Құқықтық жүйелер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.7

І ТАРАУ. РОМАН.ГЕРМАНДЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕ

1.1 Роман.герман құқықтық жүйесінің қалыптасу кезеңдері ... ... 8.11
1.2 Роман.герман құқықтық жүйесі құқығының қайнар
көздер жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 11.17

ІІ ТАРАУ. АНГЛО.САКСОНДЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕ

2.1 Англо.саксондық құқықтық жүйенің ерекшеліктері ... ... ... ... . 17.21
2.2 Жалпы құқықтың қалыптасу кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21.27

ІІІ ТАРАУ. СОЦИАЛИСТІК ҚҰҚЫҚ ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 28.32

ІV. ДІНИ ЖӘНЕ ДӘСТҮРЛІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР

4.1 Дәстүрлі құқықтық жүйелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 33.34
4.2 Мұсылман құқығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34.44
4.3 Индус құқығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 44.49

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 50.52

БИБЛИОГРАФИЯ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53.54
Дүниежүзілік қауымдастықтың құрамына кіретін мемлекеттердің өздеріне тән ұлттық дамуы мен қалыптасқан мемлекеттік формаларымен қатар құқықтық жүйелері де дамып, материализацияланған құбылысқа ұласады. Құқықтық жүйелердің реттеу функциялары әдістемелері әр халықтың тарихи дамуына, этникалық ерекшеліктеріне, шаруашылық ұйымдастыру жағдайына байланысты болады. Әлемде қалыптасқан құқықтық жүйелерлер жалпы ұғым ретінде қабылданған болса, оны ішкі реттеу тетіктері, қалыптасқан ұлттық ерекшеліктерді, діни, әдет-ғұрып сияқты құндылықтарды ескеруді талап етеді.
Қазіргі кезеңдегі құқықтық жүйе дегеніміз - әр түрлі мемлекеттерде қалыптасқан құқықтық реттеу және құқықты қолдануда өзіндік сипат пен ерекшеліктерге ие болған нормалардың, құндылықтардың, көзқарастардың, ерекшеліктердің жиынтығы.
Диплом жұмысымыздың өзектілігі ұлттық құқықтық жүйесін қалыптастырып жатқан Қазақстан үшін әлем тәжірибесін оқып үйрену қажеттілігінен көрінеді.
Диплом жұмысының негізгі пәні қазіргі замандағы негізгі құқықтық жүйелер болып табылады. Қазіргі замандағы құқықтық жүйелерді бөліп қарастыру үшін ғалымдар ортақ белгілеріне сүйене отырып оларды топтастырады. Француз құқықтанушы компаративисі Р.Давид өзінің қазіргі компаративистиканың негізін қалаған атақты еңбегі “Основные правовые системы современности” деген кітабында идеологиялық фактор мен заң техникасын негізге ала отырып, құқықтық жүйелерді бірнеше топқа біріктіреді¹.
1. Ағдарбеков Т. Мемлекет және құқық теориясының проблемалары. Оқу құралы. – Алматы. 2006. – 256 бет.
2. Давид Р., Жоффре-Спинози К. Основные правовые системы современности: Пер. с фр. В.А.Туманова.- М. 1996. – 400с.
3. Загрядский Г.В. Правовые системы современности. Лекция. - М. 1995.-42с.
4. Испания: Конституция и законодательные акты. – М. 1982.
5. Конституции государств стран Европейского Союза. – М. 2000.
6. Марченко М.Н. Сравнительное правоведение. Общая часть. Учебник для юридических вузов. М.: Зерцало. 2000. - 560с.
7. Марченко М.Н. Сравнительное правоведение. Общая часть. Учебник. – 2-е изд. – М.: Зерцало. 2010.
8. Марченко М.Н. Теория государства и права. Учебник. - 2-е изд., перераб. и доп.-М.Проспект. 2006.-640с.
9. Массе А. Ислам. - Москва. 1982.
10. Мусульманское право (внутренние и международно-правовые нормы): Учебник/ Под ред.М.А.Сарсембаева –Алматы: изд-во Института «Данекер». 1999.
11. Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. Мемлекет және құқық теорирясы. Оқулық. – Алматы: Жеті жарғы. 2006.-264б.
12. Проблемы
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
................... 4-7
І ТАРАУ. РОМАН-ГЕРМАНДЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕ
1.1 Роман-герман құқықтық жүйесінің қалыптасу кезеңдері ........ 8-11
1.2 Роман-герман құқықтық жүйесі құқығының қайнар
көздер ... ... ... ... ... ... Англо-саксондық құқықтық жүйенің ерекшеліктері ................. 17-
21
2.2 Жалпы ... ... ... ... ... ... ... ..................................... 28-
32
ІV. ДІНИ ЖӘНЕ ДӘСТҮРЛІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР
4.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53-54
КІРІСПЕ
Дүниежүзілік қауымдастықтың құрамына кіретін мемлекеттердің өздеріне
тән ұлттық дамуы мен қалыптасқан ... ... ... ... де дамып, материализацияланған құбылысқа ұласады. Құқықтық
жүйелердің ... ... ... әр ... ... ... ... шаруашылық ұйымдастыру жағдайына байланысты
болады. Әлемде қалыптасқан құқықтық жүйелержүйелерр жалпы ұғым ... ... оны ішкі ... ... ... ... діни, әдет-ғұрып сияқты құндылықтарды ескеруді талап етеді.
Қазіргі кезеңдегі құқықтық жүйе ... - әр ... ... ... ... және құқықты қолдануда өзіндік сипат пен
ерекшеліктерге ие болған ... ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйесін қалыптастырып
жатқан Қазақстан үшін әлем тәжірибесін оқып үйрену қажеттілігінен көрінеді.
Диплом жұмысының негізгі пәні ... ... ... ... ... табылады. Қазіргі замандағы құқықтық жүйелерді ... үшін ... ... белгілеріне сүйене отырып оларды
топтастырады. Француз құқықтанушы компаративисі ... ... ... ... ... ... еңбегі “Основные правовые
системы современности” деген ... ... ... мен ... негізге ала отырып, ... ... ... ... Р., ... К. ... ... системы современности. М.
1996.-С. 20-28.
Р. ... ... ... ... жүйелерді үш топқа бөледі:
1. Роман – германдық құқықтық ... ... ... ... ... рим ... және оның ... жасау нормативтік
құқықтық кесімдердің қабылдануы негізінде қалыптасқан. Бұл құқықтық жүйеде
құқықтың негізгі қайнар көзі-заң. VI ... ... ... ... Юрис ... деп ... құқықтық құжаты ерекше роль ... да бұл ... ... ... цивильдік құқық деп те ... ... ... ... ... дәстүрге сай бұл
жетекші құқықтық жүйе англо-саксондық ... жүйе деп ... ... жүйе деп ... ... деп ... ... бүгін англо-
саксондық құқық жоқ, ол Англияның ... ... ... ... ... ... ғалымдардың ішінен заң ... ... ... қана ... ... ... ... қолданады[1].
Жалпы осы құқықтық жүйені «Жалпы құқықтық» деп атаған дұрыс деп есептейміз.
Англия, АҚШ, Британия достатығына енетін 36 мемлекеттің және ... ... ... ... ... жүйесін қамтиды. Ол құқыққа
тән ерекшіліктің бірі - оны нақты дауларды шешкен судьялар ... ... ... ... – германдық топқа қарағанда нақтырақ және болашақтағы
жалпы жүріп-тұру ережесін тұжырымдаудан гөрі ... ... ... ... жүйенің ең негізгі ерекшелігі сот билігінің шешімдері
мен үкімдерінің сот прецедентіне айналып, болашақта ... іс ... ... ... ... норма ретінде пайдалануы.
Қазіргі замандағы екі жетекші топ-роман-германдық және ... ... ... өте ... байланыста дамиды. Олардың екеуі де Еуропада
туындап, христиандық моральдың ... ... ... ... ал ... ... ... либерализм идеяларын, субъективті құқық
түсінігін алдыңғы қатарға көтерген философиялық ағымдарды туғызады.
3. Социалистік құқық тобы. ... ... ...... ... ... сақтап қалған. Р.Давидтің пікірінше,
еркін білдіретін заң шығарушы бірінші кезекте жаңа ... ... Ол ... ... ... ... болатындықтан
азаматтармен арақатынас саласы тарылады да, құқық реттеуші ... ... ... жария құқыққа ауыстырады. Бұл құқықтық жүйені ... ... ... принципінде. Социалистік құқық жеке ... ... да ... ... ... ... болды.
Діни және дәстүрлі – құқықтық топқа әлемнің 4/5 бөлігін қамтитын
құқықтық жүйе ... үш ... ... ... Бұл ... жататындар
мұсылмандық құқық, Индус құқығы, иудейлік құқық жатады, ... ...... ... ... сол не өзге аймақтағы халықтың белгілі
бір дүниетанымымен, дәстүрлерімен тығыз байланыста болуы.
Р.Давидтің ... заң ... ... беделге ие. Франция
университеттерінде «Основные правовые системы ... атты ... ... ... ... ... Біздің елде, оның
ішінде біздің оқу орнында да ... ... пәні ҚР ... ... ... бекіткен Типтік бағдарлама негізінде оқытылады. Типтік
бағдарлама Р.Давидтің классификациясына сәйкес құрастырылған[2].
Еліміздің белгілі ғалымы, заң ... ... ... ... 2006 жылы ... ... Ө.Қопабаевпен бірігіп жазған «Мемлекет
және құқық теориясы»[3] атты оқулығында ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандық құқықтық жүйе, роман-
германдық құқықтық жүйе, ... ... ... ... жүйе және көшпелі өркениетінің құқықтық жүйесі.
Жалпы ғалымдарымыздың аталған құқықтық жүйеге ... ... ... ... деп ... ... қарамастан біз де жұмысымызды
әлемге кеңінен танымал классификацияны ... ... жөн ... ... ... мен ... Өзін демократиялық, құқықтық
мемлекет етіп жарияланған Қазақстан Республикасы ... ... ... ... да ... ... және оның тиімді жағын еліміз
жағдайына үйлестіру бүгінгі күннің ... ... ҚР ... ... ... ... картадағы орнын анықтау болып табылады.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... мен ... компаративист ғалымдардың еңбектері алынды.
Олар: компаративистиканың негізін қалаушы француз ғалымы Рене Давид, неміс
Конрад Цвайгерт, кеңес ... ... осы ... айналысқан, қазіргі
Өзбекстанның жетекші ғалымы, заң ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... ... ... Ю.Тихомировтар.
Жоғарыда көрсетілген міндеттерді жүзеге асыру үшін төмендегідей
құрылымды ұсынуды жөн ... ... ... ... үш ... және
Қорытындыдан тұрады.
І ТАРАУ
РОМАН-ГЕРМАН ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕСІ
1. Роман-герман құқықтық жүйесінің ... ... ... ... ... ... рим ... құқық және жергілікті құқықтық дәстүрлер негізінде ... ... ... жатады.
Әлемде кең таралған және ежелгі құқықтық жүйе-роман-герман құқықтық
жүйесі. Р.Давид бірінші құқықтық жүйе деп есептейді, өйткені рим ... ... ... ... рим ... ... ... отаны-Европа, сондықтан да континентальдық құқық деп те атала
береді. «Цивильдік құқық» деген терминде синоним ретінде қолданыла береді.
Роман-герман ... ... ... даму ... ... және оның рецепциясын жасау негізінде ... ... ... Бұл топты біріктірген құқықтың құрылымы, құқықтың
қайнар көздер жүйесі және құқықтық аппаратының ... ... ... ... ... ... Америкасы, Қиыр Шығыс, Азия
елдерінің құқықтық жүйесі енеді.
Роман-герман құқықтық жүйесінің ұзақ тарихы бар. ХІІІ ... ... ... ... ... негізгі құқық болып келді. Рим
империясын 476 жылы жаулап ... ... ... ... ... ... ... өз әдет-ғұрып құығының қағидаларын таратады. Юстинианның
кодекстері мен Дигестілердің қажеттілігі болмай, айналымнан ... ... ... ... ... ... Рим ... мүмкіндік пайда болады. ... және ... ... рим ... оқып ... ... мән ... «құқықтық жүйе» деген терминнің қалыптасуы ХІІІ ғасыр ... Бұл ... ... жаңа капиталистік
қатынастарға икемделе бастау кезеңі. Роман-герман құқығы рим ... ... және ... ... ... қалыптасады.
Роман-герман құқықтық жүйесінің кеңінен таралуына екі себеп әсер етті:
біріншіден, рецепция; Орта ... ... ... реттеу үшін
нормалар, құқық қажет болады. Ондай нормалар рим құқығынан ... ... ... ... мен ... мәдениетке қайтадан артықшылық бере
бастайды.
Рим құқығын рецепциялау кеңінен танымал, біздің еліміздің ... ... ... ... ... рим ... ... азамттық
құқық саласында кеңінен қолданылады. Кей жағдайларда рим құқығы күштеп
енгізілген болатын. Оған ... ... АҚШ ... құқықтық
жүйесінен көруге болады. Өйткені АҚШ-тың құқықтық жүйесі жалпы құқық тобына
жатады. Ал Луизиана, Невада, Техас сияқты ... ... ... ... ... ... ... құқық пен роман-герман құқығының
элементтерін бойына жинақтаған.
Екіншіден, отарлау ... ... ... ... мемлекет болғандықтан өз отарларында өз құқығын күштеп енгізген
болатын. ... ... ... ... биліктің қызметінің нәтижесі
емес, эволюциялық даму нәтижесінде пайда болады. Товар-ақша ... ... ... Рим құқығын рецепциялауға ... ... оның ... ... екендігінде.
Роман-герман құқығының ерекшелігі-дуализм, яғни құқықтың жеке және
жария болып ... Жеке ... ... ... қатынастарды
реттейтін институттар мен құқықтың салалары. ... ... ... мен ... ... және мемлкет пен индивиждиің
қарым-қатынасын реттейтін ... ... мен ... ... ... ... жеке ... көрініс тапқан,
сондықтан да бұл құқықтық жүйені цивильдік құқық деп атай ... ... ... ... ... ... ... және
«азаматтық құқық» деген терминдер синоним ретінде қолданыла береді.
Компаративистер роман-герман құқықтық жүйесінің даму кезеңін ... ... ... ... ... ХІІІ ... дейінгі кезеңді
қамтиды. Бұл кезеңде құқық формальді түрде ғана ... ... ... ... жоқ. ... қарым-қатынастар әділдікке сүйеніп реттелген
тұста құқықтық реттеудің қажеттілігі болмағаны анық.
Жеке тұлға мен әлеуметтік топтар ... ... ... ... ... ... ... хронология жағынан ХІІІ-ХVІІІ ғасырлар аралығын қамтиды.
Бұл кезең Қайта өрлеу дәуіріне сай келеді. ... ... ... Тек ... қана ... және қауіпсіздікті қамтамасыз ете
алатынын түсінеді. ... ... мен ... ... ... ... негізделіп, құқықпен реттелуін талап етті.
Бұл кезеңде рим құқығын рецепциялауға ерекше мән беріледі. Құқық
тұжырымдамасы ... ... рим ... ... пән ... ... ... доктринасы қалыптасады.
Роман-герман құқықтық жүйесінің үшінші даму кезеңі европа елдерінде
заңнаманың ... ... ... ... ... Хронология жағынан бұл процесс бүгінге дейін жалғасып келе
жатыр. Континентальдық Европада буржаузиялық революция нәтижесінде ... ... ... феодалдық құқықтың институттары өмір сүруін
тоқтатты, заң ... ... ... ... айналады.
Мемлекет басшысы құқықты өзгерте алмайды, құқықты айналымнан шығара
алмайды деген қалыптасып қалған ... ... ... ... ... тыс ... әрекет етеді. Құқық кодификацияланады. Кодификация-
роман-герман құқықтық жүйесінің қалыптасу ... ... ... жүйе ... роман және герман болып бөлінеді. Роман
тобын рим ... ... ... ... Бұл ... мемлекеттер: Франция, Италия, ... ... ... ... ... ... ... Германия, Австрия, Швейцария,
Түркия, Қазақстан және т.б. Герман тобы жергілікті құқықтың басымдылығымен
ерекшеленеді.
Сонымен, ... ... ... бастауын ежелгі Рим, рим
құқығынан алады. Бұл англо-саксондық және де ... ... ... ... белгі және англо-саксондық құқықтық жүйеге қарама-
қарсы қойылатын беліг ... ... ... ... ... ...... дүниеге келген Византияның императоры
Юстинианнның «Корпус юрис цивилис» деп аталатын құқықтық құжаты ерекше роль
атқарады. ... ... ... ... және ... Юстинианнның заңдар жинағын оқып үйрену ... ... ... ... ... ... көздері
Роман-герман құқықтық жүйесі құқығының қайнар көздер жүйесі ... ... ... және ... болып бөлінеді. Роман-герман
құқықтық жүйесіне жататын барлық елдерде ... ... ... көзі ... актілер болып табылады. Кейде ... ... ... ... көздер жүйесіне жатқызады.
Негізгі қайнар көзі болып заң ... Заң ... ... ... ... ... құқықтық жүйесіне жататын елдердің
құқықтық ... ... ... ... ... осы. Заң-барлық заңи
құқықтық жазбаша актілер. Заң деп ... ... тек ... ... заң ... орган қабылдайды. Заңға қойылатын тағы бір талап-ол
Конституцияда қарастырылған формада ғана қабылдануы керек.
Заң роман-герман құқықтық жүйесі ... ... ... ... Заң-ұлттық құқықтық жүйені қалыптастыруда басты роль атқарады.
ХVІІІ-ХІХ ғасырдың бас кезінде ... ... мен ... мен салық қатынастарын реттейтін кодекстер пайда болады.
Буржуазиялық ... рим ... ... ... ... ... ... оған ешкімнің қол сұғуға құқығы жоқ» деген қағида ... ... ... ... барлық елдерде ... бар. ...... ... негізгі, басты
нормативтік актісі. Көптеген ... жай ... ... ... ... алуы ... беделін арттырады.
Заңдардың Конституцияға ... ... ... ... мысал
ретінде Германияны келтірсек болады. Соттық бақылау институты 1949 жылы
қабылданған, қазіргі ... ... ... ... сот федералдық немесе земельдердің заңнамасы Негізгі заң
қағидаларына сай-сай ... ... ... ... ... Бундестаг мүшелерінің 3/1 дауысымен берілген өтініштерін
қарайды.
Заңдардың Конституцияға сәйкестігін ... ... ... да ... ... сот ... мен ... күшіне
енген мемлекет пен областардың актілерінің Конституцияға сәйкестігі туралы
шешім қабылдайды[6].
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... кеңес болып табылады. 1993 жылғы
Конституцияға сәйкес Конституцияны ... ... ... ... да ... ... ... соттық бақылау институты барлық елдерде біркелкі емес. Жалпы
бұл институт АҚШ-та жақсы ... ... ... Ал ... ... керісінше мұндай институттан бас тартқан.
Роман-герман құқықтық жүйесіне тән нәрсе: жай заңдардың үшке бөлінуі:
кодекстер, ағымдағы заңнама және ... ... ... Бұл ... ... барлық мемлекеттерде классикалық кодекстер бар. Кодекстердің
моделі 1804 жылғы Франция азаматтық кодексі және 1900 жылы ... ... ... ... кодексі болып табылады.
Роман-герман құқықтық жүйесіне жүйесіне жататын кейбір елдерде мысалы,
Франция, Греция және Швецияда ... ... ... ... ... ... жалпы принципі жатады. Әсіресе, Францияда құқықтың ... ... мән ... 1789ж. ... ... және ... құқығы
туралы декларация» және одан кейін қабылданған Конституциялар құқықтың
жалпы принципіне ... ... ... ... «ұлт ... заңнамада адамның жалпы еркін білдіруі тұжырымдамасы, қоғамға
қауіп тудыратын ... ... ... ... зиян ... ... рұқсат» т.т. принциптер туралы айтып отырмыз.
«Жалпы құқықтық принциптерді» заңды түрде ... ... да ... ... Конституцияда заңдылық тұжырымдамасын,
нормативтік актілердің иерархиясын бекіту тұжырымдамасы, санкция беретін
нормалардың кері күші жоқ деген ... т.т. ... ... ... ... ... ... біркелкі деуге де болады.
Әрине, бір ... әр ... әр ... ... ... ... актілер де нормативтік-құқықтық актілер қатарына ... ... ... 38-бабына сәйкес Министрлер
кеңесі парламенттің рұқсаты және Мемлекеттік кеңестің ... бір ... ... ... ... Ордонанс-үкімет қабылдайтын
нормативтік-құқықтық акт. Ордонанс белгіленген ... ... ... Содан кейін барып қана заңды күшіне ие бола алады ... ... тек заң ғана оның ... жоя ... Ал егер ... ... мерзімде парламенте оны бекіту туралы шешім қабылдамаса,
ордонанс заңды күшіне енгізілмейді.
Ордонанстар ... ... ... актілер, яғни заңнаманың
делегациялануы (делегирование закондательства). ... ... ... ... ... ... елдерде қолданылады деуге де
болады.
Сонымен қатар ... ... ... ... және ... ... де ... Үкімет пен президенттің
декреттерін қабылдау туралы Конституциялық кеңес шешім шығарады.
Францияда Министрлер кеңесі мен ... ... заң ... ... ... Заң шығаруға негіз қалайтын тұжырымдамаларды
қабылдайды. Жалпы бұл ... ... ... ... нормативтік-құқықтық актілер қатарына «заңнамалық декреттер»
жатады. Заңнамалық декрет-үкіметтің өз заң шығару функциясын ... ... ... ... ... ... болғанда немесе актіні тез
қабылдау қажет болғанда ... ... ... ... өз ... ала ... заң күші бар уақытша өкім қабылдай
алады[9]. Өкім сол күні ... үшін ... ... ... ... таратылған жағдай болса, ол бес күннің ішінде шақырылуға тиіс.
Италияда делегацияланған заңнама қатарына заң күші бар ... мен ... ... ... ... сақталынбаса,
прездидент актілерінің күші жойылады. Сонымен бірге Министрлер кеңесінің
төрағасы қол қоймаған актелілер де заңсыз болып табылады[10].
Федеративтік ... ... ... жергілікті
басқару органдары қабылдаған актілері де құқықтың қайнар көзі болып табылуы
мүмкін. Сонымен қатар федерация субъектілер қабылдаған актілер де ... көзі ... ... басты қайнар көзіне айналғандықтан ... мен ... ... ... ... ... ... келтіріп, біріктіріп, салаға, тарауға, тақырыпқа және баптарға
бөліп, нормативтік актілердің ... ... ... ... ... ... белсенді жүргізіледі, бұл салада Франция
кодификациясы маңызды роль ... ... ... ... ... ... негізін қалады. Әсіресе, Францияның 1804 ... ... ... ... ... қалыптасу процесіне
үлкен әсерін тигізеді.
Роман-герман құқықтық жүйесінде кодификацияның негізін қалаған
Азаматтық ... ... жөн ... Бұл ... жататын елдердің
Азаматтық кодекстері де әр түрлі. Олардың айырмашылығы Жалпы бөлімнің болу-
болмауына байланысты. 1896ж. ... 1900 жылы ... ... енгізілген
Германияның Азаматтық кодексінде Жалпы бөлім бар. Онда азаматтық құқықтың
институттарына қатысты ... ... Ал ... классикалық
Азаматтық кодексінде Жалпы бөлім жоқ, тек Кіріспе титул бар. ... ... ... жолдары, жариялау және қолдану туралы айтылған,
яғни ережелер азаматтық-құқықтық ... гөрі кең ... Осы ... екі ... ... елдердің азаматтық заңнамасының
моделі болып табылады.
Германияның кодексі пандектілік жүйемен құрылса, Франция ... ... ... ... ... да ГАК ... қарағанда абстрактілі. Жалпыдан жеке ережелерге көшеді, тілі де
Напольеон кодексіне қарағанда ... ... ... ... ... ... ... тілі жеңіл, өйткені кодексті қабылдауға
Напольоенның өзі қатысып, ... ... ... ... ... ... талап еткен.
Құқықтың қосымша қайнар көздері. Роман-герман құқықтық жүйесі құқығының
қайнар көзі ретіндегі әдет-ғұрып заңға қосымша қолданылса да, қазірде ... ... көзі ... ... ... Азаматтық кодекстен гөрі
теңіз әдеті нормаларына басымдылық беріледі.
Роман-герман ... ... ... ... ... көзі-сот
практикасы. Сот практикасының құқықтың қайнар көзі ... ... әр ... Бұл ... ... ... прецедентке»
байланысты. Кассациялық сот-соттың жоғары ... ... ... ... ... ... сот ... кассациялық
этаптан өткен соң келесі сондай ұқсас істерді қарағанда перцедент ретінде
қолданылады. Сот ... ... ... көзі ... ... ... мойындамайды.
Индия, Латын Америкасы елдерінде сот практикасы құқықтың қосымша қайнар
көзі ретінде қолданылады. Оған әсер ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Роман-герман құқығында доктрина үлкен роль атқарады, аталған құқықтық
жүйенің негізін салған. Құқықтық доктрина заң шығару процесінде ... ... ... түсініктеме беру кезінде де ... ... ... ... ... әсер ... роман-герман құқықтық жүйесінің өзіне тән ерекшеліктері:
- мемлекетте міндетті түрде ең ... күші бар ... ... құқықтық жүйе жеке (азаматтық, сауда, ... және ... ... ... ... ... Мемлекетте Парламент қабылдаған заңдарды іс жүзіне асыру үшін ... ... ... ... заңнаманың
делегациялануы;
- Қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ... Құқықтың қайнар көзі ретінде нормативтік-құқықтық актілер
мойындалады, құқықтық әдет-ғұрыпты ... ... ... ... ... ... ... – құқықтық актілер
негізінде ғана үкім, шешім шығара алады;
- Сот ... ... ... ... көзі ... ... ... ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕ
2.1 Жалпы құқықтық жүйенің ерекшеліктері
Жалпы құқықтық жүйе немесе әдебиеттерде қалыптасып англосаксондық
құқықтық жүйе деп ... ... ... жүйе ... кең ... ... қазіргі кезеңде әсері күшті құқықтық жүйелердің бірі. Қазір әлемдегі
елдердің ... бірі ... ... жүйе ... жатады. Жалпы құқықтық жүйе
Ұлыбритания, АҚШ, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия т.б. көптегенжәне басқа
да Англияның бұрынғы ... ... ... ... ... ... ұзақ ғасырлар бойы әрекет етіп келеді. Ол елдерде статуттық
құқық пен жалпы құқық қосылып, жергілікті құқыққа ... ... ... елде ... ... ... көшу туралы мәселе көтерілген
болатын.
Англо-саксондық құқықтық ... ең ... ... сот ... мен үкімдерінің сот прецедентіне айналып, болашақта ... ... ... ... шешімдерді үлгі, норма ретінде қабылдануы.
Негізінде ... ... ... ... ... ... жүйе ... дейін англо-саксондық құқықтық жүйе деп
атала береді. Россияда және ... ... ... ... және құқық
теориясы» пәнінен жарық көрген оқулық, оқу ... да ... жүйе деп ... ... ... саксондық құқық өмір сүріп
отырған жоқ, саксондық құқық Англия дамуының феодалдық ... ... ... ... құқық» және «англосаксондық ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйені «жалпы
құқықтық жүйе» деп атағанды ... деп ... ... ... ... кең және тар ... ... Кең
мағынасында жалпы құқық дегеніміз роман-герман құқықтық жүйесіне қарсы
тұрған жеке дербес құқықтық жүйе.
«Жалпы құқық» тар ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі. Бұл мағынада Парламент қабылдаған
жазбаша актілерге қарсы тұрған құқық болып табылады.
Жалпы құқық ... ... ... ... 2-ге жіктеледі.
Бірінші топқа жататын: Англия, Британия ... 36 ... ... Жаңа ... ... Канада (Квебектен басқасы).
Англия ірі отарлаушы мемлекет болғаны белгілі, сондықтан өз отарларында
ағылшын құқығын күштеп енгізген болатын.
2-топқа жататын АҚШ ... ... ... ... ... болғанымен
француз компаративисі, «Салыстырмалы құқықтануды» ғылым саласы ретінде
негізін қалаушы ... және ... ... ... ... жеке құқықтық
жүйе деп есептейді[12].
АҚШ аумағына қоныстанған ағылшындықтар өздерімен ағылшын құқығын ... 1607 жылы ... ... ... ... ағылшын құқығы жергілікті
әдет-ғұрып нормаларын ... ... ... ... ... ... Англия мен отарлар арасында байланыстың болмауы заңгерлерді ... ... ... ... ... пен Пенсильваниеде
билік діни қауымның ... ... ... дау-дамай діни нормалармен
реттеледі.
ХVІІІ ғасырдан бастапжағдай ... ... ... мен шетелдер,
әсірес, Анлиямен сауда-саттықтың дамуы ... діни ... ... Әрі ... мен ... ... ... бірдей емес еді. Отарлардағы қарым-қатынастарды реттеу, сот
бмилігінің орталықтандырылмауы жүйеленген ... ... ... ... деген қажеттілік туындады, Лондонға арнайы адамдар жіберіліп,
арнайы мектептерде оқытылады.
Отарлық құқық күшттеушілеркүштеушілер құқығы болғандықтан тәуелсіздік
алғаннан кейін АҚШ алдында ... ... ... ... ... ... ... сырттан келушілердің құқығы болғандықтан
Испания, Францияның отары ... ... ... сол елдердің
заңнамасын үлгі етіп алады.
Нәтижесінде АҚШ-тың ... ... ... ... мен ... негізделіп қалыптасады. АҚШ-та құқық кодификацияланған. ХVІІІ-ХІХ
ғасырларда жекелеген штаттар салалық кодекстер қабылдайды. Кейінірек
федерация ... ғана ... ... заңнама да
кодификацияланады.
Жалпы құқықтық жүйенің ерекшеліктеріне келсек, роман-герман құқықтық
жүйесінен айырмашылықтарымен қатар ұқсастықтары да бар. ... ... ... жетекші екі құқықтық жүйе өзара жақындасып келеді.
Екі құқықтық жүйенің ұқсастыратын өркениет ұқсастығы. Жалпы құқықты
қалыптастырған ... мен ... ... ... ... Европада ғылым, техника мен өнердің, кейбір әлеуметтік ... ... ... мен ... даму дәрежесі бірдей. Англия мен
Европа христиан дінін ұстанады, яғни діни негізі-христиандық. ... Рим ... ... ... Англия кейін ресми түрде
протестантизмді мойындады. Протестантизмді Батыс Европаның ... де ... ... ... ... мен Батыс Европа елдерінің
аумағында протестантизм үстемдік еткенімен дін ... ... ... ... түсіну үшін оның тарихын жақсы білу ... ... ... ... ағылшын құқығының тарихы. Англияның құқықтық жүйесі
«жалпы құқық» деп аталады. Сөйте тұра ... ... ... ... ағылшын
құқығы немесе британ құқығы деп қарауға болмайды. Ағылшын ... ... ... ... ғана ... етеді. Соған қарамастан ... ... ... ... негізгі ядросы, фундаменті[13]. Жалпы құқық
ХІІІғ. дейін Ұлыбританияда ... ... да ... ... ... ... болып табылады.
Роман-герман құқықтық жүйесі құқығының негізгі қайнар көзі заңды
күшіне енген заң болса, ... ... ... ... ... және сот ... көрініс тапқан нормалар. Ағылшын құқығы
рим құқығы сияқты «қорғау бар жерде ғана құқық бар» ... ... ... ... ... құқығы (Common Law) әділет құқығының
қағидаларымен толықтырылып жетілдірілген, соттар қалыптастырған құқық.
Статуттық құқықпен ... өмір ... келе ... ... ... ... белсенділігі арта түскендігін байқауға болады.
2.2 Жалпы құқықтың қалыптасу кезеңдері
Жалпы құқықтың дамуы шартты түрде 4 ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы
«хронологиялық жағынан 1066 жылға дейін);
• жалпы құқықтың қалыптасып орнығу кезеңі (1066 ... ... ... ... ... ... ... аралығы);
• жалпы құқықтың статуттық құқықпен қатар өмір сүруі; жаңа
жағдайларға бейімделуі (1832 ... ... ... дейін).
Ағылшын құқығының даму кезеңдеріне сәйкес, оның құрылымы:
- англо-саксондық құқық (V-ХІғғ.);
- жалпы құқық (ХІ-ХVғғ.);
- ... ... ... ... ... ... отырды (ХV-
ХІХғ І жартысы);
- статуттық құқық-Парламент қабылдаған жазбаша актілер.
Англо-саксондық құқықтың ерекшелігі-құқықтың ... ... ... корольдің актілері. Яғни жергілікті құқықтың
үстемдігі, барлығына ортақ ... ... жоқ. 4 ... бойы ... ... ... рим құқығы Англияда құқықтың негізі бола алмады. Сөйте
тұра Рим мәдениеті ағылшын мәдениетінің ... әсер ... ... ... тер ... ... ... сіңісіп кетпеген. Ал рим
құқығы ... ... ... ... ... ... атрибуты
ретінде қабылданған.
Vғ. басында рим легиондарының Англиядан кетуіне байланысты рим құқығы
қолданыстан шығады. ... рим ... ... ... ... ... ... аз зерттелгеніне қарамастан герман
тайпаларының ... ... рим ... ... англо-саксондық құқықтың
қалыптасуына әсер етті.
VІғ. соңында (696ж.) Англия христиан ... ... ... ... ... пен әділеттің жоғары қайнар көзі болғандықтан шіркеу
актілері мен сот шешімдерінің маңызы арта ... Заң ... ... ... ... тілінді жазылып қабылданады. Алғаш қабылданған
жазбаша ... ... ... Инэ ... (VІІғ.),
орталықтандырылған мемлекеттің алғашқы құқықтық ескерткіші-Альфред заңдары,
ХІғ. король Кнуттың заңдары жергілікті заңдар ... ... ... ... ... жіктелу, қоғамның феодалдану,
мемлекеттің қалыптасу, христиан дінінің әсері өз ... ... ... ... болған Англия кейін ресми түрде протестантизмді
молйындайды.
ХІғ. ... ... ... жеті корольдік
бірігеді. Ол корольдіктердің әдет-ғұрпы мен ... ... ... ... ... тұрады. Король сарайы елді басқару орталығына
айналып, ... ... ... ... ... ие ... ... алғышарттары пайда болып, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... деректер
норманндар жаулап алғанға дейін елде ... ... ... ... ... кезеңі-Англияны норманндар жаулап
алғаннан кейінгі дәуір. Король Вильгельм І өзін жаулап алушы ретінде емес,
англсакстардың заңды мұрагері деп ... ... ... ... ... ретінде англсакстық құқықты сақтап қалуға күш салады, Бүкіл жердің
иесі ретінде жерді бөліп беру құқығына ие ... ... жер ... адал болуға ант беріп, пайдалануға жер алғаны үшін корольге қызмет
етуге немесе алым-салық төлеуге міндеттенеді.
ХІІІғ. бастап Англияда феод (fee-меншікке абсолюттік ... ... ... ... ... ... ... құқығы ұрпақтан-ұрпаққа
мұрагерлік жолмен көшіп отырады. Қазір де ... да жер ... ... ... ... ... ... құқығы шектеулі.
Вильгельм І кезінде-ақ салық жинау жақсы жолға қойылған болатын.
Вассалдардың төлеген ... ... ... ... ... ... ... Ол органның құрамына король және оның көмекшілері ... ... ... І ... тұсында жоғары казначействоға
айналады. Бірте-бірте король ... ... ... ғана ... ... ... құқықтық мәселелерді шешетін сот органына айналады.
Орталық король әкімдігі азаматтық-құқықтық істермен қатар қылмыстық істерді
де ... ... Ауыр ... ... ... сотының юрисдикциясына
көшеді.
Король соты Лондонда қоныс тепті. Жеке тұлғалар король сотына бірден
талап арыздарын бере алмайды. Ол үшін ... ... ... ... болады. Лорд-канцлер азаматтың талап арызын король сотына беру туралы
бұйрық шығарады. Ондай бұйрықты кез ... ... ала ... өйткені ол
үшін төлемақы төлеу қажет еді. ... өзі ... ... ... ... жер иелері өздері үшін король сотына жүгінуді ... ... ... Шағым, арыз берушілердің көбеюіне байланысты король ... істі беру ... ... ... шығарылады. Король сотының
құзыреті кеңейіп, соттық функциясы нығаяды. Король билігін нығайтып, король
соты жалпы ... ... ... ... ... ... ... шіркеу соттарының құзыреті шектеледі. Қаржы, жерге жеке меншік, ауыр
қылмыстық ... тек ... соты ... ... шешімдері арнаулы кітаптарға тіркеліп, төменгі соттар
үлгі ретінде қолдануға міндеттеледі.
Король соты ... өз ... ... істерді қарауда үлгі
ретінде қолданады. Сөйтіп сот ... ... ... соттар (графтық
соттар, шіркеу соты) үшін міндетті түрде король сотының шешімін үлгі
ретінде қолдануға міндеттеледі. ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Сөйтіп Англияда сот ... ... ...... ... ... сот ... сот практикасы құқық нормаларын қолданып қана қоймайды, ... ... ... ... ... соттарыы іс қараған кезде
жергілікті әдет-ғұрып нормаларын негізге алып, ... ... ... ... салыстыра отырып, тәуір деген нормамен шешім
шығарған.
ХІV-ХVғғ. король сотының ... ... ... ... ... ... ролі арта ... Европаға қарағанда король билігі күшті болады. Франция
мен Германияда феодалдар жеке дара билікке ие болып, үстемдіктерін ... ... ... ... ... ... ... жергілікті әділсоттың
қарауына жатқызылса, енді король сотының қарауына көшеді. Король сотының
отырысы Вестминстерде өтеді. Бірте-бірте ... ... ... ... ... ... қарауына істің көбеюіне байланысты ісі король
сотында қаралу үшін канцлердің өкімі қажет ... ... істі ... ... сөздерді жазып беріп, король ... ... Рим ... әсері болмағанымен канцлер претор сияқты даулы
істерді сот қарауына дайындап отырды.
Лорд-канцлер әділдікке сүйене ... ... ... ... ... ... қарама-қайшы болып, екі сот арасында ... ... ... ... ... - ІV кезең - құқықтық шығармашылық
кезеңі. ... ... ... мен ... жүйесінің
трансформацияға ұшыраған кезі. Сот және ... ... ... ... ... теңестіріледі. Соттар әділет құқығымен қатар
жалпы құқық нормаларын бірдей дәрежеде қолданады.
Дегенмен, 1832ж. сайлау реформасынан кейін Парламенттің заң ... ... ... ... даму ... ... ... қарым-қатынастарды реттеуде прецеденттік құқықтан гөрі статуттық
құқық икемді болып шығады. Статуттық құқық дегеніміз-Парламент ... ... ... ... заң ... үстемдікке ие бола бастайды. Король
ассиздері-заңның ролі өте зор болды. Құқықтың дамуына парламент ... ... ... ... ... шығармашылығы шектеліп, король
мен парламенттің келісімінсіз құқыққа өзгеріс енгізуге ... ... ... ... беру ... берілген.
Статуттық құқық король соттары үшін міндетті болып ... ... ... мен ... ... ... ... тұра статутық
құқық жалпы құқықты өмірге ... ... ... ХІV ... ... қатар әділет құқығы қолданылады. Әділет құқығы жалпы құқықты
толықтырып, реттеп отырды.
1866ж. белгілі заңгер ... ... ... кодификация
комиссиясы құрылады. Бұл бағытта жүргізілген алғашқы қадам Стифен
дайындаған ... ... ... ... ... Кодификациялау ісі
орта жолда тоқтап қалады, ... ... ... мен ... қарсы шығады. Кодекстер орнына кодификация элементтері бар
біріккен статуттар пайда болады. Кодекстерден айырмашылығы жаңа ... ... ... «Жалған айғақ беру туралы акт», ... ... ... туралы акт».
Парламент статуттары ресми басылып отырады. 1810-22жж. аралығында
Парламенттің ХІІІ ғасыр мен 1711ж. ... ... 9 том ... ... жаңа ... ... «Қайта қаралған статуттар»
жинағы жарық көреді. Бұл дәстүр бүгінге ... ... ... ... ... жүйеленіп, жарияланып тұрады.
Жалпы құқық ХV-ХVІ ғасырларда жаңа қалыптасып келе ... ... ... ... ... құқықтық жүйеге тән ерекшеліктер:
- жалпы құқықты қалыптастырған практик-заңгерлер;
- жалпы құқық ... ... ... ... шешуге
тырысқан король соттары болғандықтан болашақты болып ... ... ... ... да бұл ... ... елдердің құқығы
кодификацияланбаған;
- ағылшын-америка құқықтық жүйесінде сот прецеденті гүлденіп, даму
үстінде. ... ... ... ... құқықтың қайнар көзі ретінде
заңнаманың ролі арта түсуде;
- жалпы ... ... ... ... ... присяжный соты
институты жақсы дамыған деуге ... ... ... АҚШ, ... тигізген әсері күшті.
.
Сонымен, жалпы құқықтық жүйенің өзіне тән төмендегідей ерекшеліктері
бар:
- ... ... пен жеке ... арасында үлкен айырмашылықтар жоқ;
- сот прецеденті кеңінен қолжданылады және оның құқықтың басты қайнар
көзі ... ... ... ... ... айналысады;
- құқықтық жүйе жалпы құқық және әділет құқығы болып ... ... ... сот ... ... ... Заң ... стилі де
казуистика. Парламент қабылдаған акт сот қолданып, тәжірибеден өткізіп,
түсініктеме бергеннен кейін ғана заң ... ... ... пен ... ... ... Заң ... күшін жоя алады. Парламент актісіне
сот түсініктемесі қажет.
Роман-герман құқықтық жүйесінен ерекшелігі-үкімет заңдарды орындау үшін
акт қабылдмайды. Ондай қажеттілік ... ... ... ондай
өкілеттілікті делегациялайды.
ІІІ ТАРАУ
СОЦИАЛИСТІК ҚҰҚЫҚ
Социалистік құқықтың ... өте ... ... 1917 ... ... ... ... және одан кейін пайда ... ... да ... құқығының шығу, дамуына себеп болған ортақ идеология- маркстік-
лениндік теория.
Социалистік құқық дегеніміз-заңнамада марксизм-ленинизмнің ... ... ... ... ... аясында қалып отырған
мемлекеттер-Куба, Корей Халық Демократиялық ... және ... ... ... ... ... ... Республикасы
және Ливан Халық Демократиялық Республикасы. Және де күн тәртібінде ... ... өмір ... отыр ма? Егер өмір ... ... ... ... жатқызу керек? Әлде мүлдем социалистік құқықтың болғанын
және қазірде кей елдерде қолданыста екендігін жоққа шығару ... пе? ... ... ... өмір ... оны ... ... алмаймыз. Орыс
заңгері В.В.Оксамытный социалистік құқықты қазіргі замандағы мемлекеттердің
құқықтық жүйесі типологиясында сақтауды дұрыс деп санайды[14].
Отандық ... заң ... ... ... пен ... ... Өзбекұлының еңбектерінде социалистік құқық
қазіргі замандағы құқықтық жүйелер тобына енгізілмеген[15].
Социалистік даму жолына түскен ... ... ... ... ... ... ІІ дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... Кеңес одағының құқығының тарихы болып
табылады.
Кеңес құқығының дамуы үш сатыдан тұрады:
1. Қазан төңкерісінен 1936 жылға дейін – ... ... 1936 ... 1977 жылғы Конституция қабылданғанға дейінгі аралық ... ... ... ... ... аралығы –кемелденген социализм дәуірі. КСРО құлап,
социалистік құқықтың құлдырау кезеңі.
Бірінші кезеңнің өзі ... ... а) ... ... ... жаңа экономикалық саясат (1921-28жж.); б) бесжылдықтар, ұжымдастыру
(1928-36жж.).
Әскери коммунизм ... ... ... ... ... 1918ж. ... Ол Конституцияда мемлекет деген сөз жоқ.
«Россия халықтарының құқығы ... ... мен ... және ... ... туралы декларацияда» өзінің мемлекеттік құрылысын өзі
шешу құқығы бекітіледі. Шіркеу ... ... жер, ... ... ... ... ... көшіп, саудаға тыйым салынады.
Бұрынғы сот жүйесі таратылады.
Әскери коммунизм кезінде ... ... ... жұмыстар
өткенді бірден жойып, социализмді аттап өтіп, ... өту ... Олай ... ... емес ... көз ... коммунистер азамат соығыс
аяқталғаннан кейін елдің шаруашылығын ... ... ... құруға
кіріседі.
Шаруашылықты қалпына келтіру - 1921-28жж.- жаңа экономикалық саясат деп
аталады. Бұл ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Азаматтық және азаматтық іс жүргізу, Қылмыстық және қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... Сот ... қайта
құрылады. Прокуратура басқару органдары мен азаматтардың заңдылықты қатаң
сақтауын қадағалайтын орган болып ... ... ... бір ... олар шаруашылық есепке көшіріледі.
Коммунистік партияның бағдарламасы индустрияландыру және ауыл ... ... ... ... жою ... қолға алынады. Кулактардың
қолында жердің 93 пайызы болған, жер тартып алынып, шаруа ... ... ... ... ... ... екі ... болады: мемлекеттік және ұжымдық. ... ... ... ... ... КСРО-да қалалық жерлерде сауданы мемлекет, ... ... ... ... Мүлікке жеке меншік
сақталынып, табыс көзіне айналмауға тиіс болады.
Әскери коммунизм кезіндегі кодекстерге әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... Марксизм ілімі бойынша
коммунизмде мемлекет жойылуы керек, өйткені мемлекет ... ... ... кері ... жүріп жатты.
1936 жылы 20 жылда қол ... ... ... ... ... Конституция КСРО-да ... ... ... ... ... жүйе ... ... коммунизм құруға
барлық мүмкіндіктер пайда болады. Конституцияға сәйкес Жоғарғы ... ... ... ... ... ... ондай құқықтан айырылады. Соған
қарамастан Жоғарғы Кеңес ... ... ... өзгеріс енгізе
алады. КПСС-тің Орталық Комитеті мен Министрлерп кеңесінің де ... ... ... ... Кеңес президиумы деген орган КСРО үлгісімен
Болгария, Венгрия, Польша, Румынияда құрылады.
Конституцияға сәйкес пролетариат диктатурасы орнатылады. Құрамына енген
мемлекеттер ... ... ... ... ... ... ... бетімен жүзеге асырады. Одақ құрамынан кез келген уақытта шығып кете алу
құқығы бекітіледі.
1977 жылы қабылданған ... ... ... ... ... ... деп жариялайды. Мақсат-кемелденген
социализм құру. Алдыңғы Конституциямен салыстырғанда прогрессивтік маңызы
бар ... ... жоқ, тек ... типі ... ... принципі бекітіледі. Сонда социалистік заңнама дегеніміз не?
Азаматтар заңды сақтауға жіне оған ... ... Бұл ... әділдікті
қамтамсыз етуден туындаған жоқ, оны ... ... ... ... жекелеген адамдардың, топтардың
мүддесін емес, барлық адамдардың мүддесін көздейді, қорғайды. Барлық ... ... ... ол ... ... ... ... жасайды.
Социалистік заңдылық принципі мен буржаузиялық мемлекеттердегі заң
үстемдігі ... ... ... ... құқықтың кеңес қоғамындағы функциясына байланысты. Ол ... ... ... ... және ... жаңа формаларын қалыптастыру. Буржазиядық құқық жеке
мүддені қорғауға бағытталса, КСРО-да ұлттық экономиканы ... ... ... ... ... ... 2-ші ... социалистік және буржуазиялық құқықтың табиғи
құқыққа қатынасынан ... ... ... ... ... Марксизм ілімі үшін мемлекет бекіткен тәртіп ... ... бола ... Құқық әлеуметтік фактілерден тыс өмір сүре
алмайды. Сондықтан да заң шығарушы толық құқықтық ... бола ... ... көзқарас үшін заң шығарушы қоғамдық
ьөмірдің материалдық жағдайын, өндіріс әдістерін ескеруі қажет.
Социалистік құқық уақытша құқық.
Социалистік ... ... ... Кеңестер, атқарушы билік
органдары, министрліктер, иснпекциялар, прокуратура, сот, қоғамдық органдар
мен кәсіподақ, арыз беру ... ... ... ... ... ... ... ретінде құрылған институт-прокуратура.
Россияда алғаш рет прокуратура 1722ж. Петр І кезінде ... ... ... ... ... отыру үшін агенттер тағайындалған.
1864 жылғы сот реформасына сәйкес прокуратура таратылып, орнына жаңа ... ... ... құрылған болатын.
«Социалистическая законность» атты журнал шығарылады, КСРО ... ... ... ... ... ... ... орган-Халықтық бақылау комитеті.
Социалистік құқықтың қайнар көзі-заң. Бұл ... ... ... ... ... ... биліктің тармаққа
бөліну принципін мойындамайды.
Билік Жоғарғы Кеңесте болғандықтан ... ... ... жоқ. ... ол ... Кеңес толық билікке ие деген принципке
қарама-қайшы келеді. Тек 1989 жылы ... ... ... ... ЖӘНЕ ДІНИ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР
4.1 Дәстүрлі құқықтық жүйе
Дәстүрлі құқықтық жүйе қалыптасқан ... ... ... ... ... ... бойы ... дәстүрі мен әдет-
ғұрыптары әсер етеді, ... ... ... ... ... Бұл ... жүйе ... Қытай, Индонезия, Жапония,
Оңтүстік Африка, Мадагаскар және т.б. мемлекеттерде қалыптасқан.
Дәстүрлі құқықтық жүйенің мәні төмендегі ... ... ... ... ... ... мен
шиеленістерді шешуі өзара келісім арқылы болады. Істің сотта
қаралуын қоғамдық сана, ... ... ... ... жапондықьардың санасындағы құқық идеясы
ос ыкүнге дейін жаза мен түрмемен ... ... ... адал адамдар құқықтан аулақ жүруі керек.
Жапондықтардың экономикалық қатынастардың реттелуі ... ... ... қалыптасқан, патерналистік
көріністер өзінің тиімді нәтижелерін беруде.
2. Құқықтың ... ... ... ... ... ... ... тарихының қойнауынан
қалыптасқан діни-мифологиялық, философиялық көзқарастар әдет-
ғұқрыптың мазмұнын айқындаған.
3. Көптеген мемлекеттерді осы күнге дейін ... ... роль ... ... ... мызғымайтын көрініс
мағынасында.
4. Мемлекетте қабылданған нормативтік-құқықтық ... ... ... ерекшеліктерді міндетті түрде ескереді.
Дәстүр заңның қабылдануына, реттелуіне ... ... ... мен ... ескермей қабылданған кесімдердің
реттеу функциялары ... ... ... ... сана бұзушылық жасамауды әдет-ғұрыпты қатаң
сақтаумен байланыстырып баға береді. Бұл ... ... ... ... нәтижесін беруде. Мысалы,
Жапониядағы гири институты-әркімнің ... ... шарт ... ... ... ... ... өзінің
орнына, мәртебесіне қарап әрекет етуі керек. Себебі қоғамдық
құқықтық сана гириді құқықтан да ... ... ... ... ... ... гири бойынша мерзімінде қайтаруың керек.
Ал қарыз беруші қарызды қайтаруды сұрайтын ... онда ... ... ... ... ... ... күйеуін
құрметтеуге тиіс. Бұлардың бәрі дәстүрлі талаптар ... ... ... жүйесі
Шығыс өркениетіндегі ірі құбылыс-мұсылман құқығы. Араб ... ... бұл ... жүйе ... ... ие ... дамуы араб
мемлекеттілігінің эволюциясымен ... ... ... ... қалаған Араб халифаты VІІІ-Хғғ. Омейяд және Аббасидтер династиясы
тұсында ірі ... ... ... ... мемлекет, басшысы-халиф. Халиф-пайғамбардың
орынбасары деген мағынаны білдіреді. Араб халифатының пайда болуы ислам
дінінің ... ... ... байланысты. Сондықтан халифтің қолында діни,
азаматтық, саяси және әскери билік шоғырланды.
Исламның негізін қалаушы-Мұхаммед пайғамбар. Мұхаммед 40 ... ... ... ... ... ... табынушылардың құдай көп деген
идеясына қарсы шығып, құдай жалғыз деп жариялайды.
Мұхаммед 570ж. немесе 580ж. Меккеде дүниеге ... ... ... ... 6 жасында шешесі қайтыс болып, атасы Абдаль Мутталиб
тәрбиелеген. 3-4 жылдан ... ... да ... ... ... Абу ... ... пайғамбар курейш тайпасынан шыққандығына қарамастан курейш
тайпасы Мұхаммедтің іліміне қарсы шығып, ислам мен ... ... 610-620 ... ... жүріп жатты. Мұхаммед пайғамбарға Ясрибтің
хазрадж және аус тайпалары қолдау көрсетеді.
622 жылдың 2-шілдесінде Мұхаммед ... ... ... ... аударады. Осы күн хиджра (хиджра-қоныс аудару) мұсылман ... ... жыл ... ... ... ... пайғамбары деген қоғамдық статусқа ие болып,
миссиясы ... ... ... ... ... деп түсіндіріледі.
Ясриб-Медина деп аталады, Медина-пайғамбар қаласы деген мағынаны ... және оны ... ... ашық ... ... ... ... мақсат-өзара қырқысып, жаугершілікке үйренген жергілікті
тұрғындар араб, еврей т.б. біріктіру еді. Рулар жойылып, Меккеден ... мен ... ... тұтас халықты құрайды. Ислам-халықты
біріктірген идеология, халық исламды тез ... ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбар
еврейлермен байланысты үзіп, оларға қарсы шығатын уақытты күтеді (5-сура,
82-85 аяттар).
Хиджраның 2-ші жылы ... ... ... ... емес, Меккеге
қарап намаз оқып, құлшылық етуді бекітеді. Бұл иудаизмді араб дәстүрінің
жеңіп шыққандығының белгісі. Осы ... ... ... ... ... 10-шы жылы (632ж. ... ... пайғамбар отбасымен
Меккеге ұлы қажылыққа-бірінші және соңғы рет ... Ұлы хадж - Аль ... ... деген атпен тарихқа енеді. Үш айдан кейін Мұхаммед пайғамбар
плевриттен (62 ... ... ... Мұхаммед пайғамбардың орнына Әбу
Бакр халиф болып сайланады. ... ... ісін ... төрт ... ... ... ... және Әли) исламның қалыптасып, дамуына үлкен күш
салады.
Әбу Бакр исламды тарату деген сылтаумен ... алу ... ... ... мен ... ... пайдаланып, Сирия, Палестина,
Ирак, Солтүстік Африка, Орта Азияға жорыққа шығуға мүмкіндік алады. Жаулап
алынған жерлер ... ... ... ... Мұсылмандықты
қабылдағандарға жағдай жасалынды. Исламды қабылдау үшін «Лә ... ... ... ... ... өзге тәңірі жоқ, ... ... десе ... ол адам мұсылман болып, мұсылмандармен тең құқыққа ие
болады. Исламды қабылдағандардан жанбасы ... ... жеке ... ... ... ... алынатын салықтың мөлшерін
төмендетеді. Жылжымайтын мүліктің 40/1 ғана алым ретінде алынды.
VІІІ ғасырда Арабия өз ... Орта ... ... Испанияға
дейінгі аралықта жүргізді. Таяу және Орта Шығысты, Солтүстік ... ... Араб ... біріктіреді. Осындай алып кеңістікті алып
жатқан Халифатта дін мен ... ... діни ілім ... ... ... нені ... болады, нені істеуге болмайтынын белгілеп берді.
2. Мұсылман құқығы бастауын Құраннан алады. Құран-діни, ... ... ... ... ... әкімдік және шаруашылық жайлы,
тұрмыс-тіршіліктегі қатынаестар, қылмыстық ... және ... ... ... кітабы. Мүслім-бас июші дегенді
білдіреді. Ораза ... ... ... ... мен жетім-жесірлерге
көмектесу, қажылыққа бару, таза жүру, намаз оқу, кісі ақысын жемеу, күнәғк
батпауға, бір-біріне мейірімді болуға ... ... ... ... жиынтығы,
варварлық әдет-ғұрыпқа қарсы реакция. 1-шіден, мұсылмандарға ғана емес,
барлық ұрпақтарға арналған. Адамдардың бәрі Алла ... ... олар ... жақсы-жаман іс-әрекеттеріне қарай екіге бөлінеді: бірі тозаққа,
екіншісі жәннатқа барады. Ол үшін Аллаға сеніп, 5 ... ... ... ... ... ... ... баруы керек.
Екіншіден, адамдардың өзара қарым-қатынасынан туындайтын міндеттерді
қамтиды. ... ... ... ... оқу, ... ... ... сондықтан оны
қасиетті кітапқа айналдыру қажет болды. Екіншіден, аумақтың кеңеюіне
байланысты ... ... ... ... ... Сондықтан
барлық сураларды бір ізге түсіріп, жүйелеу ... ... ... Әбу ... ... ... ... бойынша Мұхаммедтің хатшысы болған 22 жасар
Зайд ибн Сәбитке сүйек, тас, тері, ... ... ... ... ... ... ... Жатқа айтушылар мен Мұхаммед
пайғамбармен бірге жүріп, естігендердің айтуларына ерекше мән бере ... ... ... сөзін жазып, Құранның алғашқы редакциясын жасайды.
645ж. Құранның екінші және ... ... Зайд ибн ... жасайды. Ол 4
дана етіп көшіріліп, Мекке, Дамаск, Куфа және Басырға жіберіледі. ... ... де, ... де ... ... кітабы.
Құран-90 меккелік, 24 мединелік, яғни барлығы 114 сурадан, 6225 (6238,
6219) аяттан тұрады. 2, 4, 5 ... діни және ... ... ... ... 80-ге аят құқықтық нормаларды қамтыған.
Немістің шығыстанушы ... ... ... ... аудармасының
алғысөзінде «Біз Құранды тереңірек оқыған сайын оның ... ... ... ... ... кітаптың нұсқауларын бүкіл
адамзат дүниедегі ақырғы күніне дейін қолдануына болады»,-деп жазған[16].
Мұсылман құқығының ... ... ... ... араб ... жол, ... мысал дегенді білдіреді. Сунна Алланың жіберген арнаулы
үндеулеріне байланысты пайда болған ... ... ... ... ... ... мынандай дәйекті пікір
айтады: «Егер сунна Құрансыз да жол ... ... ... іске ... мен суннан арасында ұқсастық пен айырмашылық бар ма? Деген
сұраққа жауап беруде мұсылман заңгерлері ... ... ... жоқ. Сунна
Құранға қарама-қайшы емес, сунна дегеніміз-Құран мәтініне ... ... ... құқығының қайнар көзі ретінде ... ... ... ... тұрады. Хадистер ауызша беріліп, тек VІІІ-
ІХғғ. жазыла ... ... үш ... ... ... айтқандары;
• Фил-пайғамбардың іс-әрекеттері;
• Такрир-пайғамбар қолдаған басқа біреуледің іс-әрекеттері.
Құранда құқықтық аяттар өте аз, тек ең қажетті конституциялық ... ... ... жасауға болады. Мысалы, Мұхаммед
пайғамбар өзі ... ... етіп ... ... ... неге сүйеніп жауапқа тартасың?»,-сұрапты.
- Алла сөзімен (Құранға сүйеніп).
- Одан таппасаң ше?
- Онда Алла елшісінің суннасы бойынша.
- Егер одан да ... ... Онда өзім ... ... ... ... өте риза ... Аллаға мың да бір рахмет, өз елшісінің пікіріне сай ... ... ... заңгерлері осы хадиске сүйеніп, Құран мен суннада жоқ даулы
мәселелерді өздері шеше берген. ... ... шешу үшін VІІІ ... имамдық институт пайда болып, мұсылмандық құқық бір сатыға
көтеріледі. Олар мұсылман құқығына түсініктеме ... ... ... мен ... ... ықпалынсыз түсіндіріп, өздеріне лайықты
қағидаларды жасайды. ... да ... ... бір мәселелерді олардың
шығарған шешімдері бір-біріне сәйкес ... ... ... ... ... ... шешімдер Құран мен суннадан алшақтай түседі. Кейбір
имамадардың шығарған шешімдерін басқа имамдар ... деп ... ... қарағанда үлгі ретінде қолданнады.
Мұсылман құқығы даму және әлемге таралу ... ... ... екі ағым ... ... ... және ... Сунниттік
ағымның орталығы-Медина, ал Ирак шииттік ағымның орталығына айналады. Екі
ағымның да өз құқықтық мектептері қалыптасады, олар өз ... ... ... жаңа діни ... ... ... Әр
бағыттың өзіндік тұжырымдамасы бар.
Сунниттер мен шииттер жоғары билікті қалыптастыру мәселелсінде екіге
бөлінеді. Сунниттердің ... ... ... ... лауазымы сайланбалы болу керек. Ал шииттердің тұжырымдамасы
бойынша жоғары билік діни адамның қолында ... ... ... ... діни ... ... ... Және билікті мұрагерлік жолмен
ұрпақтан-ұрпаққа беріп отыруды жақтайды.
Шииттер қиясты құқықтың қайнар көзі ретінде ... Ал ... ... ... көзі.
Құқық дегеніміз – белгілі бір нормалардың жиынтығы. Оған 2 ... ... ... ... жоқ. ... Алла заң ... ... болса, өзі
заңды жерге түсіреді. Бұл сунниттік ағымның ұстанымы, ал шииттер ... мен ... ... ... ... саласында да
көзқарастары әр түрлі. Сунниттер тұрақты некені қолдайды, шииттер ілім
бойынша неке ... да ... ... ... неке 1 ... 10 жылға дейін
жасалуы мүмкін. Мерзімі біткен соң ажырасуды ... ... ... ... ... ... ... қамқорлығында болады.
Ислам бойынша неке дегеніміз-екі жақты жасалған шарт. Шииттік ағым
бойынша егер қыз бала ... ... ... ... ... ... толғаннан кейін өз еркімен ажыраса алады,
Жалпы шииттер хадис терге көп мән бергендіктен сунниттерден алыстай
түседі.
Құран мен сунна ... ... ... ... ... құқықтың
қосымша қайнар көздері-иджтихад деп аталады. Құран мен суннадан қажетті
норма таба алмаған жағдайда ... ... ... қабылдай алады. Ол
шешімдер болашақта мұсылман құқығы мен халықаралық құқықтың қайнар ... ... деп ... Өз ... ... ... ... муджтахид
деген атағы барлар ғана ие болады. Иджтихад үш категорияға бөлінеді:
- Иттихад фил шариат-сот үлгісі, сот қаулылары;
- Иттихад фил ... ... ... ... ... фил массил-ерекше жағдайда шығарылған шешімдер.
Иджма-келісім, консенсус-мұсылмандардың бірлік-тұтастық келісімі. Даулы
мәселелерді кеңесіп шешу. Иджманы да ... ... ... әдет-
ғұрыпқа қатысы жоқ, өкілетті адамдардың келісімі, яғни ... ... ... ... ... негізделген.
3. Ислам әлемдік үш діннің ең жасы-VІІ ғасырда пайда болған. Соған
қарамастан ең кең ... дін. ... ... болуымен бірге құқық пайда
болып, діни және құқықтық нормалар ... ... ... ... ... ... ... өмірдің барлық жағын қамтиды. Кең мағынасында
мұсылман ... ... ... анықтайды: не оқу керек, ораза
ұстау, мүсәпірлерге көмектесу, қажылық т.т.. Бірақ оның ... ... ... ... ... ... құқықтық нормалар мен
құқықтық емес, яғни діни нормалар және әдет-ғұрып жинағы.
Мұсылман ... ... ... ... яғни ... және діни,
моральдік нормалардың жиынтығы. Мұсылман құқығы нормалары бір жағынан
қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы кезеңде мұсылманның құқығына емес, оның Алла
алдынадғы міндеттеріне көп ... ... ... ... ... ... белгілейді, шариат-түзу жол
дегенді білдіреді. Шариат екі бөлімнен тұрады: теология немесе акида (сенім
принциптері) және фикх ... Фикх ... ... муамалат және ибадат.
Муамалат-мұсылмандарға арналған ... ... ... Алла ... міндеті. Осы екі бөлім заң ғылымының пәні.
Мемлекет мұсылман заң ғылымының зерттеу объектісі ... ... ... де ... ... болмаған.
Фикхтің негізгі функциясы мұсылман мемлекеттерініңң заңнамасы мен оның
қайнар көздері, яғни ... ... ... ... заң ... мен ... заң ... арасындағы
айырмашылық-мұсылман құқықтық жүйесі бастауын Құраннан ... ... ... ... ... ал зайырлы заң ғылымы ... ... және ... ... ... ... ... құқықты жасаушы жаратқан, оны қабылдау, орындау бәріне міндетті.
Құқықбұзушылық алла қойған талаптарға ... шығу ... ... құдай
алдында кешірілмейтін күнә;
- мұсылман құқығы жеке және ... ... ... ... ... ... ... танылады;
- адам құқықтарына Алла алдынад міндеттілік басымдылық танытады, тыйым
салынған әрекеттерді бұлжытпай орындау;
- мұсылман құқығы дін, ... ... ... және ... ... сияқты бес құндылықтарды қорғауға бағытталған[19].
Сонымен, біріншіден, мұсылман құқығының ұзақ даму ... бар, ... ... ... айту керек. Ол Аравия жартылай аралының батысында
тайпалық ... ... және ... мемлекеттің орнатылу
кезеңінде пайда ... ... бұл ... құқығының ескіргендігін
білдірмейді. Неміс шығыстанушысы Бенгер «Құранның нұсқауларын ... ... өмір бойы ... етіп ... ... құқық қазіргі замандағы күрделі жүйелердің бірі - ... 20 ... ... 1,5 млрд ... ... ... ... Көптеген мұсылман мемлекеттері ... ... ... ... ... ... ... осы принциптерге бағынуы Иранның, Марокконың, ... және ... ... ... 1951 ... ... ... кодексі судьяларға мұсылман құқығының
принциптеріне ... ... ... ... толтыруды ұсынады.
Иран Ислам Республикасының Конституциясы және Индонезияның заңдары мұсылман
құқығының принциптеріне сәйкес келуін қарастырып отыр[20]. ... та, ... бәрі ... және ... Жаңа типтегі саяси
режимді, сондай-ақ жеке құқық саласында батыл реформаларды жүзеге асыруды
қарастырып отырған эволюция ... ... ... ... ... сүре алады? Мұның бәрі мұсылман құқығындағы маңызды жағдай оның икемді
екенін айтады. Бұл екі жағдай қатар өмір сүре ... ... - ... ол қазіргі заманның сұранысын қанағаттандыратын салт-дәстүрлерге, екі
жақты келісімдерге, әкімшілік регламенттерге құқықтырын өзгертпестен жағдай
жасайды.
Екіншіден, ... ... ... ... ... байланыста болғанымен,
онымен бірікпейді. Сондықтан мұсылман құқығын құқыққа қатысты заңды құбылыс
ретінде ... ... ал діни ... ... ... діни ережеден негізгі айырмашылығы – оның мемлекет ... ... ... Сонымен қатар ол моральдық және діни нормаларын
тығыз байланысқан және тығыз араласады, ... ... ... жүйеде салт-дәстүрлермен тығыз байланысты, сондықтан ол ... ... ... ... деп ... ... діни және зайырлы, діни және құқықтық бастауларды
бойына жинақтаған. ... ... ... ... ... ... құқықтың нормаларымен үйлесім ... Діни ... ... ... ... тек қасиетті кітап қана емес, сонымен
қатар заңи қайнар көз.
Үшіншіден, мұсылман ... - жеке ... ... ... ... ... құқық сияқты өмір сүруін тоқтатқан жоқ, өміршеңдігін көрсетіп отыр.
Сондықтан мұсылмандық құқықты зерттеу тек ... ... ... ... ... тудырады. Страсбург университетінің
Салыстырмалы құқықтану пәні ... ... ... ... ... ... жеке ... жүйе ретінде оқытылып келеді[21].
Соған қарамастан ... ... ... жеке құқықтық жүйе ретінде
әлі де мойындалмай отыр. Жоғары оқу ... ... пән ... ... ... ... курс ретінде жеке пән етіп оқытатын кез
келді. 1999ж. ... ... ... ... ... ... право» атты оқулықта авторлар ... ... ... из самостоятельных правовых систем, а также ощутимой частью
мировой правовой культуры»[22] пікірі еліміз заңгерлері арасында ... ... ... тән ... бірі оның нормаларының
қалыптасуына мемлекеттің ... ... ... Ол ... ... ... ... түсіндірмелердің қорытындыларын
санкциялау жолымен орындады. Заңдық мағынада доктрина негізгі орталық
қызметін ... ал ... ... ... және ... істі шешу
міндетін арта отырып оның қорытындыларын ... ... ... құқықтың механизмінің оның жеке құқықтық шешімдерге негізге
жағдайда казуальді нормалар түрінде шығуында ... ... ... ... ... ... жүзінде соттау прецедентінің
прициптерін ... ... ... әсерінен ол әр түрлі
тарихи дәуірлерде пайда болған әр түрлі көптеген нормалардың үлкен жинағына
айналды. Бір ... ... ... ... ... ... ... анықтап берді.
ХІХ ғасырға дейін мұсылман әлемі ... ... ... ... ... ... бола ... жоқ, сондықтан шариат
барлық қатынастарды реттей алды. Осман империясы ... ... ... ... ... саяси әсері күшейеді.
4.2 Индус құқығы
Индус құқығы – дербес құқықтық жүйе, Индия және ... да ... ... ... ... ... ... Индус құқығы қазір
әлемде 1 ... жуық ... ... ... ... ұстанатын
халықтар Индияда халықтың 85% құрайды. ... ... ... ... ... Сингапур, Танзания, Кения, Уганда т.б. елдерде
индуизмді ... ... және дін мен ... ... жиынтығы болып табылатын индуизмді ұстанатын халық тұрған
жеріне қарамастан индус құқығын қолданады.
Индус құқығы индуизм дініне негізделген. ... ... ... немесе бірнеше құдайға сенуге, тіпті атеист болуға да
тыйым салмайды, бір ғана діни ілімді ... ... ... Индуизм жаңа
жағдайларға тез бейімделуі оның өміршеңдігін көрсетеді. Тарихи ... ... ... ... және ... ... ... Олар
жеке дін немесе индуизмдегі секта болып саналады.
Сөйте тұра қазіргі Индия заңнамасы ... ... ... ... де, ... және басқа да діни ілімдерді ұстанушылар ... ... ... ... ... құқықтық жүйелерге тәуелсіз дамыды.
Бұл нені көрсетеді? Бұл индус қоғамында жоғары дамыған құқықтық мәдениеттің
болғандығын көрсетеді.
Индус ... ... ... ... екі ... ... шартты түрде құқықтың діннен бөліну процесі, бұл процесс зайырлы
мемлекеттің, биліктің позициясын күшейтеді;
• бұрын әдет және ... ... ... ... ... реттеледі, яғни құқық нормалармен реттелетін
қоғамдық қатынастар ауқымы кеңейеді.
Классикалық индус құқық жүйесі әлемдегі ежелгі ... ... ... ... ІІ мыңжылдықта пайда болған ведалар діни қағидалар, жүріп
тұру ережелері. Ежелгі ... ... ... ... келесі қайнар көздері –
смрити. Смрити санскритен аударғанда жрецтер мен ғалымдардың айтқандары,
ақыл-кеңестері дегенді білдіреді. Смритиден құқықтық нормаларды да ... ... ... ... заң ... деп тану да
кездеседі. Смрити әр кезде жазылған болу керек, олар әр ... ... ... пайда болған алғашқы кітаптар дхармасутра деп аталады.
Дхармасутраларда әр каста өкілдерінің құдай, патша, діни ... мен ... ... және ... қатысты өздерін қалай ұстау керектігі
белгіленеді. Дхармасутралар да дін, мораль және ... ... ... ... үшін құдай алдында адамдардың бәрі бірдей болса, индус құқығы
бастауын индуизм дінінен алатындықтан ... үшін ... ... ... бір иерархиялық категорияға жатады. Әр категорияның өз құқығы мен
міндеттері, өз моралі бар. Егер адам бұл өмірде ... ... ... ... ... тұрса, демек ол адам бұрынғы кінәлері үшін ... жүр. Егер ... ойы ... өзін ... ... ... ... көмегін аямайтын болса, онда оның ... ... ... ... туатындығына сенімі мол болуға тиісті.
Каста – Индияның әлеуметтік феномені, Индия дәстүрлі ... ... ... ... ... индивидті топқа бекітіп,
ғасырлар бойы қалыптасқан нормалар шегінен шықпауды ... ... ... россиялық заңгер Н.А.Крашенинникованың пікірінше, діни
бірлестік[23]. Ал ... ... ... пен ... ... ... объединяющая людей одной или нескольких ... ... ... ... байлығы жағынан топтасқан адамдар
тобы. Бұл пікірді белгілі компаративист А.Х.Саидов[25] та ұстанады.
Ежелгі Индия жерінде ... ... ... ... ... ... ... б.з.д. IV-IIIғғ. құқықты еркін адамдар
варналарға бөлінген. Уақыт өте келе ... ... ... Бір ... кастаға өтуге қатаң тыйым салынған. Касталардың саны үш мыңдай,
олардың үлкен төрт топ – ... ... ... мен шудраларға
Ману заңдарында (б.з.д. ІІ ғасыр) ситпаттама берілген. Ол төрт каста:
... – діни ... ... - әскери адамдар;
• вайшьилер – саудагерлер, басы бос ... ... ... – қолөнершілер.
Әр кастаның өз заңдары болды, олар шастра деп ... ... ... туралы ережелер жинағы. Шастраның үш түрі бар:
1. Құдайға қарсы келмес үшін ... өзін ... ... ... ереже, қағидалар дхармада жинақталған. ... ... ... ... ... жолдары мен басқару өнері туралы ережелер
жинағы – ... деп ... ... ... Рахат алу (наука удовольствий) ілімі – кама-ләззат алу.
Үш шастра да ресми, заңды, адамдар үшеуінің де ... ... ... үш ... ... ... ... арналған
қағидалар, артхада басшылар мен саудагерлерге арналған ережелер, ал камада
қалғандары мен әйелдерге арналған ... ... мен кама ... ... ... келмеуге тиіс. Дхармада
адамдардың мінез-құлқы туралы айтылады да, діни және ... ... сөз ... ... үшін ... ... ... керектігі, қандай
жағдайларда садақа беру керек, қонақжайлылық ... ... ... гөрі ... ... жақын.
Ежелгі Индия құқығының қайнар көздерінің иерархиясында артхашастраларға
үлкен ... ... ... мемлекеттің экономикалық,
философиялық, әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... бір ғана ... ол Маурьилер ІV-ІІІ
династия билік құрған кезде құрастырылған. Онда патшаның ішкі және ... ... табу ... түсініктер қамтылған.
Дхарманы брахмандар өз оқушылары үшін ... ... ... артып, артхашастраларды ығыстырып, құқықтың негізгі қайнар
көзіне айналады.
Дхармалар арнайы тарактаттарға – ... ... ... Іғ. мен ... ... ... ... Нерада заңдары, Яжднавалькья заңдары. Осы кезеңде ... ролі арта ... ... ... заңнамаларда егер қоғам мүшелері ... ... ... оны ... ... ... ... Судьядарға да істі қарау барысында дхармашастраларда
қажетті норма болмаса, істі өзі әділдікке сүйене ... ... ... ... Ману ... күмән туған жағдайда ішкі дауысты тыңдауды,
яғни әділдікті басшылыққа алуды талап еткен.
Дхармашастралардың бөлінбес ...... ... ... ... ... ... нормаларын, әр түрлі дхармашастралар арасындағы қарама-
қайшылықтарды түсіндіру.
Нибанхаздардың пайда болған кезеңі-XI-XVII ғасырлар ... ... беру ... әр ... бағыт пайда болады. XII
ғасырда нибанхаздарға түсініктеме беретін екі ... ... ... ... ... ... ілімі Индия мен Пакистанда
таралып, дамыды. Тағы бір мектеп Джимутавахан мектебінің ілімі таралған
аймақ-Бенгалия мен ... ... ... дамуында айтарлықтай ерекшелік жоқ. Үш негізгі
мәселе: мұрагерлік құқық, отбасының ... ... және ... ... ... ... әр ... түсінік береді.
Мектептер мемлекеттік органдардың тапсырысымен жазылып, санкциясымен
қолданыста ... ... да ... ... көпшілігі жоғары
рангтағы лауазымды адамдар. Мысалы, ... ... ... ... Мектептердің негізгі функциясы дхармашастраларға ... ... ... құқығының дамуын тежеген XVI ғасырда үстемдік еткен ислам құқығы.
Сот тек ... ... ... ... ... Британия империясының колониясына айналады.
Ағылшындар ... ... ... ... ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынастардың реттелуіне қарсылық
білдірмеді. Соған қарамастан даулы істерді қарау отарлық сот ... ... ... сот ... істі ... және мұсылман
құқығының нормаларымен қарауға тиіс болады.
Істі қарайтын судьяларға дхармалар, дхармашастралар және нибанхаздар
түсініксіз, екіншіден, олар ... ... ... ... ... үшін ... индус құқығының нормалары мен нибанхаздарды жақсы білетін
эксперттер шақырып тұруға тура келеді. Ол эксперттер пандиттер деген атаққа
ие ... ... ... ... ... көзі ашық ... ... шығу үшін бірте-бірте Индия аумағында құқық ... ... ... индус құқығын меңгеріп, индус құқығы жаңа
жағдайларға бейімделеді.
Бірте-бірте ағылшындықтар ... ... тіл ... ... ... ығыстырып, сот прецедентін қолданысқа
енгізеді. Құқық саласында арнаулы еңбектер ... ... сот ... ... ... ... мен нормалар өзгертіледі. Ағылшын
жалпы құқығының негізінде қаралатын істердің ауқымы кеңейеді. ... ... ... ... және орта ғасырларда индус құқығы дамудың үш ... веда ... ... ... ... компиляция-сутралардың пайда
болу кезеңі. Сутра-жіп дегенді білдіреді;
2. дхармашастра кезеңі, бұл дәуір екіге бөлінеді: сутралар және смирити;
3. дхармашастрларға түсініктеме беру кезеңі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ ... ... өз ... ... үшін ... ... күресті. КСРО ыдырау ... ... ... ... ... ... егемендігін жариялаған 1991 жылдың 25-
қазанында қабылданаған ... ... ... кезде күшінде
болған 1978ж. Конституцияның мемлекет жұмысшылар, шаруалар ... ... ұлт ... ... еркі мен ... деп ... ... жоғары заң шығарушы орган Қазақстан
халқының еркін білдіреді деп жариялады. Декларация халықтың, ... ... ... ... ... ... қатынастардағы көрінісі-
тәуелсіздік болса, әлемдегі 200-ге жуық ... ... ... ... бостандығын және ерекшеліктерін ескере отырып,
қарым-қатынастарын орнықтырады. ... ... ... ... ... бір-бірінің ішкі және сыртқы істеріне араласпауға тиісті.
Мемлекетаралық қарым-қатынас құқықтық ... ... ... жүйесін қалыптастыру үстіндегі Қазақстанға әлем елдерінің
тәжірибесі өте қажет. Ол үшін ... ... оқып ... ... мән
берілуге тиіс. Сол бағытта әлем елдерінің заңнамасын оқып үйренуде «Қазіргі
замандағы ... ... ... ... қажет. Ұлттық құқықтық
жүйенің мақсаты-ұлттық құқықтың ... ... ... ... ... отырып, тиімді жағын алуға тиіспіз.
Құқықтық жүйелерді классификациялауға қай кезде ... да ... ... ... ... рет бұл ... ... компаративистері Э.Ламбер мен
Р.Салейдің ұйымдастыруымен 1900 жылы ... ... ... ... І Конгресінде көтеріледі. Сол кездегі құқықтық
жүйелер беске топтастырылған:
1. ... ... ... ... ... құқығы
4. славян құқығы
5. мұсылман құқығы
1919ж. француз Салыстырмалы заңнама қоғамының елу жыл ... ... сол ... ... ... тағы да үш топқа:
француз, ағылшын-америка және мұсылман болып топтастырылады[26].
Аталған екі классификацияда да мұсылман жеке ... жүйе ... Одан бері бір ... ... ... өтсе де, ... ... мұсылмандар өмір сүріп жатса да, мұсылман құқығы жеке құқықтық
жүйе ретінде ... келе ... Бұл ... ... ... 2006ж. ... баспасынан шыққан С.Өзбекұлы мен Ө.Қопабаевтың «Мемлекет және құқық
теориясы»[27] атты оқулығы. Авторлар құқықтық жүйелерді беске топтастырған:
1. Мұсылмандық ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйе;
4. Дәстүрлік құқықтық жүйе;
5. Көшпелі өркениетінің ... ... ... ... жүйелерді классификациялауға көңіл бөлетін
уақыт келген секілді. Және еліміздің жоғары оқу орындарында ... ... курс ... ... ... Өзбекұлының классификациясын ғалымдардың көпшілігі қабылдамауы
мүмкін. Өйткені «Көшпелі өркениеттің ... ... ... ... әлі
зерттелінбеген болса керек деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... Және де ... пен Шығысты бір-біріне
қарама-қарсы қойып отырған евроцентристік көзқарас көшпелілер ... ... ... ... ... ... жүйе ... құндылықтары
мен ерекшеліктерін көптеген ғасырлар бойы Евразия континентінің жартысын
мекен еткен көшпенділердің қоғамдық ... ... ... ... ... ... қазіргі замандағы негізгі ... ... ... ... Олар: әлем мойындаған роман-герман құқықтық
жүйесі, англо-саксондық құқықтық ... ... ... пен ... діни ... ... Классификацияның негізіне классикалық, дәстүрлі
әлем заңгерлері ... ... ... Рене ... ... етіп ... құқықты бүгін көп ғалымдар мойындамайды, бірақ тарихты
жоққа шығара алмаймыз ғой, ... да ... ... ... картадан өз орнын алуға тиіс.
Ұсынымыз-мұсылман құқықтық жүйесін жеке құқықтық жүйе деп танып, Жоғары
оқу ... ... оқу пәні ... ... ұсынамыз.
БИБЛИОГРАФИЯ
1. Ағдарбеков Т. Мемлекет және құқық теориясының проблемалары. Оқу
құралы. – Алматы. 2006. – 256 бет.
2. ... Р., ... К. ... правовые системы
современности: Пер. с фр. ... М. 1996. – ... ... Г.В. ... системы современности. Лекция.
- М. 1995.-42с.
4. Испания: Конституция и законодательные акты. – М. 1982.
5. Конституции государств стран Европейского Союза. – М. ... ... М.Н. ... правоведение. Общая часть. Учебник
для юридических вузов. М.: ... 2000. - ... ... М.Н. ... ... Общая часть. Учебник.
– 2-е изд. – М.: Зерцало. 2010.
8. Марченко М.Н. Теория государства и права. Учебник. - 2-е ... и ... ... ... А. Ислам. - Москва. 1982.
10. Мусульманское право (внутренние и ... ... Под ... ... ... ... 1999.
11. Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. Мемлекет және құқық теорирясы. Оқулық.
– Алматы: Жеті жарғы. 2006.-264б.
12. Проблемы развития ... ... в ... ... Республики Казахстан//Международная
научно-теоретическая конференция. – Алматы. 1999. – ... ... ... и ... ... Под ред. А.У.Бейсеновой. –
Алматы: Атамұра. 2006.-392с.
14. Саидов А.Х. ... ... ... ... современности). Учебник/Под ред. В.А.Туманова. - М.
2005.- ... ... К., Кетц Х. ... в сравнительное правоведение в
сфере частного права. В 2-х томах. Том 1. Основы. Пер. с нем. ... ... ... ... Org. ... ... uottawa.ca.
-----------------------
[1] Ағдарбеков Т. Мемлекет және құқық теориясының проблемалары. Оқу құралы.
– Алматы. 2006. – 122-бет
[2] Типтік оқу бағдарламасы. Салыстырмалы құқықтану.-Алматы: ҚазМЗА. ... ... ... С., Қопабаев Ө. Мемлекет және құқық теориясы. Оқулық. –
Алматы: Жеті ... 2006. – ... ... А.Х. Указ. Соч. – С.155
[5] Марченко М.Н. ... ... ... часть. Учебник для
юридических вузов.– М.:Зерцало. 2000. – ... ... ... ... Саидов А.Х. Сравнительное правоведение (основные правовые системы
современности):Учебник. Под ред. В.А.Туманова.-М.: Юристъ. 2005.- С.162
[8] Испания: Коснтитуция и законодательные ... – М. 1982. – ... ... ... ... Союза. М. 2000. – С.435
[10] Конституции государств.... С.435.
[11] Марченко М.Н. Теория государства и ... ... - 2-е ... и доп.-М.Проспект. 2006.-640с. Теория государства и права.
Учебник/ Под ред. А.У.Бейсеновой. – ... ... ... Қопабаев Ө. Мемлекет және құқық теорирясы. Оқулық. – Алматы:Жеті жарғы.
2006.-264 бет.
[12] Давид Р., ... К. ... ... ... М. 1996. ... А.Х. ... правоведение (основные
правовые системы современности). Учебник/Под ред. В.А.Туманова. - ... ... Р., ... К. Основные правовые системы современности:
Пер. с фр. В.А.Туманова.- М. 1996. – ... ... ... ... ... систем современных
государств// Проблемы развития сравнительного правоведение в ... ... РК. ... ... – Алматы. 1999. – С.25.
[15] Ағдарбеков Т. Мемлекет және құқық теориясының проблемалары. Оқу
құралы. – Алматы. 2006.-122 бет. Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. ... ... ... Оқулық. – Алматы. 2006. - 98-бет.
[16] Массе А. Ислам. Москва. 1982. – С. ... ... ... ... Указ. Соч. – С. 85
[19] Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. ... және ... ... Оқулық. –
Алматы: Жеті жарғы. 2006. – 98-99 бетттер
[20] Давид Р., Жоффре-Спинози К. Указ. соч. – С. ... ... М.Н. ... ... ... часть.-М. 2001.- С.
154-155.
[22] Мусульманско право (внутренние и ... ... ... ... ... ... «Данекер». 1999. - С.
199.
[23] Крашенинникова Н.А.
[24] К.Цвайгерт пен Х.Кетц Х. Введение в сравнительное правоведение в ... ... В 2- ... Том 1. ... Пер. с нем. – ... 1998. – С. 462
[25] Саидов А.Х. Указ. Соч. – С.312-313
[26] ... А.Х. ... ... пособие/Отв. ред.
В.А.Туманов.- Ташкент:Адолат. 1999.-С. 164.
[27] Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. Мемлекет және құқық теориясы. – Алматы:Жеті
жарғы. 2006. – ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі кездегі негізгі құқықтық жүйелер4 бет
Құқық жүйесі мен құқықтық жүйелер арасындағы байланыс13 бет
"жаңажол" кен орнының автоматтандырылуын жобалау24 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
Delphi және мәліметтер қоры100 бет
Delphi-де берілгендер қорын басқару жүйелері13 бет
Scada жүйесі және интернет8 бет
SCADA жүйесі және интернет жайлы14 бет
UNIX операциялық жүйедегі файлдық жүйе20 бет
Windows 200023 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь