Қабілет туралы шет ел және отандық ғалымдардың теориялық көзқарастары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3 . 4

І. Теориялық бөлім.
Қабілет туралы шет ел және отандық ғалымдардың теориялық көзқарастары

1. 1. Қабілет ұғымының тарихына тарихи шолу ... ... ... ... ... ..5 . 17
1. 2. Қабілеттің пен нышанның жеке тұлғада көрініс беруін
психологиялық тұрғыда дәлелдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18 . 32
1. 3. Жалпы қабілетті тәрбиелеу мен жеке тұлғада
қалыптастыру жолын көрсету ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33 . 40

ІІ. Эксперименттік зерттеу бөлімі.

2. 1. Эксперименттік зерттеудің мақсаты, міндеті, болжамы ... ... .41
2. 2. Зерттеу әдістемесінің сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42 . 48

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ..50 . 51
Тақырыптың өзектілігі: Қабілет – адамның өз бейімділігі, әр істі істеу арқылы дағдыға айналып, қалыптасатын қасиет. Әр адам өзінің не нәрсеге қабілеті бар екенін біліп, аңғара бермейді.
Қабілет тақырыбы өзекті мәселе, ол туралы әйгілі ғұлама Жүсіпбек Аймауытов былай деп айтқан: «Өзін - өзі танымаған - өзгені тануға шорқақ» деп, айтқаны өте дұрыс. Өйткені шындығында, өзінің не нәрсеге қабілетті екенін өзі білмесе, өзгелер қалай білсін?! Бірақ, қазіргі кезде адам не нәрсеге қабілетті екенін зерттеп білу үшін, арнайы тест сұрақтары, әр түрлі тренинктер өте көп. Адам өзін тану, өз жолын табу өте қиын. Бұл әсіресе, жастар арасында басымырақ. Олар тәжірибесіз, олардың көңілі, ойы құбылмалы, тоқтамалы, сондықтан өзін сынай алмайды. Өмір жолдарыәрқилы. Олар тоқсан жолдың торабында. Қай жолға түсерін білмей дағдарады. Егер жазатайым болып теріс жолға түсіп кетсе, өмір бойы өкініші ойынан кетпейді.
Әрбір өнер белгілі мінсіз қасиетін тілейді. Ондай қасиет болмаса, қызымет жемісті болмайды. Белгілі бір өнерге арналып, нышан арқылы беріліп, қоғам өмірінен көргендіктен адамда ондай қасиет анық байқалады. Біреудің басынан кешкен халін ұға білу, өзін өзгенің орнына қоя білу. Басқалардың кейпіне түсу. Оның үстіне артист немесе биші т.б. болуға өткір сезім, қоғам қажеттілігі, күшті қиял, жаттау қабілеті, ұстамдылық қасиеттер керек. Саудагер болу үшін, ол адамның бойында мынадай қабілеттер болу керек: епті, айлакер, пысық, епшіл, тапқыр, жылмаңдық қабілеттер керек. Өткір сезім, күшті қиял саудагерге керек емес. Егер саудагер – көрсе қызар, шыдамсыз, күйгелек болса, саудасынан ұтылады, ұрынады.
Әскер қызметіндегілер немесе әскер қызметін сүйетіндердің бойында мынадай қабілет – қасиеттер болу керек: ерліктік, тәуекелшілдік қасиет, тез байыптағыштық, көнбістік қабілеттер мен қасиеттер болу керек.
Жақсы оқытушы болу үшін, ол адамның бойынан мынадай қабілеттер көріну керек: ілтипаты тұрақты, кең, мінезі ауыр, жатық бойына берік, ұстамды, білімді, жауапкершілігі мол болу керек. Шәкірттерінің қылт еткен қылығын байқап, жауабына әзір тұру керек.
Жұмыстың мақсаты: Тұлғада жалпы қабілеттің көрініс беруін психологиялық жағынан зерттеу.
Зерттеу міндеттері:
1. Жалпы қабілетті зерттеген ғалымдар еңбегіне шолу.
2. Қабілеттің психологиялық ерекшелігін теориялық тұрғыдан дәлелдеу.
3. Қабілеттің көрініс беру жолдарын эксперименталды түрде анықтау.
4. Эксперименталды материялдардарға қорытынды жасау.
Зерттеу объектісі: Жоғарғы сынып оқушыларын жан – жақты қабілетті болуына нұсқа-кеңестер құру үрдісі.
Зерттеу пәні: Жалпы қабілетті эксперименттік зерттеу.
Жалпы болжамы: Жоғары сынып оқушыларындағы жалпы қабілетті
1. М.Г.Ярошевский «История психологии» Издательство «Мысль» Москва – 1976. 141 – 142 беттер.
2. Сәбет Бап – Баба «Жалпы психология» оқулық. Алматы «Дарын» баспасы - 2003. 250 – 251 беттер.
3. Хабаршы №2 (15) 2005. 50 бет.
4. О.Құсмолданова «Психология ғылымындағы қабілеттің кейбір мәселелері» «Ізденіс» №2, 2001 ж. 185 – 186 беттер.
5. А.Темірбеков, С.Балаубаева «Психология» Алматы «Мектеп» - 1996 ж. 218 – 220 беттер.
6. М.Мұқанов «Қабілеттілік және оны тәрбиелеу» Алматы – 1960. 14 – 35 беттер.
7. В.П.Зинченко «Большой психологический словарь» Москва «Олма – Пресс» - 2003. 527 – 528 беттер.
8. Ә.Алдамұратов «Жалпы психология» Алматы «Білім» баспасы – 1996 ж. 110 – 111 беттер.
9. Ж.И.Намазбаева «Психология» Алматы – 2005. 281 бет.
10. А.В.Петровский, М.Г.Ярошевский «Психология» 3 – е изд.Москва «Академия» 2002 г. 488 бет.
11. К.С.Жумасова «Психология» Астана «Фолиант» баспасы – 2006 ж. 87 – 88 беттер.
12. В. Пекелис «Адам қабілетінің қайнары» Алматы «Қазақстан» баспасы – 1976 ж. 25 – 27 беттер.
13. М.Өтелбаев «Қабілет қарымы». «Егемен Қазақстан» газеті 20 тамыз 2008 жыл.
14. Б.М. Теплов “Психология” орта мектепке арналған оқу –құралы. Алматы 1951ж. 173 – 175 беттер.
15. Жусіпбек Аймауытұлы «Психология» Алматы. Рауан -1995ж. 117 – 118, 254 – 259 беттер.
16. Қ. Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы 2002ж. 327 – 331 беттер.
17. С.М.Жақыпов «Жалпы психологияға кіріспе» оқу құралы. Алматы «Қазақ университетеі – 2007ж. 208 – 219 беттер.
18. Мүсілімов Әли «Қабілеттілікті дамытудың психологиялық негіздері». «Қазақстан мектебі» 1-2. 2002ж. 67-70 беттер.
19. Р. С. Немов «Психология» Москва «Просвещение» 1995ж. 72-78 беттер.
20. Платонов К. К. «Проблемы способностей» Москва «Наука» 1972ж. 271-292 беттер.
21. Сатыбалды Жақыпов «Оқыту процесіндегі танымдық іс - әрекет психологиясы» «Алма-Прима» ЖШС -2008. 175-177 беттер.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.......3 – 4
І. Теориялық бөлім.
Қабілет туралы шет ел және отандық ғалымдардың теориялық көзқарастары
1. 1. Қабілет ұғымының тарихына тарихи шолу......................5 – ... 2. ... пен ... жеке ... көрініс беруін
психологиялық тұрғыда дәлелдеу
.............................................18 - 32
1. 3. Жалпы қабілетті тәрбиелеу мен жеке тұлғада
қалыптастыру жолын
көрсету..............................................33 – 40
ІІ. ... ... ... 1. ... ... ... міндеті, болжамы.........41
2. 2. Зерттеу әдістемесінің
сипаттамасы....................................42 - 48
Қорытынды...................................................................
.......49
Қолданылған әдебиеттер тізімі..................................50 - 51
2
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Қабілет – ... өз ... әр істі ... ... ... ... қасиет. Әр адам өзінің не ... бар ... ... аңғара бермейді.
Қабілет тақырыбы өзекті мәселе, ол туралы әйгілі ғұлама Жүсіпбек
Аймауытов былай деп айтқан: «Өзін - өзі ... - ... ... ... ... өте ... ... шындығында, өзінің не нәрсеге ... өзі ... ... ... білсін?! Бірақ, қазіргі кезде адам не
нәрсеге қабілетті екенін зерттеп білу үшін, арнайы тест ... әр ... өте көп. Адам өзін ... өз ... табу өте ... Бұл әсіресе,
жастар арасында басымырақ. Олар тәжірибесіз, олардың көңілі, ойы құбылмалы,
тоқтамалы, сондықтан өзін сынай алмайды. Өмір ... Олар ... ... Қай ... ... ... ... Егер жазатайым болып
теріс жолға түсіп кетсе, өмір бойы өкініші ойынан кетпейді.
Әрбір өнер ... ... ... тілейді. Ондай қасиет
болмаса, қызымет ... ... ... бір ... ... ... арқылы
беріліп, қоғам өмірінен көргендіктен адамда ... ... анық ... ... ... ... ұға ... өзін өзгенің орнына қоя білу.
Басқалардың кейпіне түсу. Оның үстіне артист немесе биші т.б. болуға ... ... ... ... ... ... ... ұстамдылық қасиеттер
керек. Саудагер болу үшін, ол адамның бойында ... ... ... ... ... пысық, епшіл, тапқыр, жылмаңдық қабілеттер керек.
Өткір сезім, күшті қиял саудагерге керек емес. Егер ...... ... ... ... ... ұтылады, ұрынады.
Әскер қызметіндегілер немесе әскер қызметін ... ... ...... болу ... ерліктік, тәуекелшілдік қасиет, тез
байыптағыштық, көнбістік қабілеттер мен қасиеттер болу ... ... болу ... ол ... бойынан мынадай қабілеттер көріну
керек: ілтипаты тұрақты, кең, мінезі ауыр, жатық бойына берік, ... ... мол болу ... ... қылт ... қылығын
байқап, жауабына әзір тұру керек.
Жұмыстың мақсаты: Тұлғада ... ... ... ... ... ... міндеттері:
1. Жалпы қабілетті зерттеген ғалымдар еңбегіне шолу.
2. Қабілеттің психологиялық ерекшелігін теориялық ... ... ... ... беру жолдарын эксперименталды түрде анықтау.
4. Эксперименталды материялдардарға қорытынды ... ... ... ... ... жан – ... қабілетті
болуына нұсқа-кеңестер құру үрдісі.
Зерттеу пәні: Жалпы қабілетті эксперименттік зерттеу.
Жалпы болжамы: Жоғары сынып оқушыларындағы жалпы қабілетті
3
дамыту. ... ... ... – FLAG ... ... ... ... көрінеді.
Жеке болжамдар:
1. Жалпы қабілеттің дамуына отбасындағы педагогикалық – психологиялық
ахуал әсер етеді.
2. Қабілеттің жан – жақты дамуына ... ... ... әсер ... ... FLAG ... қолдану арқылы жоғарғы сынып оқушыларының жасырынды
патенциалының өзіндік ерекшелігін анықтау.
2. Адам ... жан – ... ... септігін тигізетін Виктор
Пекелистің тәжірибе жаттығуы.
Қалыптастырушы әдістер:
1. Виктор Пекелистің ... ... Ата – ... психологиялық кеңес.
3. Оқушылармен жеке психологиялық кеңес.
4
І. Қабілет туралы шет ел және отандық ғалымдардың теориялық көзқарастары.
1.1. Қабілет тарихына шолу.
Қабілетті зерттеу ... әр ... әр ... пікірде келе жатыр.
Мысалы айтар болсақ, бір ғалымдар қабілетті тұқым қуалайды десе, ал кейбірі
керісінше, яғни ... ... ... ... ... ... өз
үлестерін қосқан ғалым психологтар өте көп.
Қабілеттің даму тарихы ХІХ ғасырдан басталады. Ең ... ... ( 1679 – 1754) ... ... (1732) және ... (1734) деген еңбектерінің шығуының нәтижесінде дүниені тану мен
арман тақырыптарына тоқталып, әсіресе қабілетке тоқталып ... ... ... ... ... ... ... Ол «адамның жан – дүниесін
анатомиялық театр»деп ... ... ... мен ... зерттеді. Х.Вольфтың ұстазы Лейбниц болды. Лейбниц психологияға
психофизикалық паралелогизм ... ... ... ... ... Оны ... Томас Рид (1710 –
1796). Оның пікірінше, «әр адам туғанда, принциппен тумайды. Себебі, ... ... күн мен ... ... ... ... деп ... адам мен
табиғатты феномен ретінде қарастырды.
«Дұрыс қалыптасқан мағына» ... ... ... ... ал ... мен Юм ... ... мағына» деген Томас Ридтің
концепциясын мистикалық тұрғыда қарастырғандықтан, Рид пен ... ... – 1828) ... мен Юмды ... сыңға алады. Бірақ, ХІХ ... ... ... өз ... ... ... мистикалық тенденция
басым болып, АҚШ – тың, Ұлыбританияның сынағына ... өз ... ... барысында әр психолог әр түрлі пікірде келе жатыр.
Мысалы ... ... бір ... қабілетті тұқым қуалайды десе, ал кейбірі
керісінше, яғни қабілет ... ... ... Қабілетті зерттеуге өз
үлестерін қосқан ғалым психологтар өте көп.
Қабілет тұқым қуалайды деген пікірді ұстанатындар: Ф. Гальтон, Т. ... ... Ф. ... Котс ... Бұл ғалымдардың пікірі бойынша қабілет –
адамға туа беріледі.Ол ары қарай жалғасып, тұқым қуалайды деген ... ... ... ... Франц Галль «Френология» деген
психологиялық тағылым шығарады ( ... – phrenos – ... logos ... ... ... ... ... әрқайсысы белгілі дара қабілетке
сай келетін бас сүйектің 27 учаскесін анықтап, ... ... ... ... ... ... ... сай «қабілет істерін» айыруға болады
деген. Яғни адамның бас сүйегінің «дөңестігі», немесе «сайларымен»
5
анықтауға болатынын ... ... ... медицина бұл тәжірибені
құптамай, ғылым тұрғысынан ерсі деп, ... ол ... ... ... яғни ... ... қуаламайды деп қарсы шыққан психологтар
да бар. Ол ... К.А. ... ... В.Бобен, У.Эшби бұл
ғалымдардың пікірі бойынша қабілет тұқым қуаламайды. ... жүре ... ... ... С.М. Жақыповтың «Жалпы психологияға кіріспе» деп ... ... ... сипаттайды:
Френология деп аталатын Франц Галляның оқу қабілеті мұрагерлік
идеясымен байланысты. ... ... ... өзгешелігі оның бас
сүйегінің сыртқы формасына тәуелділігін бақылауға ... ... ... ... қабығы әрқайсысында адамның белгілі бір қабілеттілігі тоқтаған
бірқатар орталықтардан құралады деп негізделінген. Бұл ... ... ... ми ... шамасына тікелей тәуелділігінде орналасқан.
Алайда өлшеу негізінде әрқайсысы ... бір ... ... бас ... ... ... 27 ... бөлінген
френологиялық карта құрылған. Солардың арасында «қабілет томпағы» музыкаға,
поэзияға, кескіндемеге; «дөңестерге» атаққұмарлыққа, сараңдыққа, батылдыққа
және т.б. ... ... бұл ... жарамсыз болып қалды. Сансыз көп
ашылған ... бас ... ми ... ... ... ... ... ақыл – ой және адамгершілік ерекшелігін бас ... және ... ... ... ғылымға қарсы және тиянақсыз.
Психологиядағы қабілет теориясын зерттеуде қабілеті бар балаларды
тәрбиелеу мен оқыту ... ... өте аз ... атап ... Басымдылық көрсеткен идеологияға сәйкес қабілетті балаларды жеке
бөлуге ... әр ... кез – ... ... ... ... алуға
болады деп есептеледі. Осындай мәселелерден психология ... ... шет ... көп ... қалып қойғаны аңғарылады. Шет ел ... ... ... даму ... мен ... ... ... теорияларға бөліп қарастырады:
Биологиялық теорияларды жақтаушылар – ... даму ... ата – ... ... ... ... ... дамиды дейді.
Олар қабілеттің дамуына әлеуметтік ... ... ... ... ... болуын жақтайды.
Қабілеттің әлеуметтік негіздерін жақтаушылар – ... ... ... ... ... ... жақтайды. Тек тәрбиелеу арқылы
кез – келген қабілетті дамытуға болады деп есептейді.
Биоәлеуметтік теорияларды ...... ... ... ... әсер ... ... биологиялық нышан әсер етеді дегенді
жақтаушылар.
Тұлғаның басқа да ...... ... ... адам ... түрінде қол жеткізбейді. Ол өмір барысында және іс –
6
әрекетте құрылады. Адам өмірге ... ... тек оған ... ... мүмкіндіктерімен дүниеге келеді. Тек өмірмен, ондағы
активті іс - ... ... ... ... адамның миы индивидуалды
психикалық қасиеттермен ерекшеліктерді таба ... ... ... бастайды. Осы тұрғыда психологияда қабілет туыла берілмейді деген
түсінік ... Осы ... ... адам тұлғасы мен оның қабілетін
ғылыми тұрғыда ... үшін ... шарт ... ... ... цивилизацияның (қоғам дамуының жоғарғы сатысы) тарихын
бақылайтын болсақ, мына фактқа (ақиқат) көңіл бөлмеу мүмкін емес; ... ... қай ... ... де, олар ... топ ... ... заңдылық сияқты. Осындай «жарқ» еткен ... ... ... ... деп ... Перикл ғасырында тіркелген.
Яғни, аты әлемге танылған атақты данышпандар: Скульптор Фидий, философтар
Сократ пен ... ... ... ... ... ... Софокл
сияқты данышпандар бір ғасырда өмір сүріп, бір дастарханнан дәм татқан
адамдар ... Бұл ... бір ... өмір ... ... ... өз
үлестерін қосып, өз еңбектерін қалдырған адамдар.
Біздің ойымызша, бұдан шығатын қорытынды, адамдағы қабілет ... ... орай ... ... ... ... өзінің «Қабілетті» балалардың
мектеп қабырғасында өту ... ... ... дейтін
еңбегінде қабілет – өскен ортаға тәуелді ... ... ... ... теорияны жоққа шығарады. Ал ... ... ... тікелей қарсы шығып, адамды тәрбие арқылы дарындылыққа ... ... ... ... жариялады.
ХІV – XVI ғасыр аралығында ғылымда «Қайта гүлдену дәуірінде» ғылымның
сан алуан салаларының дамуына буржуазия ... кең өріс ... ... тез ... келе ... ... өндіріс барған сайын жаңа ғылыми
білімдерді талап ете бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... Сол кездері жан – жақты қабілетті, аса дарынды адамдар көп
болды. Өйткені бұл қоғамның ... ... ... еді. ... ... дәуіріне берген сипатында былай дейді: «күшті, ой - ... мен ... сан ... ... ... ... ... және сондай алыптарды
туғызған заман болды...» деп жазды. Мысалы; Леонардо да Винчи ұлы суретші
болып қана қойған жоқ, ... ... ұлы ... ... және ... ... сан алуан тарауларында табылған маңызды жаңалықтар ... ... ... ... ... ... архитектор болды, оның
үстіне өзіндік кейбір идеялары бар фортификация системасын ойлап тапты. Бұл
идеяларды көп ... ... ... ... монталамбер және фортификация
жайындағы ең жаңа ... ... ... ... ... ... отырған
«Қайта гүлдену» (қайта өрлеу) ХХ ғасырдың
7
бас кезінде қазақ қоғамында да ... ... Осы ... тарихи аренаға жан –
жақты қабілетті адамдар: ... ... ... ... ... М.Жұмабаев т. б. шыққаны белгілі.
Еңбектің сан алуан түрлерінің ұштасуы адамның дене күшінің де, рухани
күшінің де дамуына ... ... ... білімі, шеберлігі, іс ... ... ... ... ... ... мен ... икемі дұрыс
ұштасқанда ғана ғылым, техника, әдебиет пен өнер саласында ... ... ... ... дамып, оның ойдағыдай өрістей
түсуіне кең мүмкіндіктер жасалады.
Қабілеттің тура ... ... ... ... тура ... бермейді
және адамның жетілуі де дәйім бір бағытпен жүре бермейді. Әр ... ... ... ... қабілеті түрлі мезгілде өсіп - өнетінін байқаймыз.
Біреу ... кең ... ... болса, енді біреу өмірде өр қызметті бір
ұстайтын болып жаралады.Бір қызметтен екінші қызметке көшіп, қабілетінің әр
тарауын жетілдіруді ... оның ... ... - өзі ... ... ... ешбір жүйе, тәртіп те болмайды. Мысалы, ... ... ... ... Лев Николаевич өз жолын іздеп,
қызметтің әр тарауын істеп, талабының әр жағын жетілткен. Ол ... да, ... басы да, ... да, ... де, жазушы да, философ та
болған, тағы басқа түрлі ... ... Жас ... ... ірі ... ... болу өте пайдалы.
Кісінің өзі байқамай жүрген ... ... ... ... ... Ірі ... өмірін оқыған жастар олардан өнеге, тәжірибе алады.
Өмір бойы еңбек ... ... ... ... ... сол адамдардың
өмірінен көруге болады. Кемелдікке жету үшін ірі ... ... зор ... ... ... зор сенім болған. Бір нәрсені ... ... ... ... егер ынтасы, қабілеті, таланты болса, түптің –
түбінде мақсатына жетпей қоймайды.
Р.Кеттел бойынша, қабілет – мақсатқа жетудегі эффектілік, белгілі ... ... алу ... ... ... ... Қабілет – іс - әрекетке
қол жеткізу процесінде яғни, индивиттің әр түрлі жағдайларда ... әрі оңай және ... ... ұйғаруы және жүзеге асыруда көрініс
беруі. Ол ... ... ... байланысты. Қабілеттегі нақты
психологиялық мінезді зерттеуде мынадай бөліктерге бөлуге болады:
1. Бір немесе бірнеше іс - әрекет ... ... ... ... жалпы қасиеттерінің көрініс беруі.
2. Берілген іс - әрекеттің кішігірім сұраныстарына жауапты ... ... ... – даму дәрежесі мен деңгейі талант пен данышпандық тәрізді
түсініктерді анықтайды.
4. ... ... жеке адам ... ... ... ... әсіресе, психикалық процестер мен оның
8
қасиеттерінің даму динамикасына әсер ... ... ... ... алу керек.
5. Қабілет – адамның индивидуалды психологиялық ерекшелігі ретінде,
іс - әрекеттің белгілі бір ... ... және оның ... анықталады.
Ескеретін жағдай; Қабілет құрылымында орындалатын әрекетке жеке ... ... ... және ... ... ... ... мүмкіншіліктерін білу, оны бағалаудағы маңызы зор.
Нақты адамды өзгелерден ерекшелендіретін ... ... ... мінездеменің ерекшеліктері бар:
- конституциялық ерекшеліктер;
- мидың нейродинамикалық ерекшелігі;
- мидың үлкен жарты шарларының функционалдық асимметриясы т. ... ... ... қабілеттер табиғи нышан ретінде көрініс
береді.
«Дарындылық» және ... ... ... мәнісі мынада:
бұларда адам қабілеттері сол талаптар тұрғысынан ... ... бір ... істі ... Сол ... жалпы
дарындылық туралы айту мүмкін емес. Тек дарындылық жөнінде бір ... ... бір істі айту ... Онда ... ... ... практикалық іспен өзара байланыс қажеттігі ... бұл ұғым ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырсақ, бұл ұғым мән – мағынасынан
айырылады. ... ... ... ... ... бір құндылық
белгілері бір істің түрлеріне беріледі
және әр нақты істің ойдағыдай орындалуына байланысты болады. Мынадай
екі ойдың арасында көп ... ... дәл сол адам өз ... ... ... бір ... өте ... мүмкіншілігі бар.
2 ) дарындылық – жұмысты таңдап анықтаудың жалғыз ғана факторы ... – ақ ол ... ... ... ... ... ... болып табылады. Міне, осындай көзқарасты 1939 жылы қазан айында
психология институтында профессор Борис ... ... (1896 – ... және ... ... ... ... баяндамасында атап
көрсетті. Б.М.Теплов кеңес психологы, отандық дифференциалды психологияның
мектебінің негізін қалаған. ... ... нерв ... ... ... жалғастыра
отырып, адамның индивидуалды психологиялық ерекшеліктерінің физиологиялық
негізін зерттеу ... ... ... ... ерекше рөл атқарады.
Кеңес психологиясының міндеттері мынадан тұрады:
1) Адамдардың жаратылыс күші – ... сыйы ... ... қоғамдық еңбек қызметі мен ... ... ... және ... жеке басының дамуы, олардың өзара байланысын
анықтау.
Адам дарындылық ұғымымен істес болғанда табиғи органдардың индивидте ... ... ... ... ... ... оның ... етуі үшін
қажет. Бірақ, әр түрлі дарындылық мұрагерлік арқылы берілгенде, ... ... ішкі ... ... ... ... өзінен - өзі
пайда болмайды. Атап айтқанда тіршілік ету жолдары барлық жаңа ... ... ... ... ... істеуіне байланысты.
Биология ғылымына сүйенсек, орган қызметі үшін тіршілік ... және ... сол ... ... ... ... Әрине, органсыз ешқандай қызмет болуы
мүмкін емес. Бірақ, органдар қызметсіз тіршілік етуі мүмкін және ... ... ... ... әкеледі, сондай – ақ рудиментті органдардың
тіршілік етуі туралы куәландырылған фактілер ... ... ... ... ... сол бір мезгілде олардың функционалды әзірлігінің
қимылында
болып табылуы индивидтің тіршілік етуі үшін ... ... ... ... әзірлігінің орындалуы әртүрлі бағыттағы қимылы
мен әрекетіне тікелей байланысты. Өйткені, оның ... ... ... үшін ... ... адам ... – оқу мен ... және еңбекті
тәжірибемен ұштастырғанда алады.
Жеке адамға қабілеттің әсері жайлы С.А.Рубинштейн былай деп
жазған: Жеке адамның психикалық ... ... 3 ... ... ... біз ... ... іздеуге тырысатын сұрақтар:
1) адам нені қажет етеді?
2) адамға не ұнамды?
3) адам қандай нәрсеге ... ... ... сұрақтар жатады. Бұл
сұрақтар адамның бағыттылығын, оның қағидалары мен ... ... мен ... ... Адам нені қажет етеді
деген сұрақтың соңында ол не ... ... ... ... ... Бұл ... ... дарындылығы туралы мәселені қамтиды. Бірақ, қабілет бұл
ең алдымен тек мүмкіндіктер; оны ... ... ... және ... білу үшін, біз оның не екенін, оның жеке даралығында ... ... не ... білуіміз керек. Бұл сұрақ адамның
мінез – ... ... жеке ... ... оның ... ... бірінші орынға босқа қойылып
отырған жоқ. Өзіміздің ішкі әлеміміздің ерекшеліктері туралы ойлануға ... ... ... ... өзіміздің қажеттілігіміз, арманымыз,
қабілетіміз және мінезіміз жайында сезінуге талпынамыз. Басқа ... ... оны ... ... ... біз ... сұрақтар қоямыз:
«саған не керек ?», «сен не ... ... «сен кім ... ... ... Сәбидің психикасының даму тарихын қажеттілік
анализінсіз
10
жүзеге асыра ... ... ... ... ... ... сондай – ақ қажеттіліктер мен жеке ... ... ... біз жеке ... ... ... екеніміз
анықталады. Дәл айтқанда, не есте сақталады, қалай және қаншалықты ұзақ
сақталады? Мұның өзі ... мен ... ... ойлау әрекеті мен зейін анализін жасау ... ... ... ... ... ... – ояту жүйесі, ол
адамның активтілігі мен әрекетінің таңдамалылығын айқындайды». Ойшылдар
ерте ... жеке ... ... ... ... ... мәнін
анықтауға ұмтылған. Бір ғалымдар – ләззатқа ұмтылу – адам ... ... ... деп ... ... ... ... мәнін
құрайтын негізгі ояту – адам міндетінің негізін құрайды деп санайды.
Мұндай түсініктер жеке адам ... кері ... әсер ... ... да, ... да мотивтер оята алады. Әр ... ... ... ... өмір ... бола тұра әр ... сәттіліктерге қол
жеткізетіндерін біз
түсінуге немесе түсіндіруге талпынғанымызда, біз қабілет ... ... ... бір әрекетті орындаудың сапасы, жетістіктер деңгейі,
оның сәттілігі және бұл әрекеттің орындалу барысы, ... ... ... Адам ... қабілетпен туылмайды, тек оның
нышандарына ғана ие болады. Оған ми ... ... ... ... ... ... ... негіз болатын табиғи ойлау
ретінде көрініс береді. Нышан әр түрлі мағынада болады. Бірдей
нышандардың базасында ... ... ... ... ... ... ... туындауы мүмкін. Мәселен, өткір бақылампаздық пен көру
есінің ... ... ... ... тағы басқалар қабілет құрылымына кіруі
мүмкін. Мұндай сапа басқа да ... ... ... да артық
болмайды. Қандайда бір қабілет, оған ... ... ... ... ... ... ... беретін орта мектептер мен жоғары оқу
орындарында оқып жатқан ... мен ... ... үлгі - ... ерен ... аса ... Аса ... тұлғаларға ұқсап, олардың
шығармаларын оқып, сондай дара тұлғаларды дәріптеу, қазақ халқының
патриотизм рухына ... ... ... орны ... айдай әлемге мәлім, Аристотельден кейінгі екінші ұстаз, көзі
тірісінде шығыс Аристотелі деп ... ... ... қаласынан
шыққан ұлы бабамыз Әбу Насыр әл – Фараби барша әлем жұртымен қатар ... да ... ... ... хақ. ... ... ел ... пен қазақтың аты осы екі ғұламамен әлемге мәшһүр болып тұр.
Қабілеттің дамуының психологиялық ... ... ... негізіне
жататын талаптарды қарастыру – кеңес психологиясының ... ... ... айтқан ілімдеріне тоқталуды қажет етеді. Оның
айтуы бойынша дарындылықтың жалпы ... «... ... ... мен ... зерттеу бойынша үлкен жұмыстардың нәтижесінде жасалуы
қажет».
Б.М.Тепловтың ғылыми ... ... ... және дарындылықта ең алдымен жеке даралық ... бөлу ... ...... ... қандайда бір мәнді өлшемде, интелект
типімен ... ... ... ... өзі ... ... ... уақыттарда Р.Кэттел, И.Вебб және басқалар көптеген
экспериментті зерттеулердің негізінде қызығушылықтар, ерік ... ... ... ... ... жеке ... бірнеше
бітістері – қандайда бір деңгейде индивидтің ақыл – ой жетістігінің
деңгейін ... деп ... ... мұны ... ... ... болатын.
Қарастырылып отырған тенденция – Д.Векслер ... өте ... ... ... ... ... ... дарындылық бұл –
жеке адамның тұтастай ... және ... ... ... ... ... ... деген қорытындығы келеді.
Қабілеттің дамуына жоғары жүйке ... ... де ... Жаңа жағдайларға бейімділік және іс - әрекетті ... ... ... ... тез өте ... дайындығы – динамикалық
стереотиптің қалыптасуы мен қайта жасалуының жылдамдығы мен жеңілдігіне
байланысты.
И.П.Павловтың жүйке жүйесінің типтері мен ... ... ... жеке
даралық – психологиялық өзгешеліктердің физиологиялық механизмдерін зерттеу
үшін ең ... ... ... ... ... ... ақыл – ой ... жеделдету – адамның бас миының
онтогенезде дамуын зерттеуді қажет етеді деп көрсетеді. Яғни ... ... ... ...... ... аз ... біршама арнайы, дискретті формасына қарай жүреді деп ... жеке ... ... табиғи алғы шарттарын
зерттеудің негізгі мәселесі ... ала ... тек ... ғана ... қала ... ... аса ... іс –
әрекеттің нәтижелік белгілерімен, соның ... ... ... ... яғни іс - ... ... ... оқытудың әдістерінен, мектептегі және жанұядағы жағдайлардан және
көптеген басқа психологиялық емес және әрі ... ... ...... ... бітістері сияқты факторлардан тұрады.
12
Егер қабілетті жеке ... және ... ... ... ... мұндай жағдайда ең болмағанда зерттеудің үш деңгейі
қажет болады: психофизиологиялық, ... және ... ... ... ... ең ... және жалпы бағыттар категориясы –
бағыттылық болып табылады. Қатынастық төрт класы: ... ... ... және ... ... ... (С.Л.Рубинштейн, Б.М.Теплов) жеке
адамның әлеуметтік және психикалық дамуындағы мәнді сипаттаманы ... ... бір ... жүзеге асуын бағалау кезіндегі ең негізгі
адамгершіліктің «векторы» болып табылады. Жеке ... ... ... ... ... ... ... арқасында жүзеге
асыратын, сол істі тасымалдайтын қоғамдық ... ... ... ойы ... ... ... ... бойынша жүзеге
асады: қандайда бір деңгейді көрсететін қабілеттің жүзеге асу
мүмкіншілігі қабілеттің ары ... ... ... деңгейде дамуы үшін жаңа
мүмкіншіліктерді ашады. Осылайша, адамның дарындылығы «жаңа
мүмкіншіліктердің диапазонымен анықталады, ол ... бар ... ... ... ... құрамының, құрылымының анықтамасын жасайды.
Ол қабілет құрылымының негізгі екі компонентін көрсетеді:
1. «операциялы» - іс - әрекетті жүзеге ... ... ... ... - ... және ... ... сапасы ретінде операцияны
реттеуші психикалық процестер.
Б.Г.Ананьев еңбектерінде қабілет және дарындылық – жеке адамның
мінезімен, ... ... ... және жеке ... ... байланысты жеке адамның жалпы құрылымының қандай да бір
бөлігі ... ... ... ... зерттей келе, олар еңбекке тартымдылығымен
өзгешеленетін және «еңбектен қанағаттануды» сезінетін ... ... ... ... - деп көрсетеді. Бұл тұжырым маңызды ереже
жасауға ... ... ...... көрінуі ретінде
болады.
Е.М.Соколов қабілеттің дамуындағы жеке тұлғалық қасиеттеріне тоқтала
келе, ... ... ... сәйкес бақылампаздық, білуге құмарлықтың,
бағдарлық – зерттеушілік және ... ... ... ... бірқатар жағдайларын анықтайтын
факторлардың бірі ретінде ... ... деп ... ... ... ... топтардағы оқушылардың
творчестволық және арнайы дарындылықтардың сәйкестігін көрсету мақсатында
алынған мәліметтер бойынша жеке адамның ... ... ... ... ... ... жаныштап, төмендету арқылы арнайы дарындылықтың
жоғарғы деңгейіне жетеді.
2. Жалпы және арнайы дарындылық бірін – бірі ... ... ... екі түрі де ... ... жетеді.
3. Арнайы дарындылық айқұын көрінбесе де, іс - әрекеттің түрлі
салаларында жоғары жетістікке ... ... ... жеке адам ... ... ... дамуы – оның есте сақтау, қабылдау,
ойлау, қиялдың танымдық процестерін ... ... ... ... ... ... шындық туралы мұндай ойлау –
символикалық ойлаудың алғашқы ... ... ... және бұл ... ... жылы ... психологы Л.С.Выготский таным процестерінің дамуы
сөйлеудің дамуымен ... ... деп ... көзқарасты айтып
өткен. Тіл тек мәдени қорды тасымалдау құралы ғана емес, ...... де ... табылады, сөз қандайда бір іс - әрекетті
тудырушы немесе жоюшы құрал деп айтты. Ал Жан ... ... ... когнитивті процестердің дамуы айнала қоршаған
ортадағы өзгеріске адамның бейімделуге үнемі тырысушылығының нәтижесі ... ... ... ... дегенмен бұл заттарды манипуляциялауға,
оларды ... ... ... ... ... ... ... болады. Тек он жасқа қарай бала ... ... ... ... ... танымдық процестерінің жиынтығы – оның интелектісін анықтайды.
Интелект – ... ... ... ... ... және өмір ... шеше ... қабілеті деп көрсетеді. Д.Векслер, яғни, ... ... ... ортаға бейімделу қабілеті ретінде қарастырады.
Ч.Спирмен жалпы алғанда, интелектуалды емес ... ... ... ... ... шығармады. Алайда, ол жеке ... оның ... ... ... т.б. сол ... ... ... таным әрекетінде қандайда бір жағдайда мәнді бейнеленбейді
деп көрсетіп жеке даралық деңгейді ... деп ... ... ол ... характерологиялық сапалар интелектің өзіне ... әсер ... оның ... анықтайды деген қорытынды жасайды.
М.А.Матова, З.Г.Гуровская зерттеулері көрсеткендей, 9 – 10 жасар
балалардағы ... ... ... ... емес ... ... қабылдау, ес және ойлаудың ... ... ... ... оң жарты шарлар типіне тән
етуге қарағанда көру латерализациясының күштілігімен байланысты.
14
С.А.Изюмова мнемикалық (жаттау өнері) ... және оның ... ... ... зерттеу және оның оқу әрекетіндегі нәтижелігімен
салыстыру мәселесін көрсетті. Еске қатысты құбылыстардың кең ... ... ... ... ... ... екі түрге бөлінеді:
а) Өте күшті әсерде көрінетін қабілет;
б) ... өте ... ... ... көрінетін қабілет;
Біріншісі – көп деңгейде вервальды емес қабілет, екіншісі – вервальды
қабілет. Бірінші ... ... ... ... ... ... байланысты. Мнемикалық қабілеттің екінші типіне
тән басқа тәуелділіктер, олардың корреляторы реттеуші блокқа жататын жүйке
жүйесінің ... мен ... ... ... ... ... ... білімді меңгеру деңгейінде және үйренудің нәтижесінде көрінетін
жалпы қабілеттің компоненті ... ... ... мәні ... айтады.
Мәліметті мағыналы көшірумен байланысты мнемикалық қабілеттер барлық мектеп
пәндерін меңгеруден көрінеді. Сондай – ақ өте күшті әсердекөрінетін
қабілеттерде өте маңызды, ... орыс ... ... ... геометрияны
меңгеруде өте қажет.
Қабілетті зерттеуде балалардың дамуындағы жас ерекшеліктерге көп көңіл
бөлінді. Н.С.Лейтес, жеке балалар жас ерекшеліктеріне тән ... алғы ... – жеке ... ... ... ... - деп жан – жақты негізделген тезис жасайды [10]. Бұл
ереже Е.П.Гусеваның (1986 ж.) ... 6 және 14 – 16 ... ... және жеке ... ... салыстыруға байланысты жүргізілген
экспериментпен дәлелдене түсті.
Қабілет психологиясы – психология ғылымдарының аса маңызды әрі ... ... ... Бұл ... зерттеулердің тұлғаны оқыту мен
тәрбиелеудің теориясы мен практикасы үшін аса зор ... бар. ... ... ... зерттеу мен қалыптастыру мәселесі жөнінде әр
түрлі теориялық және ... ... ... ... ... ... аса маңызды. Оның біреуі тұлғаның қабілеті оған жаңа ... ... ... ... жаңа ... мақсаттарды іске
асыруға мүмкіндік беретін жеке басының ... ... ... үрдісінің табысты болуының алғышарты деп тұжырымдайды. Әр көзқарастың
өзіне тән ... және ... ... бар. ... көзқарас
қабілет негізінде адамдардың бір – бірінен айырмашылығының негізін құрайды
деп санаса, екінші – білім беру мен
тәрбиелеудің мазмұны мен ... бала ... ... ... ... маңызы бар екендігін баса көрсетеді.
Психология ғылымының сан алуан мәселелерінің ішінде ең маңыздыларының
бірі – ол ... ... ... ... ... қиын осы ... баса назар аударылудың бір себебі – ол бұл мәселенің
тәжірибелік аса зор ... ... деп ... ... 50 – ші 60 – шы ... Б.Г.Ананьев, А.Г.Ковалев, В.Л.Дранкова,
В.И.Киренко, В.А.Крутецкий т.б. және басқа зерттеушілердің еңбектерінде
қабілет проблемасының ғылыми ... ... ... аса маңызды
істер жасалды. Бұл ғалымдар қабілет проблемаларын қарастырудың басты ... ол ... ... ең ... ... іс - әрекетімен тығыз
байланыста қарастыру қажет екендігін айтқан. Себебі, адам өзін ... іс - ... ... қабілет деп аталатын оның психикасының
ерекшеліктері іс - әрекет барысында дамиды.
«Қуат» пен «ниет» серіктесіп бір жүреді. Бірі ... ... ... ... ... тез іске асу үшін ... ... жағымдылығы бір
керек болса, туыста сүйегіне біткен қасиет екі керек. Кейбірінің қабілеті
нышан арқылы көрініс ... ... ... ... енді ... ... жүре пайда болады. Адамның қабілеті, икемділікке ... я ... ... ... әсерінен болады. Адам белгілі нәрсеге қабілетінің
шамасын алдымен жан жүйесінің әдебиетімен танысу қажет. Жан жүйесі ... ... ... ... кім ... жан ... жайынан әңгіме құрады.
Біз көбінесе өзгелердің мінезін, мінін көргіш келеміз; өз ... ... өз ... көрмейміз, көргіміз келмейді. Біздің сыр –
сипатымызды не нәрсеге бейім ... ... ... ... ... ... өзін ... алады. «Мен», «менен», «менікінің» деген мағынасы
екі деп Абай атамыз айтқандайын, ... ... ... әр ... ... мен» бар, ... мен» бар. ... мен» бар. Бұдан
түйетініміз, адамда «меншік мені» болу керек. «Мендік мен» мен ... ... ... алады, солар арқылы қабілеттің ... ... яғни ... ... ... ... оқулықтарда және сөздіктерге
енгендері бойынша), қабілет – бір ... ... іс - ... ... ... бар жеке ... психологиялық ерекшелік және өзінде бар
дағды, ептілік және ... ... – ақ бұл ... мен
дағдыларды жеңіл әрі тез меңгерумен түсіндіруге болады деп жазады. ... ... ... ал ... – қабілет дамуының негізінде туа пайда
болған анатомиялық – физиологиялық ерекшелік.
А.В. ... ... ... ... ... ... қарсы шығып,
өз дәлелдемесін былай келтіреді: егер бидайды жерге сепсеңіз, ол ... ... ... ... ауа – райы әсер ... құнар беріп
өсуіне қошаған орта әсер етеді. Сол ... ... де, ... орта әсер
етеді. Қабілет – қоршаған ортаға байланысты дамып, көрініс береді.
Богословский, Степанова және ... ... да ... ... дегенге
қарсы шығып, өз дәлелдемелерін келтіреді. Қабілет – қоршаған орта
16
мен тәрбиеге ... ... ... ... ... ХVIII ... Гелъвеций
болды. Американ ғалымы У.Эшби былай дейді: Қабілет – ... ... ... ... айтқанда, балалық шағында және ... ... ... байланысты қабілеттің құрылуы. Қабілетті адам деп
– мың нәтижесіз істер істеп, ... мың ... ... ... ... ... адам деп – ... немесе екінші әрекет
нәтижесінде жетістікке жетпесе, ары қарай ол ... ... ... ... ... ... ... дейді У.Эшби.
Психологтар Г.С.Костюк, А.Г.Ковалев, В.Н.Мясищев ... ...... ... ... мұны бәрінен бұрын жас
бала іс - әрекетті алғаш меңгере бастаған кезеңде немесе кей ... бір ... ... ... ... қоймаған ересек адамдардан
байқалатын психофизиологиялық қасиеттер деп қарайды.
Қабілетке фаталистік көзқарастардың ... ... ... туыла дайын түрде қалыптасады деген көзқарасты ... деп ... ... ... да, индивидуалды психикалық
ерекшеліктері сияқты қабілетке адамдар дайын түрінде қол ... ... ... және іс - ... ... ... Тек ... ондағы
активті іс - әрекеттің жүзеге асырылуы арқылы адамның миы индивидуалды
психикалық қасиеттер мен ерекшеліктерді таба ... ... ... ... Осы ... ... қабілет туыла берілмейді деген
түсінік шығады. ... ... ... ... және адам ... білімдер бұл оның есіне қайта жаңғырту ... ... ... пікір
айтты. Туыла берілетін қабілеттер бұл – құдайшылық ... ... ... XVІІ ... француз философы Декарт еңбегінде ... ... ... қабілеттер адамға туылғаннан ... ... ... ... қазіргі кезде де ата – аналар және педагогтардың арасында ... Бұл ... тек ... ... терориялардың
туындауына ғана емес, психологиялық шала сауаттылықты көрсетеді .
17
1. 2. Қабілет пен нышанның жеке ... ... ... ... дәлелдеу
Адам – табиғаттағы кемелденіп жетілген ақыл – ой иесі және
қоғамдық тұлға. Осы ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... Мәселен, философия ғылымы адамның дүниетанымдық көзқарасын,
ақыл – ой өрісін, санасын, анатомия мен ... ... ... мен
жүйке жүйесінің құрылысын, қызметін қарастырады. Антропология – адамның
қоғамдағы алатын орнын, табиғаттағы өзге ... ... ... ... ... ғылымы адамның қоғам өміріндегі қарым –
қатынасын саралауды, ал педагогика адамға білім беру ... ... ... ... азаматы етіп қалыптастыруды көздейді. Психология
ғылымы болса, адам жан дүниесінің сырын, ... даму ... жеке ... жетіліп, қалыптасу жолдарын зерттейді.
Табиғаттағы ақыл – ой мен сана иесі – ... ... ... ... оның ... әрекеті нәтижесінде материалдық игіліктерді
өндіретіндігі, дыбысты анық ... тілі ... ...... ... ... тіршілік ететіндігі. Осындай белгілеріне байланысты адам
хайуанаттар дүниесінен ерекшеленіп, эволюциялық дамудың ең жоғары сатысына
көтеріледі. Өзін ... ... ... ... ықпал етіп, дүние сырын
танып білу ... ... ... адам – дүниетаным қабілеті бар, сыртқы ортаның неше түрлі әсерлерін
бастан кешіріп, оларға төзімділік көрсететін, табиғатты ... ... ... жан. Жеке ... ... ... мен ... түрлі жағынан қарастырылады, яғни: 1) Жеке адамның әлеуметтік өміріне
қатысты ерекшеліктері: қызығу, ұмтылу (ынтасы мен ... ... ... ... Бұл – жеке ... ... қасиеттерін
білдіретін сипаттар. 2) Адамның білімдарлығы, дағдылары, ... ... ... даралық қасиетін, өзіндік даму деңгейін, тәлім –
тәрбие негізінде қалыптасқан тәжірибесін ... 3) Жеке ... ... ... тиянақтылығы мен өзіндік ерекшеліктері. Ондай
қасиеттерге: ойлау мен ... ... мен ес, ... ... мен ... ... басқа да құбылмалы өзгерістер жатады. 4) Жеке адамның
биологиялық тума қасиеттері – нышан, жоғары ... ... ... адамның
темпераменті мен жас ерекшеліктеріне сәйкес көрініс береді. Мұндай
қасиеттер машықтану мен ... ... ... ... ... субъекті әрі әлеуметтік мәнді қасиеттердің
иегері ретінде әрбір адам – жеке адам ... ... ... ... ... біздің қолданымымызда «адам», «дара
адам», «тұлға» ... ... жүр. Бұл ... ... өз
ерекшеліктерімен ажыратылады, бірақ бір – бірімен тығыз байланысты.
18
Тұлға дамуының кезеңдері ( Э.Эриксон бойынша)
| | | ... ... ... қалыпты желісі |Дамудың аномалды желісі ... Ерте ... ... сенім. Өзара|Анасының баласына нашар қарауының |
|нәрестелік шақ |махаббат, үйір болу, ата – |нәтижесі ретінде баланың адамдарға|
|(туылғаннан 1 |ана мен ... ...... мән ... ... ... ... балалардың |немқұрайлық, махаббаттан айыру. |
| ... және ... да ... ана ... өте ерте және |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |Дербестік, өзіне - өзі ... - ... ... өте ұялшақ |
|нәрестелік шақ |Бала өзін дербес, жеке, |болу. Бала ... ... ... ... 3 ... әлі ата – ... ... қабілеттеріне |
|жасқа дейін) |тәуелді адам деп ... ... ... ... |
| | ... дамуында |
| | ... ... ... |
| | ... Оның ... ... |
| | ... дамыған, кемшіліктерін |
| | ... |
| | |дан өте ... ... ... ... Ерте балалық|Қызығушылық және |Пассивтілік және ... мән ... (3-5 жас ... Қоршаған ортаны|бермеу. Инициативаның болмауы, |
|шамасында) |қызыға зерттеп, бейнелерді |салбыр болу, ... ... |
| ... ... ... ... бас ... |
| ... ... ... ... ... белгісінің |
| ... ... ... Орта ... сүю. ... |Өзін - өзі кемсту. Әлсіз дамыған |
|шақ (5 пен 11 ... ... ... |еңбек ету қимылдары. Күрделі |
|жас аралығы) ... ... ... ... ... ... |және коммуникативті білім ... бас ... |
| |мен ... ... | ... ... |Өз ... ... |Рөлдердің ... ... ... ... ...... (көрініс, |
|бозбалалық (11 |болашаққа ... ... ... ... және араласуы: |
|мен 20 жас ... ... Кім ... ... пен осы шақ ... ғана |
|аралығы) |сұрақтарға жауап іздестіру. |емес, өткен шақ ... да ... ... алу, ... ... ... ... Ерте ересек |Адамдарға жақын тарту, |Адамдардан оқшаулану, олардан ... (20 мен 45 ... ... ... ... әсіресе жақындардан қашу. |
|жас аралығы) |Бала ... ... ... ауыр ... адамдарды |
| ... ... пен ... ... ... |
| ... Жеке бас өмірімен |келмейтін әрекеттер жасау. |
| ... | ... Орта ... ... ... - өзі ... қалу. Эгоизм және ... (40-45 ... ... адамдармен өнімді|эгоцентризм. Жұмыстың өнімділігі. |
|60жас аралығы) |және шығармашылық жұмыстар | |
| ... ... ... әр | |
| ... ... | ... Кеш ересек |Өмірдің түрлі оқиғаларға бай|Үміт үзу. Өмір босқа ... деп, ... (60 ... ... Үнемі өткенді ойлап, |уақыт аз қалғандығын, ол өте тез |
|жоғары) ... ... баға беру ... деп ... |
| | |. ... ... ең жалпыланған, көп қасиеттердің бірігуін – «адам»
түсінігі қамтиды. Адам - өмір ... ең ... ... ... еңбек барысының жемісі әрі табиғат пен әлеуметтік болмыс
тұтастығын ... ... ... адам – «homa ... тектілердің өкілі, адамдық ... иесі – ... ...... адамның табиғи және әлеуметтік қабылдаған қайталанбас
ерекшеліктері мен қасиеттері.
«Жеке адам» түсінігіне байланысты ең алдымен адамның қоғамдық ... ... ... ... мәні оның ... ... да көрініс бареді.
«Тұлға» - психикасы белгілі бір ... ... өз ... кеңістігін заңды түрде қорғай алатын, дамуға бейімделген,
құрылымдық деңгейлері арқылы сипатталатын әлеумет мүшесі.
«Қабілет» ... ... ... ... ... үш ... ... былай жіктейді:
1. Қабілет – бір адамды екіншісінен ажырататын дара психологиялық
ерекшеліе. Баршаға ... тән ... ... бола ... ...... ... тән болған ортақ сапа емес, кей адамға
ғана дарыған қандайда бір не бірнеше іс - әрекетті табысты
орындауға ... ... ... ... – нақты адамда топталған білім, ... ... ... ... ... игеру желісінде ғана
көрінеді.
«Қабілет тек даму барысында ғана көрінеді дей ... - деп ... - біз оның тек ... бір теориялық не тәжірибелік іс
әрекет барысында ғана дами ... ... ... ... ... ... нақтылы іс - әрекеттен тыс жерде пайда бола алмайды деген
қорытынды шығады».
Б.М.Теплов қабілетке тағы бір түсінік ... Яғни ... ... ... бір ... ... іс - әрекеттерді орындаудың табыстылығын
анықтайтын адамдардың жеке психологиялық ... ... ... ... «қабілет дегеніміз – ол белгілі бір нақты
іс - әрекетке икемділік. Сондықтан да қандайда бір ... ...... ... іс - ... ... ғана ... деп қолдайды.
А.Н.Леонтьевтің пікірі бойынша «қабілеттің ... ... яғни ... ...... бір іс - әрекеттің табысты
орындалуын қамтамасыз ететін тұлғаның жеке ... ... ... деп ... ... тағы бір ... ... былай айтады: «Қабілет дегеніміз – ол іс - әрекеттің жүзеге
асырылу мүмкіндігі мен оның іске асырылуының
20
табыстылығының ... ... ... ... ... ... атаймыз» деді. Бұл екі пікір бір – біріне өте ұқсас. Себебі, қабілетке
адамдардың ... бір іс - ... ... ... ... ... және бір немесе бірнеше іс - әрекеттерді іске
асыруды қамтамасыз ететін жеке ... ... – жеке адам ... ... ... бір ... ... «Қабілеттілік ұғымын алғаш ғылымға енгізген – Плотон ... ақыл – ... ... ... болу ... ... айырмашылықтарға байланысты ( Гельвеций), әрбір адамның
белгілі бір қабілеттілікпен ... ... ... ... ой –
пікірлер қабілеттіліктің психологиялық функциясын аша ... Чех ... «Ұлы ... ... дамытатын таным
процесінің рөлі анықталды.
А.Темірбеков пен С.Балаубаевтің «Психология» атты еңбегінде ... ... ... – жеке ... ... сәттілікке жеткізетін
психикалық қасиет дейді. Әркімнің қабілеті белгілі іске жарамды сипат
болып ... ... ... де ... қасиет болады, тек
біреуде күшті, біреуде әлсіз, біреулерде ... ... ... мүмкін.
Қабілеттің түрі де, қыры да көп. Жеке адамның психика сипаттарының бәрі
де, шынында, өз ... ... боп ... ... ... ... ... әрекетінің нәтижесінде көрінеді. Істі сәтті, берекелі ететін бір
ғана қабілет емес, бірін – бірі ... ... ... қабілет болады.
Мысалы, кісіні музыкаға қабілетті ететін есіту, ырғақ, ритмдік қабілеттер.
Педагогтық қабілет әр істі түсіне білу ... ... ... ... ... білу ... жұмысты жақсы ұйымдастыруы, адамды тәрбиелеу
борышын сезіну сияқты қабілеттерден құралады.
Қабілет жалпы және арнайы болып бөлінеді. Ақыл мен ... ... ... ... жатады дейді. Кісінің ақыл мен есі іс - әрекетінің
көпшілігіне қатысады да, істеген ... ... ақыл мен ... ... болады. Кісінің дара өзгешелігі, яғни байқағыштығы да ... ... деп ... Байқағыштық қашан да болса істің
сәттілігін
арттырады. Ал адамның музыкаға ... ... ... ... салып,
мүсін жасағанда өте қажетті пропорцияны түсіне білу қабілеті – ... Оқу – ... ... ... іс - ... ... және ... арқылы орындалады. Физика, тарих, ... ... ... ... ... ес, ... ... жалпы қабілет және әр пәннің
өзгешелігіне байланысты арнайы қабілет керек. Еңбек әрекетінде әр ... ... ... және ... ... ... қатысады.
Қабілет дамып жетіледі, оны дамытуға мүмкіншіліктер көп. Сондықтан
21
да, өндіріс пен ауылшаруашылығы мамандарының арасында қабілетті әншілер,
бишілер, домбырашылар, спортшылар кездесе ... ... ...... ... ... ... бірінші және екінші сигнал системалары туралы ... өте зор. Бұл ілім ... ... ... ... ... дүниені
бейне арқылы суреттеуге бейімделген, ал екінші сигнал системасы сыртқы
дүниенің ... сөз ... ... ... Әр ... осы айтылған
әр сигнал системалары қызметі мен іске асатын ... ... ... ... ... бермейді. Егер бірінші сигнал системасы екінші сигнал
системасынан айтарлықтай ... ... ... айтуы бойынша, бұл
«суреттеуші» тип, ал, керісінше, егер екінші ... ... ... ... гөрі айтарлықтай басым келсе, бұл «ойлаушы» тип болып
саналады. Сигнал системасының жетілуіне қарай, егер екі ... ... ... ... бұларды И.П.Павлов орташа типке жатады ... ... тип, ... ... ойша ... талдауға бейім келетін
тип. «Суреттеуші типке көбінесе, суретшілер, ақындар, ... т.б. ... ... ... ... ... типке
жататындар үйренген мамандығына, тәжірибесіне қарай сыртқы дүниенің ... ... ... ... ... бейнелейді. Ал, «ойлаушы» типтер
уақиғаны топтаушы, жинақтаушы, синтез жасаушы типтер болып ... ... ... ... дүниені абстрактік сөз арқылы
бейнелейтіндігінен, бұған ... ... оның ... ... ... Осы ... адам ... өзгешелігін түсінуге
тікелей қатысы бар. Бірақ осы ... ... ... ... пайда болады
деген түсінік қате. Бұл типтер қабілеттілікті дәлелдейтін болғанымен,
баланың өскеннен ... ... ... ... ... ... ... capabilities) – бір адамның екіншісінен
ерекшелендіретін индивидуалды ... ... Іс - ... ... анықтайтын немесе іс - ... ... ... бойынша, қабілет – ... ... ... ... жеке психикалық функцияларды жүзеге асыратын
сәттілікке жетелейтін туғаннан қалыптасатын ... ... ... -
дейді. Өнерге ыңғайлы болу үйренумен, машықтанумен жүре ... адам ... ... ... тұру ... ... ... нені
қалайды? Ынтам нені сүйеді? Ішімдегі даусым мені қайда шақырады? ... ... ... ең ... күшті ыңғайым, талабым қандай?
деген сұрақтар тұруы керек. Сол ... ... яғни ... ... ... ... ... өзге сипаттарының
22
бәрінен артық жетілетін талабы осы болу ... Өмір ... ... ... адам осылай істелуі тиіс. Бірақ бұл оңай іс емес. Бұл
мәселені ... әзір ... те ... жоқ. ... үй іші де бұл
жағынан келгенде жас ... түзу жөн ... ... келді. Үй іші баласын
белгілі
өнерге арнағанда, оның ... ... ... ... ... мал табатын қызмет еткенін қалайды. Ал енді жас ... ... ... өзі одан әрі ... Кейде жолдасы қай жолды таңдаса,
ол да соған еліктейді. Кейде біреуінің орнына, «дәрежесіне» қызығып, соның
жолын көксейді. ... ... ... ... ... ... келмейтін
қызметті істегеннің сазайын ондай жігіт келешекте мықтап тартады. Бармағын
шайнайды. Өмір бойы өз жолына түсе ... адам бір бос ... ... Өз жолында қызмет ету – ырыстың басы. Шу дегеннен ... ... ... ... ... ... да бар. Ондай адам өз жолына не қиуадан
кез келіп ... ... ... – ақ бір ... ... туғаны анық
көрінеді де, бейімделген жағына ауып кетеді. Қайғысыз адам өмірде сирек
ұшырайды. Көпшілік өмір бойы ... ... әр ... ... ... өз ... түсе алмайды. Өмірде ешбір іске ыңғайсыз, қабілетсіз адам
сирек болады. Әсілінде әркімде бір қабілет болуға ... ... сол ... ... керектігін табу керек. Әрине, біреудің қабілеті артық,
біреудікі кем, біреудің жұмысы өрге домалайды, ол ... ... ... ... да ... ... Біреудің басы милы, біреудің қолы
епті. Мұның екеуі де әлеуметке керек.
Бір іске олақ ... ... ... ... ... адам ... ... адамның көбі іске тұрлаусыз, табансыз, бірді бастап, ... ... ... толық адам емес. Бұлар дауыстың өзі емес, жаңғырығы.
Бұлар әрі – ... ... қай ... кез ... сол ортаның жағдайына
ыңғайланып жүре береді. Өз ойынан ... ... ... болмайды. Олар
есекке қосақталса да, атқа қосақталса да үйір болып ... ... ... мағына жағынан орынды қолданылатын 3 нышаны болады:
Біріншіден; қабілетті жеке ерекшеліктер деп ... ... бір ... ... ... ... ... сөз болғанда адамдардың өзіне тән
қасиеті жөнінде барлық адамдардың қабілеті бірдей деп ... айта ... ... деп – жеке ... бәрі ... тек ... орындалатын қандай да бір істі айтамыз. Мысалы; ... ... ... ... ... сөз жоқ ... ... ерекшеліктері болып табылады. Бірақ, қабілет деп аталмайды. ... ... ... бір ... ... ... қарастырмайды.
23
Үшіншіден; «қабілеттілік» ұғымы адамда бұрыннан қалыптасқан білімі, ... ... ... ... осы ... ... сөздермен байланысып жүр. ... ... ... ... ... өте жиі ... ұғым – ... немесе басқаша
айтқанда «жаратылысынан», «табиғатынан» тағы басқа
мағыналарда қолданылады.
Тумысынан тек қана анатомиялық – физиологиялық ерекшеліктері, яғни ... ... ... ... ... Қабілеттің
өзі әрқашан дамудың қорытындысы ретінде яғни, тәрбие мен оқыту барысында
жүзеге асырылады. Қысқаша айтқанда, қабілеттілік – бұл ... ... ... бой ... талап ету өте қызық. Нақты сөйлеген
кезде тумысынан сезім үндестігі демей, тұқым қуалаушылық ... ... Аса көп ... қателік, осы ұғымды ... ... ... сөзді айтқанда, тұқым қуалаушылық ұғымын айтуымыз керек
деген сөз қателік болып табылады. Өйткені, туғанға дейін ... ... ... ... ... ... ... талабы» түсінігі «тұқым қуалаған талабы» түсінігімен
ұқсамайды. Жекелеген қабілеттер бір – бірімен байланыссыз түрде және бір ... тек жәй ғана ... ... өмір сүрмейді. Әр қабілет өзгереді, сапалы
басқа ерекше қасиетке ие ... ... ... ... ... байланысты
болады.
Қабілеттің онтогенезде даму мәселесі бойынша профессор С.М.Жақыпов
өзінің ... ... ... ... ... ... ... мәселе әлі күнге дейін шешілген жоқ. Іс -әрекет барысында
нышан қабілетке айналады деген тұжырымның өзі де әлі дәлелденбеген. ... ... үшін ... іс-әрекетте қандай орын алатынын көрсету
керек.
Қабілеттің генезис ( бірдеменің алғаш ... ... даму ... ... оны тек шешу ... ... даму ... түсіну
нәтижесінде олардың мақсатты қалыптасуы мен диагностикасын жасауға
мүмкіндік ... Бұл ... ... ... ... ... көруге боладжы. Ол адамды ... ... оның ... ... ... ... адам ... тарихи
өнім болып табылады. Сондықтан да адам табиғаттың қалыптасуы мен өзгеруі
тарихи процесс негізінде жүреді ( ... ... ... нәтижесінде
қалыптасады).
«Нышан – қабілеттің алғышарты», - дейді С.Л.Рубинштейн. Қабілет нышан
негізінде дамымағанымен, ... бәрі бір ... ... болып
табылмайды, керісінше нышан алғышарт негізінде ... ... ... Ол ... даму ... ... олар өздері дамиды, яғни
ауысып және өзгеріп отырады.
Н.С.Лейтес ... ... ... жас ... ... ... ... қалыптасу факторы болып табылады. Лейтес
24
жастық шақта дамудың ішкі ... ... ... ... Оның
рөлі: бейімділік қабілеттің алдында жүреді, дамудың алдында жүреді және
дамудың негізгі факторларының бірі ми ... ... ... күй береді, еңбекқорлықты жоғарылатады, ұйқыдағы күштерді оятады.
Бұл мәселе туралы ... ... деп ... ... ... ... ... онда математиканы ... ... де ... ... ... ... рөлі қызығушылық
болып табылады. Математикаға қызыққан оқушы көп ізденеді, оқиды, демек өз
қабілеттерін дамытып, жаттықтырады».
Қабілетті дамытудың алғышарттарын ... ала ... ... ... ... ... ... былай сипаттайды:
Арнайы қабілеттер адамның іс - әрекетінің жеке ... ... ... Ол ... ... ... ... көрінеді
( математика, музыка, әдебиет т.б.).
Жалпы және арнайы қабілеттердің арақатынасын жалпы мен ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұл жіктелудің көпшілігі, алдымен табиғи ... ... ... ... ... ) ... және қоғамдық –
тарихи шығу тегі бар арнайы адами қабілет деп ... ... ... ... қарапайым қабілеті, яғни
қабылдауы, есте сақтауы, ойлау жүйесі жатады.
Жалпы қабілетке сан ... ... ... адамдардың табыстарын
анықтайтындарды жатқызу қабылданған. Мысалы, аталмыш ... ... ... пен ... есте ... ... және ... ойлау қабілеттіліктері енеді. Олай болса, жалпы қабілет, адамдарға тән
дараланған қабілеттермен түсіндіріледі. Арнайы қабілет ерекше пайда ... ... ... асыруға және олардың дамуына ... ... ... әрекеттер түрлерінде анықтайтындармен жобаланып
түсіндіріледі. Ондай қабілеттерге ... ... ... ... және т.б. ... ... Адамдарда жалпы қабілеттің
болуы олардың арнайы қабілеттің ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің көпшілігі жалпы және арнайы
қабілеттер арасында ... ұғым ... олар ... ... – бірі
толықтырып және байытып отырады. Сонымен қатар кейбір ... ... ... деңгейде дамуы белгілі бір әрекет түрлеріне ... ... ... ... бой көтере алады.
Психологияда қабілеттің даму деңгейін жіктеудің мынадай түрлері жиі
кездеседі: қабілеттілік, дарындылық, таланттылық, данышпандық.
Адамның белгілі бір іс - ... ... ... жатқызуға
болады. Дарындылық – адамды қандай да бір ... ... ... ... ... ... өзгеше сәйкестігін айтамыз.
25
Адам қабілеттілігі дамуының келесі деңгейі – талант. Талант – бұл
қабілеттің белгілі бір ... ... ... сөзі бір жалқау
құл өзінің қожасы жоқ кезде ұрлап алған күмісін айналымға жүгіртіп пайда
алудың ... оны ... ... ... ... «талантыңды жерге көм» -
деген мақал шыққан) Библияда кездесетін шекті ұғым. ... ... ... ... ( ... ... және т.б.) ... деңгейі болып
түсіндіріледі. Қабілет сияқты талант та әрект негізінде айқындалып, ... ... ... ... ... деп ... ... адамның шығармашылық жетістігі қоғамдық өмірде, мәдениет дамуында
бүтін дәуірді ... ... ... ... ... басқа, тұқымдық
детерминацияның үлкен коэффициенті ретінде қарастырды:
1. Психикалық функционалды жүйе ретінде қарастырды ... ... ... ... ... әсерлену түрі),
мнемикалық, коммуникативті).
2. Іс - ... ... түрі ... қарастырды ( математикалық,
музыкалық, әдебиет, сурет).
Арнайы қабілет кең ... ... ... ... оқуды талап
етеді. Қабілеттің негізгі концепсиясы ... ... ... ... ... Жалпы қабілеттің аналитикалық факторының
концепсиясында ... және әр ... ... ... ... ... стстистикалық өңдеуге бағытталған. Бүгінгі күнде
көпшілік эмперикалық зерттеулер нәтижесінде жалпы ... - әр іс ... кең ... ... даму ... ... ... интеллектуалды «порог» теориясы кең атақ алды. Бұл
теорияны ашқан – ... пен ... « Әр іс - ... қолдану үшін, жеке
тұлғаның нақты айқындалған деңгейі болу керек, оның ... одан ... ... ... ... ... жеке ... психологиялық
ерекшеліктері мен байланыс жасау керек» ,– ... ... ... жалпы интеллект пен кейбір
арнайы ... ... ... ... ... куә етеді.
Креативтілік көбінесе, әлеуметтік микроортаның әсеріне тәуелді болуы
мүмкін. Жалпы және арнаулы ... ... ... деңгейі, жалпы және
арнаулы дарындылық ретінде сипатталады. Қазіргі заман психологиясы мынадай
пәндердің облыстарын бөліп қарастырады:
1. психогенетика;
2. қабілет психофизиологиясы;
3. ... ... ... ... ... психологиясы;
5. қабілет және іс - әрекет психологиясы;
6. ... ... ... ... ... ... әдістемелерді жасауоларды
диагностикалау, балаларды тәрбиелеуде оқытудың жас ерекшелік тәжірибесін
ескере отырып, болжау жасау ... жеке ... ... ... керек.
Арнаулы қабілеттілік тестер – қандайда бір ... ... ... ... ... үшін құралған, - дейді [7.528].
Біз қабілеттілікті әрбір баланың тек ішкі табиғатынан іздемей, қоғам
ортасындағы түрлі өнерлермен басқаша ... ... ... дүниемен
байланыстырып отыруы, қабілеттіліктің не екеніе кең түсінік ... ... ... туа ... ... оның ... ... – тәрбие жұмысына
байланысты болатынын түсінуге мүмкіндік береді.
Шындық осылай бола тұрса да, әдетте кейбір адамдар ... ... ... дәрменсіз болуы, оның туысынан, жаратылысынан деп ... бар. Ол рас па? Адам ... ... ... туа ма? Жоқ, ... ... ... тумайды. Қабілеттілік іштен туа пайда болмайтын болса
да, оның механизмдері іштен туа пайда болып, ... ... ... ... ... ... ... байланысты келеді. Мұны
академик И.П.Павловтың ілімінен анық ... ... ... қарағанда, ми қызметінің түрлі ерекшеліктері бар: Біріншіден; ми
клеткалары сырттан ... ... ... төзімді (шыдамды) немесе
төзімсіз (шыдамсыз) келеді.
Екіншіден; ми ... ... ... хабарларға әсерленгенде қозуы мен
тежелуі бір – ... ... ... тепе – тең ... ми клеткаларының қозуы мен тежелуінің орын алмасуын кейде ... ... өте жай ... ... туа ... ... ... дұрыс емес. Себебі, қабілет –
адамның даралық психологиялық ерекшелігі. Ал туа ... ... ... ... ... ... болатын анатомиялық және физиологиялық ерекшелік –
нышан. ... ... ... – жоғары жүйке жүйесінің қызметтері, бас
миындағы миллиардтаған ... ... ... ... сан қырлы әрекеті
және олардың алмасып отыруы. Ол өмір ... ...... істері
нәтижесінде үнемі дамып ... ... - ... жүйке жүйесінің,
талдағыштардың адамдар ... ... ... ... ... ... тума ... және физиологиялық
ерекшеліктері.
Нышан және қабілет жайлы Ә.Алдамұратовтың 1996 жылы ... ... атты ... ... пен ... ... қарастырса, Ж.И.
Намазбаеваның 2005 жылғы «Психология» атты еңбегінде ... пен ... ... - әлі дами ... бірақ, іс - әрекетте алғаш сынаудан – ақ
көрініс беретін – қабілеттің бастапқы табиғи ... ... ... ... бір тума анатомиялық
ерекшеліктерімен, ең алдымен, оның микроқұрылымдарының ерекше –
ліктерімен ... ... деп бір ... ... істі ... ... шарты болып
табылатын дара ерекшелікті айтады.
Қабілет деп ақын, жазушының, ғалымның, педагогтың және ... ... ... мәні ... ... қасиетін атауымызға
болады. Кескін өнершісі үшін ... ... ...... ... ... есінде сақтағыштығы, көру есі жазушының творчествосы үшін
өте керекті, эмоциялық ес және ... ... ... ... ... ... өйткені осылар қызметтің көп түрін ойдағыдай ... ... ... ... үшін ... бір ғана түріне ... ... ... ... ... болғанда да, яки эмоциялық
қиялына қарап қана ондай ... ... ... ... деп ... ... құлағы өте өткір адам музыкант болады дей алмаймыз, сол сықылды
тек техникалық қиялдаумен ғана адам ...... бола ... ... қызметті алмайық оны көңілдегідей орындау үшін көп түрлі
қабілет болу ... ... ... ... ... ... тағы
көп түрлі ақылдың дарыған қасиеттері, жазу ... ... ... назар
т.т. керек.
Адамға белгілі бір қызметті көңілдегідей ... ... ... ... ... ... ... сол саласына
дарындылық деп атайды.
Дарынның ең шарықтап өскен дәрежесін талант дейді.
Қабілет ... ... ... ... түрлеріне ұқсас,
өзгермейтін қасиет емес, дамудың ... ... ... дамуы көбінесе,
осы қабілетті қажет ететін қызмет ... ... ... қабілеттің белгісі – ондай қабілет арнаулы педагогикалық
шара қолдануды тілемей – ақ өз бетімен, ерте ... ... Кей ... түспей тұрып, сурет, музыкаға қабілетті екендігі байқалатыны әркімге
мәлім; мысалы Римский – Корсаковтың ... ... ... төрт
жасынан – ақ көзге түскен. Репин, Суриков, Серов ... ... ... ... де 3 – 4 ... ... баланың ондай қабілетін «жаратылысы солай», «туыстан солай»
деп қарайтындар болады. Бірақ мұндай жағдайларда қабілеттердің ... тек ... ... – физиологиялық ерекшеліктері ғана ... ... Жеке ... әсіресе дарындылықты жеке ... ... ... деп ... ... музыкаға қабілеті күшті, тым зерек бала да ... ән ... ... ... ... ... ... аса зерек балалар да
солай етіп сурет ... ... ... ... ... басқа балалардан
өзгешелігі тек мынада ғана: бала ерте жастан – ақ үйрене бастаған кезінде
оңай, тез ... кете ... ... баланың бұл текті қасиеттері ойын
үстінде дамып жетілетін болғандықтан оның ... ата – ... ... да ... ... ... ешқашан қабілеттің ерте дамуын кездестіруге бола бермейді.
Кейбір қабілет ... кеш ... ... ... ... жиі ... ... орасан күшті дамып кететін болады. Мұндай жағдайларда қызметтің осы
түрін бірыңғай үйреніп, үнемі жаттығудың арқасында ғана ... ... алып кете ... ... кейбір қабілет ерте көзге түспеуіне қарап,
қабілеті жоқ деген қорытындыны жасауға болмайды, ондай қабілет ... ... ... нәтижесіне қарап қана айтуымызға болады.
Дарынды бірер іске шеберлік дегенмен шатастырмау ... ... ... ... ... ал шеберлік білімнің, істей білудің,
дағдылардың шумағы – жиыны. Ал қабілеттің өзін – білім, ... ... ... ... ... ... ... бастап кіріскен көп жазушылар,
әуелден – ақ дарындылығы көзге ... ... ... толық
қалыптаспаған болуы мүмкін.
Дарын мен шеберліктің арасындағы айырманы көрсетуде біз бір жағынан
бұл екеуінің арасындағы тығыз байланысты айта ... жөн ... ... тез және ... игеріп кету бұл дарынға байланысты. Екінші,
шеберлікті игеріп алу ... адам ... ... ... ілгері дамыта
береді; өйткені білімі және істі ... ... ... ... өріс алып кетуіне осылар зор бөгет болады.
Қабілеттің айқын көзге түскен бір түрі қызметтің бір саласында дарынды
болуына ... ... ... ... қандай болсын бір түрінің
нашарлығына қарай ол адам белгілі ... ... ... пікірге келе
алмаймыз. Жас шақта сөзге олақ болғанмен, ... ... ірі ... ... жас ... ... нәрсесі есінде шала сақталатын адамның кейін
суретші болуы әбден мүмкін. Егер ... бір ... үшін ... ... де ... ... мүмкіншілік туады. Нәтижесінде бұл соңғы
қабілеттер «түзеліп» бастапқыдағы шалалығы білінбей кетеді.
Бірер іске күшті, ... ... ... ... құмарлықты
тудыратын қабілетті, әдетте адамда осы іспен байланысты басты қабілеттер
болғандықтан деп айтуға болады. Осымен қатар адам бір іске ... ... ... ... ... Горький былай дейді: «Талантты өсіретін нәрсе –
істі сүю; талант дегеннің өзі де ... ... ... ... қана ... ... Бұл ... әрине сөзбе – сөз түсінбеу керек, таланттың іске
құмарлықтан басқа да көп ... бар; ... де ... ... ... ... ... пікір. Егер адамда қабілеттің нендей болса да негізгі
тетігі ... ... өзі де ... бола ... Егер ... мейір
пайда болса, өзінің әлсіз жақтарын жеңіп, қабілетінің олқы – ... алға ... ... ... ... ... алады.
Осы тұрғыдан қарағанда ескі замандарда жасаған ең ірі шешен оратор
адамдардың бірі Демосфеннің ... ... үлгі ... жас ... ... бір ... ... тыңдайды. Сөз өнері
дарыған мұндай адамның жұртты аузынақаратып ұйытқанына ол таң –
30
тамаша ... да ... ... ... ... болуды талап етеді. Ең жақсы
мұғалімдерден сөз өнерін үйреніп, Демосфен де ... ... ... ... ... сөзі жұртқа жақпай, күлкіге қалады. Мұны өзі де аңғарады;
сөйлегенде ораторға лайық емес орасан көп ... ... ... ... ... ... естілмеген, сөзінің екпіні, ырғағы келімсіз болған, ... жиі ... алып ... ... ... ... орынсыз жерде сөзі үзіліп,
мағынасы бұзылған, сөзі орамсыз, тұрпайы құрылған; ... ... ... дұрыс ұстай алмай лайықсыз қозғалып тұрған т.т. Көп адам
бір рет сүрінгеннен ... енді оған ... ... ... еді, ... басқаша ойлайды. Ол адам айтқысыз қайрат – күш ... ... ... ... Дауысын күшейту үшін, ұзақ дем ... ... ... я ... шығып,, сөзсөйлеуге жаттығады. Сөзді
таза, анық айтып үйрену үшін аузына ұсақ тас салып, осындай жағдайда ... ... таза ... ... Жер ... арнаулы ура қазып,
сол жердің ішінде жалғыз ұзақ ... сөз ... ... Кейде екі – үш
ай ұдайы жер астынан шықпайтын болған; одан ... ... үшін ... ... ... жұрт ... түссе масқаралайтындай халде болған.
Жұмысқа ынтасының зорлығы, талантына сенімнің күштілігі, ерік күшінің
ерекшелігі арқасында Демосфен ең ... ... ... ... ... Демосфен - өткен замандардың ... ... деге ... ие болды.
Адам психикасының ең бір басты ерекшелігі: ол бір қасиеттің орнын
екінші ... ... ... ... сөйтіп жетіспеген бірер
қабілетті сол адамның өзінде жақсы дамыған қабілеттермен алмастыра алады.
Басқаша ... бір ... ... ... үшін ... ... қатар қабысып келуі керек. Осы жағдай адам баласының озаттылығын
шексіз ұлғайта беруге жол ...... ... ... ... ... ... етіп алуға
болады. Туғаннан – ақ соқыр – меңреу болып дүниеге келгендердің халі қандай
болса, ол да жас ... – ақ көр, ... және ... ... ... де
қалған. Сонымен ол сыртқы дүниені қабылдаудың ... ... ... ... ... ... ... жолынан да айырылған. Ольга
көзден айырылып меңіреу болып ... ол ... ... ... ... И.А.Соколянскийдің басшылығымен ол сөйлей
де, оқи да, жаза да ... ... соң ол ... ... ... ... ... белсенді комсомолка болады. Бұл аз: ол ақын және ғылым
қызметкері болып жетіледі. Скороходова өте қызықты бір ... ... ... және ... жазады.
Скороходованың әдеби қызметке қажетті көру, есту мүмкіншіліктері
болмаса да, әдебиеттік дарындылығы ... ... Оның ... ... ... ... бірнеше жыл онымен ұдайы хат
31
жазысып тұрды. Ол бір өлеңінде, көрмей және естімей отырып, ... ... ... ... ... ... ... туғызған
біріншіден партия мен өкіметінің қамқорлығы, екіншіден Скороходова поэзияны
шын ... ... қол ... осы ... ... ...
менің жаным» дейді ол бір мақаласында. Іске жалынды махаббат, талмай ... ... ол ... жоқ ... ... ... ... әдебиеттік дарынды дамыта білген.
Осы айтылғандардан қорытатынымыз: біздегі адамның белгілі бір
әрекетпен ... оның ... ... ... ... ... ары ... дамиды. Адам неғұрлым талантты, дарынды болған сайын, ол
өзінің еңбегін творчестволық тапқырлығын үстей біледі, ... оның ... ... ... Жалпы қабілетті тәрбиелеу мен жеке тұлғада қалыптастыру жолы
Қабілеттің өлшемі – белгілі бір ... ... ... ... ... іс - ... ... бір түріне, өнер саласының біріне
жарамдылығын көрсетеді. Қабілеттің дамуы оны қажет ететін қызмет ... ... ... ... ... ... Қабілеттің ойдағыдай дамуы
адамды тиісті білім жүйесінің, икемділік пен дағдының болуына байланысты
болады. ... ... ... ... ойдағыдай дамуы үшін
техникалық конструкциялардың құрылысын жақсы білуі, оны тәжірибе ... алуы ... ... ... ... икемділігі артып, дағдысы
көбейе түссе, оның қабілеті де ойдағыдай ... ... Оқу – ... қабілет, білім, дағды, ептілік сияқты
психологиялық ұғымдарды өз мәнінде ... ...... қателерге ұшыратуы мүмкін. Мысалы: сурет академиясына оқуға
келген Суриковтың ... ... ерте ... де, ... ... ... мен ... болмаған. Сондықтан да ол ... ... ... ... ... өнеріне тиісті
білімі мен дағдысының жоқтығына қарап, оның зор қабілеттілігін көре ... қате ... ... ол ... зор ... ... ... қажетті білім мен дағдыны 2 – 3 ай ішінде меңгереді де, академияға
түсуге ... ... Бұл ... ... ... ... қате ... аңғартады. Бұл мысал адамның қабілеттілігі,
білімі мен икемділігі, дағдыларды тез меңгеруге жағдай туғызатынын, ... ... ... ... байқай алып, онымен санасып отырудың
қажеттілігіне мұғалімдердің зер салуын керек етеді.
Қабілет негізінен екіге ... ... ... ... ... ... жалпы және арнайы түріне бөлеміз. Кісінің ақыл мен есі іс -
әрекеттің көпшілігіне қатысады да, ... ... ... ақыл мен естің
сапасына байланысты болады. Кісінің дара өзгешелігі – байқағыштық та ... ... ... қашан да болса істің сәттілігін арттырады. Ала
адамның музыкаға ... ... ... ... ... ... ... өте
қажетті пропорцияны түсіне білу қабілеті – арнайы қабілет. Оқу – тәрбие
процесінде шәкірттің іс - ... ... және ... ... ... ... тарих, әдебиет пәндерін сәтті меңгеру үшін, ақыл, ес,
байқағыштық сияқты жалпы қабілет және әр ... ... ... ... керек. Қазіргі кездегі қосып жүрген қабілеттің түрі –
практикалық қабілет. ... ... ... ... жоғары
деңгейде дамыған интеллектісіздамымайды және іс жүзіне аспайды. Мәселен,
адамның қабілеті дарынмен байланысты, ... ... жиі – ... ғана ... да ... ... қандай да болмасын белгілі бір іс - әрекет түріне қабілетті
болуы мынадай екі түрлі көрсеткіш арқылы ... Іс – ... тез ... Іс – ... ... нәтижесінің сапасы.
Егер адам өзге адамдармен салыстырғанда, біріншіден, қолға алғаністі
қалайда болмасын тез және табысты меңгеріп, сол ... ... ... ... болса, екіншіден, белгілі бір деңгейде жетістіктерге жетсе, оны
қабілетті адам дейді. Әрбір ... іс - ... ... ... ... ... таным процесінің даму ерекшеліктеріне, жүйке жүйесі
талдағыштарының ... ... ... ... ... ... ... және адамның даралық қасиетіне байланысты.
Қабілеттілік – адамдағы жеке – дара өзгешелік.
Мысалы: Өткен ... ... ... ... бала кезінде ұйықтап
жатқанда, оны ағаштан түскен алма оятып кетіп, кейін ол алма неге ... неге ... ұшып ... және ... ... неге төмен құлайды
деген ойға қалған. Осы кездейсоқ оқиға Ньютонды өмірінше ойландырып, ... ... ... ... ол табиғаттың «Бүкіл әлемдік тартылыс
заңын» ашты. Егер ересек адамдарға бұл ... ... ... - өзі
түсінікті көрініп, оны аңғармау көбіне әдетке айналып кетсе, балаға ... ... олар ... ... ... ... ... үйретіп, табиғаттағы құбылыстардың ерекшеліктерін бақылау үшін,
мысалы: өсімдіктердің ерекшеліктерін, жәндіктердің ...... ... ... ... тапсырма беріп, бұлардың неліктен екенін
түсіндіріп отырудың үлкен маңызы бар. Сондай – ақ ... ... ... ... болашақта мамандық таңдауларына мүмкіндік беретін әр түрлі
курстар бар. Кіші жастағы балалардың жан – жақты дамуына мүмкіндік ... ... Ата – ... ... жан – ... дамуына
мүмкіншілік беріп, әр жасқа сай ойыншықтар әперіп, бала дамуына жағдай
жасау керек. ... ата – ... ... ... ... ... арзан ойыншық сатып әперіп, ... ... ... ... бала
дамуына кедергі келтіріп жүргендері де кездеседі. Қазір қоғам дамығанның
үстіне дамып келеді.
Ғылымның қия ... ... өту үшін ... ... ... болуы керек.
Бүгінгідей өркениеттің көші көз алдымызда тізіліп бара жатқанда, соған
қарай ... деп ... ... сол ғылым мен білімнің орны ... ... ... ұлы ... ... айтып кеткен екен. Мен
кейде соларды оқып ... не ... ... не ... ... ... деймін.
Егер сол заманда бүгінгідей ғылыми жетістіктер, құрал – жабдықтар болса,
олар небір жетістіктерге қол жеткізері күмәнсіз ...... ... ... ( ... ... ... дене; оның ішкі
қабілеттері сол серпілулерді табуға ... ... ... мақсатына
байланысты жүреді. Тәрбиенің мақсаты – сол серпілулерді көбейтіп,
34
кәмелетке жеткізу. Бір ... ... ... ... ... тырысу керек.
Мейлі үйде, мейлі мектепте, тіпті күндегі өмірде болсын, оқытушының міндеті
– сол ... ... ... бақылап отыру.
Балада сүйекке біткен, басқаша айтсақ, тума ... ... ... оның ілтипатын жөнге салып, оның ақылына ықпал беруге оқытушының
ешбір ... ... ... ... еді. Ағылшында: «атты суатқа әкелуге
болады, зорлап ішкізуге болмайды» деген бір мәтел ... ... ... ... ... ешбір шара істелмесе, баланы мектепке бергенмен,
көңілдегі нәр – сезімді ... ... ... ... ... бала өзі бастау керек. Бала мейлі жақсы, мейлі ... іс ... ... істеу керек. Сол ісіне қарай оқытушы өз қарамағын салып,
өз тұтқасын орнату керек. Балада түк ... жоқ ... да ... ... теріс те болса серпілудің болғаны дұрыс. ... сол ... ... ... ... ... соғып, әуелдегі әдеттің жамандығына
көзін жеткізуге болады. Мәселен, бір баланың сүйегіне ... ... ... бәріне көрсе қызарланып, қолмен ұстай бастайды; қолға салып
қалса, ... ... ... алады және түс жылытып сөйлесең, о да жымиып ... ... кісі ... ... о да ... солай қозғалады.
Алдыңызда сондай бала отыр екен, о балаға сіз бір жаңа ойыншық бергелі
ұстап отыр екенсіз, ойыншықты ... соң, ... ... – оның ... ... соза ... қолға ақырын салып қаласыз; бала қолын тартып
алады да, жылайды. Онда сіз ойыншықты тағы көз ... ... ... ... «қарағым, әдеппен сұра; ағатай, маған беріңізші» де сонда
беремін деңіз. Бала жылағанын қояды. Сіздің ... ол да ... алып мәз – ... ... ... аз да болса, ... ... ... деп ... ... ... не ұғылады?
Ұғылатын нәрсе мынау: баланың тума ... ... «тап ... еді, оның
орнына сұрап алуды жүре табылатын әдетті (серпілуді) үйреттіңіз.
Отандық ғалым ... ... ... ... ... ... ... ол баланың жан – жақты дамып, тәрбие берумен
байланысты.
Баланың қабілеті кішкентай жасынан бастап – ақ ... оны ... ата – ... атқаратын рөлі өте зор. Әдетте
кішкентай бала сүйгенді де, еркелеткенді де жақсы көреді, өз ... ... ... ... ата – ... ... Алайда баланы тым
еркелету, көңілін қайтармай, еркіне жіберу ... ... ... әдет ... ... ... ұлы ... К.Д.Ушинский былай деп
айтқан: «Егер ата – аналар бала ... ... ... ... берсе, бұлар баланың келешегі ұшін зиян келтірген болар еді»-деп
айтқаны дұрыс. ... ... ... ... оны ... еркіне ие бола
алмауға, қиыншылықтардан бас тартқыштыққа соқтықтырмай қоймайды.
35
Баланың іске ... ... ... оны аса ... ... азды – ... қимылдарды жеңіп үйренуге тәрбиелеудің үлкен
маңызы бар.
Жас баланың келешекте жақсы оқуына, еңбекке ... ... ата ... ... деген көзқарасы, өзара қарым – ... ... ... ... мейірлі, кішпейіл болуы әсер етеді. «Үй ... ... ... бала да ... ... ... тұқым
қуатындығыжөнінде айтылған сөз емес, ата – ананың бала тәрбиелеудегі шешуші
рөліне байланысты айтылған сөз.
Соңғы кезге дейін ... ... бала өз ... ... ... істейтін болса, ал қазіргі кезде әл – ауқаты мен мәдени
дәрежесі артқан уақытта бала тәрбиесін, оның ... ... бала ... ... ... да ... сай ұйымдастыруға жан – жақты жағдай
жасалып жатыр. Баланың ойынына ылғи ... ... оны ... ... ... ... – отбасыға қойылатын басты талап.
Қазіргі кезде кішкентай балалардың ой - ... , ... ... ... ... үшін ... ... ойындар шығып жатыр.
Бұлардың ішінде түрлі бөлшектерден құралдың, машинаның моделін ... және ... ... ... басып, оған жауап
іздестіретін «электровикторина» ойындары көп ... Осы ... ... ... ... ... оның ой қабілетін, зеректігін дамытып, түрлі
құбылыстардың сырымен таныстырып, алуан түрлі өнерлермен жас ... ... ... ... Ата – ... ... бұл ... сырымен таныстырып, ойнау процесіне ... ... ... бала ... тез дамуына әсер ететіндігі сөзсіз.
Бала өзіне керекті үлгілерді тек ойын ... ала ... ... ... де ... ... тұрған дүниенің
ерекшеліктерінің, құбылыстарының өзара байланысы, қарым – қатынасы жөнінде
түрлі мәліметтер алады. Бұл ... ... ең ... ... әлде ... көп ... ... емес, оның мәнісін ... ... ой ... ... нәрсеге зеректі етіп тәрбиелеуде.
Заманның тамырын тап басып, келешектің кемелдігіне не ... ... ... айтқан сол Алаш арыстарындай болмасақ та, ұқсап бағуға
тырысу – біз үшін ... да, ... ... Себебі, біз оларды үлгі тұтсақ,
біз де кейінгі ... бір ... еске ... ... еңбектері, анандай
өнегесі бар екен деп айтып ... ... - ... ... ... жолын М.Мұқанов былай келтіреді:
1. Баланы өз еркіне жібермеу, ата – ана қамқорында болу.
2. Әр ... ... ... ... қатысу.
Ұқыптылық дегеніміз – мектепке тап – тұйнақтай таза киініп келу, ... ... ... ... ... ... сабақта тыныш отыруы және
оқу жұмысына барлық ынтамен беріле білуі, ... ... ... ... класс оқушыларының осы сияқты қабілеттілігін дамыта беру,
олардың ұқыпсыздығымен ... ... ... ... ... ... байланысты. Егер мұғалім сабақ үстінде ашуланбай,
сүйкімді болып, сабақты белгілі темппен жүргізіп, бір ... ... ... екінші мәселеге кетсе, өзінің тақтаға жазған
сөздері, цифрлары оқушыға үлгі болатындай етіп ... ... да ... ... өзін ... ... үйретеді.
Оқушылардың сабақты және үй тапсырмаларын ойдағыдай жақсы орындап,
тапсырылған әрбір істі кезінде орындап ... ... ата ... ... рөлі аса ... Бір істі ... ... бітірмей,
келесі іске көшуге болмайды. Егер ата – аналар баласын байсалдылыққа
үйретсе, бұл ... ... ... ... әсерін тигізеді. Сондықтан бір
істі бітірмей, екінші іске ... ... ... қабілеттіліктерін
тәрбиелеудің негізгі бір принципі болып табылады. И.П.Павлов бір істі
бітіріп, ... іске ... нерв ... негізгі принципінің бірі дейді.
Оның айтуынша, нерв системасына әуелінде күшті әсер еткен іс, кейін бірте –
бірте ... ... қиын ... ... нерв ... сырттан келген
әсерлерге бірте – бірте жаттығып, рефлекстердің жасалуына ... ... осы ... ата – ... еске ала ... белгілі
уақытта баланы үй тапсырмасын орындауға үйретіп, оның қай ... ... ... ... ... жайында тәртіп сақтаса, осыған дағдыланып,
үйреніп кетеді. Режим (тәртіп) сақтаудың ... тек ... ... ... ... әсерін тигізіп қоймай, оның ... ... ... жақсы оқуына, өзін белгілі тәртіпте ұстауына, сөйтіп
қиыншылықтарды жеңе білуіне көмегін тигізеді. ... ... ... берілсе, соғұрлым бұлар оған барлық ынтасымен берілуге тырысады.
Сабақ кезінде және сабақтан тыс кезінде оқушылардың әрқайсысына жеке ... ... ... ... ... қараса, бұлардың қабілеттілігін
дұрыс пайдалануға мүмкіншілік туғызады. Жас ... ... ... ... ... ... нәрселерге, өнерлерге тым әуес келеді.
Сондықтан, олардың күшін мүмкіншілігінше дұрыс ... ... ... ... ... ... дамытуға жағдай туғызылған
болар еді. Бұл жастағылардың осындай ... ... ... ... ... үшін мектепте үйірмелер жұмысын балалардың талап
– тілегіне сай ұйымдастырудың да ... ... бар. ... ... екі ... ... ... сабақты басынан аяғына дейін мұғалімнің өзі жүргізуіне
болады. Мұның қолайлы жағы – уақыт ... ... және ... ... сабақ мұғалімнің басшылығымен өтсе де, оған оқушылар ... ... ... мен ... жұмыстармен сабақ
басынан аяғына дейін, балалардың өздерінің қатысуымен жүргізіледі. Сабақ
37
берудің ... жолы ... ... болғандықтан, қабілеттің
дамуына қолайлы ... ... ... ... ... ... ... одан
өзіне керекті білім алып, оны ойландырмайтын сабақтан, мазмұны онша ... да, ... оған ... ... сабақ әлдеқайда жақсы. Осы
пікірден шығатын қортындының бірі, әсіресе қазіргі уақытта сабақтың ... ... ... ... одан ... ... нәтижесімен
бағалануы тиіс. Егер бұл талап тәжірибе жүзінде ... ... ... ... тәрбиелеуге жақсы жағдай туғызған болып табылады.
Осыдан қабілеттіліктің дамуы оқу үстінде әр түрлі әдістер қолданып, ... ... оған ... байланысты болады. Қабілетті
тәрбиелеу оқушылардың оқуға тек ықыласын туғызумен шектелмейді. Оқушының
қабілеттілігін тәрбиелеуде, оның оқу ... ... ... ... ... ... де ... маңызы бар. Егер оқушының
қатесін өзі және басқалар жақсы түсінсе, мұны ... әрі ... ... ... көпшілігінің айтуынша, қабілеттілікті тәрбиелеудің
негізгі жіберілген қателіктерді талдаудан басталады.
Егер ... ... ... ... және одан тыс ... ... ... басқа жағдайлар үстінде оқушылардың қандай іске, өнерге қабілетінің
бар екенін біліп, оны дамытып ... ... ... онда ол еліміздің
келешегі үшін үлкен үлес қосқан болады.
Жеке адамда ... ... ... ... бір қабілет бойыңда бар екенін жүрегіңмен ойла.
2. Істей алмаймын қолымнан келмейді, дегенді айтпа.
3. Зейініңді салып, ықыласыңды қой.
4. Білмеген нәрсеңді біліп ... ... ... ... табу ... ... айтуы бойынша, ықылас қойып дағдыланудың мынадай 6 әдісі
бар:
1. Ақырындап іске жұмылуға үйреніңіз.
2. Өзіңізден - ... ... және ... ... ... ... бірге отырып хабар тыңдаңыз және сол хабардан ... не ... ... ... ... ... ... – басты идеялары жөнінен бір пікірге келуге
тырысыңыздар.
3. Алаң қылатын нәрсеге мойын бұрмаңыздар: екі – үш ... ... ... сөз тыңдаймын деудің қажеті жоқ.
4. Өз пікіріңізге қарама – ... ... ... ... ... ... ... тұрып тыңдамастан «келістіріп жауап қайырамын» демеңіз.
Оның орнына әңгімелесіп отырған адамыңыздың сөзіне орай ... ... Ол ... ... ... ... болмасын, сөзіме мән
беріп отыр екен ғой деп ойлайтындай болсын.
5. Өзіңізге берілген бұйрық пен нұсқауларды қайталап айтыңыз. Егер сіз
оларды ... ... ... ... сақтай алмайтыныңыз,
38
дұрыстап орындап шыға алмайтыныңызды көрсетеді.
6. Басқалардың тыңдауына жол бермеңіз: біз баланың назарын ... ... ... бір ... қайта – қайта айтамыз деп жүріп,
баланы ықылассыз тыңдауға жол беріп қоямыз. Негізінен балаға бір – ... ... қою ... Егер ол құлақ аспаса, құлақ асатындай етіп байқап
– байқап қана шара қолдану керек. Бір ... ... ... – ақ, өзіңіз де, өз балаларыңыздың сөздеріне бір айтқанда жауап
қайырып үлгі ... ... ... «2030 ... қарай Қазақстан Орталық Азия
барысына айналады және өзге дамушы елдерге үлгі ... ... ... ... ел басқаратын болашақ жастардың ... ... ... ... ... ... үмітін ақтауға барлық
күш – жігерімізді жұмылдырғанымыз жөн. Талабы таудай, қабілет – қарымы
мол, ізденімпаз жастар көбейіп, адамзат игілігіне үлес ... ... ... үшін ... ... үшін ... емес пе. ... да
қабілетті, ерекше дарынды жасқа ... ... ... қажет. Осы
мақсатта Т.Рысқұлов аудандық әкімшілігінің білім және спорт ... ... ... ... ... ... ... Онда пән мұғалімдері мен сынып жетекшілерінің дарынды
балалармен жұмысына ... ... ... ... ... және ... ... топтары жұмыс
істейді.
Біздің елімізде «Ақбота», интеллектуалды ... бар, ... ... орталық бар. Дарынды балаларды қолдауға мемлекеттік
органдар мен ... ... ... басты міндет.
Ұстаздар қауымы дарынды балаларды қолдауға, олардың білімін және ғылым
жолында талмай еңбектенуіне ... ... ... күш – жігерін
жұмылдыруда. Қазақстанның болашағы – дарынды ... ... ... шығармауымыз керек.
Ф.Н.Гоноболин бастауыш класс оқушыларының қабілеттіліктерін
дамыту жолын былай көрсетеді:
Балалардың қабілеттіліктері жөнінде, ең ... ... ... оқу ... ... және есте ... өз білімдерін
қолдана алуы, тапсырманы орындаудағы қабілеті, жазу және ... ... ... ... ... ... кейін ғана дұрыс
шешімге келуге болады. ... ... ... мына сапалар бола алады: зейінділік, тез және берік есте
сақтау, ойлай білу, ... ... ... ... (ынта,
ықылас), жұмыс үстіндегі дербестігі және оның жақсы нәтижелілігі. Бала
неге ... және ... ... бар, ол ... ... ... мұғалім
білу керек. Мұнда қорытынды жасауға асықпау қажет. Кейде ... өзін ... деп ... ғой. ... ... ... мұғалімдері орыс тілінен қабілетсіз деп есептеген.
Кішкене П.И.Чайковскийдің музыкаға ерекше қабілетін
39
байқаған жоқ. ... ... ... Лузинді математикаға
қабілетсіз деп есептеді, ал одан кейіннен, ... ... ... ашқан, ірі ғалым шықты.
Жалқау немесе түрлі ... ... ... ... ... деп, ... ... да кездеседі. Кейбір
кезде қабілетті, бірақ жүйелі еңбекке дағдыланбаған, ... ... ... самарқау жұмыс жасайтын оқушыны да қабілетсіз деп
танимыз. Алайда, оның жұмыс істеуіне ... ... ... ... ... ... ... көрсетсе, ол жақсы оқу
үшін жеткілікті қабілеттіліктер көрсете бастайды. Ақыл – есі ... ... ... ... оқу ... ... ... қабілеттері жетпейтіндер жоқ. Әдетте, төменгі класс
оқушыларында қабілеттіліктері әр ... ... ... ... оқу мен жазуға, біреулері математикаға, енді
біреулері сурет салуға қабілеттірек. ... тез есте ... тез ... ... ал ... баяу есте ұстайды, бірақ ұзақ
есінде сақтайды. Мұғалім баланың осындай ... ... ... ... не ... не ... бір нәрсеге қабілеттілігі
байқалмаса, ол жайлы ештемеге қыры жоқ адам ... ... ... Еш ... ... адам жоқ. ... әрбір оқушыны
жіті бақылап, оның қабілеттілігін ашуға тырысу керек.
В.А.Сухомлинский «Қабілеттілікті дамыту» жолын былай көрсетеді:
«Егер баланың оқуда бәрінен де ... қолы ... онда ... ... ой самарқаулығы пайда болады. Ой самарқаулығы бәрінен бұрын
төменгі кластарда өріс ... егер ... ... ... бір
дәрежеде ақыл – ой жұмсауын қажет ететін ... ... ... бала бостан – босқа ерігуге айналады. Оқушылардың бостан –
босқа құр жүруін болдырмау – бел – гілі бір ... ... ... ... ... ... ... еңбек
сүйгіштікке тәрбиелей отырып, мұғалім сонымен оларда ... деп ... ... ... ... көмегін тигізеді.
Талантты оқушылармен қарым – қатынаста ... ... ... ... тыс ... керек, олардың бәрін білемін, басқалардан
артықпын дегендей ... ... ... ... ... балалардың ерекше екендігіне сонша мән беріп айтпау қажет.
Талантты ... ... ... басқалардан қабілеттірек екенін түсінеді,
бірақ сонымен бірге онда жұмысқа деген жоғары ... ... ... ... төменгі класс оқушылары іс - ... ... ... ... ... ... суретке, музыкаға т.б.
Бұл қабілеттіліктердің одан әрі жетіле түсуіне көмектесу керек.
Мұғалімдердің алдында тұрған міндет – баланың жан – ... ... ... жан – жақты дамыту екенін есте ұстау керек.
40
ІІ. Эксперименттік зерттеу бөлімі
2. 1. Эксперименттік зерттеудің мақсаты, міндеті, ... ... ... ... ... ... жағынан
зерттеу.
Мақсаты:
Кәмелетке толмаған жасөспірімдердің ... ... ... ... ... ...... қабілетті, қоғам өміріне белсене араласатын оқушылардың
жеке қабілеттерін ... ... ... ... ... ... ... – психологиялық
ахуалдың әсер етуі.
2. Қабілеттің жан – жақты дамуына қоғамның әсері.
Зерттеу обьектісі:
Әдістемелер:
1. Адам ... жан – ... ... ... тигізетін
В.Пекелистің тәжірибе жаттығуы.
2. FLАG тестін қолдану арқылы жоғары ... ... ... ... ... ... әдістер:
1. В.Пекелис ұсынған жаттығулар.
2. Ата – аналармен психологиялық кеңес.
3. Оқушылармен жеке психологиялық кеңес.
Зерттеу міндеттері:
1. 15 – 16 жас ... ... ... ... ... өңдеу.
3. Зерттеу қорытындысын топтастыру және салыстыру.
4. Қорытынды.
41
2. 2. Зерттеу әдістемесінің сипаттамасы
Адам қабілетінің жан – жақты ... ... ... В. ... ... – кім «ой ... аса бағалы тетігі іспетті өзінің ықыласын
күшейтемін десе, ең әуелі өзінің ... ... өзі ... іске ... ... алуы ... Бұл онша қиын ... Бірнеше сұрақ қоялық. Мынадай
кесте салыңыз;
Сонын біреуге былай деңіз: Мен қазір бірнеше цифры бар ... бір ... ... ... ... ... алыңыз, сосын оны алып ... ... ... да, ... ... Сосон кестені бір сәт көрсетіп
тұрыңыз.Мысалы; біріншісіне – 8, екінші ... – 3, ...... ... ... ... сынап отырған кісіңізден, қайсы фигураға
қандай цифр жазылғанын ... ... «мен ... ... «мен
байқамаппын», деп жауап береді. Осылайша ықылас деңгейін анықтауға болады.
Ықылас даңгейін суреттер арқылы да ... ... – 90 – ға ... кім рет – ... ... жаза алады ? сол адамның ықылас деңгейі өте
күшті. Кімде – кім таба алмаса, ықылас деңгейі төмен.
42
Жеке ерекшелік ... ... ... ... тесті)
Бұл тест сіздің жеке ерекшелік қабілетіңізді тексеруге арналған.
Өзіңіздің ... ... бар ... білу ... иә ... жоқ ... ... ғана астын сызу арқылы жауап ала аласыз. Барлық
сұрақтарға көп ... ... ... беріңіз. Бұл тест екі кезеңнен
тұрады:
Бірінші кезең – жеке ерекшелік қабілетіңізді анықтауға ... ... ...... ... ... қабілетіңізді анықтауға арналған
тест. Әр кезеңде 40 сұрақтан. Жиыны 80 сұрақ. Сұрақтарды жауапсыз
қалдырмаңыз.
1 – кезең.
1. Мен ... ... өзім ... ... І иә жоқ G
2. Мен ... емес адаммен тез тіл табысып кетемін А иә жоқ ... ... ... ұсақ ... ... мені ... мазалайды
Е иә жоқ F
4. Мен көбінесе ойланбастан іс - әрекет істей саламын L иә жоқ С
5. Мен ұсақ ... тез ... қиын Е иә жоқ F
6. ... ауыр ... ... ... ... С иә жоқ L
7. Маған барлығы қарсы шықса да, мен өз ... ... Р иә жоқ ... Мен ... ... көшбасшы болғанын қалаймын Р иә жоқ А
9. Менің достарым не істесе, мен де соны істегенді ұнатамын G иә жоқ ... Мен ... ... тырысамын Е иә жоқ Р
11. Маған әр затты тиянақты істеу ... С иә жоқ ... ... оқитын газеттерім мен журналдарым мұңды Е иә жоқ F
13. Шындықты ... ... мен үшін қиын F иә жоқ ... Өмір қалай болса, мен де солай қабылдаймын C иә жоқ L
15. Мен топта жақсы ... ... G иә жоқ ... Мен ... үйде ... қалаймын Р иә жоқ А
17. Мені ең ... сән ... L иә жоқ ... Бұл өмірде кемісіту мен төмендету көп Е иә жоқ ... көп ... жек ... L иә жоқ C
20 Мен ... жаңа ... ... L иә жоқ C
21. Мен көп жағдайда өзімді сенімді сезінемін F иә жоқ ... Мені ... ... ... F иә жоқ ... Мен әрқашан достарымды қолдаймын G иә жоқ I
24. Мені, басқа адам мен туралы не ойлайтыны қызықтырады Р иә жоқ ... ... ... ... ... бар A иә жоқ Р
26. Ұсақ – түйек қателіктерімді ... ... ... ... E иә жоқF
27. Мен жеке мәселемді біреуге айта аламын G иә жоқ I
28. Мен доссыз ештеңе істей ... G иә жоқ ... Мен ... белгілі бір істі жүктемей, өзім істей саламын I иә жоқ
G
30. Өзім ойлаған ойыммен ... ... ... A иә жоқ ... Мен бір ... ... ... іс мені мазалайды L иә жоқ C
32. Бір шешім қабылдап, тез өзгерте аламын L иә жоқ C
33. Мен адамдармен ... ... A иә жоқ ... ... ... біреуге айту деп ойлаймын G иә жоқ I
35. Біреуді өкпелетіп ... үшін ... ... қиын E иә жоқ ... ... ... ... ұнатамын R иә жоқ A
37. Мен ұрсысып қалсам, тез достасып кетемiн A иә жоқ Р
38. Мен осындай ... ... ... C иә жоқ ... ... біреу затты рұқсатсыз алмай, сұрап алғанын қалаймын I иә жоқ
G
40. Мен достарыммен жеке мәселем туралы бөліскенді қалаймын G иә жоқ I
2 – ... Өмір ... ... ... ... ... бе? G иә жоқ I
2. ... өз орныңызды бағалай білесіз бе? I иә жоқ G
3. Қиындықсыз өмір сүріп жатырсыз ба? C иә жоқ L
4. Өз - ... ... ... көрсете аласыз ба? А иә жоқ Р
5. Жалғыздықты жақсы көресіз бе? Р иә жоқ А
6. ... ба? E иә жоқ I
7. ... ... ... ... бе? G иә жоқ I
8. ... ... сенімдісіз бе? А иә жоқ Р
9. Шыдамдысыз ба? L иә жоқ ... ... ... бе? L иә жоқ ... Ашық жүректісіз бе? А иә жоқ Р
12. Заң бұзушысыз ба? I иә жоқ G
13. Топтағы адамсыз ба? G иә жоқ ... ... ба? E иә жоқ ... ... берсе, тыңдайсыз ба? G иә жоқ I
16. Шыдамсызсыз ба? А иә жоқ Р
17. Ұялшақсыз ба? Р иә жоқ ... ... ... ересіз бе? G иә жоқ I
19. Шыншылсыз ба? F иә жоқ E
20. Әр нәрсеге зер саласыз ба? L иә жоқ ... ... жоқ па? F иә жоқ ... ... жасырасыз ба? Р иә жоқ А
23. Ойланбай іс - ... ... ба? L иә жоқ ... Көп ... ба? E иә жоқ ... ... ... жатқан оқиғаларға шошисыз ба? C иә жоқ ... Өз ... жете ... ба? I иә жоқ ... ... ба? C иә жоқ L
28. Дөрекісіз ба? F иә жоқ E
29. Арманшылсыз ба? E иә жоқ F
30 Ұстамдысыз ба? C иә жоқ ... Өз - ... әр ... ... бе? I иә жоқ ... ... ... оқиғаға сенесіз бе? F иә жоқ E
33. Қоғамға қорқынышпен қарайсыз ба? Р иә жоқ ... Ашық ... ба? А иә жоқ ... ... жүресіз бе? C иә жоқ L
36. Қоғам өміріне араласасыз ба? E иә жоқ F
37. Қайғысыз өмір сүрудесіз бе? C иә жоқ ... ... ... ... ба? F иә жоқ ... ... ... жатқан нәрселерге жүйкеңізді тоздырасыз ба? Р иә
жоқ ... ... өмір ... ... ба? I иә жоқ ... ... ... |Көрсеткен көрсеткіштері |
|1 ... ... |FLAG |
|2 ... ... |FLAI |
|3 ... ... |ELAG |
|4 ... ... |FLРI |
|5 ... ... |ELAI |
|6 ... Арай |ECAG |
|7 ... Индира |ECAI |
|8 ... ... |FCAI |
|9 ... Баян |ELРC ... ... ... |FCРI ... |Лақанқызы Шолпан |FCAG ... ... ... |ECРI ... ... ... |ECРC ... ... ... |EFРI ... ... ... |ECРG ... |Өскенбай тегі Самал |FGAI ... ... ... |FLРG ... ... ... |EGAI ... |Ыдырысова Сайран |ELAG ... E – ... ... мен ... көрсеткіші.
L, C – салмақты, қызу қандылықты білдіру көрсеткіші.
A, Р – сәттілікке негізделген агрессивтілік көрсеткіші.
G, I – жалғыздық пен топ ішінде жүру ... ... F пен E, L мен C, A мен Р, G мен I ... ... ... ... екі кезеңнің де иә немесе жоқ деген ... ... ... екі ... де ... қосып санаймыз. Сонда қай
типке жататыны ... ... ... ... ... ... ең ... әріптерді ретімен орналастырса, түрлі әріптердің ... ... қай ... ... ... Барлық типтер саны 16. ... ... ... жеке ... ... ... ... —саясаткер
FLAI — кәсіпкер
ELAG — серіктесші
FLPI —тәуелсіз зерттеуші
ELAI —суретші
ECAG —ұстаз
ECAI —кеңесші
FCAI —қорғаушы
ELPG —қарапайым жұмыскер
FCPI —маман
FCAG –менеджер
ECРI – ізденуші
ECРC – ...... ...... көрсеткіші:
І – кезең + ІІ – ... = ... ... + (__) =
10 10
L ... + (__) =
10 10
A ... + (__) =
10 ... ... + (__) =
10 ... типі – ... жеке ... ... ... ... Бірақ көп
жағдайда агрессивті ортаға тап болып, өзіңіз армандаған көрсеткішке жете
алмай қалатын кездер көп болады. Шыдамдылық ... ... ... ... ... жақсы саясаткер шығады.
Кәсіпкер типі – сіз әрқашан өз қамыңызды ойлайсыз. Елге сыни көзбен қарап,
ел қамын ойласаңыз, сізден жақсы шебер кәсіпкер ... тип – сіз ашық ... ... қол ұшын ... әзір ... кей ... ... мінезіңіз бар.
Тәуелсіз зерттеуші тип – ешкімге көңіл аудармай, өз бетіңізбен ... ... ... көп ... өзіңізді дамытсаңыз, зерделі
зерттеуші шығады.
Суретші тип – сіз суретті жақсы саласыз. Бірақ, кейде жақсы салатыныңызды
мойындағыңыз келмей, өзіңізді ... ... ... ... сурет
салып, өзіңізді дамытсаңыз, жақсы суретші бола аласыз.
Ұстаз типі – сіз ұстаз болғыңыз келмейді. Бірақ соған қарамастан, ұстаз
болғанды қалайсыз. Егер ... ... ... ұстаз болуға сенсеңіз, сіз
ұстаз боласыз.
Кеңесші тип – сіз біреуге ақыл айтқанды ұнатасыз. Кейде өзіңізді мақтан
тұтасыз. Егер бір нәрсені ... ... ... ... жақсы психолог
шығады.
Қорғаушы тип – сіз ұрыс – керісті ұнатпайсыз, ондай жағдай туса, ... ... ... ... кімде – кім келіссе, соны мақтан тұтып
қорғайсыз.
Қарапайым жұмыскер тип – сіз «қара ... ... деп ... Сіз ... ... ... саналы адамсыз. Жүктелген жұмысты тиянақты
орындайсыз.
Маман типі – сіз өз мамандығыңызды әлі таңдап үлгерген жоқсыз. Қай ... сол ... ... ... ... ... жеке
мамандығыңызды таңдарда жалқаулық танытпасаңыз, сіз өз дегеніңізге жетесіз.
Менеджер типі – сіз шет ... ... ... ... ... ... сол жақта тұрғанды қалап кететін кезіңіз болады.
Шамадан тыс кетпеуге тырысыңыз.
Ізденуші тип – сіз тарихи кітаптарды ұнатасыз. Ғылымға, білімге ден ... ... Жеке ... көп мән ... тип – сіз ... заттарға әуессіз. Бірақ, кейін ұнатпауыңыз мүмкін.
Сіз қол өнер шеберімен айналыссаңыз, жақсы шебер маман боласыз.
Дәрігер типі – сіз жеке ... ... ел ... ... ... маманынан қорқасыз. Егер бұл мамандық сізді қызықтырса, осы мамандық
сізді алға жетелейді.
Биші типі – сіз ... ... ... ... ... Әр ... мән
беріп қарайсыз. Қандай іс қолыңыздан келеді, соны істеуге тырысыңыз.
Аспазшы тип – сіз өз дегеніңізге жетуге тырысасыз. Жоқ ... да, бар ... ... Жан – жақты қабілеттісіз. Өзіңізді әр жақтан көрсетуге
тырысасыз.
Сыналушы көрсеткіші: Абай Нұрсұлтан
І – ... + ІІ – ... = ... ... + (_6_) = ... 10
L ... + (_7_) = ... 10
A ... + (_4_) = ... 10
G ... + (_5_) = 9
10 ... көбі жеке ... ретінде өздерін санамайды. Жеке тұлға
ретінде қалыптасу үшін, мынадай әдісті қолдан керек:
1. Әр нәрсеге қабілетті екенін ... ... ... ... еш нәрсе келмейді дегенді айтпау
3. Әр нәрсеге мән беріп, көңіл қою
4. Алдына қойған мақсатына жету
5. Өз мамандығын шын ... ... ... өз ... жету жолына ынталану
7. Ғылымға ден қойып, біліп алуға тырысу.
48
Қорытынды
Дипломдық жұмыс ...... жас ... ... байланысты. Өйткені, мен эксперимент жүргізген
оқушылардың жасы – 14 – 15 жас аралығындағы оқушылар болды.
Дипломдық жұмысым – екі ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы – қабілет туралы шет ел және ... ... ... деп ... ... ... жасөспірімдердің қабілетінің
ерекшеліктерін психологиялық әдістер арқылы зерттедім. ... 15-16 ... ...... қабілеттің жан – жақты дамуына
септігін тигізетін әдістер пайдаландым.
Бұл әдіс ... мен ... есте ... ... ... ... ... ұлы ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы: «Неше түрлі ғылым, өнер – бәрі
де тіршіліктің ауыртпалығын азайту ... ... ... үшін ... ... өнер ... сайын дүниеде бейнет кемімек. Осыған ақылы
жетіп, есі енген жұрттар ғылым мен өнерді бірден – ... ... ... ... ... ... ... мен білімнің, өнердің қаншалықты қажет екенін
көру қиын болмаса керек. Осы жөнінде Елбасы Н.Назарбаев «ХХІ ғасырды ғылым,
білім ғасыры»деуі ...... ... ... ... мен білімге бет бұрып, қабілет – ... ... ... Қазақстанның жан – жақты қабілетті тұлғасы болайық.
Бұл дипломымдағы экспериментті, Джим Барретт, Джеофф Вильямстің ... ... деп ... кітаптың экспериментінен ... үш ... ... бірдей сәйкес келіп қалды. Бұл
дегеніміз, ... ... ... ... ... ... дамиды деген
сөз.
49
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. М.Г.Ярошевский «История психологии» Издательство «Мысль» ... ... 141 – 142 ... ... Бап – Баба «Жалпы психология» оқулық. Алматы ... ... 2003. 250 – 251 ... ... №2 (15) 2005. 50 ... ... «Психология ғылымындағы қабілеттің ... ... №2, 2001 ж. 185 – 186 ... ... С.Балаубаева «Психология» Алматы «Мектеп» ... ж. 218 – 220 ... ... ... және оны тәрбиелеу» Алматы – 1960. 14 – 35
беттер.
7. В.П.Зинченко «Большой ... ... ... «Олма –
Пресс» - 2003. 527 – 528 беттер.
8. Ә.Алдамұратов «Жалпы психология» Алматы «Білім» баспасы – 1996 ... – 111 ... ... ... Алматы – 2005. 281 бет.
10. А.В.Петровский, М.Г.Ярошевский «Психология» 3 – е ... 2002 г. 488 ... ... ... Астана «Фолиант» баспасы – 2006 ж. 87
– 88 беттер.
12. В. ... ... ... ... ... ... ...
1976 ж. 25 – 27 беттер.
13. М.Өтелбаев «Қабілет қарымы». ... ... ... 20 тамыз
2008 жыл.
14. Б.М. Теплов “Психология” орта мектепке ... оқу ... 1951ж. 173 – 175 ... ... Аймауытұлы «Психология» Алматы. Рауан -1995ж. 117 – 118,
254 – 259 ... Қ. ... ... ... ... 2002ж. 327 – 331 беттер.
17. С.М.Жақыпов «Жалпы психологияға кіріспе» оқу құралы. Алматы «Қазақ
университетеі – 2007ж. 208 – 219 ... ... Әли ... ... ... ... ... 1-2. 2002ж. 67-70 беттер.
19. Р. С. Немов «Психология» Москва «Просвещение» 1995ж. 72-78 беттер.
20. Платонов К. К. «Проблемы способностей» ... ... 1972ж. ... ... ... ... ... процесіндегі танымдық іс - әрекет
психологиясы» «Алма-Прима» ЖШС -2008. 175-177 ... ... Б.Г. «О ... способностей и одаренности» Проблемы
способностей. Москва 1962г.
25. Дружинин В. И. ... ... ... ... ... ... ... – 1990г.
35 бет.
26. «Новейший психологический словарь» Ростов –на Дону «Феникс» 2005г.
623 – 624 беттер.
27. ... ... и ... ... ... ... «Дарынды даралау – парыз». «Қазақстан мұғалімі»
15 наурыз 2005ж. 14 бет.
29. Н.Ә.Назарбаев «Жаңа әлемдегі жаңа ... ... ... ... ... ... 28 ... 2007
жыл.
51
-----------------------
9
3
8
Қабілет
Қоршаған ортамен белсенді қатынас
Оқыту мен тәрбие
Бағыттылығы
Даму ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан Республикасының азаматтық құқығы»18 бет
ІI-деңгейлі банктердің қызметін ұйымдастыру90 бет
Халықаралық жеке құқықтағы шетел азаматтардың құқықтық жағдайы86 бет
Қазақстан Республикасындағы шетел азаматтары және азаматтылығы жоқ тұлғаларғалардың құқықтық жағдайы57 бет
Қазақстандағы шетел азаматтары жағдайларының құқықтық аспектілері20 бет
Қарыз алушының несиелік қабілетін бағалаудың теориялық негізі69 бет
Арал теңізі туралы ғалымдардың түсініктері3 бет
Инновациялық топырақ өңдеу жүйесі3 бет
Мұнайдың табиғи пайда болуы9 бет
Физика (грек. physike, physis – табиғат)-2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь