... зор заң ... жедел атқарылатын басым заңдардың
қатарына жатқызылғаны, Қазақстан Республикасы Президентінің елімізде ... ... ... ... ... ... ... көруге
болады. Бұл сот беделінің биіктей түсуіне кепілдік береді деген сөз. 2001
жылы 6 маусым күні Астанада ... ... ... Республикасы судьяларының
кезекті III съезінде сот жұмыстары мен оның ішкі ... одан ... ... да ... ... аз ... осы III ... сөйлеген сөзінде "Сот қаулыларының орындалуын
түбегейлі жақсартуды, Конститу-цияда көрсетілген сот ... ... ... ... ... ... асыруды, арнайы
мамандандырылған соттарды құруды, төрелік ... ... ... және тағы ... ... шешу керектігі жөнінде" атап көрсетті.
Сот қаулыларын түбегейлі ... ... ... ... ... Сот әкімшілігі жөніндегі комитеті жүзеге асыруда.
Азаматтық істер болсын, қылмыстық істер болсын сот ... ... ... жатады. Ол бір мәселе де, ал олардың ... ... ... ... ... ... мекеменің, яғни заңды тұлғаның жеке
түлғаға немесе, керісінше, жеке ... ... ... ... зиянын
қаржылай өтеу жөніндегі сот шешімі мен қаулысын жүзеге асыру аса бір қиын
мәселе. Бұл ... ... ... ... орай ... де ... ... 30 маусымында "Атқарушы іс жүргізу және сот орындаушылардың
мәртебесі туралы" заң қабылданған. Оның ... ... ... ... деп ... "атқарушы іс жүргізу міндеттері азаматтық және
шаруашылық істер жөніндегі сот ... ... мен ... өндіріп алу бөлігінде қылмыстық істер жөніндегі үкімдер мен
қаулыларды міндетті ... және ... ... сондай-ақ осы заңда
көзделген жағдайларда, өзге де оргавдардың шешімдері мен ... ... ... ... бұл - әлі ... ... ... шешімін таппай,
нәтижеге жетпей келе жатқан мәселе. ... ... ... ішінде сот
реформасын жетілдіре түсу әлі күнге дейін күн тәртібінен түсіп көрген емес.
Шынында да азаматтың немесе ұйымның ... ... мен ... ... сот шешімдері орындалмай, шынайы нәтиже бермесе, онда
әділ заң да, сотгың заңды шешімі де ... адам үшін жай бір ... ... ... ... оғаш ... көрінетін бір жай, сот шешімдерінің орындалуы төмен
болуына қарамастан Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің ... ... ... да ... ... үшін ... көзделген 362-
бабы тәжірибеде өте сирек қолданылады. Бірақ осы бап ... ... ... ... ... ... сот ... (акт) шығарады да оны
одан әрі орындалуы мен бақылау ... ... ... ол әділ ... ... ... Ал, ... саты актіде көрсетілгенді жүзеге
асыруы тиіс. Сот орындаушы атқару мүмкіншілігі ... ... ... істі ұмыт ... ... Республикасының Қылмыстық
кодексінде сот актісін орындамаған адамға ... ... ... асыру
оның функциясына жатпайды. Сот шешімінің орындалуына мүдделі адамдардың,
мысалға жәбірленуші, ... ... ... ... бап бойынша
борышкерді жауаптылыққа тарту женінде іс қозғау үшін зандастырылған құқық
жоқ. Міне, сондықтан да сот ... ... ... ... ... үшін үкім ... мен оны ... бір тоқпақтың астына
бағынуы тиіс, сонда ғана ... ... деп ... Сот Төрағасы Қайрат Мәмидің "Заң газетіне" ... ... ... ортасывда сот орындаушылары аудандық соттардың
құрамында болып, судьялармен ... ... ... ... ... ... сот орындаушыларының жұмысын ... ... деп ... ... келе сот ... сот ... Әділет министрлігінің құзырына берілді. Сот орындаушылары
құрамынан кеткен соң, соттар ... ... сот ... ... ... Сот ... ... іркілістер,
келеңсіздіктер сот беделі мен мәртебесіне айтарлықтай нұқсан келтірді. Міне
қазіргі уақытта, сот орындаушылары Әділет ... ... ... ... Сот әкімшілігі жөніндегі комитетке берілгенімен, мұның ... ... ... деп айта ... ... да ... ойымызша,
сот орындаушыларын бүрынғыдағыдай соттың құрамына беріп, әрбір судьяға бір-
бір сот орындаушыдан берген дұрыс болар еді деген ойдамыз.
Алқалы ... ... ... ... ... ... ... кететін болсақ, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына
қатысатын кейбір мемлекеттердің Конституциясында ... ... ... ... сот ... (присяжный) заседательдері
белгіленгеа Мәселен, қазіргі уақытта ... ... 9 ... сот ... ... ... өз қызметін атқаруда1.
Ал Қазақстан Республикасында бұл институт, ... ... әлі де ... Дегенмен де, Қазақстан Республикасы Конституциясында ... ісін алқа ... ... ... ... мүмкіндігі
көрсетілген. Алқалы заседательдері институтын енгізу қылмыстық сот ісін
жүргізудегі ... ... ... ... ... ... мен адвокаттардың кәсіби деңгейінің, ... сот ... ... ... әсер ... ... бірге,
сотталушының кінәлілігі немесе кінәсіздігі туралы үкім шығаруды тәуелсіз
халық өкілдеріне тапсыру бұрынғы Кеңес үкіметінің сот ... ... ... ... ... кезеңдерде алқалы (присяжный) заседательдерінің қарастылығына
аса ауыр жаза ... заң ... өлім ... ... қылмыстар жатқызған
дұрыс. Тәжірибедегі экономикалық тиімділік нығая түскен сайын олардың
қарауына басқа да қылмыстар ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Алқалы соттың ерекшелігі - оның құрамында "Құқық судьялары" (кәсіби
заңгерлер) және "факт ... ... ... әділ ... жеке ... ... ... кінәлілік (вердикт) туралы
мәселені шешеді. Ал, біріншілері процесті жүргізіп, "қүқықтық ... ... ... ... өтіп ... ... істі қысқарту,
дәлелдердің рұқсат етуін анықтау және т.б.) ... ... ... ... ... ... кейіннен вердиктке сәйкес
үкім әзірлейді, ... ... ... ... ... таңдап,
жаза тағайындайды. Алқалы (присяжный) заседательдер өздерінің шығарған
вердиктісіне жауап бермейді және ... ... ... ... ... ... және өзге де елдердің тәжірибесі ... сот ... ... ... сот - процестегі бәсекелестікті
күшейтетіндігі, адвокаттардың дәлелдемелерді жинауға және ұсынуға ... ... ... ... Міне, бұның өзі сот ... өз ... ... ... ... бұл институттың мынандай
жағымды жақтарын көре ... ... ... ынталандыру;
- нақты жағдайға қатысты заңның әділдігін түсіну;
- соттың инквизициялық сипатын ... ... ... баға беру судьяның қызметі болып табылады, ал
олардың барын немесе ... ... ... ... ... бір кәсіби судьядан гөрі бірнеше заседательдер неғүрлым ... ... ... ... іс бойынша фактілерді алқалы заседательдері белгілейді, ал сот тек
оларға құқықтық баға береді. Міне, бұл ... ... ... қосымша элемент болып табылады. Судья алқалы ... ... ... оған, сондай-ақ алқа
заседательдеріне де ықпал етуі мүмкін ... ... сот ... ... демократиялық құндылықтарды және
мемлекеттік басқарудағы қоғамдық өзін-өзі басқаруды қамтамасыз етеді;
- адамдарды ... мен ... ... ... ... ... ... кінәлілігі туралы мәселені жалғыз судья шешпейді.
Келешекте шаруашылық дауларда алқа (присяжный) заседательдерінің
міндетін атқаратын мамандардың қатысуымен ... ... ... ... ... ... ... қаралатын істердің күрделілігімен және
ерекшеліктеріне байланысты белгіленуі тиіс деп ойлаймыз.
Ал ... ... мен ... ... ... ... ... қазақ қоғамында ғасырлар бойы қалыптасқан билер сотының шешендік
сөздері мен шиеленісті дауларды ... ... ... айтуға болады.
Қазақстан Республикасында қазіргі уақытта билер мен ақсақалдар ... Бұл ... мен ... ... Қазақстанның тарихында бұрын болған.
Бұл соттар халықпен және мемлекетпен жоғары бағаланған тұғын. ... ... ... сайланбаған, олар өз дәрежесіне ... ... ... ... тек қана сот ... ... ... жоқ,
олар кейбір жағдайларда халықтың атынан халықаралық қатынастарға түсіп ... ... ... тұлғалардың мәртебесіне қарағанда жоғары бағаланатын.
Би ханның ақылгөй ... ... ... әрі ұстазы есебінде қаралды.
Қазақи түсінік бойынша би ханға жол көрсетеді (Хан биге ... би ... ... ... ... ... жолдан тайынбауына бас көз болып
қадағалайды, қателіктерінен арылуға шақырады[63]. Осы ... ... ... ... ... ... отырады. Билер шешімдерін ... ... ... ... ... жағдайларда қазақ жұртында
жиі қолданатын ... ... бір ... ... заң ретінде
қабылдаған (мысалға, Тәуке ханның "Жеті жарғы", "Қасым ханның ... ... ... ескі жолы" айтуға болады). Бұл заңдарды хандар бекіткен.
Осыған қарағанда ... заң ... ... ... ... Қазақ
хандықтары Ресей империясына қосылғаннан кейін 1864 жылғы сот ... ... ... көп сұрақтар алынды. Билердің құзіретінде
мүліктік немесе ... ... ... Осы құзіретті билер 1925 жылға дейін
жүзеге асырды. 1925 жылы ... ... ... буржуазиялық
құрылыстың қалдығы ретінде Кеңес Одағымен жойылды.
Қазіргі заманда заң ғылымында билер және ... ... ... ... көтеріліп мақалалар жазылып жүр. Ақсақалдар және билер
соттары енгізілу ... пе ... олар ... ... ... та-былады ма?
Біздің ойымызша ақсақалдар және билер ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының оңтүстік төңіректерінде сот қызметін жүзеге асыратын
ақсақалдар ... бар. ... ... ресми түрде заңдастыруымыз керек.
Билер мен ақсақалдар соттарын енгізудің себептері:
1. ... мен ... ... ... ... және қалалық
соттардың қызметін біраз жеңілдетеді. Демек, кішігірім құқық бұзушылық
істерін және кішігірім ... ... ... осы билер сотына беруге
болады;
2. ... ... ... ... Демек, үлкендерді
құрметтеу;
3. Билер сотында заңда көрсетілген соттылық болмайды. Демек, билер
мен ақсақалдар ... ... ... ... ... олар ... ... қалпына келтіру үшін қоғамның алдында
бетіне басады;
4. ... ... ... ... (адамдардың сана сезімін
өсіру арқылы).
Билер мен ақсақалдардың соттарын ... ... ... ... ... ... қатысуы керек. Біздің ойымызша билер мен ақсақалдардың
судьясы болу үшін мынандай талаптар қойылуы тиісті:
а) сол жердің тұрғыны болуы керек (ең ... ... 5 ... жас ... кем ... 40-50 ... ... (өмірлік тәжірибесі
бар);
в) кейбір ғылымдардың (мәселен, з.ғ.к. доцент М. Алиевтің) пікірі
бойынша ... ... ... заң білімі болуы тиіс деп көрсетеді. Ал
біздің ойымызша билер мен ақсақалдарға ... ... заң ... ... ... ... ... оларға өмірлік тәжірибенің өзі жеткілікті;
г) билер мен ақсақалдардың өкілеттілік мерзімін ... ... ... ... 2 жыл ... Олар ... ... деңгейде атқарған
жағдайда, келесі мерзімге сайлану құқығын шектемеу керек.
5. ... мен ... ... ... ... ... ... қолданылуы тиіс. Белсенді сайлану құқығы келесі талаптардан
түрады:
а) Қазақстан Республикасының азаматы болуы керек;
б) сот арқылы әрекет қабілеттілігінен ... ... ... ... бас бостандығынан айыру мекемесінде болмауы тиіс.
6. Билер және ақсақалдар сотына үміткерлер ... ... ... ... мен ақсақалдар сотын қүру жергілікті ... ... ауыл және ... ... ... тиіс (өз еркілерімен). Оларға
мүліктік, отбасылық және басқа да кішігірім дауларды қарауына жатқызуға
болады. Атап өтер ... ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Сонымен бұл тарауды қорыта келе мынандай тұжырымдарға келдік:
Біріншіден, сот шешімдері мен ... ... ... ... ... мен оны ... бір ... астында болуы тиісті, демек, сот
орындаушысын (90 ... ... ... ... енгізуі керек. Сонда
барып судьялар өз шешімдерінің орындалуын қадағалап отырады. ... ... жеке ... ... ... деген сенімі артады деп ойлаймыз.
Екіншіден, алқалы (присяжный) заседательдердің тәжірибеге қажеттілігі
мол екенін айтуға ... ... ... және ... ала тергеу органдары бір-бірін
таниды, ... ... да ... ... ... ... да бұл органдар ... ... Ал ... ... жай ... ... ... адамдар және олар бір-бірін
танымайды.
- бір адамды сендіру оңай (судьяны), ал көпшілікті сендіру ... ... ... (присяжный) заседательдер бізге ауадай қажет.
- биліктің қайнар көзі - ... ... ... ... болып табьшады. Міне, сондықтан да сот әділдігін
жүргізу бір адамның қолында емес, ол халықтың ... ... ... ... ... соттарды құру. Әлемдік
нарықтық экономиканың дамуы, біздің еліміздегі нарықтық экономикаға ... ... ... кәсіпкерлеріміз еліміздің экономикалық дамуына
үлкен үлес қосып жүрген шетелдік ... ... ... ... ... ... ... үшін ауданаралық экономикалық сотты
алдымен Алматы мен Қарағанды қалаларында ... Және ... да ... экономикалық сотты қүру бір жыл ішінде жүзеге асты.
Төртіншіден, қазіргі уақытта біздің сот ... ... ... ... ... соттарды құру керектігін
тәжірибенің өзі көрсетіп отыр. Өйткені, жасөспірімдер арасында осы ... өте көп ... ... ... ... ... ... жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшуіне байланысты
пионерлер мен комсомолдар ... ... ... ... ... жолмен де, заңсыз жолмен де табыс табу ... ... ... ... ... салдарынан кәмелетке толмағандардың арасында
қылмыстар көбейді. ... да біз ... ... ... ... ... ... билер мен ақсақалдар соттарын енгізу және олардың қызметін
реттейтін жеке заң қабылдау керек. Себебі, билер және ақсақалдар ... ... ... жеңілдетеді. Қазақтың дәстүрлерін қалпына
келтіреді (үлкендерді құрметтеу). Жергілікті өзін-өзі ... ... сана ... ... арқылы).
2.3. Қазақстан Республикасы конституциясындағы сотпен қорғану құқығы
Қазақстан Республикасы Конституцияның ... ... ... ... ... ... құқығы бар және ... ... ... ... ... қоса ... заңға қайшы келмейтін
барлық тәсілдермен қорғауға ... ... Ал, ... ... ... кез ... азаматтық іске қатысушы пайдалана алады. Себебі, қорғану
құқығы – олардың құқықтарының сақталуына, ... іске ... ... жеңілдетуге мүмкіндік береді. Сотпен қорғану ең
негізгі құқықтарды қамтамасыз ... ... ... ... яғни іс ... ... ... бұл құқық жүзеге асырылады.
Ал егер, заң әдебиеттеріне ... адам мен ... ... мен ... ... ... бостандықтың жағдайын
ашатын және жоғарғы заң қорғауын қажет ететін адам мен ... ... мен ... ... Адам мен ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясында
көрсетілген адам мен азаматтардың барлық құқықтарын жатқызуға болады.
Жалпы, адам ... ... ... ... мыңжылдықтар
аралығында құқық адамзаттың назарында болды, әр уақытта да жеке тұлға
билік пен ... ... ... үшін ... ... жүрді. Адам құқығына
қатысты өзекті мәселелер әр уақытта да соғыстардың, көтерілістің тұтануына
негізгі себеп болып отырды. Оның ... өмір ... ... ... ... ... құқығы, ар-ой бостандығы адам өмірінде ... ... ... даму ... ... ... ... жаңа ұрпақ, адам
құқығын қорғау ... ... ... ... отыра құқық пен
бостандықты кеңейтуге, мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... ... ... қорғаудың өзекті мәселелері біраз уақыттан бері әрбір
мемлекеттердің шеңберінен де шығып кетті, сондықтан да адам ... ... даму ... мен оған ... ... ... ... оның жетістіктерін сараламай, сонымен қатар адам құқықтары мен
бостандықтарының қалануына негіз болған қағидаларды білмей, ... ... ... ... қамтамасыз етудің қажеттілігін ұғыну мүмкін
емес. Сондықтан да, халықаралық және ... ... ... байланысын
және өзара тәуелділігін, олардың қоғамдағы ... ... ... өте ... ... бұл ... ... құқықтары мен
бостандықтарын кең көлемде тиімді және толық қамтамасыз ... тез ... ... өз ... ... ... дегеніміз – мемлекеттік билікпен бекітілген және қорғалатын,
адамдардың қоғамдағы ... ... ... мен тәртіптердің
жиынтығы, сонымен қатар осы нормаларды оқытатын ғылым. Сонымен қатар, құқық
болып – ... ... ... ... бостандығы
саналады. Себебі құқық – бостандықтар ... ... ... ... ... ... екінші жақтың бостандығы шектеледі. Жалпы
маңыздылығына қарай құқықтар мен ... аса ... ... ... сөз ... шеру ... және т.б. ... айырмашылығы тек тұлғаның іс-әрекетінде, яғни, ол ортаға өзінің
еркіне қарай енеді, субъектілердің, тұлғаның бостандықтарын қорғауды ... ... ... ... жеке өзі ... Ол ... құқыққа да жатқызылады. Яғни, құқық – заң ретінде беріледі. Осы
заң шеңберінде тұлға жүріп тұрады, ... ... ... осы ... бостандығы қорғалады. Мысалы оған ... ... ... ... бос және олардың нақты құқықтарын ешкімнің де айыруға құқығы жоқ»
деген норманы жатқызуға ... ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінің
құлауымен сәйкес келеді. Яғни, құлиеленушілік ... ... ... ... ... ... ұғымдар туындай бастады. Біздің эрамызға дейінгі
архонат дәуіріндегі 4 ғасырда, Ежелгі ... ... ... ... ... ... онда демократияның алғашқы белгілері болды,
мемлекеттік чиновниктерді жауапкершілікке тарту құқығы бекітілді. Ал ... ... ... рет бұл ... ... ... ... актілерде қолданыла бастаған. Бостандық ... ... ... ... 29 ... ... ... Монарх Шумер өзіне берілген
адамдарды, жетім-жесірлерді қорғау үшін, қатыгез ... ... ... ... отырып, бостандық әперді.
Алғашқы халықаралық актінің бірі «Вольностейлердің ұлы Хартиясы» 1215-
жылы ... Бұл ... ... ... ... ететін адамдардың
іс-әрекеттері байланысты өкілеттігі мен бостандығын ... ... ... ... ... Ұлы ... 39-бабында, адамды тек ... ... ... ... ... деп тануға болмайды деп көрсетілген. ... ... ... ... дамуы осы Ұлы Хартиядан бастау алады. Адамның
құқықтары мен бостандықтары туралы шыншыл ойлар одан кейінгі ... ... ... ... 4.07.1776-жылы Филадельфияда американың ... ... ... алғашқы болып тарихта АҚШ Конституциясы
қабылданды. 15.12.1791-жылы ... адам ... ... ... Бұл заңда адамның айрықша құқықтары өз орнын тапты. Осы тұста
Еуропада Ұлы Франсуз революциясы болып ... бұл ... акт – ... мен ... ... ... қабылдануына өз әсерін
тигізді. Бұл 27.08.1789- жылы Ұлттық жиналыста қабылданды.
Ал, ... ... ... ... ... ... ... мағынаны береді. Конституция – қоғамдық және ... ... ... ... ... ... түзілу реттілігі
мен қызметін, азаматтардың құқықтары мен ... ... ... ... ... – бұл ... қоғамдағы және мемлекеттегі
мәртебесін, мемлекеттік ... ... ... органдардың
қызметтерін және олардың ұйымдастырылуын, сонымен қатар жергілікті өзін-өзі
басқару органдарын ... ... ... ... ... ... ... да – құқық жүйесі салаларының бірі. Ол
өзінің ішкі тұтастығымен сипатталатын құқықтық нормалар жүйесін ... ... ... ... ... ... Ішкі ... нормаларындағы қоғамдық қатынастардың ерекшеліктерімен
белгіленетін, солар ... ... ... ... ... Ал, Қазақстан Республикасының азаматы болып, осы елдің
азаматтығын алған адамдар ... ... ... ... ... болуы тиіс, немесе адам өз қалауы бойынша азаматтықты біресе
қабылдап, ... одан бас ... ... ... мемлекетпен байланысы
саяси-құқықтық сипатта болады.
Сондықтан да, конституциялық құқықтың пәні ... ... ... ... ... ... және ... мен
мемлекеттің құрылу негізін, ондағы адам мен азаматтың ... ... ... ... Ал, қоғамдық қатынастардың негізгі пәні –
адам мен азаматтың құқықтары мен ... Адам мен ... мен ... ... кез ... мемлекеттің және
дүниежүзілік қауымдастықтың негізгі мақсаты. Бұл демократия ... бір ... ... ... ... ... атқаратын, сондықтан да құқықтары
мемлекет тарапынан қорғалатын адамның сол ... ... ... ... ... ... мен азамат» деп аталған
2-тарауында сәйкес, оларға: кез келген адам өмір сүруге, бостандыққа ... ... қол ... құқылы; ешкім де азапталмауы, қадір-қасиетін
кемсітетіндей көз алартушылыққа және ... ... ... ... ... пен заң алдында тең, заңмен және сот арқылы тең дәрежеде қорғалуға және
білікті заң көмегін алуға құқылы; кез келген адам ... ... ... ... ... және ... құқылы; кез келген адам өзінің,
отбасының және ... ... және ... ... ... өмірлік деңгейде еңбек етуге, білім алуға, дем алуға; ... ... қай ... және қай ... ... өзі ... ана тілі мен
төл мәдениет пайдалануға құқығы кіреді.
Бұл конституциялық құқықтардың ішінде, бостандыққа және жеке ... ... ... ... де ... сот пен заң ... ... қорғану және тегін білікті заң көмегін алу құқығы; ... ... ... және ... ... ... отбасының және басқаларының
денсаулығын және тұрмыс ... ... ... ... деңгейде еңбек
етуге, білім алуға, дем алуға; ана ... ... ... азаматтық іс
жүргізу заңында нақты бекітілген және ... ... ... ... ... биліктің бір тармағы ретіндегі маңызы мен
мәнін ашу, өуелі оның түсінігін және оның ... ... ... ... ... оның ... ... ежелгі уақыттан
зерттеумен бүл мәселелерге ... ... ... мен ... ... ... сөздері келтірілді.
Ежелден келе жатқан "бөлісіп ал да билей бер" деген ереже мен еңбектің
бөлінуінен шыққан ... ... ... ... мақсаты биліктер
тармақтарының функциялары мен өкілеттіктерін жіктеуінде, осы ... өз ... ... ... ... анықтауында. Мүндай қызмет
барысында заң шығарушы, атқарушы және сот биліктері бір-бірімен тежемелік
әрі тепе-теңдік жүйесі арқылы іс-қимыл ... ... ... ... бөлінуі теориясы көпшілік мемлекеттерде көрінісін тауып,
олардың конституцияларында қүқықтық бекітілгендігі көрсетілді.
Осылайша, атақты ... ... ... ... қалаған, адамның
қүқықтары мен бостандықтарын неғүрлым толық қамтамасыз етуді ... ... ... ... теорияиың түбірі болып
танылғаны ... ... ... ... ... ... тиімділігін "Қазақ ССР-нің төуелсіздігі туралы" 1990
жылғы 25 ... ... ... ... оған дейін ССРО дәуірінде
мемлекеттік биліктің біртүтас, бөлінбейтіндігі жөне оның ... ... ... ... ... сол ... бөлінуі теориясына мойынсұнбауға басты негіз болғаны ... ... ... ... ... ... ... биліктің тармағы сот билігіне берілген түсініктер
қарастырылып, оларға байланысты ... ... ... берілді.
Сот билігінің түсінігі, оған төн атқарылатын басты нысаны сот әділдігі
арқылы бұл ... ... да ... мен ... ... тәсілімен
көрсетілді.
Әсіресе, сот билігін мемлекет билігінің ... ... ... ... оған ... азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен
бостандықтарын, ... ... ... ... ... өзге де ... ... актілерінің, халықаралық
шарттарының орындалуын қамтамасыз етуге ... ... ... ... заң ... ... ... өз кезегінде сот
билігін мемлекетгің арнаулы органы соттьщ ғана жүзеге асыратыны жөне ... ... ... ... өрі ... ... ие ... т.б.
айқындалды.
Сот билігінің функциялары ретінде сот әділдігі, конституциялық
бақылау, төрбиелеу және ... мен ... ... ... мәселеге байланысты ғалымдар арасындағы пікір таласулар керсетілді
және өз позициямыз анықталды. Әсіресе, сот әділдігі функциясын құқық қорғау
функциясымен ... ... ... В.А.Ржевскийдің және
Н.М.Чепурнованың пікірінің дұрыс ... сот ... ... ... ... тиесілі екендігімен тұжырымдадық.
Аталған функциялардың ішіндегі конституциялық бақылау ... ... ... ... Мұндай бақылау жүргізудің ССРО кезіндегі
1923 - 1933 жылдары ... ... ... ... басқа билік тармақтарымен ара катынасы қарастырылды.
Мұнда мемлекеттік биліктер қатарында Президент билігі ... да ... ... ... ... ... жасау екі мәселеге негізделді:
біріншіден, Президент мемлекет механизмінде биліктің барлық тармақтарының
келісіп ... ... ... ... ... ... атқаруында болса,
екіншіден, оның мемлекетті басқару жөніндегі құзыреттіктерінің ... ... жөне сот ... ... ... ... пен сот билігінің ара қатынасы ашылып, мұндағы тежемелік
механизмінің жеткіліксіздігі сыналды.
Судьяларға ... ... ... өкілеттік беру тәртібін
Конституцияның демократиялық ұйғарымымен ... ... ... ... ... ... ... бірдей сайлау жолымен
өкілеттігін алу мүмкіндігі қарастырылса, халық билігі ... ... ... көркейтетіндігі сипатталды.
Сот билігі мен заң шығарушы биліктің ара қатынасы, соңғысы шығаратын
(қабылданып) ... ... ... ... ... ... ... екендігі, сот саясатын заң шығарушы биліктің айқындайтыны қаралып,
сонымен қатар ... Сот ... ... ... да ... Өз
кезегінде, сот билігі заң шығару процесіне (норма шығармашылық ... ... ... ... ... ... мен езге ... ... ... ... ... ... жайы
қарастырылып, сот актілерінің де мәртебесі айқыңцалып, олардың ... ... ... ... және сот түсіндіруі екеуінің заң шығарушы және сот
билігі араларындағы тежемелік элементі ретінде керсетілді.
Сот билігі мен ... ... ... ... ... ... ... атқарушы биліктің органы Әділет министрлігінің қарамағында соттарды
ұйымдастыру, құқықтық, материалдық-техникалық, кадрлық қамтаімасыз ... ... ... оған ... ... ... ... билік органдарының жене олардың лауазымды тұлғадарының әрекеттері
мен шешімдерше келтірілген шағымдарды қарауы, ІІМ-нің ... ... ... ... ... ... бұл ... өзара іс-қимыл
жасауы және байланысы ретінде айтылды.
2000 жылғы ... ... ... "Сот ... ... жөніндегі шаралар туралы" Жарлығы сипатталып, мұнда
сот билігін атқарушы биліктен ... ... алып шығу ... ... ... ... өзге де камтамасыз
ету мәселелерін Әділет министрлігінің қарамағынан алып, осы үшін ... ... ... Сот әкімшілігі жөніндегі комитетке берілудің маңызы
мен мәні қарастырылды.
Қорыта келгенде, сот билігінің түсінігі, оның мазмұны мен мәні, ... ... ... орны мен ... ... ... ... соттың мемлекет пен ... ... ... және оның ... ... ... көрсетеді.
Судьяның тәуслсіздігі принципінің түсінігі беріліп, оның маңызды
жақтары қарастырылды. Оған дейін, қысқаша ... ... ... оның ... ... ... ... принцип - норма деген
мәртебеге ие болу мүмкіндігі ... Осы ... ... ... сот ... ... ... өзекті және ерекше маңызды
екендігі ескеріліп, Конституциямен ... ... оның ең ... заң ... ... ... ... мемлекетті орнықтыруға бет алған қоғамның негізгі көздейтіні
мемлекеттің құқықпен санасуын талап ету болса, соттың да тек қана ... ... ... іске ... ... ... ... болып
саналуға тиісті екендігі көрсетілді.
Тәуелсіздік мөселесі судьяға қатысты болғандықтан, судьяның түсінігі
мен құқықтық жағдайы қарастырылды. Осы екі ... ... ... ... ... түсінік берілді.
Судьяның тек заңға бағындырұшуы оның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін
басты шарт ретінде ... ... ... ... заң ... ... міндеттер талданды.
Екінші бөлімде Судьялардың құқықтық мәртебесінің мәселелері және сот
билігінің алдағы даму тенденциясы сипатталды.
Бастысы ... ... ... байланыста болатындығымен, қажетті
жағдайларда бірін-бірі толықтыратындығымен ... ... кері ... ... анықталды. Мысалы, ... ... ... ... ... ... болатыны, оның тек
Конституция мен заңдарға ғана бағыныштылығын білдірсе, өз кезегінде ... сол ... ... ... қорғауында деп түсіндірілді.
Судьяның тәуелсіздігі принципі мен сот әділдігінің принциптерінің
әрқайсысы қалайша қатынасатыны, ... ... ... беру арқылы
карастырылды. Олардың өз алдына мәндері көрсетіліп, мазмұнды байланыстары
талданды.
Осылайша, судьяның тәуелсіздігі ... ... сот ... ... ... орны мен ... көлемді тұрғыда сипатталды.
Судьяның тәуелсіздігін қамтамасыз ету кепілдік түсінігін тудыратыны
және бұл екі ... ... ... ... ... ... өтті. Демек, тәуелсіздіктің басты әрі
бөлінбейтін жағы кепілдік болады ... сөз. ... ... ... ... арқылы қарастырғанда тәуелсіздік кепілдіксіз мағыналы
болмайтындығы, ал кепілдік тәуелсіздік ... жоқ ... ... айқындалды.
Судьялардың (соттың) тәуелсіздігін қамтитын кепілдіктердің
қалыптасулары мен ... ... ... шолу ... бұл ... жетілген мемлекеттерде қалайша орныққаны талданды.
Әсіресе, жалпыға (барша мемлекеттер үшін) бірдей міндетгі Біріккен
Үлттар Ұйымының Бас ... 40/146 ... ... сот
органдарының төуелсіздігінің негізгі ережелерінің маңызы ашылды. Ондағы
басты қағидалар жекеленіп талданып керсетілді.
Тәуелсіздіктің кепіддіктері ... ... ... де ... ... бастапқы кезіндегі бүл мәселеге қатысты озбырлық
пен бейбастылыкка әкеп соққаны айқындалып, ... ... осы ... ... мен ... ... ... кезінде тәуелсіздік принципі мен оның кепілдіктерінщ ... ... ... тек ... күйінде көрінісін тапқаны
ашылды.
Тәуелсіздік мөселесін қүптаушы кепілдіктер жіктеліп. саяси-құқықтық,
әлеуметтік-экономикалық, моральдық деп бөлінуі көрсетілді.
Бұл кепілдіктер ... ... ... ... ... Әсіресе, судьялардың ауыстырылмайтындығы мен оларға ешкімнің
тиіспеуі (иммунитеті), сондай-ақ жоғары материалдық және қүқықтық ... ... ... ... барынша нақты, шынайы айқындайтыны
жөнінде айтылды.
Сот билігін ерекшелендіретін белгілер келесі ережелерден туындайды:
1. Сот ... іске ... ... ... ерекше саласын
қолданумен ұштасады. Мұнда адам мен азаматтың заң мен сот алдындағы фактілі
және құқықтық теңдігінің ... ... ... ... ... бола ... бұл ... конституциялық кұрылыстың негізін,
Конституцияның үстемдігін, азаматтар мен ... ... және ... ... мемлекетгік және жеке меншікті
қорғауды мақсат етіп ... ... бір ... сот ... ... нысаны сот әділдігінің
құқық шығармашылығынан, сондай-ақ, ... да ... ... құқык қорғау
түрлерінен (нысандарынан) айырмашылығы, оның тиянақты фактілерге, ... ... ... заң ... ... ... ... мен
шешуінде[64].
Өзінің қызметін атқару, сондай-ақ, сот өндіргіш іске ... ... ... ... ... ... Ол тек іс жүзінде бар, ... ... және ... ... қолданады.
2. Сот билігін жүзеге асыру ... сот ... ... ... ... ... Сот ... заң шығарушы
билік бекітеді және бағыттайды. Яғни, ол ... ... ... сот ... ... ... белгілейтін, соттардың
қузыреттіктерін, судьялардың ... ... ... құру ... реттейтін заңдар шығарады.
3. Сот билігін мемлекеттің сол үшін ... ... ... ғана ... ... Конституциялық заң соттың
ерекше өкілеттігін басқа органдарға беруді көздейтін заң ... ... ... ... өзге ... мен
тұлғалардың судья өкілетгігін ... сот ... ... құқығы жоқ. Бұл тыйымға көнбеу, немесе оны бұзу ... ... ... ... Сот ... ... ... ерекше әрі сапалы нысанына ... ... ... ... ... сот ... арқылы іске
асырылады. Казақстанның сот жүйесін ерекше сипаттайтын белгілерінің ... оның ... ... ... соттардың мақсаттарының біркелкілігімен,
соттар мен судьялар үшін ортақ жоне бірыңғай сот ... ... ... барлық соттар үшін сот ісін жүргізудің заңдарда белгіленген
бірыңғай нысандары ... ... ... ... Республикасының барлық
соттарының қолданыстаты құқықты ... ... ... ... ... ... ... күшіне енген сот ... ... ... ... ... ... ... тек қана республикалық бюджет есебінен ... ... Сот ... процессуалдық заңды ... ... ... ... ... ... Сот ... процессуалдық
құқықтың нормаларымен бекитін ... және ... ... іске ... ... ... дербес
саласы[67].
6. Соттың занды ... мен ... ... мемлекет күшімен іске асырылады. Қажетті ... ... ... мен ... тұлғалары сот шешімдері мен талаптарының
жүзеге асырылуын ... ... ... ... ... етеді.
Сот үкімдерін орындау Әділет органдарынын қылмыстық атқару жүйесіне
тапсырылған. Ал ... ... ... ... ... мен сот ... орындаушылары атқарады[68].
7. Сот билігінің соңғы ерекше белгісі - оның дербестігі, ... мен ... ... ... жеке тармағы бола тұра,
оның басқа тармақтарымен тежемелік әрі ... ... ... іс-қимыл
жасау барысында өзінің қызметіне, әсіресе сот әділдігін іске ... ... ... жол ... Енді сот ... тән
функцияларды қарастырайық. Жалпы "функция" термині түрлі ... Оның ... кең ... ... "қызмет", "міндет", "жұмыс",
"міндеттер шеңбері" дегенді білдіреді.
Осылайша, қорыта айтқанда, судьяның мәртебесінің мәні мен маңызы ең
әуелі бұл ... ... ... ... ... сот әділдігінің басты шарты болатындығымен, демек, сот
билігінің де дербестігін ... ... өзі ... ... мен ... және ... мүдделерін
нақты, іс жүзінде қорғай алатын күшті де беделді сот билігінің ... ... ... ... ... ... ... әрі сапалы
әсерін тигізетіні сипатталды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Нормативтік құқықтық актілер:
1. “Қазақ Советтік Социалисттік Республикасының ... ... ... 1990 жыл 25 қазан.
2. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Қазақстан
Республикасының ... ... 1991 жыл 16 ... ... ... ... 1993 жыл 28 қаңтар.
4. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жыл 30 тамыз.
5. “Қазақстан Республикасының конституциясына өзгерістер мен ... ... ... ... ... 1998 жыл 7 қазан
6. “Қазақстан Республикасының конституциясына өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... ... 2007 ж. мамырдың 21-і. №254-III ҚРЗ.
7. “Қазақстан Республикасының Президенті туралы” Қазақстан Республикасының
Конституциялық заңы, 1995 жыл 26 ... ... ... ... ... ... ... заңы, 1995 жыл 18 желтоқсан.
9. “Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі
туралы” Қазақстан ... ... ... 1995 жыл 16 ... ... Республикасының сайлау туралы” Қазақстан Республикасының
Конституциялық заңы, 1995 жыл 28 қыркүйек.
11. “Республикалық ... ... ... ... заңы, 1995 жыл 2 қараша.
12. “Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы” ... ... заң күші бар ... 1995 жыл ... “Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы”
Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы, 2000 жыл 25 ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Президентінің заң күші бар Жарлығы, 1995 жыл 21 желтоқсан.
15. “Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік ... ... ... ... заң күші бар Жарлығы, 1995 жыл 21
желтоқсан.
16. “Қазақстан ... ... ... ... ... Конституциялық Заң күші бар Жарлығы, 1996 жыл 24 қаңтар.
17. “Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы” ҚР-ның Заңы
1996 жыл 12 ... ... ... тіл ... ... Заңы 1997 жыл 11 ... ... Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы” ҚР-ның
Заңы, 1995 жыл 19 ... ... ... ... заң ... өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы” ... ҚР Заңы 2009 жыл 10 ... ... ... (25815) 12 ... ... ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі. Алматы, Юрист, 2010.
Оқу құралдары:
1. ... Н.Ә. ... ... ... ... ... Назарбаев Н.Ә. "Соттар ... ... қана ... ... ... зор". ... ... судьяларының III съезіндегі Елбасының
алғы сөзі //Егемен Қазақстан. — ... ... ... Республикасының Конституциясы. Алматы: "Жеті Жарғы",
2009. 98 б.
4. ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының сот жүйесінің теуелсіздігін күшейту жөніндегі шаралар
туралы. 1 қыркүйек, 2000 //Заң ... 5 ... ... ... ... ... ... "Сот әкімшілігінің
жаңа жүйесінің қызметін қамтамасыз ету туралы". 12 қазан, 2000. ...... ... ... ... Конституциялық заңы "Қазақстан Республикасының
сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы". 25 ... ... ... мен ... ... ... ... "О высшем судебном совете ... от 28 мая 2001 г. ... ... - 2001. - 3
июня.
9. Қазақстан ... ... ... заң күші ... ... және ... мәртебесі туралы". 20 желтоқсан, 1995
ж. //Егемен Қазақстан . 20 желтоқсан, 1995.
10. Ожегов С.И. ... ... ... //Под ред. Н.Ю.Шведовой -М.:
Рус.яз., 1985. - 797 ... ... ... М., 1893. - ... ... Ш.Л. О духе ... и об отношениях, в которых законы должны
находиться к устройству каждого правления, к нравам. ... ... ... - СПб., 1900. - ... ... Ш.Л. О духе ... и об ... в которых законы должны
находиться к устройству каждого правления, к нравам, климату, религии ... - СПб., 1900. - ... ... ... ... в обновляющейся России. - М., 1997
- С.З.
15. ... С.Ф. Суд и ... ... процесс в Республике Казахстан: состояние и ... ... 1997. - ... ... ... ... ... туралы Декларациясы".
25 ... 1990 ж. ... ... 25 ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1993 28 қаңтар. - ... 95 ... ... С.З. Конституция и Парламент Республики Казахстан - Алматы:
"Жеті Жарғы", 1996. - ... ... ... Конституциясы. Алматы: "Жеті Жарғы", 1998.
98 б.
20. Шайкенова С. Реализация ... ... ... в ... ... //Право и государство. - 2001. - № 1. - С.31.
21. ... Г.Ж Суд и ... ... в ... ... ... изд-во КазГЮА, 1999. - С.223.
22. ГуценкоК.Ф., Ковалев М.А. Правоохранительные ... - М., 1997. ... ... В.И. Судоустройство и правоохранительные органы в ... - М., 1997. - ... ... Н.А. ... ... в ... Казахстан. —
Астана: "Фолиант". — 2000 — С. 35.
25. Божьев В.П. Правоохранительные органы ... ...... — 1996 — С. ... Беленков Р.А. Правоохранительные органы. Москва: "Приор". - 2000 -
С.17.
27. В.В. ... В.А. ... ... ... ... ... Санкт-Петербург: "Альфа". - 1996 - С. 8.
28. Қазақстан Республикасының ... ... ... 1998. 98 ... ... ... ... заңы, "Қазақстан
Республикасының сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы". 25желтоқсан,
2000. //Егемен Қазақстан. - 25 ... ... ... К.Х. ... Республикасындағы қүқық қорғау органдары, —
Алматы: "Санат", 1995. - 172 б.
31.Халиқов К.Х. ... ... ... ... ... ... ... 1995. - 106 б.
32. Жекебаев У. Место и роль суда в ... ... ... ... ... судебно-правовой реформы в постсоветских
государствах: опыт и суждения. - ... 1998. - ... ... В.К. ... ... ... ... - М.,
1998. - С.21.
34. Халиков К.Х. Проблемы судебной власти в Республике ... ... юр. ... - ... 1998. - С.319.
35. Савицкий В.М. Организация судебной власти в Российской Федерации. -
М.,1997. - ... ... К.Х. ... ... ... ... ... -
Алматы: "Санат", 1995. - 172 б.
37. ... ... ... заңы ... сот ... мен ... мәртебесі туралы". 25
желтоқсан, 2000. //Егемен Қазақстан. - 25 ... ... ... ... ... заңы ... сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі ... ... 2000 ж. ... Қазақстан. - 25 желтоқсан, 2000. - 4 бабы.
39. Халиқов К.Х. ... ... ... ... органдары. —
Алматы: "Санат", 1995. - 172 б.
40. Уголовно-исполнительный кодекс Республики Казахстан. - ... ... ... ... ... ... "Об ... производстве и
стшусе судебных исполнителей" от 30 июня 1998 г. ... ... ... - 10 ... ... Г.Ж. Суд и ... ... в ...... ... Каз ГЮА, 1999. - ... ... В.А., Чепурнова Н.М. Судебиая ... в ... ... ... ... И.Л. ... в системе
государственных функции //Правоведение. - 1983. - N 3 ... ... ... ... заңы ... сот ... мен ... мәртебесі туралы",
2000 ж. 25 желтоқсан //Егемен Қазақстан.. - 25 ... ... ... А.Н. Функции судебной власти //Юридическая газета. - 2000. -
5 ... ... А.Н. ... ... власти //Юридическая
газета. - 2000. - 5 ... ... С.Ф. Суд и ... ... ... в Республике Казахстан: состояние и проблемы. -
Алматы, 1997. - С.189.
48. Қазақстан ... ... ... ... ... - 98 ... ... Республикасының Конституциясы. Алматы: "Жеті Жарғы",
1998. - ... ... ... Қылмыстық істер жүргізу кодексі. —
Алматы: "Жеті Жарғы", 1998.
51. Қазақстан Республикасы ... ... заң күші ... ... және ... ... ... 20 ... ... ... 20 ... ... ... У. Место и роль суда в системе органов ... ... ... ... ... в ... опыт и ... - Астана, 1998. - С.169.
53. Жекебаев У. Место и роль суда в системе ... ... ... ... ... реформы в ... опыт и ... - ... 1998. - С.169.
54. Нәрікбаев М.С. Сот төуелсіз болмай, демократиялық мемлекет құру қиын
//Республика газеті.З мамыр. 2001.
55. ... А.Д. ... ... ... и ... и ... - 1994. - N 61.
56. Алексеева Л.Б., Симкин Л.С. Правосудие, закон и нравственность //Право
и власть. - М.,1990.
57. Бонер А.Г. ... ... ... в ... ... - М.,
1980.
58. Вышинский А.Я. Теория судебных докозательств в советском праве. - М.,
1950.
Қосымша әдебиеттер:
1. ... ... сот ... ... ... ... ... газета. – 2001. – 8 тамыз.
2. Нарикбаев М. Дорога к правосудию (запечатленные ...... ... Г.Ж. Суд и ... ... в РК. – Алматы, 1999.
4. Стецовский Ю.И. Судебная власть. – М., Дело, 1999.
5. Нарикбаева М.С., ... Р.Н., ... М.М. ... ... нового уголовного и ... ... ...... ... Мами К.А. ... ... и уголовно-процессуальное законодательство
как важный этап в ... ... ... ... ... судебно-правовой реформы а постсоветских
государствах: опыт и ...... ... ... М.Ч. ... ... и повышение эффективности расследования
уголовных дел. Жинақта: Проблемы реализации судебно-правовой реформы ... ... опыт и ...... ... Абдраимов Б.Ж. Роль Союза судей в реализации судебно-правовой ... ... ... ... ... ... судебно-правовой
реформы а постсоветских государствах: опыт и суждения. – ... ... ... Б.А. ... ... власти – авторитет государства.
Жинақта: Проблемы реализации судебно-правовой реформы а постсоветских
государствах: опыт и суждения. – Астана, 1998.
10. Тлегенова Ф.А. ... ... ... ... ... // ... ... – 1997. -№ 3.
11. Скитович В.В. Судебная власть как ... ... ... – 1978. -№ ... ... В.М. ... ... его полномочия, судебная система и виды
судопроизводства как условия обеспечения права на ... ... ... ... ... приоритеты, перспективы. – М., 1997.
13. Комментарий к Федеральному Конституционному закону «О судебной системе
РФ» / В.И.Радченконың редакциялығымен. – М., 1998.
14. ... М.С., ... С.А., ... В.М. ... о ... ... ... Федерации: Научно-практический комментарий. – М., 1994.
15. Суды и их роль в ... ... ... ... ... конференции. – Астана. – 2001. – 15-
16 ... ... В.Е. ... ... ... стран. – М., 1997. – 296-
бет
Қосымша
Жоғарғы соттың нормативтік актілері.
Қазақстан ... ... ... ... ... Сотының нормативтік қаулылары кіреді деп жазылған.
Республика Президентінің “Соттар және ... ... ... ... ... Соты сот ... заңдарды қолдану
мәселелері бойынша түсіндірмелер беретін нормативтік қаулылар ... ... ... ... ... ... және алқалар болып
табылады. Жоғарғы Сот Пленумы өкілеттіктерінің бірі сот практикасы ... ... ... ... заңдар мен өзге де нормативтік
қаулыларды қолдану практикасын зерделейді және жалпылау ... ... ... ... ... мен ... және өзге де нормативтік
актілерді қолдану практикасы ... Сот ... ... ... ... кейін бұл материалдарды Жоғарғы Сот Төрағасы, Жоғарғы
Сот Пленумы нормативтік ... ... үшін ... Сот ... ... және нормативтік емес қаулылар
қабылдайды. ... Сот ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері актілер болып табылады. Бұл актілердің өзіндік ерекшелігі
олардың ... ... ... бастапқы болып табылмайтынында.
Бірақ онымен шектелуге болмайды, себебі қосалқы заңдық актілердің көптеген
құқықтық нормалары ... ... ... ... Соттың нормативтік
қаулыларының басты ерекшелігі оларда соттар қолданатын заңдар мен өзге ... ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Соттың нормативтік актілерін қабылдау көзі болып
табылатын заңдар мен басқа да ... ... ... ... олар – ... сот ... шешу үшін ... актілер.
Екіншіден, Жоғарғы Сот соттар қолданылатын ... ... ... ... Сот сот ісін жүргізу ... ... ... ... да ... ... актілердің нормаларын
ресми түрде түсіндіретін субьект ретінде көрінеді. Осындай түсіндіру үшін
конституцяилық негіз бар. ... ... ... ... ... қана жүзеге асырады деп көрсетпейді. Конституцияда нормативтік
қаулылар сот практикасынының мәселелері ... ... ... ... жазылған (81-бап). Конституцияда Жоғарғы Сот заңдар мен ... ...... ... ... деп жазылмаса да, дәл сот
қолоданаиын тиісті ... мен ... ... ... ... ... түсіндіруді болатыны өздігінен түсінікті.
Үшіншіден, нормативтік қаулыларының ерекшелігі олардың тек соттарға
арналғандығы болып ... Тек ... ғана ... ... нормативтік
қаулыларын басшылыққа алуға тиіс.
-----------------------
[1] Назарбаев Н.Ә. Казақстан-2030. ... ... ... ... Үндеуі 29-қаңтар, 2010
[2] Назарбаев Н.Ә. "Соттар қызметінің зандық қана ... ... ... зор". ... ... ... III съезіндегі Елбасының
алғы сөзі //Егемен Қазақстан. — 8-маусым, 2001.
[3] Қазақстан ... ... ... ... Жарғы",
2009. 98 б.
[4] Қазақстан Республикасы ... ... ... сот жүйесінің теуелсіздігін күшейту жөніндегі шаралар
туралы. 1 қыркүйек, 2000 //Заң ... 5 ... 2000. ... ... ... "Сот әкімшілігінің жаңа жүйесінің
қызметін қамтамасыз ету туралы". 12 қазан, 2000. //Заң ...... ... ... ... заңы ... сот ... мен ... ... ... ... 2000 //Егемен Қазақстан. 25 желтоқсан, 2000. Закон Республики
Казахстан "О ... ... ... ... ... от 28 ... г. ... правда - 2001. - 3 ... ... ... ... заң күші бар ... ... судьялардың мәртебесі туралы". 20 желтоқсан, 1995 ж. ... . 20 ... ... ... С.И. ... ... ... //Под ред. Н.Ю.Шведовой ... 1985. - 797 ... ... Политика, М., 1893. - С.243.
[7] Монтескье Ш.Л. О духе ... и об ... в ... ... ... к ... ... правления, к нравам. климату, ... ... - СПб., 1900. - ... Ш.Л. О духе ... и об ... в которых законы должны
находиться к устройству каждого ... к ... ... ... ... - СПб., 1900. - ... ... судебной власти в обновляющейся ... - М., ... ... ... С.Ф. Суд и ... ... процесс в Республике Казахстан: состояние и ... ... 1997. - ... ... ... "Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Декларациясы".
25 ... 1990 ж. ... ... 25 ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1993 28 қаңтар. - ... 95 ... ... С.З. ... и ... ... ... - Алматы:
"Жеті Жарғы", 1996. - ... ... ... ... Алматы: "Жеті
Жарғы", 1998. 98 б.
[15] Шайкенова С. ... ... ... ... в ... ... ... и государство. - 2001. - № 1. - С.31.
[16] Сулейменова Г.Ж Суд и ... ... в ... ... -
Алматы: изд-во КазГЮА, 1999. - С.223.
[17] ГуценкоК.Ф., Ковалев М.А. Правоохранительные органы. - М., 1997. ... ... В.И. ... и ... органы в Российской
Федерации. - М., 1997. - С.27. Бекбергенов Н.А. Правоохранителъная ... ... ...... ... — 2000 — С. ... ... В.П. Правоохранительные органы Российс-кой федерации. — Москва:
"Спарк". — 1996 — С. 33.
[19] Беленков Р.А. Правоохранительные ... ... ... - 2000 ... В.В. ... В.А. ... Основы судоустройства и
правоохранительной ... ... ... - 1996 - С. ... ... ... ... Алматы: "Жеті Жарғы", 1998.
98 б.
[22] Қазақстан Республикасының ... ... ... сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі ... 2000. ... ... - 25 ... ... Халиқов К.Х. Қазақстан Республикасындағы қүқық қорғау органдары, —
Аіматы: "Санат", 1995. - 172 б.
[24] Халиқов К.Х. ... ... ... ... ... ... "Сауат", 1995. - 106 б.
[25] Жекебаев У. ... и роль суда в ... ... ... власти
// Проблемы реализации судебно-правовой реформы в ... опыт и ... - ... 1998. - С.169. ... ... органы Российской Федерации. - М., 1998. - С.21.
[26] Халиков К.Х. Проблемы судебной ... в ... ... ... юр. ... - ... 1998. - ... Савицкий В.М. Организация судебной власти в Российской Федерации. -
М.,1997. - С.20.
[28] ... К.Х. ... ... ... ... ... ... "Санат", 1995. - 172 б.
[29] Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы ... сот ... мен ... ... ... ... 2000. ... Қазақстан. - 25 желтоқсан, 2000.
[30] Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы ... сот ... мен ... ... ... ... 2000 ж. ... Қазақстан. - 25 желтоқсан, 2000. - 4 ... ... К.Х. ... ... ... ... ...
Алматы: "Санат", 1995. - 172 б.
[32] Уголовно-исполнительный кодекс Республики Казахстан. - Алматы: "Жеті
Жарғы", 1998. ... ... ... "Об исполнительном
производстве и ... ... ... от 30 июня 1998 г.
//Казахстанская правда. - 1998. - 10 ... ... Г.Ж. Суд и ... ... в ... ...
Алматы: изд-во Каз ГЮА, 1999. - С.223
[34] Ржевский В.А., ... Н.М. ... ... в ... - ... ... Петрухин И.Л. Правосудие в
системе государственных ... ... - 1983. - N 3 ... ... ... ... заңы ... сот жүйесі мен ... ... ... 2000 ... желтоқсан //Егемен Қазақстан.. - 25 желтоқсан, 2000.
[36] Жаилганова А.Н. Функции судебной власти //Юридическая газета. - ... 5 ... ... А.Н. ... ... ... ... - 2000. - 5 января.
[38] Ударцев С.Ф. Суд и ... ... ... в ... ... состояние и проблемы. -
Алматы, 1997. - С.189.
[39] Қазақстан Ресггубликасының ... ... ... ... - 98 ... ... Республикасының жаңа заңдары./Құрастырған Ф. Т. Бейсенбина.
— Алматы: Қазақстан Республикасы Әділет ... ... ... ... С.З. ... и ... Республики Казахстан. Алматы:
Жеті жарғы, 1996.
[42] Ким Ю.А. Қазақстандағы Конституциялық ... ... ... ... ... ... Ж.Х. Республика Казахстан: Президент. Институт демократии:
монография. Алматы: Жеті жарғы. 1996.
[44] Монтескъе Ш.Л. В духе законов и их ... в ... ... ... к ... ... ... к пра-ву, климату,
религии, торговле и т.д. СПб, 1900, 196—197-66.
[45] ... Ш.Л. ... ... ... В. Ф. Суд в ... ... // Вестник Верховного Суда
СССР, 1991. № ... ... Л. ... и ... судебная реформа в прошлом и в настоящем ... мир, 1992. № ... ... ... ... ... кодексінің 249-
бабының 1-бөлімінде меншік құкығының тоқталу негіздері көрсетілген. Егер
"меншік құқығы меншік иесі өз ... ... ... ... меншік иесі
меншік құқығынан бастарткан, мүлік қираған немесе жойылған және ... ... ... ... ... ... құқығы тоқталады" —
делінген.
[49] Қазақстан Республикасының сот жүйесі жөне судьялардың ... - О ... ... и ... ... Республики Казахстан:
Қазақстан Республикасының Конституциялық Заңы. Алматы: Жеті жарғы, 2001.
[50] Сапаргалиев Ғ.С. ... ... ... ... Алматы: Жеті жарғы, 1998.
[51] Халиков Қ.Х. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... 1995.
[52] Түсініктеме: Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 362-бабы:
"Занды ... ... сот ... сот ... ... езге сот актісін
қасақана орындамау, сол сияқты олардың ... ... ... ... ... ... 2 ... дейін бас бостандығынан айыру.
[53] Симкин С.Л. Органы ... и ... ... с ... М.1998.
[54] Түсініктеме: Судъя Конституцияны және зандарды ... ... мен ... құқыктарын, бостандықтары мен занды мүдделерін
корғауды қамтамасыз етуі тиіс.
[55] Сапаргалиев Ғ.С. ... ... ... ... ... Жеті ... ... Темирбулатов С. Самостоятельна ли и независимо судебная власть в
Республике Казахстан // Закон и ... 1998, № ... ... С. ... суда и ... ... Суды и их роль ... государственной независимости. – Астана, 2001. 344-бет.
[58] Нарикбаев М.С. ҚР Судьяларының бірінші съезіндегі баяндамасы. Қараңыз:
ҚР Судьялары І ... ... ...... 1997. 4-бет.
[59] Абдраимов Б.Ж. Роль Союза судей в реализации судебно-правовой реформы
в ... ... ... ... ... ... в постсоветских государствах: опыт и суждения. – Астана, 1998. ... ... ... іс ... және сот орындаушыларьшың мәртебесі туралы. ... ... ... и статусе судебных исполнителей: Қазақстан
Республикасының заңы. Алматы: Жеті жарғы, 1998.
[61] Қайрат Мөми. "Сот ... ...... ... алға жылжу"//
Заң газеті. 26 қыркүйек, 2001.
[62] Суды и их роль в ... ... ... ... ... научно-практической конференции, посвященной 10-
летию независимости Республики ... ... 15—16 ... 2001 года.)
[63] Кенжалиев З.Ж. Сот билігі // Жас алаш. 7 мамыр, 1998.
[64] Халиқов К.Х. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... "Санат", 1995. - 172 б.
[65] Қазақстан Республикасының ... заңы ... сот ... мен ... мәртебесі туралы". 25
желтоқсан, 2000. //Егемен Қазақстан. - 25 желтоқсан, ... ... ... ... заңы "Қазақстан
Республикасының сот жүйесі мен ... ... ... ... 2000 ж. ... ... - 25 желтоқсан, 2000. - 4 бабы.
[67] Халиқов К.Х. Қазақстан Республикасындағы құқық қорғау ... ... ... 1995. - 172 б.
[68] Уголовно-исполнительный кодекс Республики ... - ... ... 1998. ... ... Казахстан "Об ... и ... ... исполнителей" от 30 июня 1998 г.
//Казахстанская правда. - 1998. - 10 ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
Cоғыс уақытындағы қауіптер5 бет
Азаматтық қорғаныс туралы3 бет
Жұмысшылардың қорғаныс құралдары3 бет
Кісі өлтірудің жауаптылықты жеңілдететін түрлері38 бет
Коғамдық қатынастарды қылмыстық жолмен келтірілген зияннан қорғау28 бет
Радиацияға қарсы қолданылатын паналау орындары9 бет
Тіршіліктің қауіпсіздік негіздері9 бет
Тж тұрғындарды қорғау формалары. Ұжымдық жане жеке қорғану құралдары. Санитарлы өңдеу6 бет
ТЖ тұрғындарды қорғау формалары. Ұжымдық және жеке қорғану құралдары. Санитарлы өңдеу. Алкогализм, шылым шегу, нашақорлық және адам денсаулығы мәселелері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь