Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді Азаматтық-құқықтық қорғау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І БӨЛІМ. Ар.намыс, қадір.қасиет және іскерлік бедел . құқықтық санат ретінде
1.1. Ар.намыс, қадір.қасиет және іскерлік беделдің түсінігі бойынша жалпы шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8
1.2. Ар.намыс, қадір.қасиет және іскерлік беделге құқық ұғымы ... ... ... . 15

ІІ БӨЛІМ. Ар.намыс, қадір.қасиет және іскерлік беделді қорғау тәртібі
2.1. Ар.намысты, қадір.қасиетті және іскерлік беделді қорғау құқығы ... .. 21
2.2. Моральдық зиянды өтеу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

ІІІ БӨЛІМ. Ар.намыс, қадір.қасиет және іскерлік беделді халықаралық құқықтық қорғау және сот тәжірибесінде реттеу негіздері

3.1. Ар.намысты, қадір.қасиетті және іскерлік беделді халықаралық құқықтық қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 37
3.2. Сот тәжiрибесiнде ар.намысты, абыройды және iскерлiк беделдi қорғау жөнiндегi заңдылықты қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
3.3. Ар.намысты, қадір.қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы азаматтық істер бойынша сот тәжірибесіне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... . 50

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 64

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН НОРМАТИВТІК АКТІЛЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 67
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 69
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Адам құқығын қорғау – кез келген мемлекеттің маңызды және негізгі алға қояр міндеттерінің бірі болып келеді. ҚР Конституциясы: мемлекеттің ең қымбат қазынасы – адам және адмның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деп көрсетеді.
Ар – намыс, қадір қасиет және іскерлік беделге деген құқық азаматтар мен заңды тұлғалардың субъективтік құқықтары жүйесінде ерекше орын алады .
Адам құқығы жөніндегі жалпы декларацияның артынан (10 желтоқсан 1948ж. БҰҰ Бас Ассамблеясымен бекітілген 12 бап) ҚР Конституциясы «Адамның қадір қасиетіне қол сұғылмайтындығы жөнінде және әркімнің жеке өміріне қол сұғылмауына, өзінің және отбасының құпиясы болуына, ар-намысы мен абыройы атының қорғалуына құқықтары бар екенін» - келтіре кетеді.
Қазіргі кезде ҚР-да ар-намысты, қадір қасиетті және іскерлік беделді қорғау құқық салаларының бірнеше нормаларын қолдану арқылы кешенді түрде жүргізіледі.
Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделді қорғау туралы істер дәстүрлі тұрғыда қарағанда қоғам үшін үлкен мүддені құрайды. Сондай-ақ бұл проблемаға қатысты мүддеге ҚР ғалымдары тарапынан, біздің ойымызша әлі күнге дейін жетілмеген, мәселені теориямыз талдау қажеттілігі негізінде пікірлері кездескеннің өзінде жеткіліксіз күйде болып тұр. Сот тәжірибесін зерттеу кезінде бұл санаттағы істерді қарау мен шешу барысында судъялар үшін үлкен қиындықтар туғызуда. Оған себеп болып ең алдымен ар-намыс қадір-қасиетті және іскерлік беделді реттейтін нормативтік құқықтық актілер мазмұнында қайшылықты баптық нормалары кездеседі. Оларды тиянақты түрде талдау жүргізуді сондай-ақ құқық реттеудегі қайшылықтарды жойып, кемшіліктерді толықтыру жұмыстарын қажет етеді.
1. ҚР Конституциясы 30 тамыз 1995 (өзг. мен толықтырулармен 7 қазан 1998 ж).
2. ҚР Азаматтық кодексі (жалпы және ерекше бөлімдер) 1994 ж 27 желтоқсан, 1999 ж 1 шілде.
3. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы Қаулысы
4. Сборник Постановления Верховного Суда Республики Казахстан 1992-1996 гг. Алматы, 1997, 9-бет.
5. ҚР Жоғарғы Соты "Соттардың моральдық зиянды өтеу жөніңдегі зандарды қолдануы туралы" 2001 ж. 21 шілдедегі №3 Нормативтік қаулысы
6. Қазақстан Республикасының "Бұқаралық ақпарат құралдары туралы" Заңы 1999 жылғы 23 шілде
7. "Сот тәжірибесіңде азаматтар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау жөніндегі зандардың қолданылуы туралы" 1992 ж. 18 желтоқсандағы ҚР Жоғарғы Соты Пленумының №6 Қаулысы
8. Рафиева Л.К. Честь и достоинство как правовые категории // Изв. вузов. Правоведение №2 с. 64
9. Общая теория прав человека. Отв. Ред. Е.А. Лукашева. М. 1996 г. С. 1
10. Романов О.М. Защита чести, достоинства и деловой репутации. Минск «Амалфея» 2007 г.
11. Анисимов А.Л. Честь, достоинство, деловая репутация: Гражданско-правовая защита. М., 1994.
12. Қазақ ұлттық энциклопедиясы 1 том. А., 2003
13. Жукешев Қ., Сапарғалиев Ғ., Асамбекова Г. Адам. Қоғам. Құқық. А., 2005.
14. Құрманалиева А, Нуспекова З. Қазақ энциклопедиясы. 5 том А., 2003.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Д И П Л О М Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... ... және іскерлік беделді Азаматтық-
құқықтық қорғау»
Ғылыми жетекші:
Кафедра аға оқытушысы,
« ___ » _________ 2012 ж
_____________________
(қолы)
Алматы – 2012 | |
М А З М Ұ Н ... ... 3
І ... ... ... және ... бедел – құқықтық санат
ретінде
1.1. ... ... және ... ... ... ... ... -----------------------------------------------------------------------
------------------- 8
1.2. Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделге құқық ұғымы ... ... ... ... және іскерлік беделді қорғау тәртібі
2.1. Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау құқығы ------
21
2.2. Моральдық зиянды өтеу мәселесі ----------------------------------------
------- ... ... ... ... және ... беделді халықаралық
құқықтық қорғау және сот тәжірибесінде реттеу негіздері
3.1. Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді халықаралық ... ... ... Сот ... ... ... және ... беделдi қорғау
жөнiндегi заңдылықты қолдану -----------------------------------------------
-------- 44
3.3. ... ... және ... ... ... туралы
азаматтық істер бойынша сот тәжірибесіне шолу ------------------------------
--- 50
ҚОРЫТЫНДЫ ------------------------------------------------------------------
-------- 64
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ... ... ... ... 67
ҚОСЫМША --------------------------------------------------------------------
--------- 69
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Адам ... ... – кез ... ... және негізгі алға қояр міндеттерінің бірі болып келеді.
ҚР ... ... ең ... қазынасы – адам және адмның өмірі,
құқықтары мен бостандықтары деп көрсетеді.
Ар – намыс, қадір қасиет және ... ... ... құқық азаматтар
мен заңды тұлғалардың субъективтік құқықтары жүйесінде ерекше ... ... ... ... ... ... (10 желтоқсан
1948ж. БҰҰ Бас ... ... 12 ... ҚР Конституциясы
«Адамның қадір қасиетіне қол сұғылмайтындығы жөнінде және ... ... қол ... ... және ... ... ... ар-намысы
мен абыройы атының қорғалуына құқықтары бар екенін» - ... ... ... ... ... ... ... және іскерлік беделді
қорғау құқық салаларының бірнеше нормаларын қолдану ... ... ... қадір-қасиет және іскерлік беделді қорғау туралы істер
дәстүрлі тұрғыда қарағанда қоғам үшін үлкен мүддені құрайды. ... ... ... мүддеге ҚР ғалымдары тарапынан, біздің ойымызша әлі
күнге дейін жетілмеген, мәселені ... ... ... ... кездескеннің өзінде жеткіліксіз күйде болып тұр. Сот тәжірибесін
зерттеу кезінде бұл санаттағы істерді ... мен шешу ... ... ... ... туғызуда. Оған себеп болып ең алдымен ар-намыс қадір-
қасиетті және іскерлік беделді реттейтін ... ... ... ... баптық нормалары кездеседі. Оларды ... ... ... ... құқық реттеудегі қайшылықтарды ... ... ... ... ... айтқанда ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді
қорғау мәселесі азаматтық және шаруашылық сот өндірісінде ... ... ... бұл ... ... және ... тұрғыда терең зерттеуді қажет
етіп тұр.
Кәзіргі таңдағы жағдайларға байланысты адам құқығын қорғау қоғамдық
прогресс үшін ... ... ... ... ... ... ... Шынайы прогресс адам құқықтар мен бостандықтарын, ... ... ... және ... беделге деген құқықтарды
дұрыс қамсыздандырмай еш уақытта дами алмайды.
Қай мемлекет болмасын адам құқығын қорғау проблемасын қозғаған ... тыс ... ... ... ... ... ... негізін салу мүмкін емес. Қоғамда, егер ... ... ... құрметтемесе оның болашағы болмайды. Ар-намыс, қадір-қасиет
және ... ... ... ... кез ... ... мен мемлекеттің маңызды
әлеуметтік-құқықтық құндылығы мен қажеттілігі болып табылады. Ондағы ... ... ... ... ... ал ... мемлекет – адам
құқығымен ажырамас ұғымдар: құқықтық мемлекет – адам құқығын кез ... ... ... ... ... ... адам құқығы – құқықтық
мемлекеттіліктің өзіне тән гуманистік, адамзаттық өлшемі.
Адам құқығы мен бостандығын мемлекеттің ... ... және ... жөніндегі басқа да негізгі қайнар көздерінде бекітілуі оларға деген
барлық мемлекеттік органдардың қамтамасыз ету міндетін көздесе, ... ... ... ... ... ... бұл құқықтар мен бостандықтар қалай
қамтамасыз етіліп жүзеге асырылатынына басты бақылай ... ... ... ... ... ... (1948 ж) 1 ... «Барлық адамдар ар-намысы мен құқығы жағынан тәуелсіз және тең
болып туылады. Олар сана мен ұжданмен ... ... ... ... жасаулары тиіс»[3].
Осы айтылғандардың барлығы бітіруші үшін ғылыми тұрғыда ... ... ... ... ... Кәзіргі таңда Ресей Федерациясы мен басқа
да шет мемлекеттерде бұл тақырып жөнінде көптеген ғылыми ... ... ... үшін әлі ... ... зерттелу үстінде. Ар-намыс,
қадір-қасиет және ... ... ... ... Ғ.С. ... ... Е.А. ... Ю.К. Толстойдың, А.А. Ерошенконың, А.М.
Сергеевтың, М.Н. Малеинаның, Л.А. Соловьеваның, О.М. ... және ... ... ... объектісі. Жұмыстың ізденіс-зерделеу және зерттеу объектісіне
қоғамдық қатынастар, ондағы ар-намыс, ... және ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу пәні болып ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел
жөніндегі мәселелерді ... ... ... ... ... ... қатысты мемлекеттік органдармен, азаматтар
және ұйымдармен қатынастарын реттейтін құқықтық аспектілер кіреді.
Зерттеу мақсаттары мен міндеттері. Дипломдық зерттеу жұмысының негізгі
мақсаты – ... ... және ... ... ... ... жасау; тәжірибеде осы салаға қатысты ... ... ... ... бойынша заңнамаларды жетілдіру жөнінде ұсыныстар
келтіру болып ... ... жету үшін ... ... ... ... шешілуге тиіс мынадай міндеттер туындайды:
- ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел институтын құқықтық
реттеу мәселесін жалпы тұрғыда ... ... ... және ... ... ... ... негізде зерттеу;
- ар-намыс, қадір-қасиет және ... ... ... ... ... ... қадір-қасиет және іскерлік беделді құқықтық қорғауды
қамтамасыз ету;
Зерттеу жұмысының методологиясы мен методикасы.
Методологиялық негіздері ретінде, ғылыми ... ... ... және ... ... Ал ... негіздері ретінде, конституциялық құқық,
мемлекет және құқық теориясы, азаматтық құқық және ... ... ... және ... ... ... көрген қазақстандық
ғалымдардың еңбектерінде, сондай-ақ таяу және ... шет ... ... ғалымдарының ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел ... ... ... ... ... қатысты жаңаша
көзқарастар мен тұжырым-ұсыныстарды айқындауға, дипломдық жұмыс тақырыбының
өзекті мәселелерінің өзіндік нақты, дербес шешімін ... ... ... ... ... ... ... дипломдық тақырыптың ... ... ... ашып ... конституциялық және азаматтық
заңдар, арнайы ... ... және ... беделге арналған
заңдар, сондай-ақ тақырыпқа сәйкес түрлі (басқа да) ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Тұтастай алғанда жұмыс
және оған қойылған проблемалар мен ... ... ... және ... ... Заңтану пәндер кафедрасында өткен
мәжілісінде қаралып (талқыланып) мақұлданған. Одан ... ... ... өткізген мақалаларынан байқауға болады.
Дипломдық жұмыстың көлемі және құрылымы. Жұмыстың ... ... ... ... ... мәселелері мен қисындылығына және
деңгейіне байланысты кіріспеден жеті ... ... үш ... пайдаланған нормативтік құқықтық актілер мен әдебиеттер
тізімінен, сондай-ақ қосымшадан тұрады.
І БӨЛІМ. Ар-намыс, ... және ... ...... ... ... ... және іскерлік беделдің түсініктеріне жалпы шолу
«Ар-намыс», «қадір-қасиет», «бедел» - ұғымдары өз ... ... әрі ... ... ... адамгершіліктік санаттардан
шығатындығын білдіреді.
Ар – бұл жеке ... ... және оның ... ... ... ... – жеке тұлғаның өзіндік ішкі бағасы, өзінің жеке сапалық
қасиеттерін түсінуі, ... ... ... көрсетуінен туындайтын
көзқарастары мен ішкі қабілеттілігі жатады.
Ежелгі Греция мен Ежелгі Римнің өзінде ар-намыс пен ... ... ... салыстырып, мораль және құқықпен байланыстырған.
Ар-намыс ... ... ... орын алып ... ойшылдарды, саясаткер
мен философтарды толғандырған[4].
Философиялық-құқықтық тұрғыда қарағанда, ар-намыс ұғымы ... ... ... ... ... ... үлкен билікті және ... ... ... ... пен ... ... ... нақты
бағыттылықты да көрсетсе керек. Оның ... ... ең ... ... ... тобы немесе ұжым, кең мағынада келтіргенде ұлттар ары ... ... ... сөз қозғағанда, оның екі ... ... ... ... және ... ... – басқаша айтқанда өз қадірін бір қалыпта ұстау үшін тырысу
көрінісі болып келсе, ... ... ... ... мен ... ... ... Оның мазмұны - әлеуметтік болып келеді, сондықтан адамның
ар-намысына қоғам баға бергендіктен бағалау санатына жатқызылады[5].
Ар — ... ... ... ... қабілеттілігінің формасы
ретінде көрініс беретін әдептік санат. ... бен ... ... ... адамның коғам алдындагы жауапкершілігін түсіну негізінде істеген
әрекеттерін өзі бағалауды қоса қамтуынан керінеді. Ар ... ... ... ... ... ... өз әрекетімен езін сыйлаттыруды
кездейді, сонымен қоса, тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... туындайтындыктан, ар
адамды өзінің де, өзгенің де пікіріне сын көзбен караттырады, адамды ... ғана ... ... ... жатқанның бәріне жауапкершілікпен
қарауға итермелейді.
Ар — адамның қоғамдық тәрбиемен жетілдіруге ... ... ... ... даму ... ... ... оның белгілі объективтік
жағдайлардағы ... ... ... Қоғамның прогресс
жолымен даму талаптарына адамның белсенді жауабы ... ... ... ар
тұлғаның адамгершілік тұрғыдан өзін-өзі жетілдіруінің ішкі қозғаушысы ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Арлылық адамның өзінің әрекеттерінің адамгершілік ... ... ... ... ... келеңсіз кылығы үшін эмоциялық күйзелісі ретінде
көрініс беруі мүмкін. Арлы болуға тырысу — әр адамның адамгершілік ...... ... кең ... ... ... Ар ... да әдептік санатқа жатады, жеке адамның өзінің қоғамдағы мәртебесін
тұщынуын және қогам тарапынан оның ... ... ... ... ... жағынан намыс ұғымы абырой ұғымына жақын. Жеке ... ... және ... жеке ... ... формасы ретінде көрініс
беретін намыс, ... ... ... өзін ... және ... ... ретке келтіреді. Абырой — моральға қатысты алғанда,
адамдардың теңдігін негізге алса, намыстың ... әр ... ... ... ... ... намысының және оны қорғау
мүмкіндігінің деңгейі әр түрлі болады.
Мысалы, моральдық тұрғыдан алғанда, қоғам үшін адамның ... ...... пен ... ... пен жұмысшының, инженер мен
аула сыпырушының айырмасы жоқ. Олардың ... ... ... ... ... ... сол ... олар азамат ретінде, тұлға
ретінде де бірдей абыройлы. Ал ... ... ... ... бірдей емес[6].
Намыс жекенің немесе адамдар тобының (ұжымдық, кәсіптік, ұлттық, т.б)
намысы түрлерінде көрініс береді. ... ... ... алға ... тарихи өзгерістерге ұшырап отырады. Жеке адамның намысы оның өзінің
жеке басының ... ... ... ... ... ... ... жеке адамдардан кұралған топтың әлеуметтік жағдайларымен
және мүмкіндіктерімен қорғалады.
Намыстың ең басты ерекшелігі — оның ... ... ... бар мүмкіндіктермен оны қорғауға тырысады.
Абырой — тұлғаның өзінің жеке басын ... ... ... ... және ... мен жеке ... ... қатынасын бейнелейтін
моралъдық сана ұғымы, әдептік санат. ... өз ... ... оның өзіне-
өзі қоятын талаптарына негізделіп, тұлғаның өзін-өзі бақылау формасында
көрініс береді. Адам өзінің абыройын кетірмеуді ... ... бұл ... ... қойылып отырған талаптарды тыңғылықты орындауға тырысады.
Тұлғаның абыройы оның өзін қоршаған адамдардың және ... ... сол ... ... ... ... оны ... отырып, оның
кұқықтарын тануды қамтамасыз етеді.
Қадір-қасиет – ... ... ... айқындайтын қасиет. Қадір-
қасиет адамның өзіне айрықша адамгершілік қатынасы мен оған ... ... ... ... ... ... ... ұғымы
абырой-атақ, сый-құрмет, мәртебе даңқ ұғымдарымен үндес. Қазақ дәстүрлі
қоғамында құрметті, ел арасында беделі ... ... ... ... кісі деп айтады. Қадір-қасиет адамның өзі айналысатын ... ... ... қадір-қасиеті оның шыққан тегі, білімі
немесе әлеуметтік жағдайымен емес, оның жеке ... және ... ... ... Бұл ... әр адамда өз мүмкіндіктерін
пайдалануына орай әр ... ... ... ... өз қадір-қасиетін
арттыруы оның жеке тұлға ретінде ... ... ... ... Ол
өзінің еркі мен ұмтылысы нәтижесінде және өзгелерден артықшылығын көрсетуі
арқылы қадірлі болып, халық арасында ... ие ... ... өз ... ... – кез ... тұлғаның өзін-өзі бағалау және тану ... ол ... ... ... ... және өз алдындағы
жауапкершілігін сезінуіне негізделеді[7].
Адамның ары мен ... ... ... ... ... — оның ... ... жоғары ұстайды. Барлық халықтарда да ар мен абырой ... ... ... бірі ... ... халқының "малым —
жанымның садағасы, жаным — ... ... ... ... да арды аса
қастерлеуінің көрінісі болып табылады. Адамгершілікке ... ... мен ... заң жүзінде қорғалады. Бізде де сондай, ҚР ... ары мен ... кол ... жол ... Ар мен ... қастерлеу
жағдайы азаматтық және қылмыстық заңдарда да анық айтылған.
Мысалы, егер біреу адамның ары мен абыройына кір кептіретін ... ол ... ... дәлелденбесе, онда теріс мағлұмат таратқан
адам қылмыстық және материалдық ... ... ... ... шеккен
адам өзі туралы айтылған мағлұматты жалған деп ... онда ол сот ... ... ... ... ... жақтан өзіне келтірілген зиянды
материалдық түрде өндіріп алуға құқылы.
Заң бойынша, біреуді қорлау — қылмыс деп танылады. Тіл тигізу — ... ... ... алып ... адамның қадірін қорлау болып
табылады. Заң жеке ... ... ... және абыройын қорғаумен бірге,
оның өміріне басқа біреудің озбырлық жасауына да жол бермейді.
Мәселен, біреудің сыртынан ... ... ... оның ... келісімі
керек, оның ұстіне, мұндай мәліметті сақтаудың және пайдаланудың ... ... Тек ... ... ... ... ... азаматтың
келісімінсіз ол туралы мәліметті тек құқық ... ...... ... сот ... ... ... азамат заң бойынша жауапқа тартылмаған болса, жоғарыда
көрсетілген ... ... да оның ... ... жинауға құқығы жоқ.
Заң жеке адамның өміріне ешкімнің ... ... ... ... ... адам ... ... Қолындағы билігін пайдаланып, үйге
басып кіру, прокурордың мақұлдауынсыз үйге заңсыз тінту жасау жайлары да
заңсыздық деп ...... бұл сөз кең ... – ар – ұят, ... ... – қасиет ұғымдарының жиынтық мазмұнын білдіреді, тар макғынасында –
сәттілік, ... ... ... ... пайда, тиімділік ұғымдарының
баламасы ретінде қолданылады. Абыройдың ауызекітілдегі «әбүйір тұлғасы»
көбінесе осы ... ... ... Абырой философиясында моральдық
ұғым, этика категория тұрғысынан қарастырылады. Абырой – адам ... ... ... ... ... ... ... – жеке немесе ... ... ... емес ... ... абырой – азаматтың немесе ұйымның ... ... ... ... ... ... ҚР ... – бап) және Азаматтық Кодексіне (43 –бап) сәйкес адамның Абыройы мен ар-
намысын мемлекет қорғайды. Әркімнің жеке ... қол ... ... ... құпиясы болуына, Абыройы мен Ар-намысының қорғалуына құқығы
бар. Азамат өзінің абыройыы мен ар-намысына, іскерлік ... ... ... егер таратушы ондай мағлұматтардың шындыққа сай
екендігін ... ... сот ... ... ... ... ... орнын өтеуді талап етуге құқылы. Абырой мен ... ... ... т.б. ... ... ... заңдарда
көзделген.
Сонымен, біздің пікірімізше, ар-намыс – тарих санаттарына кіреді, ол
адамзат ... ... ... ... Қай жеке ... болмасын бұл
адамгершілік санатты тоқтатуға шамасы ... Бұл ... сөз, ... өмір ... ... олардың бөлек мүшелері айналадағы тараптарынан
бағалауға жатады.
Ар-намыс пен қадір-қасиет азаматтар үшін бірдей емес. Әр адамның ... мен ... ... әр ... ... ... ... себеп болып оның қоғам алдында қызметінің дамуы мен өсуі жатады.
Ар-намыс пен ... ... ... ... ... ... көрінісін көрсетеді. Іскерлік бедел ұғымы қадір-қасиет түсінігімен
объективтік ... ... ... ... ... ... ... адамның
өзіне байланысты жүзеге асырылады екен, себебі ол оның ... ... ... ... іскерлік беделін оның қылықтарынан
бағалайды екен. ... ... - ...... ... Іскерлік
бедел – жағымды және жағымсыз болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... іскерлік беделден
дұрыс асырата білу қажеттілігін ... ... ... үш ... ... бұл ... ... субъективтік құрылымы. Іскерлік беделдің иесі
болып тек материялдық игіліктерді тауар, қызмет, жұмыс өндіруші
субъект ғана ... ... ... ...... ... өзінде комерциялық құқыққа еш қатысы болмағанның өзінде ол,
нақты түсінікті білдіреді. Ал ар-намыс, ... ... ... болып кез-келген тұлға бола алады.
2) ажыратылымы, іскерлік ... жеке ... ... ... жеке ... ... байланысты болып табылады. Іскерлік беделге
бағаны көпшілік береді, ол өз тұрғысында жағымды ... ... ... ... ажыратылымы бұл қандай бұзушылық және қандай бағытталған деген
сауалдарды шешуден ... ... ... ... ... материялдық емес құрамы элементтіңпәніне бағытталуы тиіс.
Іскерлік беделдің иесі ретінде кез-келген жеке айқындалған субъект
бола алады:
a) кәсіпкер-азамат;
b) шарт ... ... ... ... ... контракт негізінде (еңбектік ) жұмыс істейтін азамат;
d) заңды тұлға;
Сонымен, ар-намыс деп - тұлғаның ... және ... ... қоғамның беретін бағасын;
Абырой деп - тұлғаның өз рухани байлығын, рухани санасын, қоғамдағы
маңыздылығын, орнын іштей бағалауын;
Іскерлік бедел деп - ... ... ... ... ... ... бойынша тұрақты берілген бағасын түсінгеніміз жөн.
1.2. Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделге құқық ұғымы
Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік ... ... ... – бұл ... адам ... және оларды қамтамасыз ету туралы сұрақ болып табылады.
Мұндай санаттарды азаматтық-құқықтық тұрғыда түсіну мен ... ... ... ... ... ... байқауға болады.
Жеке адамның қоғамдағы жағдайы мемлекет дамуының деңгейін сипаттайды.
Адамның өміріне, жеке ... ... мен ... ... ... де ... жоқ. Сондықтан, Қазақстан Республикасының
Конституциясы, басқа да заңдары азаматтың жеке бостандығын қамтамасыз етуге
айрықша назар ... Егер ... ... ... қадір –
қасиетіне қауіп төнсе әр адам мемлекеттік органдардан көмек сұрауға, заңмен
қорғалуға құқылы. Жоғарыда айтылғандай, ол үшін ... ... ... Адам ... құқы мен ... ... қорғанып Республика
Президентіне жүгінуге құқылы. Бір де бір мемлекеттік орган, бір де ... адам ... ... ... ... Бұл, адам құқығы мен
бостандығы шектелген жағдайда, оған қай ... ... ... ... жасағаны турулы хабарлануы тиіс.
Ар-намыс бостандығы да адам бостандығының көрінісі ... ... ... ... ... отырып, адамды оның азаматтық міндетін
орындауынан босатпайды. Өзінің діни көзқарастарын ... ... ... атап ... ... ... өтеуден бас тартуына құқы жоқ.
Діни бірлестіктерді мемлекеттен бөлу ар-намыс бостандығының ... ... ... ... оның ... ... адамдары діни
бірлестіктердің қызметіне араласа алмайды, қайсыбір дінге ... ... ... ... ... Республикасының Констуциясы адамның ең сапалы қасиеті – ар-
намыс пен қадір қасиетті жоғары қояды. Ар-намыс ... ... да ... ... ... ... ... Конституциясы адамның ең сапалы қасиеті — ар-
намыс пен қадір-қасиетті жоғары қояды. Ар-намыс барлық халықта да ... ... ... ... ... арың ... ... туады, ақылсыздық ең соңғынды қуады", "Дүреленсең де ... ... орыс ... ... ... да "Арым үшін жан пида", "Малым жанымның
садағасы, жаным арымның садағасы" деген қанатты ... ... ... күндерге жетті. Ізгілікке негізделген коғамда ар-намыс пен ар-ождан
заңмен қорғалады. Сондықтан Қазақстан Республикасы ... ... ... ... қол ... деп жазылған.
Бұл қағида қылмыстық және азаматтық зандарда нақтыланады. Егер кім ... ... ... ... нұқсан келтіретіндей мәліметтер
таратса жөне оның ... ... ... онда ол ... ... ... Жәбірленуші, егер мұндай мәліметтер жалған деп
есептесе, сот ... ... ... ... ... ... ... үшін мүліктік құн талап етуге құқылы.
Заң адамның ар-намысы мен кадір-қасиетін ... ... ... тыйым салады. Қорлау — жағымсыз, жалпы ... ... ... ... жол ... ... ... іс-әрекет
және сөз.
Заң ар-намыс, қадір-қасиетпен бірге жеке өмірге ... ... ... қол ... ... ... азаматқа катысты ақпаратты
оның келісімінсіз жинауға, сақтауға, пайдалануға және таратуға болмайды. Ол
үшін тек ... ғана ... ... ... ... ... ... сақтау, пайдалану тәртібі де сақталуы тиіс. Егер ол заңдық
жауаптылыққа тартылған болса, ақпаратты құқық ... ... ... сот) азаматтың келісімінсіз жинай алады. Егер ... ... ... аталған органдардың ол туралы ақпарат
жинауға, сақтауға, пайдалануға және таратуға ... ... ... ... қорғалатын құндылықты құрайды,
өйткені ол өзін және өзінің жеке тұлғалық ... нақ ... ... кез ... жеке ... тән. ... деп
саналы түрде сезінілген, айналып келгенде оның жеке ішкі және ... ... ... ... жеке ... ретінде сипаттайтын, адамның
дамушы ізгі мінез-әрекеттерінің сырттай бейнеленген көрінісі түсініледі.
Жеке адам үшін оның қадір-қасиеті айқын және оны ... ... ... тәнилік және имандалық, әлеуметтік және мәдени қасиеттер, қырлар,
сапалар топтары болады. "Жеке адамнын, қанға ... ... ер ... жеке ... көрінетін жене бағаланатын сыртқы, сондай-ақ
ішкі мән-мағынасымен ... ... ... жеке ... оң ... ... ретінде қарастырылады, сондықтан мемлекеттің:
1) бір адамның қадір-қасиетінін, екінші бір адам үшін міндетті болып
табылатындығын; 2) ... ... және әр ... ... ретінде екендігін; 3) "қанға сіңген қадір-қасиеттің" өзінінің
қадір-қасиетіне деген құқығы мен басқалардың қадір-қасиетіне ... ... ... ... ... ... ... арқылы
ынталандырылады және қорғалады[8]. Қадір-қасиет жоғарыда талқыланғандай
этикалық санат ретінде ... Жеке ... ... ... де, сонымен бірге ... ... ... да ... Атап ... ... ... Қылмыстық
кодексі баптарында жала жабу, қорлау сияқты жеке бастың ар-намысы мен ... ... ... ... ... ... ... басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін немесе
оның беделін түсіретін көрінеу жалған мәліметтер ... (ҚР ... ... ал ...... ... ар-намысы мен қадір-қасиетін әдепсіз түрде
кемсітуден тұрады (ҚР ҚК-нің 130-бабы). ... ... сөз ... ... ... ... не бұқаралық ақпарат құралдарында жала
жабу, сондай-ақ адамды ауыр, аса ауыр қылмыс жасады деп айыптаумен ... жабу үш ... ... ... бас бостандығын шектеуге немесе нақ сол
мерзімге бас бостандығынан айыруға жазалануы мүмкін (ҚР ҚК-нін, ... ... сөз ... не көпшілікке таратылатын шығармада, не
бұқаралық ақпарат-құралдарында қорлау жүз ... ... ... ... айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде немесе сотталған ... ... төрт айға ... ... ... ... езге де ... мөлшерінде
аиыппұл салуға не жүз сексен сағатқа деиінгі мерзімге қоғамдық ... не бір ... ... мерзімге тузеу жұмыстарына, не сол ... ... ... ... (ҚР ҚК 130 ... ... шаралармен бірге жеке ... ғана ... ... ... ... ... ғана емес,
сонымен бірге азаматтар мен ресми тұлғалар ... ... жеке ... қадір-қасиетін қорғаудың азаматтық-құқықтық
шаралары да көзделген. Осы шараларды қолданудың заңдық негізін ҚР ... ... ... ... ол ережелерге сейкес азамат
егер оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне ... ... ... ... ... растамаса, сот аркылы осы меліметтерді бекерге
шығаруды талап етуге құкылы. Егер азаматтың ... мен ... ... ... ... ... ... таратылған
болса, олар осы бұқаралық ақпарат құралдарында бекерге шығарылуы тиіс. Егер
аталған ... ... ... ... ... ... құжат сол
ұйымдарға осы құжаттардағы мәліметтердің шындыққа сәйкес келмейтіндігі
туралы ... ... ... кері ... ... ... Егер
бұқаралық ақпарат органы мәлметті бекерге шығаруды ... бас ... ол ... бір ... ... жарияламаса, сондай-ақ ол таратылған жағдайда
азаматтың бұқаралық ақпарат құралдарында ... ... ... туралы талабы сотта қаралады. Егер сот шешімі орындалмаса, сот
тәртіп ... ... ... аударылатын айып салуға құқылы. Айыпты
телеу тәртіп ... сот ... ... ... ... ... ... мен қадір-қасиетін нұқсан келтіретіндей
мәліметтер ... ... ... мәлімемерді бекерге шығарумен бірге
оларды таратуға келген моральдық залалдың да орны толтырылуын талап етуге
құқылы. Егер ... ... мен ... ... келтірген
адамды анықтау мүмкін болмаса, мұнда, мәліметтер арналып тәратылған адам
таратылған ... ... сай ... тану ... ... құқылы.
Азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау туралы іс азаматтық іс
жүргізу тертібімен қаралады, талап-арыз ... ... ... ... ... ... белгіленген жазбаша нысанда беріледі. Сот ... ... ... ... ашық және ... ... Сот өз ... ... ... ... ... келтірудің ерекше тертібі, кінәсіз адам қылмыстық
қуғындауға ұшырауына, яғни анықтау, алдын-ала тергеу, прокуратура және ... ... ... ... шеккен жағдайда белгіленген.
Қылмыстық іс үкіммен ... ... ... мән-жаймен сот оны
қысқартқан жағдайда, қылмыстық қудалау органы адамның бұзылған ... ... оның ... мен ... қалпына келтіру жөнінде заңда
көзделген барлық шараларды алуы тиіс. Қылмыстық процесті жүргізген, адамды
ақтау туралы шешім ... ... одан ... залал үшін міндетті
түрде ресми кешірім сұрауы ... Егер адам ... ... заңсыз
ұшыраған болса, қылмыстық іс қозғалғаны, ұсталғаны, күзетте қамалғаны,
қызметінен уақытша ... ... ... ... сотталғаны, оған қатысты қабылданған басқа да кейін
заңсыз деп танылған іс-әрекеттер туралы ... ... ... ... ... өзге де бұқаралық ақпарат құралдары арқылы
таратылса осы ... ал ол ... ... ... оның ... қылмыстық процесті жүргізген органның талап етуі бойынша тиісті
бұқаралық ақпарат құралдары бір айдын, ... бұл ... ... ... ... ... негізде ісі қысқартылған адамның талап етуі бойынша
қылмыстық процесті ... ... екі ... мерзімде өзінің заңсыз
шешімін кері қайтарып ... ... оның ... ... ... ... ... түрде хабарлауға міндетті. Азаматтың құқығын қалпына келтіру
талабын құқығын қалпына келтіру тертібі ... ... ... ... алты ... ... қоюға болады. Егер ақтау немесе залалдың
орнын толтыру ... ... не адам ... ... ол ... сот ісін жүргізу тәртібімен сотқа жүгінуге құқылы
(ҚР АІЖК-нің 4-тарауы).
ІІ БӨЛІМ. Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделді қорғау ... ... ... және ... ... қорғау құқығы
АК-тің 143-бабына сәйкес ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік
беделді азаматтық-құқықтық қорғау былайша жүзеге асады, яғни ... ... ... ... ... ... ... іскерлік беделіне
кір келтіретін ... егер ... ... ... ... шындыққа сай келетіндігін дәлелдей алмаса, сот арқылы теріске
шығаруды талап етуге құқылы.
АК-тің 143-бабында "теріске ... ... ашып ... тек ... ... немесе іскерлік беделге кір келгіретін мағлұматтар
деп қана жанама ... ... ... ... (азамат немесе занды түлға) рухани және
әлеуметтік болмысына берілетін қоғам бағасы. Ал, ... ... ... ... өзінің жеке сапаларын сезінуі, қабілет-қарымын
көре білуі, ... ... орны мен ... ... іштей
түсінуі, өзін-өзі бағалау тұлғаның моральдық және ... ... ... ... түйіндерге негізделеді[9].
Іскерлік бедел тұлғаның кәсіби іскерлік (өндірістік, мамандық)
қабілеті жөннінде ... ... ... ... ... сәйкес сот арқылы мынадай мағлұматтар,
атап айтқанда: 1) ... пен ... кір ... 2) ... ... 3) шындыққа сәйкес келмейтін мағлүматтар теріске
шығарылады. Аталған талаптардың жиынтығы ... ... ... ... ... ... қорғаудың жалпы негізін құрайды.
Қазіргі кезде сот тәжірибесі мен ғылыми пікірге сүйенсек, баспасөзде,
радио және теледидар ... кино ... және ... ... құралдарында кір келтіретін мағлұматтардың
жарияланатындығын кереміз. ... ... ... ... ... ... ... тұлғаға байланысты жасалған мәлімдемелерде
немесе бір ... ... ... ... ... ауыз-екі әңгімелерде
ондай кір келтірушілік кездесетіні белгілі болып отыр.
Занда әлгіндей мағлұматтарды таратудың нысандарына қатысты ... ... ... ондай кір келтіретін фактілердің кез
келген сипатта көрінуі оны теріске шығаруға жеткілікгі негіз болады.
Кір келтіретін ... деп ... ... ... жүрген заң
мен моральдық принциптерді бұзуы туралы (әділетсіздікке бару, ұжымда,
тұрмыста ... ... ... ... ... және ... беделді қаралау және т.б. туралы) олардың абыройы мен ар-
намысына негізсіз ... ... ... ... ... ұйым ... кез ... кір келтіретін мағлүматты
шындыққа жанаспайды дей алмаймыз. Ал құқықтық немесе ... ... ... теріс бағалаған хабарлар жөнсіз кінәлауды білдіреді. Егер
мағлұмат ар-намысқа, ... ... онда ол ... ... ... яғни, оны АК-тің 143-бабына сәйкес теріске шығаруға негіз болмайды.
Азаматтың ар-намысына, ... және ... ... кір
келтіретін мағлұматтар қатарына баспасөзде жарияланған теріс мағлұматтар,
радио және ... ... және ... ... ақпарат құралдары арқылы
берілген хабарлар, қызмет мінездемесінде және басқа мінездемелерде, ... ... ... ... мен ... тұлғаларға бағытталған, оның
ішінде ауыз-екі түрде айтылған хабарлар жатады. Ауыз-екі нысаңдағы ... ... ... ... қатысты болуы мүмкін[10].
АК-тің 143-бабында кір келтіретін мағлұматгардың теріске ... ... ... Бұл ... ... ... ... және заңды тұлғаға қатысты кір келтірушілік мағлұмат жарияланса,
онда олар өз кезегінде бұзылған құқығы мен заңды мүддесін ... үшін ... ... ақпарат құралында дәлелді жауабын ... ... ... ... ... ... ... болса, бұл құжаттағы
мағлұматтардың шындыққа сай келмейтіңдігі туралы ... ... ... ... ... мұндай құжат алмастырылуға немесе кері сұратып
алынуға тиіс. Өзге реттерде теріске ... ... сот ... ... ... ... ... жөнінде берілген талап арызда көрсетілген
жауапкер осы мағлұматты таратқан адам не тұлға ... ... ... ... шығару жөніндегі талап қою бұқаралық ақпарат құралдарына
қатысты болса, оңда тиісті ... ... ... ... ... ... жауапкер болады. Жарияланымдарда және басқалай таратылған
әлгіндей мағлұматтарға байланысты автор көрсетілмесе (мәселен, ... онда іс ... сол ... ... ... жауапкер болады.
Қызмет мінездемелерінде жол берілген кір келтірушілік мағлұматтарына
мінездемені берген және оған қол ... адам ... ... ... жауапкер
болып табылады.
Азаматқа немесе занды тұлғаға ... ... ... ... ... іскерлік беделіне кір келтіретін мағлұматтар таратылған
болса, олар ... ... ... ... бірге олардың
таратылуымен өздеріне келтірілген залалдың немесе ... ... ... талап етуге құқылы. Егер азаматтың немесе ... ... ... ... және ... беделіне кір келтіретін
мағлұматтарды таратушыны анықтау мүмкін болмаса, өзі ... ... ... адам ... мағлұматтарды шындыққа сай келмейді деп
тануы туралы сотқа шағымдануға құқылы.
Егер жауапкер соттың шешімін орындамаса, сот оған ... ... ... ... ... алынатын айыппұл салуға құқылы. Айыппұл
азаматтық іс жүргізу заңдарында белгіленген тәртіп пен ... ... ... ... ... сот ... көзделген әрекетті орындау
міндетінен босатпайды.
Сонымен, азамат пен ұйым өзінің ... ... ... ... кір ... ... ... шығару үшін сотқа
жүгінеді. Сотқа жүгіну ... ... ... адам әлгі ... сай ... ... ... жагдайда жүзеге асады. Егер мұндай
мағлұматтар бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылған болса, онда ... ... ... ... мағлұмат тегін түрде теріске
шығарылуға тиіс. Егер аталған мағлұматтар ұйымнан шыққан ... ... ... мағлұматтардың шындыққа сай келмейтіндігі туралы тиісті ... ... ... ... мұндай құжат алмастырылуға немесе кері
сұратылып алынуға тиіс. Сонымен, тұлға ... ... ... ... ... ... ... зиянды) өтеуді талап етуге қақысы бар.
Егер мұндай мағлұматтарды кім таратқаны белгісіз болған күннің өзінде
жәбірленуші оның шындыққа жанаспайтындығын ... ... ... ... Моралъдық залал жәбірленушіге оны келтірушінің кінәсінің дәрежесіне
қарамастан өтеледі.
Сонымен, зерттеліп отырған мәселемізге қатысты сөз ... ... ... ... және ... ... сот ... қорғау
дегенде - азаматтар мен занды тұлғаларды олардың ар-намысына, қадір-
қасиетіне және ... ... кір ... әр ... ... ... ... құралдарының бірі деп таныған жөн деп түсінгеніміз жөн.
"Ар-намыс", "қадір-қасиет" және "іскерлік бедел" санаттарына қатысты
азаматтық құқық ғылымында айтарлықтай ... ... ... ... - бұл ... ... ... баға, оның рухани
және әлеуметгік қасиетгерінің өлшемі.
Қадір-қасиет дегеніміз - ... өз ... ... ... қоғамдағы маңызына өзі іштей беретін баға.
Іскерлік бедел дегеніміз - адамның іскерлік (өндірістік, кәсіби) ... ... ... беретін тұрақты оң баға. Заң ар-намысқа, қадір-
қасиетке және іскерлік беделге кір келтіретін ... ... ... жеке адамды қорғауды көздейді.
Белгілі бір мән-жайлардың бар-жоқтығын білдіретін ақпаратты немесе
тұжырымды ... деп ... ... ... ... ... бір тұлғаны
теріс сипаттайтын кез келген мағлұматтар жөнінде болып ... жоқ. ... ... ... баға ... ... қасиеттері, сапалары, іс
қимылдары туралы ... ... яғни ... көз ... ... ... ... жалған мағлұматтарға қарсы қорғануда
ғана қолданылады. ... заң, ... ... ... ... кір келтіретін мағлұматтарға қарсы; екіншіден, жауапкер
таратқан; ... ... сай ... ... ... ... көздейді.
"Сот тәжірибесіңде азаматтар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-
қасиетін және іскерлік беделін ... ... ... ... 1992 ж. 18 желтоқсандағы ҚР ... Соты ... ... ... жағдайлардың әрқайсысын қалай түсіну керектігі
баяндалған.
Заңдарды ... ... ... ... тұрғысынан қарағанда,
қоғамдық пікірдегі немесе ... ... ... ... ... ... мен ... кемсітетін, шындыққа сай
келмейтін мағлұматтар кір келтірегін мағлұматтар ... ... ... және ... ... кір келтіретін
мағлұматтарды тарату бұқаралық ақпарат құралдарын пайдаланып, оларды
баспасөзде ... ... ... ... ... әр ... лауазымды адамдарға немесе ең болмағанда бір адамға арналған
қызметтік және өзге ... ... ... мәлімдемелерде
баяндауды білдіреді.
Оларды бөгде тұлғаларға хабарлауды да ар-намысқа, қадір-қасиетке және
іскерлік ... кір ... ... ... деп ... ... ... өзіне қатысты адамға беру оларды тарату болып
есептелмейді. Ар-намысты, ... және ... ... ... ... ... мемлекеттік, сот-тергеу, прокурорлық және
т.с.с. оргаңдарға хабарлауды да оларды таратуға жатқызу керек.
АК-ның 143-бабына сәйкес, азаматтық істерді ... мына ... ... ... ... ... ... жөнінде талап қойылған
мағлұматтар таратылған ба; олар азаматтың ар-намысы мен ... ... ... кір ... ме; бұл ... ... сай ... 143-бабы бұқаралық ақпарат құралдарында таратылған кір
келтіретін мағлұматтарды теріске ... ... ... ... олар
сол бұқаралық ақпарат құралдарында тегін теріске шығарылуы тиіс. Бұған
қоса, бұқаралық ... ... оның ... ... заңды
мүдделеріне нұқсан келтіретін мағлұматтар жарияланған азамат немесе заңды
тұлға нақ осы бұқаралық ақпарат құралдарында өз ... ... ... ... Бұл ... шеккен азабының өтемі үшін оның сомасы емес,
жәбірленушінің әділдігі ресми түрде танудың маңыздылығын көрсетеді.
Бұл айтылғандар, алайда, жеке ... ... ... ... ... ... ... құралдарында (мысалы, басқа газеттерде, радио мен
теледидардың басқа арналары бойынша) жариялай ... ... ... ... "нақ сол ... ақпарат құралдарында" дегенде олардың
тегін жариялануын көздеген; басқа құралдарда теріске ... ... ... ... ... ... мынадай: бұқаралық ақпарат құралдарында таратылған
мағлұматтар сол бұқаралық ... ... ... ... ... тиіс.
Егер бұқаралық ақпарат құралы бұлайша жариялаудан бас тартатын болса, не
оны бір ай ... ... не оны ... ... онда ... ... ... теріске шығаруды жариялау туралы сотқа талап қоюға құқылы ... ... ... ... Егер соттың шешімі орындалмаса, онда сот ... ... ... алынатын айыппұл салуға құқылы. Бұл жағдайда
айыппұл ар-намысты, қадір-қасиетті және ... ... ... ... сот ... ... қамтамасыз ететін құрал болып табылады.
Айыппұл ар-намыстың, қадір-қасиеттің, іскерлік беделдің бұзылғаны үшін
жауапкершілік ... ... ол ... ... өзі үшін салынбастан, сот
шешімінің орындалмағаны үшін ... ... ... алынады. Айыппұл
азаматтық іс жүргізу заңдарында белгіленген тәртіп пен мөлшерде салынады.
Оны ... ... ... сот ... көзделген әрекетті орындау
міндетінен босатпайды (АК-ның 143-бабының ... ... ... ... ... заңды тұлғаның ар-намысына,
қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне кір ... ... ... құжат алмастырылуы немесе хабар иесіне бұл құжаттағы ... сай ... ... ... ... хабарлау арқылы қайтарып
алынуы тиіс. (Мысалы, егер занды ... ... қате ... ... ... ... ... берілген болса.)
Өзі жөнінде оның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне
кір келтіретін мағлұматтар таратылған азамат ... ... ... ... теріске шығарумен қатар, мағлұматтар тарату ... ... ... ... ... ... ... бұзылған адамның шеккен шығыңдарын, сондай-ақ егер бұл адамның
құқығы бұзылмаған жағдайда алынбай қалған табысын ... ... ... деп түсінеді. Мысалы, азамат жөніңде оның ар-намысына және қадір-
қасиетіне кір ... ... ... ... ... ... жарияланымнан кейін ол лауазымынан босатылады.
Мұндай азамат нақ сол бұқаралық ақпарат ... осы ... ... ... ... ... өзін ... шеттеткен уақыт
ішінде алынбай қалған жалақының өтемін және ... ... зиян ... төлеуді талап етуге құқылы.
Егер осындай мағлұматтарды таратқан адам ... ... және ... ... ... онда езі жөнінде мәліметгер таратылған азамат
немесе ... ... ... ... ... сай ... деп тану
туралы өтіншшен сотқа қайырылуға құқылы.
Азаматтық заңдар бойынша ҚР ... жеке ... ... ... ... хат ... ... арқылы сейлесу, күнделіктер, ... ішкі жан ... бала ... алу, туу ... ... ... ... банктік салымдар құпиясын сақтау құқығы бар (АК-ның ... ... ... және басқа құжаттарды
жариялауға автордың ... ... ал ... ... ... ... ... иесінің келісуімен ғана жол беріледі. Аталған адамдардың біреуі
қайтыс болған жағдайда ... оның ... ... ... ... келісуімен, ал егер тірі жүбайы немесе балалары жоқ болса —
басқа туыстарының не осы ... ... ... ... ... жариялануы мүмкін.
2.2. Моральдық зиянды өтеу мәселесі
Азаматтық құқық теориясында моральдық зиян ... жан ... ... азабын келтіруден, азаматтық ар-намысы мен абыройын ... ... емес зиян ... ... зиянның бірінші занды анықтамасы жоғарыда келтірілгеннен
мүлдем ерекшеленген жоқ. ... зиян деп ... ... ... іс-
әрекеттермен келтірілген жан, дене азабы түсінілетін.[14]
Азаматтык заңнамада ... ... ... ... ... тән ауруын, залал шегуді, қолайсыз жагдайда қалуды
жене т.б. ... ... ... ... ... ... үстірт болгандықтан олар одан әрі нақтылануды талап
етті. Олар бойынша моральдық ... ... ... ... ... ... қиын ... бірден түсінуге болады. Сол бір немесе
өзге зиян құқықтық мағынада - бұл белгілі бір ... ... тиіс ... ... ... белгілі бір нысандағы нақты бір ... кез ... ... Қазіргі уақытта моральдық зиян ... ... ... ... мен ... қол ... ... ретінде түсініледі.
Әрекет етуші заңдык, анықтамаға сөйкес, моральдық зиян жеке және ... ... ... емес ... мен ... ... ... олардан айырылуы соның ішінде жебірлснушінің өзіне қарсы
құкық бұзушылықтың жасалуы ... ... ... ... ... ... жан ... немесе тән азабы (қорлау, ... ... ... ... ... тән қиналуы, залал шегу, қолайсыз
жағдайда қалу және т.б.).
Моральдық зиянды өздеріне қарсы құқық ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда тендестіруге болмайды.
Заң шығарушылар моральдық зиянның өтелуге тиіс мүліктік зиянға қарамастан
өтелетіндігіне нұсқай отырып (ҚР АК 952 бап 3т) мұны ... ... ... ... ... ... оны ... мазмұнда жазу керек:
"моральдық зиян мүліктік зиянға ... ... Сол ... ... зиян ... міндеттеменің жалғыз негіздемесі болып табылатын
жағдайларды да қамтиды.
Моральдық залал келтіруден туындайтын ... ... бір түрі ... ... Ол өзі ... ретінде зиян
келтіру бойынша басқа да міндеттемелер сияқты ... ие, ... ... ... ... ... етіледі. Азаматтың мүліктік ... ... ... ... зиян үшін
жауапкершілік тек заңнамада тікелей ... ... ғана ... ... мүліктік емес зиянды деликтілік міндеттемелердің негізі
болып табылатын ... ... ... ... ... болады. Заңды
тұлғаларға келтірілген мүліктік емес залал шектеусіз өтелуге жатады.
Зиян ... ... ... ... зиян мына ... зиян ... өмірі мен денсаулығына жоғары қауіптілік көзі арқылы
келтірілсе;
2) Зиян ... оның ... ... ... ... ... ... шарасы ретінде заңсыз қамауға алуды, үйде қамауда
ұстауды немесе ешқайда кетпеуі туралы ... ... ... ... психиатриялық емдеу мекемесіне немесе басқа емдеу
мекемесіне орналастыру ... ... ... ... ... ... зиян ... қадір қасиетімен іскерлік беделіне нұқсан
келтіретін ... ... ... ... заң ... кезделген өзге де жағдайларда өтеледі.
Моральдық (мүліктік емес) зиян — ... ... ғана тән ... Оны анықтау қиынға соғады және әдетте оны бағалаумен ол үшін
өтемақы белгілеу ... ... ... бұл ... моральдық залал үшін
өтемақының төменгі және жоғарғы шектерін бекітпейді. Оны ... ... ... ...... әділетті болуға тиіс. Ол үшін
белгіленетін өтемақы ақшалай нысанда болуға тиіс.
Моральдық зиянның мөлшерін ... ... ... ізгілік
қасиетіне келтірілген адамгершілік залалдың ауырлығын оның ... ... ... Сондай-ақ жәбірленушінің жан азабымен тән
азабының дәрежесін дәлелдейтін ... ... де ... Есепке
қол сұғу объектісі болған игіліктің өмірлік ... ... ... ... барлық игіліктердің ішінде ең маңыздысы болып өмір
табылады, ... оған қол ... үшін ... ... ең ... тиіс. Денсаулыққа, ар ожданға, қадір қасиетке, бостандыққа, тұрғын
үйге және т.б. қол сұғу ауыр қол ... деп ... ... ... ... ... зардаптарының ауырлығы (жақын туыстарын
өлтіру, мүгедектіке әкеп соққан дене ... ... бас ... ... немесе тұрғын үйден айыру және т.б.) ескеріледі. Ұятқа
қалдыратын жалған мәліметтер тарату ... мен ... ... ... ... ... ... тұрмыс, материалдық, денсаулық жағдайы,
жасы және басқалары), өзге де назар ... ... мән ... ... ... сәйкес, моральдық зардаптарын өтеуге
құқығы бар, бұл ... ... ... КСР Азаматтық кодексінде
көзделмеген болатын.
Бұл шара көптеген ... ... ... ... ... ... ол тек 1991 ж. ... яғни Азаматтық заңдардың негіздері
қабылданған кезден бастап енгізілді. Мәселен, Негіздердің ... рет ... зиян ... ... ... ... оны ... мен әдістерін бекіту ... ... ... ... зиян ... ... заңдастырылды.
Соңғы жылдары заң әдебиеттеріңде моральдық зиян ұғымына және моральдық
зиянның өтемі проблемаларына біршама көңіл ... ... ... жеке ... оның ... бұзатын іс-әрекеттер
арқылы тән азабын немесе жан азабын келтіруді моральдық зиян деп түсінеді.
ҚР Жоғарғы Соты "Соттардың моральдық зиянды өтеу ... ... ... 2001 ж. 21 ... №3 ... қаулысында біздіңше,
моральдық зиян ұғымына барынша толық әрі ... ... және ... ... ... ... ... деп айтылған: "азаматтың
тиесілі мүліктік емес өзіндік құқықтары мен игіліктерін ... ... ... ... ... олардан айыру нәтижесінде оның ... ... ... тән ... ... зиян деп ... керек"[17]. Жәбірленуші
өзіне қарсы жасалған құқық ... ... ... ... ... ... көру, ашу-ыза, ұят, түңілу, ... ... ... ... сезімдік-ерік толғаныстары ретіңдегі жан азабы деп
түсінген жөн. ... ... ... ... ... ... күш қолдану немесе
денсаулығына нұқсан келтіру арқылы жасалған әрекеттен қиналуын тән ... ... ... ... өтеу материалдық емес игіліктер мен мүліктік емес
өзіндік құқықтарды қорғау ... бірі ... ... ... ... ... ... өтеледі, ал өтемнің мөлшерін сот анықтайды. ... ... ... ... зиян ... мөлшерін анықтау жәбірленуші
үшін үлкен рөл атқарады. ... ... ... мұндай құралын қолдану іс
жүзінде белгілі бір қиындықтар тудырады. ҚР ... ... №3 ... былай деп тікелей айтылған: моральдық зиян ... ... ... ... жәбірленушіге келтірілген жан азабының немесе
тән ... ... ... субъективтік бағаны, сондай-ақ
объективтік мағлұматтарды да, атап ... ... ... ... ... мен игіліктердің өмірлік маңыздылығын (адамның өмірі,
денсаулығы, ар-намысы және қадір-қасиеті, жеке бостандығы, тұрғын үйге ... ... ... ... ... кешкен азабының
дәрежесін және құқық бұзушылық зардаптарының ауырлық дәрежесін (кісі өлтіру
немесе денеге ... ... бас ... ... ... айыру, жақын
туыстарынан айрылу және т.с.с.); үшіншіден, моральдық зиянды өтеу үшін ... ... ... зиян ... ... ... (қасақана
істеу немесе абайсыздық) да назарға алуы тиіс.
Егер моральдық зияңды өтеу мөлшерін анықтауда сот азаматтың ... ... ... ... ... ... мән-жайлардың барлығын
ескерген болса, моральдық зиянды ақшалай өтеу мөлшерін әділ әрі жеткілікті
деп есептеу керек. АК-ның 143-бабының 6-тармағына ... ... ... ... ... ... ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік
беделіне кір келтіретін мағлұматтар таратылған болса, олар ... ... ... ... ... ... арқылы өздеріне
келтірілген залалдың немесе моральдық зиянның орнын толтыруды талап етуге
құқылы.
Сот моральдық зиянды өтеу жөніндегі талапты ... ... ... өтеу ... ... ... ... мүмкін, өйткені қолданыстағы
заңдарға сәйкес келтірілген моральдық зиян үшін ... ... орын ... ... байланыста болады, сондықтан мүліктік
жауапкершілікпен қатар ... ... ... ... зиян ... тиісті мүліктік зияннан тәуелсіз өтеледі.
Мүліктік емес өзіндік және мүліктік құқықтар бір мезгілде бұзылған
жағдайда мүліктік емес ... ... ... үшін ... өтем ... ... ... зиянның орнын толтыру мөлшері
ұлғаяды (АК-ның 142-бабы).
Сонымен ... ... ... мән-жайларда немесе қандай әрекеттермен
(әрекетсіздікпен) келгірілгенін; зиян келтіруші ... ... ... ... ... ... материалдық және назар аударуға
тұрарлық басқа да жағдайларды анықтау қажет.
АК-ның 187-бабының 1-тармағына сәйкес, моральдық ... өтеу ... ... қою ... ... ... олар ... емес өзіндік
құқықтардың бұзылуынан туындайды.
Жәбірленуші тарап моральдық зиянды өтеу жөнінде талап қою барысында
өтем мөлшерін ... ... яғни оның ... сомасын көрсетеді. Ұзақ
уақыт бойы кеңестік социалистік Қазақстанда ... зиян ... ... деп есептелді, өйткені ... ... қоса ... адамның жеке басын ... ... деп ... ... ... Бұл ... әңгіме адамның жеке басын
бағалауда емес, оның жеке ... ... ... зияңды (залалды)
бағалау жөнінде болып отыр ғой. ... алыс ... ... ... біртіндеп және қоғамдық ... ... ... осы ... ... ... да бетбұрыс туды.
Заң шығарушылар моральдық зиянды ақшалай түрде өтеуді қолдайды, алайда
бүл материалдық емес өзіндік игіліктің ... ... бола ... ... ... ... кезделмесе, құқық бұзған адамның кінәсына
қарамастан, мүліктік емес өзіндік құқықтар ... ... ... ... ... ... ... адам өзінің мүліктік емес өзіндік құқықтарының
бұзылуы фактісін дәлелдеуге тиіс. Оның үстіне, ... ... ... ... ... емес ... ... бұзылуының
зардаптарын жоюды тандау құқығын беретін маңызды ереже бар. Жәбірленуші
өзінің қалауы бойынша:
- ... ... ... ... жоюды;
- не құқық бұзушының есебінен өз ... ... ... ... не ... ... үшінші жаққа тапсыруды талап ете алады.
Азаматтық құқықтардың қорғалуы заң шығарушылардың құқық ... ... ... ... ... құралдардың тізбесі АК-ның
143-бабында келтірілген. Мәселен, азамат немесе заңды ... ... ... ... ... ... ... кір келтіретін
мағлұматгарды, егер ондай мағлұматтарды тар-тушы адам ... ... ... ... алмаса, сот арқылы теріске шығаруды талап ... ... заң ... ... деп белгілейді: ар-намысын, қадір-қасиетін және
іскерлік ... ... ... ... ... оларға кір келтіретін
мағлұматтардың жалғаңдығын теріске ... ... ... ягни ... ... емес. Заң оның адалдығының шүбәсыздығын анықтайды.
Керісінше, мүндай ... ... адам оның ... сай ... ... Егер ... мағлұматтарды таратқан адам оның шындыққа
сай келетінін дәлелдесе, онда жәбірленуші тарап беретін ... ... ... ... қадір-қасиетті және іскерлік беделді
қорғау жөніндегі талаптарды сот қана қарайды.
ІІІ БӨЛІМ. Ар-намыс, қадір-қасиет және ... ... ... ... және сот ... ... ... Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді халықаралық құқықтық
қорғау
Адамның құқықтары мен қадір-қасиетін қорғау БҰҰ ... ... ... адам ... жөніндегі Комиссиясы өзінің алғашқы
бастамаларының бірі ретіңде ... ... ... ... билль
жасауды қолға алды. Осыдан кейін, 1948 ж. 10 желтоқсанда қабылданған Адам
құқықтарының жалпыға бірдей ... және адам ... ... ... ... ... ... мен бостандықтардың
ауқымын айтарлықтай ... ... адам ... мен ... сәйкес танылады және оларға кепілдік беріледі. Адам ... ... ... ... жазылған, олар абсолюттік деп танылады,
олардан ешкім айыра алмайды, зандар мен өзге де ... ... ... мен ... осыған қарай анықталады.
Құқықтық мемлекет құру азаматтық мемлекет ... ... ... сондай-ақ мемлекеттің азамат алдындағы ... ... ... ... адам мен азаматтың айыруға болмайтын құқықтарына
арналған арнайы II бөлім бар. ҚР Конституциясы азаматтардың барынша маңызды
өзіндік ... мен ... атап ... ... жүзеге
асырылуына және құқық бүзушылықтан тиімді қорғалуына кепілдік береді. Бұл —
өмір сүру құқығы; денсаулық сақтау құқығы; жеке ... қол ... ... және ... ... өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетін
қорғау құқығы; тұрғын үйге қол сұқпаушылық ... ... ... ... ... және ... жене азаматтың құқықтары мен бостандықтары заңмен ғана шектелуі
мүмкін және оның өзінде де ол ... ... ... ... ... ... мен ... қорғау мақсаттарына қажет
болатын шамада шектелуі мүмкін.
Азаматтардың мүліктік емес өзіндік құқықтарын Конституцияда баянды ете
отырып, мемлекет осы ... ... ... ... яғни ... түрлі
салаларының көмегімен реттеуді қамтамасыз етеді. ... ... емес ... ... ... ... ... құқықпен
қатар, құқықтың қылмыстық, әкімшілік, отбасылық, еңбек қүқығы секілді
салалары атқарады.
Қазақстан ... ... ... адамның қадір-
қасиетіне қол сұғылмайды деп белгіленген. Ешкімді азаптауға, оған зорлық-
зомбылық жасауға, ... ... ... адамдық қадір-қасиетін
қорлайтындай жәбір көрсетуге не ... ... ... ... Қазақстан Республикасы 1998 жылы
ратификациялаған «Азаптауларға және басқа да қатыгез, ... және ... ... ... мен ... ... ... толықтай сәйкес келетінін атап өткен маңызды.
Алайда алдын ала тергеу және анықтау органдарының, түзеу мекемелерінің
лауазымды тұлғаларының ... ... ... фактілері бар.
Мысалға, кәмелетке толмаған У.-деген шетел азаматын жазықсыз ... үшін ... ... ... 2004 ... 25 ... ... бойынша
полиция бөлімінің кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі учаскелік инспекторы
Б. сотталған.
ҚР Бас прокуратурасы мен ҚР ҰҚК ... ... ... ... ... ... «дедовщина», әскери ... ... ... ... кіші ... прапорщиктер
мен офицерлердің сарбаздардың құқықтарын бұзу фактілері бар.
Мысалға, 2005 жылғы шілдеде Ақтөбе гарнизонының ... соты ... ... ... ... бойынша 41433 әскери бөлімшенің
(Атырау қаласы) контрактілік ... ... ... ... О. ... ... К.-ні ҚР ҚК 368-371, 375, 384 ... қарастырылған
қылмысты жасады деп танып, 5 және 4 ... бас ... ... ... ... Әскери соты әскери қызметшілерді соққыға жығу
фактілері бойынша капитан П. және лейтенант М-ді. айыпты деп ... ... ... 6 және 9 жылға шектеуге үкім шығарған.
Әскери ... ... ... ... ... жеке ... ... мен құрамалардың жекелеген
командирлерінің ... ... және ... рөлі, бөлімшелердің тәрбиелік
және әлеуметтік-құқықтық жұмыс жөніндегі лауазымды тұлғаларының өзінің
лауазымдық міндеттеріне қанағаттанарлықсыз ... ... ... ... ... ... тиісті шаралар қабылданбауы болып табылады.
Құқық қорғау органдарының жекелеген қызметкерлері тергеу ... ... ... ... ... ... азаматтар құқығын
оларды заңсыз ұстау, тергеудің ... ... ... ... ... фактілеріне жол береді.
Қылмыстық процесс жүргізетін органдар қызметіндегі адам құқықтарының
сақталуы ахуалына ... ... ... ... ... ... қылмыстық қудалау аясына түскен адамдарға ... ... ... ... ... ... ... практикасы
әлі жойылған жоқ.
Бұрынғысынша азаматтарды заңсыз ұстау мен тұтқындау және оларды ішкі
істер органдарына жеткізу, оларды қызметтік кабинеттер мен ... да ... ... фактілері кең тараған. Мысалға, ... ... 261 ... ... ... нақты немен бұзылды?» деген сұрақ бойынша жүргізген сауалдама
көрсеткеніндей, ... ... деп ... ... ... ... ... - 35,2% нақты қалай бұзылды деген сұраққа ... ... Бұл ... ... ... шығатын қорытынды, азаматтар
көбінесе олардың құқықтары: полицияның заңсыз ... ... ... пен ... кір ... - 8,0%,
жалақының, өтемақының өз уақытында төленбеуімен - 7,7%, ... ... ... жасалуымен - 6,5%, зейнетақыны ең төменгі ... - 4,6%, ... ... бұзылуымен - 3,8%, сайлауда
адамның сайлаушылар тізімінде ... - 3,1% ... деп ... ... алынған мәліметтері ҚР Бас ... ... ... ... жылы ... ... ... 54 заңсыз ұсталған
адамдарды айқындап, босатқан. 2006 жылы прокурорлар 62 ... ... деп ... соның ішінде 47 азамат - ҚР Ішкі істер министрлігі
желісі бойынша.
Мысалға, 2004 ... ... ... Республикасының азаматы К.
Мемлекет басшысының жанындағы Адам ... ... ... ... онда оны ... тұтқындағаны және айып тақпай ҚР Әділетмині ҚАЖК-
нің ЕЦ-166/1 мекемесінде бір айдан артық ұстағаны туралы хабардар еткен. ... ... ... жасалған қылмысқа қатысы жоқтығы туралы оның Астана
қаласының ІІД мен прокуратурасына бірнеше қайтара шағымдануы оң ... ... ... ... жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның
араласуынан кейін ғана К. Украина аумағында басқа адам жасаған қылмысқа
ешқандай қатысы жоқ ... ... ... ... ҚР ... Адам ... жөніндегі комиссия Қазақстанның Бас прокуроры мен
Украинаның Бас ... ... ... ... үшін алғыс білдірді,
олар Комиссияның үндеуіне жедел шара қабылдап, К.-ны ... ... ... ... көрсетілген тұлғаға қарсы қылмыстарды жасаудың себептері
кейбір лауазымды ... ... ... төмен
біліктілігі болып табылады, олар «көрсеткіш ... ... ... да бір күдіктінің айыбының дәлелдері жоқ кезде олардан мойындайтын
айғақ алуға әрекеттенеді немесе дәлелдемелеррді бұрмалау жолымен ... ... етіп ... ... ... ... ... тырысады.
Жеке адамның қадір-қасиетін қорғау туралы конституциялық норма
қылмыстық, азаматтық, әкімшілік жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ... мен жала жабу үшін және азаптауды қолданғаны
үшін қылмыстық жауапкершілік ... ҚР ... ... ... ... ... емес игілікке жатады және заңмен
қорғалады деп ... ... ... ... ... амалдарының
ішінде моральдық зиянды өтеу, адамның қадір-қасиетіне нұқсан ... сот ... ... ... ... бар.
2005 жылы прокурорлар пошталық-телеграфтық корреспонденцияларға 36
заңсыз тұтқындауды, 5 мүлікті заңсыз тұтқындауды және бір алуды ... Бас ... ... ... интернат-үйлері
әкімшілігінің онда тұратындардың жеке басына қол сұғылмау құқықтарын ... бар. ... ... ... ... психикалық ауруы жоқ
азаматша З.-ны Панфилов ауданының ... ... ... ... ... Бұл ... бойынша интернат-үйінің дәрігері
И.-ге ҚР ҚК 127-бабының 2 бөлігінің «б» ... ... және ... ... ... ... Б.-ға ҚР ҚК 325
бабының 1 бөлігі бойынша қылмыстық іс қозғалған.
Қазақстан Республикасының кеден ... ... жеке ... ... жеке ... ар-намысы мен қадір-қасиетіне және отбасының
құпиясы құқығын бұзуы фактілері ... жиі ... ... ... жөн. Атап ... олар азаматтардың алып шығатын бейнекассеталарды,
аудиокассеталарды, ... мен ... ... ... салынған
ақпараттың бар-жоғын тексеру үшін міндетті ... ... ала ... ... ... ... ережеге сілтеме жасайды.
Жұмыс тобының пікірінше кеден органдарының талаптары оларды орындаудың
күрделілігінен азаматтардың негізделген жазғыруын ... және ... ... тарапынан жемқорлық құқық бұзушылыққа жағдай
жасайды.
Қазақстан әлеуметтанушылары ассоциациясы 1500 респондент ... ... жеке ... қол ... ... ... саласындағы
ахуалға сұрақ берілгендердің 19% теріс баға бергенін көрсетіп отыр. Сұрақ
берілгендердің 65,3% жеке өмірге қол ... ... ... ... оң баға ... Сұрақ берілгендердің 15,7% жауап ... ... ... жеке ... ар-намысы мен қадір-қасиетіне,
абыройы мен ... ... ... ... қол ... ... ... жасалған әлеуметтанушылық талдау нәтижелері жеке өмірге қол
сұғылмау құқығын қорғаудың мемлекеттік ... ... жеке ... ... да ... ... пен адам құқықтарын бұзу
фактілерін есепке алмағанда, Қазақстанның адам ... ... ... ... ... жетіліп келеді деп қорытынды
жасауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... жасауға әкеледі:
1. Қазақстан Республикасында адамның және азаматтардың ... ... ... ... және ... құқықтарын қорғаудың халықаралық
тетіктерін күшейту мақсатында БҰҰ Адам құқықтары ... ... ... жеке ... ... ... мойындауға
бағытталған Азаматтық және саяси құқықтар туралы Халықаралық пактінің
Бірінші Факультативтік ... ... ... ... жеке өміріне қол сұғылмауы, жеке басының абыройы мен қадір-
қасиетіне және отбасының құпиясы конституциялық ... ... ... ... жеке ... ... алып шығу және алып ... реттейтін заңға тәуелді актілердің Қазақстан Республикасының
Конституциясының, заңдарының нормаларына және оның адам ... ... ... сәйкестілігі тексерілсін, жеке
тұлғалардың мүліктерін кедендік ресімдеу ... ... ... ... ... ... жөн.
3.2. Сот тәжiрибесiнде ар-намысты, абыройды және iскерлiк беделдi қорғау
жөнiндегi заңдылықты қолдану
Жеке тұлғалар мен заңды ... ... ... ... беделіне нұқсан келтіретін, шындыққа жанаспайтын мәліметтердің
таралуына жол ... ... ... ... ... жеке ... ... мен игіліктерді қорғаудың әсерлі құралы болып табылады.
Жеке тұлғалар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, абыройын және іскерлік
беделін қорғау ... ... ... ... біз келесі
төмендегідей, қорытындыға тоқтадық:
Біздіңше, азаматтардың және ұйымдардың ар-намысына және абыройына кір
келтіретін мәліметтерді тарату деп мына ... ... ... ... радиомен, теледидардан, жалпы басқа да бұқаралық ... ... ... ... ... және ... ... арыздарда, әртүрлі ұйымдарға жолданған ... ... ... ... ... ... ... немесе
басқада, оның ішінде бір немесе бірнеше адамға ... ... ... адам ... ондай мәлімет тек сол адамның өзіне ғана айтылса, ... кір ... ... ... деп ... ... ... жеке азаматтардың заңдарды сақтау, моральдық принциптерді
орындау туралы көзқарастары бойынша ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... және абыройына кір
келтіретін мәліметтер деп есептелінеді (мәселен, арамдық ... ... ... ... ... ... ... жөнінде өндіріс-шаруашылық
жұмысын жаманатты ететін мәліметтер). Сонымен қатар тұрмыста, ұжымда, қоғам
орнында, жұмыста болған ... ... ... сын ... шындыққа
жатса талапкердің ондай мәліметтерді теріске шығару туралы қойылған талабын
негізді деп есептеуге болмайды.
Ар-намыс деген - азаматтың рухани және әлеуметтік ... ... ... ... - өз ... ... рухани санасын, қоғамдағы
маңыздылығын, ... ... ... ... ... ... ... - адамның іскерлік (өндірістік мамандылық)
беделдеріне қоғам пікірі ... ... ... ... ... ... кодексінің (бұдан әрі АК) 141, 143-
баптарымен, Қазақстан ... ... іс ... ... әрі - ... 24 және ... көзделген тәртіпте және негіздер
бойынша қозғалған азаматтық істерді қарағанда соттар мынадай жағдайларды
толық анықтау ... ... ... ... шығару туралы көрсетілген
мәліметтер таратылған ба, олар ... ... ... ар-намысына және
абыройына кір келтіре ме, мәліметтер шындыққа жата ма.
Ар-намысқа және абыройға кір келтіретін ... ... ... ... ол мәліметтердің таратылуына кінәсі болмаса да, оларды
теріске шығару міндеті жауапкерге ... ... ... ... ... ... ... да ресми құжаттарда көрсетілген мәліметтерді теріске шығару
туралы талаптар заң ... ... ... ... тәртіппен қаралатын
болғандықтан, ондағы ... ... ... АІЖК-нің 24-
бабында және АК-нің 143-бабында көзделген тәртіппен қаралмайды.
Егерде жариялауда аты-жөні көрсетілмеген оның мағынасында кім ... ... анық ... ... сонымен қатар кір келтіретін мәлімдеме
сол әулеттің қайтыс болған мүшесі жөнінде немесе заң ... ... ... ... жөнінде болса, мүдделі адам АІЖК-нің 8-бабы бойынша сот
арқылы ар-намысты және абыройды ... ... ... ... ... келтіретін мәлімдеме кәмелетке толмаған немесе заң жүзінде ешбір
қабілеті жоқ деп ... ... ... ... ... ... ар-намысты және абыройды ... ... ... қоюға құқықты
(мысалы, бала қылып алушы, қамқоршы, ... ... ... ... бөлігі, 56-бабы, 150-бабының төртінші бөлігі бойынша прокурор.
АК-нің 9 және ... ... ... өсектеп, кір келтіретін
мәлімдемені таратқан адамның іс әрекетіне Қылмыс Кодексінің 129 немесе 130-
баптарында көрсетілген қылмыстық ... ... ... оны ... ... ... ... қылмысқа тарту туралы (ҚІЖК-нің 390-бабы) және
азаматтық іс жүргізу тәртібімен ар-намысты және ... ... ... ... ... ... мәлімдемені таратушыны қылмысқа тарту жөнінде қылмыстық
іс қозғаудан сот, алдын-ала тергеу, анықтама органдары бас ... да, ... ... ... ... іс ... да, бұл жағдайлар азаматтық іс
қозғауға кедергі бола алмайды.
Егер де кір ... ... ... ... ... жаппай
тәсілмен хабарланса (радио, теледидар т.б.), ... ... ... ... ... ... мекемесі тартылады (редакция, баспа т.б.), себебі ҚР ... ... ... ... ... кір келтіретін мәлімдеме
таратылғандығы анықталған ... ... ... ... шығару
міндетін сот сол мекемеге жүктеуге құқысы бар. Егерде ... ... ... мәліметте автордың аты көрсетілмесе (мәселен, баспадағы
тақырыпта) іс бойынша сол жаппай хабарлау мекемесі ... ... ... ... және ... кір ... ... шығару туралы талаптар бойынша жауапкерлікке сол
мінездемелерге қол қойған адамдар және мінездемені берген мекеме, ... ... ... 3-тармағының және 143-бабы 1-тармағының талабы
бойынша таратылған мәлімдеменің шындығын ... ... ... ... ... ... ... өзі жөнінде жалған мәліметті
таратқанын ғана дәлелдеуге міндетті. Сонымен қатар ол ... ... кір ... мәлімдеменің жалған екендігін анықтайтын дәлелдер
келтіруге құқылы. Егерде дәлелдер жеткіліксіз болса, сот жақтарға қосымша
дәлел ... ырық ... ... ... өз ынтасымен алдырады.
Егерде талапкердің дауласып отырған мәлімдемесі аппарат агенстводан
немесе ресми түрде ... ... ... ... ... ... сөзінен алынып эфирге шықса, соттар ... 50 және ... ... іске жауапкер ретінде, жаппай хабарлау мекемесімен қатар,
сол мәлімдеменің ... ... ... ... ... жеке адамды
жауаптылыққа тартуы ... ... ... ... ... ... аталған мекеме және жеке адам дәлелдеуге міндетті.
АК-143-бабы ... ... және ... кір ... ... ... ... түрде хабарланғаны (радио, теледидарда,
т.б.) сот билігімен ... деп ... бұл ... ... ... оны жариялаған баспа немесе жаппай хабарлау мекемесі жасайды.
Соттың шешіміне қайшы келетін өз талқысын іс бойынша жауапкер ... ... ... ... тиіс емес. Егер ондай талқыламалар жіберілсе,
онда сот билігі ... ... ... ... және ... ... шындыққа жатпайтын мәлімдемелерді таратқан бірнеше ... ... және ... ... ондай мәлімдемелерді сот арқылы
теріске шығару туралы талапты ... ... ... бір ... ... ... (АІЖК-нің 50 бабы).
Заңда көрсетілген реттерді қоспағанда, талапкердің талабы бойынша ар-
намысқа және абыройға кір келтіретін мәлімдемелердің таратылғанын ... үшін ҚР АК ... ... ... ... ... ... кір келтірді деген мәлімдемені сот ... ... ... ... мәлімдеме оған кір келтірмейтін
болса, ондай теріске ... ... ... ... болмайды.
Талаптарды қанағаттандыруда сот шешiмнiң қорытынды ... ... кiр ... ... ... сәйкес келмейтiнiн және қандай
тәсiлмен олар терiске шығарылуына жататыны мiндеттi түрде көрсетiлуi ... ... ... ... ... және ... немесе заңды тұлғаға таратылған мәлiметтердiң шындыққа
жатпайтындығын көпшiлiкке хабарлау деп түсiндiрiледi.
Бұқаралық ақпарат құралдарында және ... ... ... ... мәлiметтердi терiске шығару тәртiбi ҚР АК 143-баптың 2-
тармағының 1-2-тармақшаларында ... ... ... ... ... сот ... шығару тәртiбiн анықтай отырып, сот барлық ... ... ... ... ... жариялы түрде хабарлауды
қамтамасыз ... ... ... еңбек ұжымы жиналысында хабарлау, шешiм
шығару туралы ақпарат құралдары, радио, теледидардан ... ... және ... қорғау туралы талабымен бірге талапкер одан
келтірілген мүлік зиянды өндіру туралы талап қоюға құқы бар.
Ар-намысты және абыройды қорғау ... ... ... ... ... ... ... құқы бар мекемелердің ар-намысқа және ... ... ... ... ... ... зиянды,
(мүлікке жатпайтын), не басқада мүлікке жатпайтын зиянның орнын толтыру
талаптарында қарауға соттың ... бар. ... ... ... ... ... ... кір келтіретін мәлімдеменің мағынасына
қарай (қылмыс жасады деуі, әкімшілік-құқықты, азаматтық ... ... ... ... ... т.б), оның ... жарияланғанына,
жауапкердің кінәсінің түріне, оның тұрмыс жайына және басқа еске ... ... ... ... ... ... ... жатпайтын) қалпына келтіру туралы талапқа заңды
талап мерзімі жатпайды (ҚР АК 187 бабы).
Азаматтардың және ... ... және ... ... және ескерту мақсатында, соттар шындыққа жатпайтын кір келтіретін
мәлімдемелерін таратқан адамдар және ... ... жеке ... ... ... ... талапкердің ар-намысына және абыройына кір келтірген
мәлімдемені ... ... ... сот ... ... ... ... дұрыс орындалмаса, жеке тұлғалар мен заңды тұлғалардың
абыройына және іскерлік ... ... ... ... заң ... ... әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін.
Талапкерге кір келтірген мәлімдемені бекерге шығарған сот ... ... ... ... төленгенімен тоқтатылмайды.
Осы қаулының қабылдауына байланысты ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Сотының N 2 1989 ... 2 ... ... және ... ... жөнінде Советтік
Социалистік Республикалар Одағының және Одақтас Республикалардың азаматтық
заңдар негізінің 7 бабын сот тәжірибесінде қолдану туралы" ... ... ... ... және іскерлік беделді қорғау туралы
азаматтық істер бойынша сот тәжірибесіне шолу
Жоғарыда келтірілген тарауларда айтқанымыздай, Қазақстан ... ... әрі - ... ... 1-тармағына сәйкес
адамның қадiр-қасиетiне қол сұғылмайды. Конституцияның 18-бабының 1 және 2-
тармақтарына сәйкес, әркiмнiң жеке ... қол ... ... ... ... болуына, ар-намысы мен абырой-атағын ... ... ... жеке ... мен ... ... ... телефон арқылы сөйлескен сөздерiнiң, почта, телеграф арқылы
және басқа жолдармен алысқан хабарларының ... ... ... Бұл ... ... ... тiкелей белгiленген реттер мен тәртiп
бойынша ғана жол берiледi.
Конституцияның 20-бабына сәйкес, сөз бен ... ... ... ... ... ... емес өзiндiк құқықтардың
қорғалуын азаматтық iс жүргiзу заңдарында көзделген тәртiп бойынша ... ... ... Ал ... 144, 145 және ... жеке ... сақтау құқығына, өз бейнесіне құқығына, тұрғын үйге қол сұғылмау
құқығына ... ... ... әркімнің ар-намысы мен ... ... сот ... ... сөз бен ... ... осы ... асыра пайдалануды шектейді.
Осы норманың мәні 1999 жылғы 23 шілдедегі Қазақстан Республикасының
"Бұқаралық ақпарат құралдары туралы" заңда ... әрі "БАҚ ... ... ... 143-бабының 4-тармағы бұқаралық ақпарат құралдарында терiске
шығаруды не жауапты жариялау туралы азаматтың немесе заңды тұлғаның талабы,
егер ... ... ... ... ... бас ... не бiр айдың
iшiнде жарияланым жасамаса, сондай-ақ ол ... ... ... ... сот талапкердің мәліметтерді теріске шығару туралы
өтінішпен редакцияға ... ... ... ... қажет, бірақ
редакция белгіленген мерзімдерде оның арызын ... ... ... ... туралы"[21] Заңның 19-бабында БАҚ-та таратылған нұқсан келтіретін
мәліметтерді теріске шығарудың тәртібі ... ... ... ... ... сәйкес, ар-намысқа, қадiр-қасиетке немесе iскерлiк
беделге қол ... ... ... ... сот ... туралы" Заңның 19-бабының 3-тармағына сәйкес, азаматтың немесе
заңды тұлғаның бұқаралық ақпарат құралында терiске ... не ... ... ... егер бұқаралық ақпарат органы мұндай жарияланымнан
бас тартса не бiр ... ... ... жасамаса, сондай-ақ ол таратылған
жағдайда, сотта қаралады.
Осылайша, Уруновтың және "Фирма Рауза" ЖШС директоры Суртубаеваның
"Сақшы - На ... ... ... ар-намысын, қадiр-қасиетін және
iскерлiк беделін қорғау және 5 000 000 ... ... ... ... туралы талап арызы, олардың редакцияға теріске шығаруды жариялау
туралы кінә ... ... ... ... ... қаласының Алмалы
аудандық сотының 2004 жылғы 20 мамырдағы ұйғарымымен қараусыз ... ... ... ... заңның осы талабы міндетті емес
деп, Конституциядағы әркiмнiң өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы
қорғалуына ... бар ... ... сілтеме жасап, тиісінше азамат ар-
намысына, қадiр-қасиетіне немесе ... ... ... ... ал заңды тұлға - iскерлiк беделіне нұқсан ... ... ... сот арқылы талап етуге құқылы деп ... ... осы ... ... ... ... бұл ... заңмен
көзделген мәліметтерді теріске шығару тәртібі бұзылады, сонымен ... мен ... ... ... ... ... ... деп есептейміз.
Сот тәжірибесін қорыту соттардың осы санаттағы істерді негізінен дұрыс
шешетінін ... ... ... сот ... ... және
оның заңға сәйкестігі туралы айтуға әлі ... Бұл ... ... ... келтіруге болады. Красавскаяның Есенге ар-намысын, қадiр-
қасиетін және iскерлiк беделін қорғау және 25000 теңге мөлшерінде моральдық
зиянды өндіру ... ... ... ... "Колутон" СС басшысы
Сәттібаевқа, Красавскаяға ар-намысын, қадiр-қасиетін және ... ... және 50000 ... ... ... ... өндіру туралы қарсы
талабы туралы іс бойынша Ақмола облысының Астрахан аудандық сотының 2004
жылғы 22 ... ... ... ... қойған талабы
қанағаттандырылып, Красав-скаяның ... ... ... ... ... ... келмейді деп танылған және ... ... ... селосында көпшілік алдында кешірім ... және ... ... зиян ... міндеті жүктеліп, өз еркімен төлеу үшін 15 күн
берілген.
Есеннің Красавскаяға ... ... ... және ... ... және 50000 ... ... моральдық зиянды өндіру, ҚР ҚК-
нің 130-бабы бойынша қылмыстық ... ... ... ... отбасына тиісті 26 га жерді 6 жыл бойы ... үшін ... ... ... ... қарсы талабы ... ... ... осы ... ... бұл ... қарауы кезінде ... және ... ... ... сақтамайтынын көрсетті.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы
“Сот ... ... және ... ... ... мен
абыройын және іскерлік беделін қорғау жөніндегі ... ... ... 6 ... қаулысының 2-тармағы төмендегіні көздейді: біздің
пікірімізше, АК-нің 141, ... ... 24 және ... ... және ... ... ... азаматтық істерді
қарағанда соттар ... ... ... анықтауы керек: 1) талап
бойынша бекерге ... ... ... ... таратылған ба, 2) олар
ұйымның атағына, азаматтың ар-намысына және абыройына кір келтіре ме, ... ... жата ма? Осы ... ... ... ... қадiр-
қасиетін және iскерлiк беделін қорғау үшін арнайы ... ... ... келтіретін мәліметтерді теріске шығару және жоғарыда
аталған үш шарт сақталған жағдайда осы тәсіл ... ... ... ... ұласып, бірақ олар қорлау түрінде болып, талапкердің
атына кір келтіретін ... ... не ... ... ... ... ... олар бағалау сипатына ие деген пікір
жауапкердің субъективті пікірі болып ... Осы ... ... шешу ... деп ... де ... ... көздерінен алынған ақпарат таратылса, сол
ақпарат көзі жауапкер ... ... ... ... ... ... жататындығын аталған жауапкер дәлелдеуге міндетті.
Мысалы, "Конденсат" іскерлік беделін қорғау туралы ААҚ ... ... ... ... ... жүгінген. Меншік иесі аталған ЖШС
болып табылатын "Уральская ... ... ... айдарында
"Невидимая угроза" мақаласын жариялағаны талаптың ... ... ... ... ... ... өндірістік қызметіне кір
келтіретін мәліметтерден қоғамдық пікірдегі ... ... ... ... ... облыстық мамандандырылған ауданаралық сотының
2004 ... 23 ... ... талап қанағаттандырылған.
Батыс Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі алқасының
2004 жылғы 13 ... ... және осы ... ... ... ... 7 қазандағы қаулысымен соттың шешімі өзгеріссіз қалдырылған.
Сонымен қатар, даулы мақалада жергілікті басылымдарда, атап ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған
қоныс аударуды қатты иіске байланысты ... ... ... ... ғана
көрсетілген. "...Сол күні жел солтүстік-батыстан, "Конденсат" ААҚ-ның мұнай
базасы орналасқан жақтан соқты".
Сот бұл газеттің пікірі, ... бұл ... ... ... талап
етеді, себебі газетте мамандар мен мұнай базасы әкімшілігі тараптарынан
айтылған әртүрлі ... ... ... ... келген. Осыған
байланысты мақала авторы қандай да болмасын мәліметтерді өз ... ... ... да болмасын пікірдің рас екенін мақұлдағанын сот
жан-жақты ... тиіс еді. ... ... ... ... ... 26-бабының 3-тармағына сәйкес, бұқаралық ақпарат құралында шындыққа
сәйкес келмейтін мәліметтерді таратқаны ... егер олар ... ... ... органдардың, ұйымдардың лауазымды тұлғалардың
және азаматтардың ресми сөйлеген сөздерінің сөзбе-сөз қайталанып берілуі
болса, бас ... ... ... ... жауапты болмайды.
Жауапкер таратқан мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін, ал талапкер
өзінің атына кір келтіретін мәліметтерді тарату фактісін ғана дәлелдейді.
АК-ның ... ... және ... 1-тармағының осы
қағидаларын кейбір соттар ... ... яғни олар ... ... ... ғана ... тиіс дегенді басшылыққа алып,
талапкер ... ... ... ғана емес, атап айтқанда өзінің атына
кір келтіретін мәліметтерді дәлелдеуі тиіс ... ... тыс ... ... ... атап ... жөн: мемлекеттік органдардың
қызметіне өзінің міндеттері мен өкілеттіктерін орындау туралы ... ... сын ... мүмкін, себебі олардың қызметі жариялы
болып табылады. Сондықтан мемлекеттік ... ... ... ... ... ... құқықтары мен заңды мүдделерін қозғайды ... олар сол ... ... ... ... жағдайға өзгеше баға
беруі мүмкін. Бұл мәселені заң ... ... жөн. ... кезде сыни
жарияланымдарға қатысты жағдайды күрделендірмей, түсінбеушілікті шешуге
осындай көзқарас қалыптастыруы мүмкін.
Егерде таратылған ... ... ... ... ... те-ріске
шығару туралы талап қанағаттандырылмайды.
Мысалы, талапкерлер Юрьев, Предеха, Таниев, ... ... және ... ... ... қадір-қасиетін, іскерлік
беделін қорғау туралы талап қойып сотқа жүгінген. 2004 ... 26 ... ... (547) "Наш ... ... ... ... Республикасы Парламенті
Мәжілісінің депутаттығына кандидат Дворецкийдің ... ... ... осы мақалада талапкерлердің ар-намысы мен қадір-қасиетіне
нұқсан келтіретін мәліметтер таратылғанын ... ... ... ... ... ... аупартком хатшыларының
мафиясын - ауылды күйреткені үшін жауапқа. ... ... ... ... деген сөздерін талапкерлер өздерінің
атына ... деп ... ... ... олар аупартком хатшылары
қызметтерін атқарғанда ауылды дамыту жұмысына басшылық жасаған, ... осы ... ... ... қоғамның тиісті құрметіне бөленіп
еңбегімізді сіңірдік деп ... ... ... ... жан ... мен ... ... зиян келтірілді, осыған
байланысты ... ... ... ... ... және әрқайсысына 3
миллион теңге моральдық зиян өндіруді талап етеді.
Павлодар қалалық сотының 2004 ... 19 ... ... ... ... ... Дворецкийдің "Бұрынғы
аупартком хатшыларының мафиясын - ауылды күйреткені үшін жауапқа. ... ... ... ... ... ... ... келмейді, талапкерлердің ар-намысына, қадір-қасиетіне және
іскерлік беделіне кір келтіреді деп танылған. ... ... ... ... ... ... ... шығаруды жариялау міндеті жүктелген
және ... ... ... әр ... ... 250 ... өндірілген.
Павлодар облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі алқасының 2005 жыл-
ғы 22 ақпандағы қаулысымен соттың шешімі өзгертілді, өндірілген ... ... 100 000 ... ... ... ... бөлігінде
өзгеріссіз қалдырылды.
Даулы сөздердің 2004 жылғы № 27 Павлодар облыстық "Наш край" ... "за" - ... ... ... ... яғни ... Дворецкийдың сайлауалды бағдарламасында ... ... осы ... ... ... ... ... хатшыларының
қызметіне сын көзбен қарап айтылған сөздер ... ... ... ... ... жатқызуға болатыны не болмайтыны туралы
мәселе шешімін таппаған. Өйткені заңның мағынасына сәйкес ... ... сын ... ... ... шындыққа сәйкес келеді не келмейді
деп, оның нысанасы бойынша оларды ... ... ... ... сот ... ... ... келеді деген тұжырымды ертерек жасаған.
Дауланып отырған жауапкердің сөздері талапкерлердің ар-намысын, қадір-
қасие-ті мен іскерлік ... ... ... ... ... ... істі талқылау барысында жіберген кемшілігі болып
табылады. Осы сөздердің теріс-сын сипатқа ие екені рас, бірақ осы ... ... ... ... мен ... нұқсан келтірудің
арасындағы себепті байланыс іс материалдарымен дәлелденбеген.
Талап арыздағы пікірді іс ... ... ... мен ... ... ... мәліметтерді тарату деп тануға болмайды, себебі
бұл ұйымға, лауазымды тұлғаға берілген ... ... ... тұлғаға не
болмаса бір тұлғаға берілген хабардың өзге сипаты болып табылмайды. Мұндай
қарсылықтар АІЖК-нің 15-бабына сәйкес, ... ... ... ... ... және ... таңдау құқығы болып табылады.
Егер даудың тууына себеп болған мәліметтерді ... істі ... оған ... ... сондай-ақ іске қатысқан тұлғаларға
қатысты куәлар хабарланып, сол іс бойынша дәлелдемелер болып табылып, ... ... сот ... баға берсе, олар АК-нің ... ... ... ... ... ... осы ... мен баға берудің арнайы тәртібі белгіленген. Мұндай талап негізі
бойынша осы мәліметтерге, бұған дейін қаралған істер ... ... ... баға ... ... ету ... ... мұндай мәліметтерді жоғарыда аталған тұлғалар сот процесіне
қатысушы ... ... ... ... ... ... осы
мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді және атына кір келтіреді деп санайтын
тұлғалар өздерінің құқықтарын АК-нің 143-бабымен көзделген тәртіппен ... ... ... ... және ... беделді сот
арқылы қорғау тәсілі ретінде заңда көзделмеген, бірақ тәжірибеде әрбір іс
бойынша орын алған.
Мысалы, талапкер ... ... ... ... 300 000 ... зиян ... туралы сотқа талап берген. 2001 жылдың 18 қаңтарында
жау-апкер талапкердің келісімінсіз оны алып қашып, 6 ай бойы ... ... ... ... ... оның адал атына нұқсан ... алып ... 6 ай ... ... жауапкер оны жариялы түрде үйіне
қайтарған. Жауапкердің әрекеттерінен ... жан және тән ... ... ... ... ... болып, моральдық зиян келтірілген.
Жауапкер талапты мойындамай, ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау
туралы ... ... ... ... ... және ... ... жауапкердің келісімімен оны үйіне алып келгені, келесі күні оның
туысқандары келіп некеге келісімін ... ... ... ... ... ... оны бұқаралық ақпарат құралдары арқылы өзінің ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бажды қайтаруға
міндеттеуді сұраған.
Айыртау аудандық соты ... ... ... ... "Бұқпа" газеті арқылы өзінің ... ... ... ... ... ... ... міндеті жүктелген.
Ешбір адам өзінің пікірі мен көзқарастарын айтуға не олардан ... ... ... осы ... ... ... ... талапкерлерден қандай да болмасын нысанда кешірім сұрауға
міндеттеуге ... жоқ. Осы ... ... ... осы ... істер
бойынша көпшілік алдында ... ... ... жүктеу қолданыстағы
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының "Сот тәжiрибесiнде жеке тұлғалардың
және заңды тұлғалардың ар-намысы мен абыройын және ... ... ... ... ... ... ... қаулысының 12-тармағының
талаптарына сәйкес келеді деген пікір қалыптасқан. Мұндай түсіндірме дұрыс
емес, ... ... ... ... нұқсан келтiру мәлiметтерiнiң
шындыққа жатпайтынын жариялы түрде ... ... ету ... ... ... хабарлау, шешiм шығару туралы ақпарат құралдары, радио,
теледидардан т.с.с. хабарлау) туралы ... ... ... тараптардың бітімгершілік келісім
жасасуы да ... оның ... ... ... ... сұрау
көзделген.
Осы орайда тараптардың екіжақты келісімі ... ... ... ... және ... ... нұқсан келтіретін мәліметтерді
таратуына байланысты кешірім сұрауы ... ... ... ... ... мен ... мүдделерін бұзбайтынына және заңға қайшы
келмейтініне, бұған тыйым салынбауына ... сот ... ... ... ... ... ... қорытынды бөлiмiнде нақты қандай
кiр келтiретiн мәлiметтер шындыққа сәйкес келмейтiнiн және ... ... ... ... ... ... түрде көрсетiлуi керек.
Мысалы, Мақтаарал аудандық № 2 соттың 2004 жылғы 22 ... № 2-599 ... ... ... іс ... ... Беркімбаевтарға ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін
қорғау және ... ... ... ... талабы ішінара
қанағаттандырылып, жауапкерлерге Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан" облыстық
газеті арқылы кешірім сұрап, 100 000 теңге мөлшерінде (талап 3 млн. ... ... ... өтеу ... ... Шешім апелляциялық
сатының 2004 жылғы 9 желтоқсандағы ... ... ... ... ... ... жариялау міндеті алынып тасталған, бірақ ... ... ... ... ... ... ... алайда нақты қандай
басылымда жариялау керек екені көрсетілмеген, бұл ... ... 1992 ... желтоқсандағы № 6 нормативтік қаулысының 12-тармағына қайшы келеді.
Моральдық зиянның мөлшерін есептеу ... ... ... ... соттар ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді бұзудан
туындаған мүліктік және мүліктік емес ... зиян ... ... ... ... ... ... шығармағаны жөн. Осы
нормаларға сәйкес мүліктік зиянды (шығындарды) ... ... ... ал ... зиян үшін ... ... ... не болмауына
қарамастан өтеледі.
Моральдық өтемақының мөлшерін сот өз бетімен анықтайды, осы ... пен ... ... ... ... Осы мәселе Нормативтік
қаулының 13-тармағында көрсетілген: билік шығарылғанда рухани ... ... ... кір ... мәлімдеменің мағынасына қарай
(қылмыс жасады ... ... ... ... бұзуды,
адамгершілікке жатпайтын қылық жасады, т.б.), оның қаншама жарияланғанына,
жауапкердің кінәсінің түріне, оның тұрмыс жайына және ... да еске ... ... ... ... есептеледі. Осы мәселе бойынша да сот
практикасы бір ... ... атап ... жөн, ... ... зиянды өтеу мен оның мөлшері туралы нақты талаптар жоқ. ... сот ... зиян ... ... ... сипаты мен мазмұнын, сондай-ақ шындыққа сәйкес ... ... ... ... ... Осы ... өндірілетін моральдық
зиянның мөлшері келтірілген ... ... және ... ... ... тиіс (жауапкер ретінде БАҚ қатысатын істер бойынша).
Таратылған мәліметтердің ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар.
Қолданыстағы заңдарда шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтердің қатарына
нені жатқызу керек екені анықталмаған. ... ... ... ... ... іс жүзінде болмаған, шындыққа сәйкес келмейтін
жағдайларды немесе оқиғаларды жатқызуға ... ... ... ... ... ... ... болатын жағдайлар мен шындыққа
сәйкес келетінін не келмейтінін ... ... емес ... ... сот ... ... нысанасы болып табылмайтын, жауапкердің жеке
басының пікірі мен көзқарасы болып ... ... ... ... ... ... соттар ажырата білуі тиіс. Егер жеке ... ... яғни ... ... ... және ... ... түрінде айтылса, жауапкер Қазақстан Республикасы Қылмыстық
кодексінің 130-бабына (қорлау) сәйкес қылмыстық жауапқа тартылуы мүмкін.
Біздің ойымызша, бұл мәселені азаматтық ... ... ... ... және іскерлік беделді қорғау (АК-нің 143-бабы) және
моральдық зиянды өтеу (АК-нің 951-бабының 3-тармағы) туралы ... ... ... ... ... жөн. ... 143-бабын мынадай
мазмұндағы тармақпен толықтыруға болар еді: ... ... ... ... сәйкес келетін, бірақ ар-намысын, қадір-қасиетін немесе
іскерлік беделін кемсітетін мәліметтер таратылса, азамат немесе заңды ... зиян мен ... ... ... ... ... АК-нің 951-бабының 3-тармағының 3) ... ... ... ... зиян шындыққа сәйкес ... ... ... ... ... және іскерлік беделді кемсітетін мәліметтерді
таратумен келтірілген жағдайда өтеледі.
Жеке немесе заңды тұлғалардың мемлекеттік не өзге ... ... ... ... ... ... қандай
жағдайларда сотқа ар-намысын, қадір-қасиетін және ... ... ... ... ... ... 2004 ... 22 сәуірдегі қаулысымен Сыздықовтың
Дауылбаевқа, Өмірбаевқа және басқаларға қойған ... ... ... ... ... ... 2004 жылғы 27 ақпандағы шешімінің ... ... ... ... ... жаңа ... қабылданды.
Іс материалдарына сәйкес, талап мынаған негізделген: 1997 жылы
жауапкерлердің талапкер жала ... ... ... ... оған ... іс қозғалған. Кейіннен өзінің әрекеттерінде қылмыстың құрамы
болмағандықтан ол ақталған, осыған байланысты жауапкерлер өзіне ... ... ... тиіс деп ... қатар апелляциялық сатының соты, талапкер сот талқылауы
барысында ... ... ... мен ... нұқсан
келтіретін мәліметтерді таратып, моральдық зиян ... ... ... Атап айтқанда, талапкер, өзін жауапқа тартқанда,
жауапкерлердің алдын ала тергеу органдарына қалай ... ... мен ... әрекеттерін дәлелдей алмаған.
Келтірілген мысал бойынша екінші сатыдағы соттың ұстанымы дұрыс, бірақ
осы санаттағы істерді соттар ұдайы дұрыс шешпей келеді.
Осы орайда соттар ... ... ... жөн: егер ... ... мемлекеттік органдарға қандай да болмасын мәліметтер келтіріп, арыз
берсе, бірақ бұл мәліметтер оларды ... ... ... осы мән-
жай сол тұлғаны АК-нің ... ... ... тартуға негіз болмайды, себебі бұл шындыққа сәйкес
келмейтін нұқсан келтіретін ... ... ... бұл ... ... органдарға жүгіну жөніндегі конституциялық құқығын іске асырған, ал
осы органдар заң талаптарына сәйкес түскен ақпаратты тексеруге ... ... мына ... егер істі ... ... сот осы органдарға
жүгінуге негіз болмай, өзінің азаматтық міндетін орындаумен ... мен ... ... ... ... емес, тек басқа
тұлғаға зиян келтірумен байланысты екенін, яғни құқықты асыра пайдаланғаны
анықталса ғана қанағаттандырылуы мүмкін.
Ар-намыс пен ... ... ... және ... игіліктерді
(тұрғын үйге, жеке өмірге қол сұғылмаушылық және т.б.) ... ... ... ... ... моральдық зиянды өндірудегі көзқарастары
қандай.
Қорыту, материалдық емес ... ... ... ... зиянды өтеу туралы істер аз ... ... ... ... ... ... өтеу негіздері кінәнің болуымен
байланысты екенін назардан шығармағандары жөн, егер зиян ар-намысқа, қадір-
қасиетке және іскерлік беделге нұқсан ... ... ... ... оны ... ... ... өндіріледі, ал басқа
жағдайда зиян келтірушінің кінәсін дәлелдеу керек.
Соттар ар-намыс, қадір-қасиет пен іскерлік беделді ... ... ... ... істерді, өзге материалдық игіліктерді қорғау (АК-нің
144-146-баптарымен көзделген) туралы істерден ажырата білуі ... ... және ... ... ... ... қатысты шындыққа
сәйкес келетін мәліметтер тарату, ... ... ... ... беделіне нұқсан келтірмей, моральдық зиян келтіруі мүмкін.
Біздің ойымызша өз ... ... ... ... ... ... етеді, себебі АК-нің 145-бабының талаптарына сәйкес өте
көп даулар ... ... ... осы ... шешу ... ... емес, заң тұрғысындағы мәселелермен байланысты ... ... ... пен ... ... ... бір ... мәселені шешу адам тұлғасының қадір-қасиетіне
деген сенімді бекіту мәселесімен тығыз байланысты. Мұндай қажетті ... ету кез ... ... ... ... есептеледі. Ар-намас
және қадір-қасиет жөніндегі сауалдар кәзіргі таңда және болашақта ... әрі ... ... ... қала ... ... бен мемлекетіміз ... ... ... ... ... оған ... ... табылатын әр экономикалық және
саяси-құқықтық тұрақсыздықтарға қарамастан, адам проблемасы, оның құқығы
мен бостандығы өз ... ... ... Бұл жөніндегі
проблемалық мүддені қоғам қажеттілігінен де және жеке ... ... ... ... тұлғаларға ар-намыс пен қадір-қасиет деген игіліктер қажет.
Қазақстан Республикасы азаматтар мен ұйымдардың ... ... ... ... кез ... бұзушылықтардан қорғайды және оларды
сақтау мен құқықтарды жүзеге асыруға ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Мемелекет қамтамасыз еткен кепілдіктерге сүйене
отырып әр азамат бұзылған құқығын ... ... өз ... мен ... ... қайшы емес әдіс-тәсілдермен қорғауға құқығы бар.
Сондықтан, тұтастай алғанда, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының құқық
қорғау тетіктері ... ... ... ... деп ... ... Біздіңше
бұл зерттелген жұмыс, аздау болса да Азаматтық құқық институты ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... айқындап
отыр, алда қабылданар адам құқықтары саласындағы ... ... ... ... - Ұлттық жоспар) шеңберіндегі мемлекеттік органдардың қызметі
оны шешуге ... тиіс ... ... ... адам ... әзірше мемлекеттік саясаттың және
мемлекеттік органдар қызметінің ... ... бола ... жоқ. ... ... адам ... мен бостандықтарын қамтамасыз етудегі және
қорғаудағы барлық билік тармақтарының түсіністігі мен ... ... ... жоқ. Жұмысымыздағы келтірілген ұсынымдар мен
тұжырымдар адам құқықтары ... ... ... және ... ... ... ... құқық институттарының құқық қорғау әлеуетін толығырақ
пайдалану, ... ... ... ... ... ... және
құқықтық қатынастың басқа қатысушыларынан, ең ... ... және ... ... ... өз міндеттемелеріне бара-
бар қарауды талап етуге қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыруға ерекше ... ... ... ... ... барысында адамның құқықтары мен
бостандықтарын қозғайтын заң жобалары мен ... да ... ... ... ... ... ... толыққанды қатысуы үшін
барлық жағдайды жасау қажет.
Билік тіктемесі «қоғамдық вертикальдармен», ... ... ... ... ... ... ... адамның ар-намысы, қадір-қасиеті мен іскерлік беделін
қорғауды дұрыс орындалуы мына ... қол ... ... ... ... адам ... жөніндегі халықаралық стандарттарды ұлттық заңнамаға және
құқық қолдану практикасына енгізу;
- адам құқықтарын ондағы оның ... емес ... ... ... ар-намысы, абыройы мен ... ... ... ... адам ... ... ... тыс институттарды нығайту;
- азаматтық қоғам институтын және олардың мемлекеттік органдармен өзара іс-
қимылын дамыту;
- адамның және ... ... ... ... ... ... ... тиімді қорғауды қамтамасыз ету;
- халықтың жалпыға ортақ танылған адам құқықтары саласындағы стандарттар
және олардың әрбір адам мен ... ... ... үшін құндылығы туралы
ақпарат алуының жоғары деңгейіне қол жеткізу (адам ... ... ... адам ... саласындағы зерттелген мәселемізді
іске асыру ... ... ... құру мен ... ... ... ортақ танылған халықаралық стандарттар
деңгейіндегі ... ... ... ... жаңа ... жетуге
мүмкіндік береді, бұл Қазақстанның әлемнің ... ... ... 50 ... ... кіруі процесін жеделдетуге мүмкіндік береді –
деп ойлаймыз.
Пайдаланған әдебиеттер және нормативтік құқықтық актілер тізімі:
1. ҚР ... 30 ... 1995 (өзг. мен ... 7 ... ... ҚР ... кодексі (жалпы және ерекше бөлімдер) 1994 ж 27 желтоқсан,
1999 ж 1 ... ... ... ... Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы
Қаулысы
4. Сборник Постановления Верховного Суда Республики Казахстан 1992-1996
гг. ... 1997, ... ҚР ... Соты ... ... ... өтеу ... зандарды
қолдануы туралы" 2001 ж. 21 шілдедегі №3 Нормативтік қаулысы
6. ... ... ... ... ... ... ... жылғы 23 шілде
7. "Сот тәжірибесіңде азаматтар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-
қасиетін және ... ... ... ... зандардың қолданылуы
туралы" 1992 ж. 18 желтоқсандағы ҚР Жоғарғы Соты Пленумының №6 Қаулысы
8. Рафиева Л.К. Честь и достоинство как ... ... // Изв. ... №2 с. ... ... теория прав человека. Отв. Ред. Е.А. Лукашева. М. 1996 г. С. 1
10. ... О.М. ... ... ... и деловой репутации. Минск
«Амалфея» 2007 г.
11. Анисимов А.Л. Честь, достоинство, деловая ... ... ... М., ... Қазақ ұлттық энциклопедиясы 1 том. А., 2003
13. Жукешев Қ., Сапарғалиев Ғ., ... Г. ... ... ... ... Құрманалиева А, Нуспекова З. Қазақ энциклопедиясы. 5 том А., 2003.
15. Толковый ... ... ... ... ... "Жеті
жарғы", 1996. 86-87-6еттер;
16. Ожегов С.И. Словарь ... ... М., ... ... Е.А. ... ... в Гражданском праве ... ССР ... ... - М., 1941;
18. Белявский А.В. Судебная защита чести и достоинства граждан. - ... ... М.Н. ... личных неимущественных прав советских граждан,
1991;
20. Красавчикоеа Л.О. Гражданско-правовая защита чести и ... ... 1993 және ... ... к ... ... Казахскому ССР / Под ред Ю. Г.
Басина, Р. С. Газутдинова.— Алматы, 1990 г, с. 423.
22. ... ... ... ... ... - 26 июня 1991 ... Вестник Верховного суда РК 1996.— № 1.- с. 34.
24. Малеин Н.С. О ... ... ... и ... 1993, №3;
25. Эрделевский А.М. О размере возмещения морального вреда // Российская
юстиция. 1994, №10;
26. Эрделевский А.М. Проблемы компенсации морального ... в ... ... ... // Государство и право. 1997, №10.
27. Қазақстан Республикасындағы адам құқықтарының ... ... ... Источник: baz_doklad_kaz.doc 2007
28. Құлжабаева Ж.О. Халықаралық жария құқық. Жалпы және ерекше бөлімдер. –
А., 2003.
29. Комментарий к ГК РК. Т. 3: под ред. М.К. ... Ю.Г. ... ... ... ... Ч. 1. конспект лекций. Москва, 2002.
31. ҚР Азаматтық құқығы І том. Ғ. ... ... ... ... ... словарь. Москва, 2001
Қосымша
Лингвист-сарапшылар қорытындыларының үлгілері
«Әділ сөз» сөз қорғау халықаралық қоры ... ... ... ... ... ... ... қаласы 2004 жылғы 27 сәуір
Сарапшы – Абай атындағы ... ... ... орыс және ... ... ... ... филология ғылымдарының кандидаты Амирова Жанна
Ғалымқызы (мамандығы бойыша жұмыс стажы – 28 жыл) ... ... ... ар-намысын, қадір-қасиеті мен іскерлік беделін қорғау
жөнінде «Ауыл айнасы» газетіне және М. В. ... ... ... іс ... ... ... зерттеу «Әділ сөз» сөз қорғау халықаралық қоры жанындағы ... ... ... ... ... ... ... тапсырмасы бойынша жүргізілді.
ҚР АІЖК-нің 92-бабында көзделген сарапшының құқықтары мен міндеттері
маған түсіндірілді. ҚР ... ... ... ... ... ... ... жауаптылыққа әкеп соғатыны туралы маған ақпарат берілді.
Сарапшыға мынадай материалдар берілді:
1) азамат К. Абдрахмановтың талап арызының көшірмесі;
2) «Ауыл айнасы» газетінің 2004 ... 10 ... 2 (7661) ... көрген М. В. Васильеваның «Мақала ... мен ... ... үнi» ... ... жолдаған теріске шығару жөніндегі ашық
хаты)» /«Статья вызывает возмущение и обиду (открытое письмо-опровержение к
редакторы ... ... ... ... ксерокөшірмесі (түпнұсқаның
орфографиясы сақталған);
3) Батыс Қазақстан облысы Қазтал ауданы № 2 ... ... ... Л. Ұ. ... ... А. ... К.Абдрахмановтың ар-намысын,
қадір-қасиеті мен іскерлік беделін қорғау туралы азаматтық іс ... ... ... ... 2004 жылғы 26 ақпандағы ұйғарымы.
Сарапшылардың алдына 10 сұрақ қойылды. Алғашқы сегіз сұрақ (1-8) «Жастық
үні» газетінде К. ... ... ... ... «Гүлді де біреу
гүл дейді-ау» мақаласына ... Бұл ... ... филология
ғылымдарының докторы, Әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі ... ... (1, 2, 4, 5, 6, 7, ... және ... политология
докторы Ыбыраева Ғалия Жүнісқызы (3-сұрақ) жүргізген жеке зерттеуде
қарастырылған.
Төмендегі қорытынды ... М. В. ... ... ... ... ... ... қатысты соңғы екі сұраққа (9-шы және 10-шы)
жауап береді.
Батыс Қазақстан облысы Қазтал ауданы № 2 сотының ... ... ... болғанда соттың белгілеген сұрақтарын түзей, нақтылай және
толықтыра алатыны атап ... ... ... материалдарымен (азамат
К. Абдрахмановтың талап арызымен және азаматша М. В. ... ... ... ... ... ... ... қосымша
бір сұрақ енгізу қажет деп есептейміз: «Азаматша М. В. Васильеваның «Мақала
ашу-ыза мен реніш туғызады» («Жастық үні» ... ... ... ... ашық ... деп аталатын жарияланымының мәтіні басуға жарамды
материалдарға ... ... сай ... ме?» (оны 9. 1 ... Осы сұраққа жауап берудің қарастырылып отырған жарияланымдағы
талапкер дау келтірген пікірлердің пайда болу себептерін, олардың сипатын,
мазмұнының бағытталуын және оның ... ... ... үшін ... Осы ... ... сараптама үшін маңыздылығы оны бірінші
кезекте қарастыруды қажет етеді.
Сонымен, ұсынылған ... ... ... ... ... М. В. ... «Мақала ашу-ыза мен реніш туғызады»
(«Жастық үні» газетінің ... ... ... ... ашық ... вызывает возмущение и обиду (открытое письмо-опровержение к
редакторы ... ... ... деп аталатын жарияланымының мәтіні
(түпнұсқаның орфографиясы сақталған) басуға жарамды материалдарға қойылатын
талаптарға сай келеді ... ... ... мен ... ... ... ... мәнінде
азамат К. Абдрахмановтың ар-намысына, қадір-қасиетіне, іскерлік беделіне
нұқсан келтіретін пікір айту бар ма?
10. «Мақала ... мен ... ... газет мақаласының дау
келтірілген үзінділерінде ... К. ... ... беделіне
тиетін ақпарат қамтылған ба? Бұл ... ... ... Бұл ақпарат
қандай нысанда берілген?
Осы Қорытынды келесідей ... ... ... ... Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы
Пленумының «Азаматтардың және ... ... ... ... ... беделін қорғау туралы заңдарды сот ... ... № 6 ... ... ҚР Жоғарғы Сотының 1998 жылғы 15 мамырдағы
Пленумының № 5 ... ... ... «Ар-намыс – адамның қоғамдық бағалануы, оның рухани және ... ... ... – адамның өзінің бойындағы қасиеттеріне, қабілетіне,
дүниеге көзқарасына, өзінің қоғамдағы маңызына іштей баға ... ... ...... іскерлік (өндірістік, кәсіптік) қадір-
қасиетіне қоғамдық пікірде тұрақты оң баға берілуі».
4. «Заңдарды, қоғамдағы моральдық ... ... ... ... ұйымның қоғамдық пікірдегі немесе жеке ... ... мен ... кемітетін, шындыққа сай келмейтін
мәліметтер масқаралаушы мәліметтер болып табылады (мысалы, опасыз ... ... ... ... лайықсыз мінез-құлқы туралы
мәліметтер; өндірістік-шаруашылық ... ... ... және т. с.). Сонымен қатар ... ... ... ... кемшіліктерге шындыққа сай келетін сын айтылған
мәліметтерді теріске шығару туралы талаптар негізді деп таныла ... ... ... кезінде 2001 жылғы ақпанда Мәскеуде
құрылған Құжаттамалық және ... ... ... ... ... - ... әзірлеген ережелер мен кеңестерді басшылыққа
аламыз.
ГЛЭДИС әзірлемелері бойынша ... ... ... ... ... ... ... заң тәжірибесіне сәйкестендірілген
келесідей анықтамаларына сүйену қажет:
1. Мәліметтер деп фактілер туралы пікір айту ... Егер ... ... ... ... ... ... бағалап
пайымдау болып келсе (яғни қандай да бір адамның пікір айтуы болып келсе),
олар ... ... ... баға беру - әр ... ішкі ... ... Цена ... 2001, 134-бет/.
2. Заң ғылымдарының докторы А. Р. Ратинов былай деп жазады: «Пікір – бұл
бір нәрсеге баға ... бір ... ... ... бір ... ... пайымдау. Өзінің мәнісі бойынша пікірлер ақиқатты
немесе жалған бола алмайды, олардың шындыққа сай ... ... сай ... емес. Олар құнды немесе зиянды болуы мүмкін. Дұрыс немесе дұрыс
емес, негізделген ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Айтқан идеялары мен пікірлері, ... ... үшін ... ... ... ... Конституция бойынша әркімнің өз ... ... ... бар... Сондықтан идеяларды, пікірлерді ... ... ... сай ... ... ... ... теріске
шығару мүмкін емес. Оларға пікірталас тәртібімен, яғни дәл сол ... ... ... беру ... ... ... тәртібімен дау
келтіріледі» /қараңыз: Цена слова, 2002, 211-бет/.
3. Қорлау – бұл басқа адамның ар-намысы мен ... ... ... ... ... деп ... ... сөздер, ым, әдепсіз, арсыз әрекеттер
және т. б. ... ... Цена ... 2002, ... ... лингвистикалық зерттеу нәтижесінде қойылған
сұрақтарға берілетін жауаптарды түйіндейтін төмендегідей тұжырым ... ... М. В. ... ... ... мен реніш
туғызады» («Жастық үні» газетінің редакторына жолданған жоққа ... ... ... ... ... и обиду (открытое письмо-опровержение к
редакторы газеты «Жастық үнi»)/ деп ... ... ... ... сақталған) басуға жол берілетін материалдарға
қойылатын ... сай ... ... ... мерзімді басылымдардың (газет және ... ... ... кез келген материал белгілі бір талаптарға
сай келуге тиіс, олардың бастысы – тілдің ... ... ... ... Кәсіпқой журналист тілдің мағыналық дәлдігіне және ... үшін ... ... меңгеруге, оқырмандардың тіл мәдениетін жоғарылатуға
ықпалдасуға міндетті. Газет жарияланымдарының өзіндік ерекшелігі бар ... ... ... ... ... ... әр түрлі басқа
мамандықтардың өкілдері жазған хаттар болып табылады. ... ... тіл ... бұзу ... дұрыс қолданбау, грамматикалық,
стилистикалық, орфографиялық және пунктуациялық ... жиі ... ... дәл болмауына әкелуі мүмкін және ... ... ... ... үшін ... беретін редактор мұндай материалдарды
жарияламас бұрын, мәтінді тексеруге және онда табылған қателерді түзеуге
міндетті. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... сақтайды, бірақ бұл орайда міндетті түрде ескертпе жасайды
(мысалы: «Жарияланымда автордың орфографиясы мен пунктуациясы сақталған»).
Тексерілмеген (грамматикасы, орфографиясы және ... ... ... ... ... ... жасамай газет беттерінде
жариялауға жол беруге болмайды. ... ... ... тіл ... ... ... газет беттерінде жариялануы ... ... ... екендігін және оның оқырмандар қауымын қадірлемейтіндігін
көрсетеді.
М. В. ... ... ... ... ... ашу-ыза мен реніш
туғызады» атты жарияланымы редакцияланбаған, редакцияның қажетті ескертпесі
берілмеген дәл ... ... ... ... болып табылады. Жарияланым
мәтінінде орфографиялық, пунктуациялық, грамматикалық және стилистикалық
қателер көп ... ... ... ... ... «Мақала ашу-
ыза мен реніш ... ... үні» ... ... ... жоққа
шығару ашық хаты /«Статья вызывает возмущение и обиду (открытое письмо-
опровержение к ... ... ... ... грамматикалық (сөздің
грамматикалық нысаны дұрыс емес) және пунктуациялық ... бар. ... ... ... қолданылмауы (орыс тілінде к редактору дегеннің орнына
к редакторы деп жазылған, ... бұл - к ... ... бұрмалануына
әкеп соғады: осы теріске шығару хаты кімге жолданған - «Жастық ... ... ма, әлде ... ма? Дәл осы ... ... қойылуға тиіс екінші, жабылатын жақша жоқ. Тақырып мынадай ... тиіс еді: ... ... ... и ... (открытое письмо-
опроверженне к редактору газеты «Жастық ... Ал ... ... ... ... ... (зат ... септік жалғаулары
дұрыс қолданылмаған) және пунктуациялық қате жіберілген, олар да ... оның ... ... ... ... национального
казахского классика Беймбет /Бейимбета деп жазылу керек/ Майлина, /үтірдің
қойылуы дұрыс емес/ я хочу ... свое ... ... ... но ... ... ... на первой страницы
/странице деп жазылу керек/ газеты «Жастық Уны» /Үнi деп ... ... за № 19 от 17 ... 2003 года". Сөздер ретінің дұрыс ... ... ... ... ... № 19 от 17 ... 2003
года деген сөздер «Жастык Үні» газетіне емес, ... ... ... ... ... Б. ... ... келтірілуге тиіс цитата
(«Словами национального казахского классика Беймбет Майлина, я хочу ... ... ... ... жоқ. ... жоқ осы ... ... мына сөйлемде тағы да сілтеме жасалады: «Как ... ... ... ... ... ... ... населения корнями
прикипевшая к Жалпакталской земле пережившая с казахским народом победы ... ... не ... ... ... с ... ... веками». Дәл
осы жерде де бірқатар қателіктерге жол берілген (сөйлемдегі ... ... ... жоқ; с ... ... ... ... бағыныңқы
сөйлемнің алдында үтір қойылмаған; грамматикалық тұрғыда сөйлем дұрыс
құрылмаған, онда ... ... ... ... ... частъ русскоязычного населения ... ... ... ... ... с ... ... победы и поражения,
никогда не думавшая оскорбить народ). Орыс ... ... ... ... ... бұл сөйлем басқаша құрылуға тиіс еді,
мысалы: «Как ... в выше ... ... ... частъ русскоязычного
населения, корнями прикипевшая к Жалпакталской земле, ... ... ... ... и ... ... не ... оскорбить народ, с
которым живет веками»). Цитатаның жоқтығы газет оқырмандарын ... ... ... ... отырған материалда стилистикалық, грамматикалық,
орфографиялық және пунктуациялық ... ... ... оларды
атап көрсету және талдау баспалық мәтіннің 50-ден ... ... алып ... ... бұл үшін орта ... ... орыс тілінің бүкіл курсын
қысқаша баяндап шығу және ... ... ... ... және ... қателіктерді бірнеше рет атау қажет
болады. Көп жағдайда ... ... ... ... ... орыс ... ... түсіндіру және осындай қолданудың нәтижесінде
туындайтын мазмұнды тұжырымдау ... ... ... ... ... қатені келтіріп, олардың тұтас мәтінді қабылдауға және ... әсер ... ... «Ведь добрым, одаренным людям ... ... ... на ... дела во ... ... ... Бұл жерде приемлемо
сөзінің және прекрасно ... ... сөз ... дұрыс
қолданылмауынан бұл сөйлемнің мағынасы түсініксіз. Приемлемо ... ... ... ... ... ... ... Прекрасно
воодушевлявшее сөз тіркесі зат есімді ... ... ... ... ... жоқ ... ... воодушевлявшее?). Осылайша, бұл сөйлемнің
мағынасы мынаған келіп саяды: «добрым одаренным людям ... ... ... ... ... на хорошие дела».
• «Смешно, знаеш ли ты что цветов смерти не бывает, есть цветок имеющий
название- бессмертник, который у нас не ... ... ... ... ... ... және одан ... «известно ли тебе К.Карабалаулы, что как ... ... ... посажены в цветниках вдоль проспекта Достык-Дружба
города Уральска, говоря о невнимании руководителей акимата и их ... ты ... и ... ... и руководителей города
Уральска, посадивших эти цветы в областном ... Бұл ... және ... ... ... (знаеш дегеннің орнына
знаешь деп жазылу керек, название-бессмертннк ... ... ... ... ... ... алдына қойылуға тиіс что и как деген
сөздердің алдына үтір қойылмаған және т. б.), ... ... ... ... ойдың мазмұнын нақтылайтын қажетті тыныс белгілері жоқ, осының
бәрі келтірілген сөйлемдердің жалпы мағынасын мүлдем ... ... ... ... ... «ты задеваешь и оскорбляешь
цветоводов и руководителей города Уралъска, посадивших эти ... ... ... ... ... Оралдағы даңғылдың бойындағы гүлдерді ... мен қала ... ... ... ... ... болып
ұғынылады. Бұдан басқа, осы келтірілген сөйлемде «знаеш ли ты что ... не ... ... ли тебе ... ... ... ... заманғы орыс тілінде газетке ашық хат сияқты үлгінің
мәтін мәнінде бұл осы ... ... ... ... оған
менсінбей қарауды білдіреді.
• «Редактор газеты допустил не первичные нападки в ... ... в п. ... до этого оскорбил Акимата...развив на этой
почве ... ... Бұл ... ... ... ... христиан деп жазылу керек) және пунктуациялық қателерден басқа
(проживающих в п. Жалпактал деген ... ... ... үшін ... қойылмауы) сөздер мен сөз тіркестері дұрыс қолданылмаған (не
первичные нападки в ... ... ... не ... ... в ... ... керек). Первичный сөзі «бастапқы, алғашқы»; неординарный ... ... ... ... развить - «біртіндеп күшейтіп, елеулі
мөлшерге жеткізу» деген мағына береді /қараңыз: Словарь русского языка. В 4-
х томах/. Акимата деген сөз (бас ... ... және орыс ... жанды
зат есімдерге тән табыс септігінде берілген, салыстырып ... ... ... кого? - что? человека- стол) адамның аты ... ... осы ... ... мәні ... редакторы
Жалпақтал кентінде тұратын христиандарға бастапқы, алғашқы емес ... ... ... ... ... өзі таңғажайып, көрнекті мақала жазу арқылы
Акимат деген адамды қорлаған» ... ... ... ... газеты
допустил не исходные, не первоначальные нападки на христиан, проживающих в
п. Жалпактал, до этого он же ... ... по ... ... тем, что
довел до значительных размеров необыкновенную, ... ... ... ... ... ... ... және пунктуациялық қателер көп, бұл оның
емленің негізгі ... және ... ... сөздердің мағынасын
білмейтінін айғақтайды. Мәтінде осы ... ... оны ... және
түсінуді қиындатып қана қоймай, көп жағдайда автор, яғни азаматша М. В.
Васильева айтқысы ... ... ... ... ... ... (осының
алдындағы абзацта берілген оның мәтінінен үзіндінің «аудармасын» қараңыз).
«Ауыл айнасы» ... ... ... және стилистикалық жағынан
редакцияланбаған, газет жарияланымдарына қойылатын талаптарға мүлдем сай
келмейтін бұл мәтінді ... ... тиіс еді. ... ... ... орын ... ... өз ісіне салғырт қарайтындығының салдары,
оқырмандарына сыйламаушылық ... ... ... ... әкеп ... ... орфографиялық және
стилистикалық қателерді талдау ... ... ... ... ... қойылған сұрақтарға жауап беру кезінде зерттеліп отырған
мәтіннің грамматикалық және ... ... және онда ... бұрмалауды ескеру қажет. Кейбір жағдайларда жазылғанның мағынасын
және стилистикалық реңін түсіну үшін азаматша М.Васильеваның сөйлемдерін
«қайта ... тура ... ... ашу-ыза мен реніш туғызады» жарияланымының мәтін
мәнінде азамат К. ... ... ... ... ... ... бар ма?
Азамат К. Абдрахмановтың талап арызында азаматша М. Васильеваның «Мақала
ашу-ыза мен реніш туғызады» атты жарияланымынан төмендегідей ... ... ... ... мына ... оның ар-намысын, қадір-
қасиетін, іскерлік беделін масқаралайды:
• «Статья основана на незнании ... ... ... к ... ... ... населения»;
• «Тогда как один овечий кумалак может испортить целый казан молока, так
и этот писатель из казуса природы развил целое ... о ... ... ... ... ... горько за таких бездарных редакторов, пo ... ... обо всех ... ... ... ... ... Абая, который из прошедшей эпохи как
бы предвидел такие гнусные статьи».
2-үзінді бірінші сұраққа ... ... 1, 3 және ... ... ... ... қасиеттері туралы әңгіме болып отыр. ... ... ... ... атап өту ... ... М. ... қазақтың «бір құмалақ бір қазан майды
шірітеді» ... ... ... ... ... оған орыстың «ложка
дегтя портит бочку меда» мақалы сәйкес келеді, бұл дегеніміз: Болмашы ... ... ... ... жақсының бәрін құртады (іс, көңіл-күй, әсер
және т. с.) /қараңыз: Словарь русских пословиц и поговорок. Под ред. В. ... М., 1967, ... ... ... ... дәстүрге айналғаны белгілі, бұл «мәнерлілікті күшейту, ... ойдың
өткірлігі үшін ... ... ... Д. Э. ... стилистика
русского языка. М, 1974, ... ... ... ... бұл ... құрмалас сөйлемнің бірінші бөлігі ретінде қолданылған «Тогда ... ... ... ... испортитъ целый казан молока, так и этот ... ... ... развил целое повествование о христианском кресте перед
зданием акимата», бұл жерде ол сөйлемнің салыстыру мағынасындағы ... ... ... ... Русская грамматика. Т. 2. ... ... ... ... ... «екі ... ... ұқсастығы немесе
үйлестігі негізінде немесе субъективтік жағдайлардың негізінде бір-біріне
ұқсастырылады» /бұл да сонда, 602-бет/. Атап ... бір ... ... ... ... ... ... өрескел бұзылған. Екі жағдайдың
келтірілуі ... ... ... ... ... тиіс, оларда әдетте
жекелеген сөздер мен тіркестер қайталанады. Мысалы: Эти простые слова ... в его ... как ... с ... камень на зеркальную поверхность воды
(В. Короленко). ... ... екі ... және ара ... ... ұғым ... арқылы салыстырылады: құмалақ – жақсы затты бұзатын
жағымсыз ұсақ-түйек ... және ... ... ... христиандық
крест туралы әңгіме немесе өзінің әңгімесі арқылы бір нәрсені ... ... ... М. ... ... ... ... бөлігі мына сөйлеммен берілген «так и этот писатель из
казуса ... ... ... ... о ... кресте перед
зданием акимата», мұның өзі ... ... ... отыр (бұл ... ... ... ... ұқсастығын білдіретін
қайталанатын сөздер жоқ, сөйлемдер құрылмасының ұқсастығы да жоқ). ... ... ... ... ... ... ... ара қатынаста
бола алмайды. Тұтас алғанда, сөйлем ... ... ... келеді. Демек,
онда келтірілген один овечий кумалак ... ... ... ... ... ... мақаланың осы үзіндісі ... ... ... ... К.
Абдрахмановтың ар-намысы мен қадір-қасиетін масқаралайтын, тұлғасына қорлап
баға беру болып табылмайды.
10-сұрақ. «Мақала ашу-ыза мен ... ... ... ... ... ... үзінділері журналист К. Абдрахмановтың кәсіби қызметін
қозғайтын ақпаратты қамтиды ма? Бұл ақпараттың сипаты ... Бұл ... ... ... отырған үзінділерде журналист К. Абдрахмановтың кәсіби
қызметі туралы ақпарат бар. Бұл ақпарат мына үзінділерде қамтылған:
«Статья ... на ... ... ... ... к резкому оскорблению русскоязычного населения»;
«Мне оченъ горько за таких ... ... пo ... ... обо всех ... ... закончу словами великого Абая, который из прошедшей ... бы ... ... ... ... основана на незнании обыкновенного народного цветоводства,
призывающая к резкому ... ... ... деп жазылған
бірінші үзіндіде: мақаланы жазған журналистің ... ... ... ... гүл ... ... білмейтіндігі; 2) азамат К.
Абдрахмановтың жазған ... орыс ... ... ... ... ... Екі жағдайда да бұл ақпарат пікір айту нысанында берілген.
«Мне очень горько за таких бездарных редакторов, по ... ... обо всех ... ... деп ... ... ... «горько
за таких бездарных редакторов» деген тіркес бар, оны тұтас сөйлемнің мәтін
мәнінде қарастырған ... ... ... ... ... ... сөйлем болып
табылады. Сөйлемнің басыңқы бөлігі Мне ... ... за ... ... бір ... жақсыз сөйлем нысанында берілген, онда субъектіден
(бұл ... ... ... азаматша М. Васильевадан) тәуелсіз пайда
болатын және болатын жай-күй (мне ... ... ... ... ... русский язык, Алматы, 2002, 472-бет және Бабайцева В.
В. Односоставные предложения в современном русском ... М., 1968, ... яғни ... факторлардың ықпалымен автордың кешетін жай-күйі ... ... ... ... ... сөзі ... Словарь
русского языка. В 4-х томах. Т. 1, М., 1981 және пайдаланылған әдебиеттер
тізімінде келтірілген орыс ... ... да ... ... басындағы күйініш сезімі, езгі ... ... ... ... ... ... туғызатын адамды көрсету үшін» ... да ... ... ... (азаматша М. Васильевада) күйініш сезімін,
езгі жай-күйін туғызатын ... адам ... ... ... тобы
көрсетіледі (горько за таких бездарных редакторов), сөйлемде бұл редактор
сөзінің көпше түрімен ... ... ... - ... ілік ... ... ... бұл үзіндідегі бездарные редакторы тіркесі нақты бір
адамға емес, адамдар тобына қатысты болып ... ... ... ... ... сын ... қазіргі
заманғы орыс тілінде негативті (теріс) баға беруді білдірсе де, инвективтік
(қорлаушы) лексика ... ... ... ... сөз ... жоқ,
дарынсыз» дегенді білдіреді /қараңыз: Словарь русского языка. В 4-х томах.
Т. 1 және басқа сөздіктер/, редакторы деген зат ... ... ... болып табылады. Эпитет - бұл заттың өзіне сай келетін қасиетін атап
көрсету, оған көркемдік мәнерлілік беру ... ... ... ... ... Мне ... горько за таких бездарных редакторов ... ... ... ... табылады.
Жоғарыда атап көрсетілгендей, көпше түрде берілген ... ... ... бір ... ... адамдар тобына қатысты. Сонымен ... ... ... мен реніш туғызады» жарияланымының мысалынан
шығатыны, азамат К. Абдрахманов ... ... деп ... ... тобына енгізіледі. Бұдан басқа, Мне очень горько за таких бездарных
редакторов деген сөйлем бағалап пайымдаудан ... ... ... (азаматша М. Васильеваның) пікірін білдіреді.
«Письмо закончу словами великого А6ая, который из ... ... ... ... ... ... ... деп жазылған үшінші үзіндіде: азаматша
М. Васильева гнусные статьи ... ... онда ... ... мәтін мәні бойынша гнусные деп аталатын объектілер тобына
жатқызылған жарияланымына жалпы баға ... ... ... ... ... ... сөзінің «жиіркеніш сезімін туғызатын, жексұрын» деген
мағынасы бар /қараңыз: Словарь русского ... В 4-х ... Т. 1 және ... және оған ... ... ... экспрессивтік реңі тән.
Азаматша М. Васильева мақаласының жалпы ... ... ... ... К. ... ... ол «жиіркеніш сезімін туғызатын,
жексұрын» материалдар санатына жатқызады. Жоғарыда келтірілген ... сын ... ... деген толықтауышқа берілген анықтама болып келеді
және негативті баға беруді ... ... ... табылады. Демек,
негативті баға азамат К. ... ... ... оның ... ... ... ... («Мне очень горько за таких бездарных редакторов, пo
которым могут судить обо всех ... ... және ... («ІІисьмо
закончу словами великого Абая, который из прошедшей эпохи как бы предвидел
такие ... ... ... ... редакторы және гнусные
статьи (осы мысалдардың ... ... ... ... ... ... К. ... кәсіби қызметі туралы ақпарат
берілген. Бірінші жағдайда ол ... ... ... ... ... деп аталған адамдар тобына енгізілген, басқа жағдайда ... ... ... ... туғызатын, жексұрын») санатына жатқызылған
мақаласының сапасына баға беріледі. Екі жағдайда да ... ... ... ... Қарастырылып отырған үзінділерде азамат ... ... ... тым ... баға ... Осының нәтижесінде
газет оқырмандарында журналист К. ... ... жоқ және ... сезімін туғызатын, жексұрын мақалалар жазады деген пікір
қалыптасады. ... ... ... ... ... ... және оның
іскерлік беделіне нұқсан келтіреді.
ТҰЖЫРЫМДАР
Азаматша М.В. Васильеваның ... ... ... ... ... ... ... барысында алынған деректерге сүйене
отырып, төмендегілерді атап өткен жөн: 1) ... ... ... ... орфографиялық ... ... ... ... дұрыс қолданбау жағдайлары көптеп
кездеседі. Мәтінде осы ... ... оны ... және ... қана ... көп ... автор, яғни азаматша М.В. Васильева
айтқысы келген ойға мүлдем ... ... ... ... М. В.
Васильева жарияланымының мәтіні газет жарияланымдарына қойылатын талаптарға
сай келмейді. «Ауыл айнасы» ... ... ... ... ... ... бұл ... елеулі редакциялық түзеу
жасамай басуға жібермеуге тиіс еді.
2) Овечий кумалак деген сөздер ... ... ... ... ... салдарынан писатель деген сөзбен тікелей ара ... ... ... один ... ... может испортить
целый казан молока деген мақал осы үзіндінің мәтін мәнінде ... ... ... мен қадір-қасиетін масқаралайтын, оның тұлғасына
қорлап баға беру болып табылмайды.
Мне очень горько за ... ... ... ... ... ... болып табылады. Адамның бойындағы қасиеттерге (бұл жағдайда –
кәсіби) негативті баға беруді білдіре отырып, Мне ... ... за ... ... ... сөйлемде қорлау элементі жоқ, себебі ол ... ... ... бар ... ... ... ... пайымдау
ретінде бұл сөйлем жарияланым авторының пікірін хабарлайды.
Гнусные статьи деген сөздер азамат К. ... ... ... ... ... ... баға беруді білдіреді. Осылайша, гнусная
статья деген сөздер талапкер азамат К. Абдрахмановтың ар-намысы мен қадір-
қасиетін ... оның ... ... баға беру ... ... ... ... үзінділерде журналист К. Абдрахмановтың кәсіби
қызметі туралы ... ... ... ... ... ... 1) ... жазған журналист
(яғни азамат К.Абдрахманов) халықтың гүл өсіру кәсібін білмейді; 2) ... ... ... мақаласы орыс тілді халықты қатты қорлауға
шақырады. Екі ... да бұл ... ... айту ... ... ... ол бездарные редакторы (яғни «таланты жоқ, дарынсыз»)
деп аталған адамдар тобына ... ... ... оның гнусные (яғни
«жиіркеніш сезімін туғызатын, жексұрын») санатына жатқызылған мақаласының
сапасына баға беріледі. Екі ... да ... ... ... ... ... отырған үзінділерде азамат К. Абдрахмановтың кәсіби
қызметіне тым теріс баға беріледі. ... ... ... ... К. ... ... жоқ және ол ... сезімін
туғызатын, жексұрын ... ... ... ... ... Мұндай ақпарат журналистің кәсіби ар-намысына тиеді және ... ... ... ... ... ... доцент Ж. Г.Амирова
-----------------------
[1] Рафиева Л.К. Честь и достоинство как правовые категории // Изв. ... №2 с. ... ... ... прав человека. Отв. Ред. Е.А. Лукашева. М. 1996 г. С. 1
[3] Романов О.М. ... ... ... и деловой репутации. Минск
«Амалфея» 2007 г.
[4] Анисимов А.Л. Честь, достоинство, деловая репутация: ... ... М., ... Қазақ ұлттық энциклопедиясы 1 том. А., 2003.
[6] Жукешев Қ., Сапарғалиев Ғ., Асамбекова Г. Адам. Қоғам. ... А., ... ... А, ... З. Қазақ энциклопедиясы. 5 том А., 2003.
[8] Қараңыз, бұл ... мына ... ... ... Толковый
словарь Конституции Республики Казахстән. Алматы: "Жеті жаргы", 1996. 86-87-
6еттер; Ожегов С.И. Словарь ... ... М., ... ... "кадір-қасиет" категориялары бірқатар еңбектерде жан-жақты
қаралған: ... Е.А. ... ... в ... ... ... ССР ... стран. - М., 1941; Белявский А.В. Судебная защита чести и
достоинства граждан. - М., 1996; Малеина М.Н. Защита ... ... ... граждан, 1991; Красавчикоеа Л.О. Гражданско-правовая защита
чести и достоинства. - Екатеринбург, 1993 және ... ... ... ... ... 1992 жылғы 18 желтоқсандағы
Қаулысын ... ... А.В. ... ... ... и ... граждан. М., 1963;
Красавчикова Л. О. ... ... ... и ... 1993; ... М.Н. Защита личных ... ... М., 1991 жөне ... Сборник Постановления Верховного Суда Республики Казахстан 1992-1996
гг. Алматы, 1997, 9-бет.
[13] Комментарий к гражданскому кодексу ... ССР / Под ред Ю. ... Р. С. ... ... 1990 г, с. 423.
[14] Известия (Советов народных депугатов СССР). - 26 июня 1991 ... ... ... суда РК 1996.— № 1.- с. ... ... ... Н.С. О ... вреде //Государство и право, 1993,
№3; Эрделевский А.М. О размере возмещения ... ... // ... 1994, №10; ... А.М. ... ... ... вреда
в зарубежном и российском законодательстве // Государство и право. 1997,
№10.
[17] ҚР Жоғарғы Соты "Соттардың моральдық ... өтеу ... ... ... 2001 ж. 21 ... №3 ... ... Қазақстан Республикасындағы адам құқықтарының ахуалы туралы базалық
баяндама Источник: baz_doklad_kaz.doc 2007
[19] Құлжабаева Ж.О. Халықаралық жария құқық. Жалпы және ерекше ... ... ... ҚР Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл (өзгерістер мен толықтырулармен)
[21] Қазақстан Республикасының "Бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... 23 ... "Сот ... ... мен ... тұлғалардың ар-намысын, қадір-
қасиетін және ... ... ... ... ... ... 1992 ж. 18 ... ҚР Жоғарғы Соты Пленумының №6 Қаулысы

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделді қорғаудың жалпы сипаттамасы46 бет
Моральдық шығынды өндіру ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді сот арқылы қорғау66 бет
Азаматтық-құқықтық қатынастың түсінігі мазмұны және түрлері72 бет
Жеке мүліктік емес игіліктер29 бет
Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар54 бет
Iскерлiк туризм29 бет
Iскерлiк туризмнiң қалыптасуы61 бет
Іскерлік белсенділікті салықтық ретеу114 бет
Іскерлік белсенділікті салықтық реттеу140 бет
Іскерлік жиналыстар мен келіссөздер5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь