Неке және отбасы құқықтарының негізі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5

1тарау

1.Қазақтардың неке және отбасы құқықтарының қалыптасу кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6.21

2. Неке және отбасы құқықтарының қайнар көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22.38

2.тарау

1Қазақтардың неке құру түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39.48

2 Неке және отбасы құқықтарының негізі институттары ... ... ... ... ... ... ..49.68

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69.70

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...71.72
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Әлемдік жүйеде қазақ хақының да басқа халықтар секілді алар орыны ерекше. Өйткені, ,, Қазақ,, деген этноним соңғы ғасырларда қалыптасқанымен ( бізді ғасырларда орыстар ,,киргиз-қайсақ,, немесе ,, киргиз,, деп атаған), қазақтардың тарихы үш жарым мыңжылдық дәуірлерге барып тіреледі. Оның үстіне қазақтардың басқа халықтарды былай қойғанда, өз туыстары - түркі тектес халықтардың өзгешеленетін әрі ежелден келе жатқан әдемі дәстүр - салттары бар. Бұл дәстүр – салттарды, қағида - ережелерді мықты қоғамдық құрылысы болмаса, ата – бабаларымыз ұрпақтан – ұрпаққа сақтап қалуы екі талай екені даусыз. Үшінші мыңжылдыққа санаулы күндер қалғанда біздің болмысымыздың ең көкейкесті сұрақтары - ұлттық үндестігіміздің мән – мағынасы неде, қазіргі Қазақстан үшін мәдениетке қатысты үлгінің қандайы қонымды , біздің ұлттық санамыздың арқауы неде , қазіргідей жедел құбылатын заманда ,,мен,, дегізерлік ұлттық қасиеттерді қалай сақтауға болады ? - деген келелі сұрақтарды Елбасшымыз тектен – текке қойып отырған жоқ . Оның үстіне ,,Қазақтар – ұлы өркениеттердің мұрагерлері тарихтың сан – сапалық құз – қияларынан өзінің ұлттық ,,мен,, дегізерлік қасиеттерін алып шыға алады . Жай ғана алып шығып , жай ғана сақтай білген жоқ, сонымен бірге еселеп жаңғырта да білді,, - деп , өткен дәуірлерден келе жатқан жақсы қасиеттерімізді де естен шығармауды ұсынып отыр. Президентіміздің айтып отырған басты қасиеті , қазақтар ұзақ жылдар бойы не діни, не этникалық біртектестігінен айнымағаны. Мұның негізін біз тереңнен іздегеніміз мақұл .
Кез-келген қоғамның негізі – отбасы . Біздің ата-бабаларымыздың тұрмыс – тіршілігінде отбасы ең маңызды тіршілік буыны саналып, оны мықты ұстауға өмірдің өзі мәжбүрлегендей аламыз.
Адамзаттың жаратылысының басты мақсаты - адамзат ұрпағының үздіксіз жалғасуының , болашақ ұрпақ болуының қамтамасыз ету арқылы жүзеге асыру. Ол қарама - қарсы жыныстағы адамдардың жұптасып , некелесіп отау құруымен қамтамасыз етіледі . Екеуі некелесіп құрған шаңырағын отау , отбасы дейді. Ата-бабаларымыз бұл екеуін жарты деп ұтып, екі жарты қосылып, бір бүтін болды дейді. Сол үшін бүтінге айналған бұл екі зат, әманда бірге болып, ыстық пен суықты , жақсылық пен қиындықты бірге бөліседі. Адам деген атқа ие болғаннан соң , адамгершілік қасиеттерін сақтап, ұрпақтарын да пәктікке тәрбиелейді. Будда діні де, ислам діні де некесіз жыныстық қатнасқа тиым салады. Өйткені, жұптасу, некелесу – адалдық, тазалықтың көрінісі. Ал, некесіз жыныстық қатнасқа түсу жабайылық, дінсіздік, тазалықты бұзу болып табылып, жезөкшелікке, зинақорлыққа, бұзылғандыққа жетелейді.
Отбасы мықты болмаса,
1. Ахметова Н.С. Обычное право казахов. Алматы, 1989
2. Акпаев Я. Наброски по обычному, в частности по брачному праву
3. Ахметова Н.С. Институт «кун» в обычном праве казахов. Алма-ата, 1979
4. Жакипова А.Ж. Развитие семейно-брачных отношений в Казахстане. Алма-Ата, 1971
5. Кенжалиев З.Ж. Даулетова С.О. Казахское обычное право в условиях советской власти (1917-1937)Алма-ата, 1993
6. Өсеров У.Н. Қазақтардың неке және отбасы құқығы. Алматы, 2000
7. Фукс С.Л. Обычное право казахов в 18-19 в.в Алма-ата, 1981
8. Культелеев Т.М. Уголовное право казахов. Алматы, 1995
9. Зыкин И.С. Обычаи в советском правовой доктрине. М., 1982
10. Зиманов С.З. Состояние и задачи разработки проблем обычного право казахов. Алматы, 1989
11. Мамутов А. Преступления, состовляющие пережитки патриархально-родового быта. Алматы, 1963
12. Созакбаев С. Социально-нормативное содержание обычного право казахов. Алматы, 1989
13. Даулетова С. Барымта и ее ликвидация в первые годы Советской власти в Казахстане. Алматы, 1989
Кенжалиев З. Институт и нормы обычного права в условиях Советской власти. Алматы, 1989
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.....................3-5
1тарау
1.Қазақтардың неке және отбасы құқықтарының қалыптасу
кезеңдері...................................................................
...........................6-21
2. Неке және отбасы құқықтарының ... неке ... Неке және ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Әлемдік жүйеде қазақ хақының да басқа
халықтар секілді алар орыны ерекше. Өйткені, ,, ... ... ... ғасырларда қалыптасқанымен ( бізді ... ... ... ,, ... деп ... ... үш жарым мыңжылдық дәуірлерге ... ... Оның ... ... ... былай қойғанда, өз туыстары - ... ... ... әрі ... келе ... ... - салттары бар. Бұл ...... ... ... ... ... құрылысы болмаса, ата – бабаларымыз
ұрпақтан – ... ... ... екі ... ... ... ... санаулы күндер қалғанда біздің болмысымыздың ... ... - ... ... мән – ... ... Қазақстан үшін мәдениетке қатысты үлгінің ... ... ... ... ... арқауы неде , ... ... ... ,,мен,, дегізерлік ұлттық ... ... ... ? - ... ... ... ... тектен – текке
қойып отырған жоқ . Оның үстіне ... – ұлы ... ... сан – ... құз – қияларынан өзінің ұлттық
,,мен,, дегізерлік қасиеттерін алып шыға ... . Жай ғана ... , жай ғана ... ... жоқ, сонымен бірге еселеп ... ... - деп , ... ... келе жатқан ... де ... ... ... ... Президентіміздің
айтып отырған басты қасиеті , қазақтар ұзақ жылдар бойы не ... ... ... ... ... негізін біз
тереңнен іздегеніміз мақұл .
Кез-келген ... ...... . ... ... ... – тіршілігінде отбасы ең маңызды тіршілік
буыны саналып, оны ... ... ... өзі ... жаратылысының басты мақсаты - ... ... ... , ... ... ... ... ету
арқылы жүзеге асыру. Ол қарама - қарсы жыныстағы ... ... ... отау ... ... ... . ... некелесіп
құрған шаңырағын отау , отбасы ... ... бұл ... деп ... екі ... қосылып, бір бүтін болды дейді. Сол
үшін ... ... бұл екі зат, ... ... ... ... ... , жақсылық пен қиындықты бірге бөліседі. Адам ... ... ... соң , адамгершілік ... ... ... ... ... ... діні де, ... діні де некесіз
жыныстық қатнасқа тиым салады. ... ... ... – адалдық,
тазалықтың көрінісі. Ал, некесіз жыныстық қатнасқа түсу ... ... бұзу ... табылып, жезөкшелікке, зинақорлыққа,
бұзылғандыққа ... ... ... ... берік болмйтынын ... ... ... ... ... қағида-
ережелерді қалыптастырып , оны көздің қарашығындай ... ... ... (қалыңмал, жасау, әмк\еңгерлік, жеті атаға дейін
қыз беріп, қыз ... ... енші ... ... жат жұртқа
бермеу, ... ... ... т.б) тым ... қалыптасып ,
әр дәуірде ... ... ... . ... бұл ... ... қорғалғандықтан отбасы күйреуі, ажырасу секілді кінәраттар өте
сирек кездескен. ... ... ... отбасы және
некеге қатысты ... ... ... әлі ... ... алынбай отыр. Сонымен нәтижесінде қазіргі кезде отбасы
мен неке заңдары ... ... ... жиі ... Қаракөз
қыздарымыз жатжұрттықтарға тұрмысқа шығуда. ... ... ... мәз ... бұл ... ... ... нығайтып, жақсартуда да алар орны ерекше. ... ... ... ел болғалы біраз жылдар өтті. Қазақстан
мемлекетінің мығым болу-болмауы ... мен ... ... ... ... кеңес өкіметі бұрыннан мызғымай келе
жатқан неке және отбасы ... ... ... ... іріткі
салғаны әмбкгк аян. Сол себепті де, бұл ... ... ... Бұл мәселеге мемлекеттік тұрғыдан қарап, еш уақытта ... ... әсте ... НЕКЕ ЖӘНЕ ОТБАСЫ ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ ... ... ... ... ... тарихы сағымданып , үш
жарым мың жылдық дәуірлерге ... ... Ол ... ... ... ... бола білгені әзірге беймәлім , тек
қытайдың ұлы ... ... ... ... ... , Евразия
аталған , ұлан-асыр кең ... ... , ... ... бен ... ... , осынау кең ... ... ...... ... жолында аянбай
тер төгіп , жер ... ... ... ... .
Әлбетте, қыруар еңбек пен ... ... ... бұл ... ... ... ... белгілі . Еліміз тәуелсіздігін алып ,
егеменді ел ... бұл ... ... арта ... анық ... , ... ел болған соң , ... ... , ... ... ... өркениеттіліктің көрінісі болмақ . Бұл
орайда тек ... ғана емес , ... де ... де , ... да , философтарымыз да , жалпылай
айтқанда , ізгілік пәндері ... ... ат ... , ... , өз тарихымызды жолға қойғанымызға не ... ... ... , ... ... ... егжей-тегжей
зерттеу , қазақ халқының болмысын танып-білуде алар орны ... да ... ... ... анықтауда отбасы мен ... ... ... көп . ... , ... қоғам
болмасын, оның ең ... ...... ... . ... болмай , қоғам оңалмайды.
Бүкіл ... жүзі ... ... ... ... да
өзіне тән отбасылық ... бар . ... ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыстағы ең ... ... ... ... . ... ... адамзат баласы ... туыс ... бола тұра , ... . ... ... да бұл ... айтылады . Адам ата мен һауа ... ... Әбіл мен ... бауырлас қарындастарына таласып , ... сөз ... . ... заманда , қарындастары ағасының әйелі ... , ... ... ... еді» - ... ... ... жаны бар.
Мұндай жайттен біздің бабаларымыз да қалыс ... ... ... да , ... жеті ... ... жақын туыстарға өзара
үйленуге тыйым ... ... , ... ... , ... ... арылып , жұпты неке ... ... ... ... ... ... , ... бөлісінің пайда болу ... ... ... жеке ... келіп шықты . Бұл ... жол ашып ... ... те , ... ... ... ... отбасынан
ада болмаған . Үлкен патриархаттық отбасы көне ... ... ... ... ... ... Үлкен патриархаттық
отбасының көптеген сипаттары ұзақ ... . Бұл ... ... ... де ... ... ... зерттеушілері үлкен
патриархаттық отбасы жайлы ... ... ... . ... даму нәтижесінде ... ... ... орнына
шағын отбасы келіп шықты . Ал , ... , ... ... - ... ... ... тек ... айналысқан
отырықшы еддерге ғана тән , ... ... ... үшін оның ... жоқ , ... ... , ... сияқты
халықтар өз дамуына үлкен патриархаттық ... ... , ... ... ... ... ... - деген пікірлері ... хақ . Рас , ... ... ... « енші ... дәстүрі
енуі нәтижесінде бет ... . Енші беру ... аңыз ... ... ... ... . ... хан Ғ. Мұсабаев секілді
қазақ ғалымдарының ... ... 2500 жыл ... ... . Сол
Алаша хан ұлдарына енші беріп , бір ... ... ... ... ... ... да қонақтың ішер асы, жататын төсегі
, көлігіне жем тегін ... ... ... ... ... ... ... , кез-келген қонақ биге шағымданса, үй ... ... ... ... қазақтарда қонаққа ... ... айта ... орынды.
Дегенмен, шағын отбасы пайда болғанымен, ... ... ... отбасы сипаттарын сақтап, құқықтарына ... ... ... ... ыдырауына
көптеген себеп-салдарлардың әскрі болған. Ең ... , ... ... күшеюі , патриархаттық-феодалдық ... ... ... ... қарым-қатынас өз ... ... ... ... құрылысты жан-тәнімен
сақтауға ... ... және ... ... ... ... ... патриархаттық отбасын ұстап тұруына
мал мен мүлік ... ... ... эгзогамиялық табу ( яғни,
7 атаға дейін қыз алыспау ) ... ... ... ... ... ... кедергі жасады . Мұны тежеу жолында «көп әйел
алу» дәстүрі де ... ... Әр ... ... ... ... үлкен патриархаттық отбасының күйреуіне жол ... Сол ... ... : «Екі ... ... екі ру ел», - деп ... айтпаған.
Міне, осыдан келіп, ... ... енші ... беру ... ... ... ... патриархаттық отбасында әке құқығы ... ... ... ... ... патриархаттық отбасы ыдыраған кезде
де қара ... иесі ... ... өте ... болды. Бөлек
отырған ұлдары мен немерелері үшін әке ... заң ... оны ... жол ... . ... үй» ... ие қара шаңыраққа алдымен
келіп ... ... ... ... ... сыбағаларын әкелетін.
Сөйтіп, қара шаңырақты ... үй ... ... болғанда да
жалғасып, қайта аруақты ... ... ... түскен. Әр балаға
үлес бөлгенде, қара ... үшін екі үлес ... Оның ... бала үшін , ... – қара ... - ... үй ... Қашанда, қара шаңырақты ... ... ... ... Әлі ... ... бұл ... күшін жоя қойған жоқ.
Қазақтарда үйленген ұлы мен ... ... тұра ... ... ... отбасының бір көрінісі. Қайта ... ... ауыз ... мықты, бір қазаннан дәм жеген ... ... ... болып
өседі, тәртіптері де жақсы ... ... ... « ... , ... ... көрсету қағидасын берік ұстанып, үлкен
патриархаттық отбасының ... ... (ата) көп ... ... ... реттеуден бастап, отбасына ... ... ... ... ... ... ... мығым
ұстанғаннан жоғарыда ескертіп өткенбіз. ... ... ... ,
мал шаруашылығымен айналысқан ата – ... ... ... ... , ... ... ... , туысқандық қарым –
қатынастарды жеті атаға дейін ... , онда ... ... қойғанда , ішкі қақтығыстар мен ... ... ... ... еді . Бұған сыртқы жауларды ... . ... ата ғана еиес , ... ... ... ... түссе
, қағида – ережелерін сақтап , тәртіпті өз ... ... ... еді . ... да , бірлік бастауын « ата балалары» құраған .
Ата баласын жасы ... , ақыл мен ... бай , ... көрген
көне ақсақал басқарған . Бір ... ... , енші алып өз ... отау ... ... мен немерелері қандай шаруа ... ... ... ... , шешкен . Өз ... жеке ауыл ... ... ... ... бір жерге жиналып , өлі – тіріге ... ... ... ... . Бәрі де бір ... ... ... , бір – ... ... ... , өзара
көмегін аямаған . Туысқандықты ұмытпау зиялылықтың , ... , ... ... . ... ... ... кейіегі орында ана тұрған . Сондықтан болса ... , әдет ... заң ... әйел ... ... ... бөлінген .
Өйткені , әйел ... ... , ... алтын діңгегі ,
ұрпақ ... көзі ... ... ... да , ... да ... ... , оларды
ешқашан алалмаған . Олардың арасындағы туыстық сезімге ... ... ... ... – жиен иен ... ... – қатынасы
тіпті ерекше. Міне , ... ... , ... ... әйелдердің
атқарар рөлі тіпті ересен . Қазақ : « Абысын тату ... ас көп » ,
- деп ... ... Қашанда бір елмен екінші елдің ...... ... – қатынас қыз алып , қыз беруден баствлады . «
Күйеу жүз ... , ... ... » , - деп екі ел ... , жақындасып
кетеді.Нәтижесінде, қуаныш – қайғыларын бірге ... , « ... ... » ... ... « ұлын ... қызын қияға » деген мағыналы ұғымға
үлкен мән ... . « Он ... отау иесі » ... ... ... , өздері жақсы білетін , аралас-құралас жүрген ... ... ... құда ... ... ... ... ұзатқан .
Қазақтар құдалықты қыз бен жігіттің қосылуы деп ... ... , қала ... екі ... ... деп ұққан . Қазақтар
ажырасу үшін үйленбеген .
Әрине , отбасылық құқық ... ... , ... ... ... орай құрылып , ең ... ... ... ... , ... , біркелкі моральдік-этникалық
нормалардың қалыптасуына ... ... . ... , бұл ұзақ ... . ... , оқта-текте болмаса , жат ... ... ... , ... , ... ... ... жасау жолында үш жүзге тым әріден-ақ бөлінген .
Бұл ... ... ... ... үш ... құралымы байырғы
Тәңірлік наным-сенімнен бастау алып , ... ... ... салт бел ... ... , сол ... ... табиғи-
географиялық ,
әкімшілік-территориялық және шаруашылық-мәдени ... ... ... деп ... ... », - ... ... жаны
бар.
Міне, осылайша ақылмен үшке бөлінген ата- ... ...... тұтастығын сақтай білді. Оның үстіне бірыңғай тұрмыс-
тіршілік тудырған ... ... мен әдет - ... заң нормаларының
қарапайым да орнықтылығының да ... зор ... . ... да ... кең даланың шетімен , бұл ... ... ... ... ... ... ... басқа ештеме алмаған . Кез-келгенүй оның
жатын орны , кез ... ... адам өз ... ... салдарларын орнықтырған осы әдет-ғұрып заң ... . ... өмір сүру ... ғана емес , ... да ... қалыптастырған . Малды жайып – ... өзін төрт ... ... Әр ... ... ... , қазіргі қалыптасқан жылды
он екі айға бөлу ... ... ... қалыптастырған .
Өйткені , көшпелі тұрмыс адамдарды ... арқа ... өмір ... етті. Оны жеті атаға болуға ... . ... ... ... ұлан-асыр даланың кез-келген жерінен кездескен
адамдармен ... ... шыға ... . Осындай жақындастықты
тудырушы «адам күні адаммен» деген ... ... ... . Жеті ... ... қыз ... , қыз алмау тереңнен
ойластырылған,
текті таза ... қана ... , ... ... ... ... заң болған . Тіпті , ... өзін ... қыз ... ... өз ... тілін , дәстүр-салтын, қағида-ережелерін,
моральдық-этникалық халықтарын бірге алып ... , ... ... бір. ... , барған жерінің де заң-ережелері екі ... ... . Бұл жай ... емес . ... ... жүйе ... демократиялық үлгі – моделі болған . Бұл үлгі ... ... да үщеу : ... ... , материалдық және
рухани мұқтаждарын қамтамасыз ету . ... ... ... ... заңдар ортада адамды жалғыз қалдырмайды ,
берісі өз ... , ... ...... арқа ... ... ... береді . Бұдан артық қандай ... ... ... ... ... ... үш
жұртқа ұласып, одан әрі бүкіл қазақтың бұлжымас ... ... «ата ... ... , «аруаққа аса болған» , «қара ... ... ... ие ... ... қарғы-сына ұшыратқан. Осындай
бейәдеп, бейтәртіп иелерін етегін кесіп, елден ... ... ... ... ... Ең ауыр жаза осы ... да түп-төркіні ата-баба, өмір ... ... ... ... ... қарсы шығу-еліне, жұртына қарсы
шығу деп ұғылған. Татулықтың басы ауызбірлік екенін отбасынан сақтаған ... ... ... ерте ... ... ״ Әке ... ... шеше көрген тон пішер״ деген қағиданы берік ұстанып, ұлын әке, қызын
шеше тәрбиелеуге тырысқан. Балаларын қорқытып, ұрып – ... ... ... көз ... көрсетіп, үлгі бола білген. Әрине, отбасы
болу оңай емес, ... ... ... ... ... «отбасы-ошақ қасынан» басталады. Сол ... ... ... ... мейрімділік, қонақ күту,т.б.-бәрі де
бала тәрбиесінен тыс ... ... ... ... ... тыю» деп,
қыз тәрбиесінен ерекше мән берген. «Анасын көріп қызын ал» ... қыз ... көп ... ... кезегінде әйел өте
нәзік, ерлердің қорғауы мен ... ... де ... «Ақ сүт ... ана ... қасиеттелген. Жауынгершілікке ерімен
бірге жауға шапқан аналар, бейбітшілікке үй тұтқасын ... ... ... де ... ... ... ерлерден кемшін болмаған. Мұндай
тең құқықтар әйелдерге ... да, ... да ... ... ... тұтсақ, ата-бабаларымыздың әйелдер құқығын аяққа ... ... ... ... Рас , ... діни ... ... ғана барып, тең құқықтар берді. ... ... ... , ... екі қағида - ережелер қабысып , бірін-бірі
толықтырып ... ... . Оны біз ... ... ... ... заманымызға дейін ІІ мыңжылдықта евразиялық ... ... ... ... ... , ... ... бастағанын «Адронов мәдениеті» деп аталатын археологиялық
қазбалар ... отыр . ... ... ... ... ... табылуда . Бұл кезенде төрт түлік мал
аяғымен жайылып, ұзақ жерлерді ... , мал ... ... мәселесі бірінші орынға шықты . Әлбетте, ... сары ... мен ... ыстық табиғат дүлейлерінде малды өсіру оңай
болмаса керек. Дәл осы ... ... , ... , ... ... ... . Қысқа ыңғайлы, жылы киіз ... , оның ... ... ... . Осы киіз ... ... ... , ақырында ұлан-асыр аумақта көшіп-қонған ... ... ... ... мәдениетін, дәстүр-салтын, ... ... Бұл ... ... ... , ... мен ерекшеліктері бар , ... ... ... емес , ... ... ... ... орын алуға
тұрарлық мәдениет еді . ... ... те , біз ... ... ... өз ... ыңғайлы санап, осы жүйеде ... ... ... ... ... . ... да , ... салт-
дәстүрі, наным-сенімі , зат бұйымдары дами түскенімен , ... . ... ХІІ ... ... ІІІ үш мыңжылдық
арасында Евразия ұлы ... ... ... , ... бітімін
қалыптастырып үлгерді» - деген Тарақты Акселеу тұжырымына еріксіз ... тура ... . Одан әрі ол: «Ұлы дала ... ... ... бұл ... тек көшпелі өмір салттан ... ... ... көз ... , - ... . Әрине , ұлан-асыр
кең дала тек ... ғана ... ... деу ... болар еді. Бұл
ара егіншіліктің де , қолөнер кәсіпшілігін де , ... ... ... ... . Оны орхеологиялық қазбалар жасаған ғалымдарымыз
айтып та жүр . ... , әр ... ... ... , кең
дала , тұрғындары жабайы өмір кешті деу , ... ... ғана ... ... ...... батыста Еурапа халықтарының ... ... үлес ... ... ... «досына адал,
дұшпанына қатал», тәртібі қатаң,өмйрдін өзі ерте есейткен, ... ... орын ... ... ... «сақ», «ғұн»
секілді атпен,әлемге ... ... ... ... көп ... ... отбасылық, қоғамдық түзілістеріне ... ... ... ... ... ... «Отбасы нық,
тәртібі жақсы болса, қоғамыда да жақсы» деп ... ... ... ... осы ... сөз етейік.
Өмір кодекстері отбасынан ... ... ... ... шындық. ... жеке адам ... ... ... ... ... ... яғни бар өмірі осы отбасымен байланысты болады. Соны жақсы түсіне
білетін ата – бабаларымыз заңның әліппесін осы арадан бастаған. ... ... ... соны ... « ... ... ... мән берген. « Әке
көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» , - деп, ұлы - ... қызы ... ... Әке орны тым ... ... оған қояр міндет те
ауыр да жауапты болған. Әке құқығында шек болмаған. Ұлын ... ... ... ... Қарсы келген баласының жанында таспа тілген, тіпті
тілін де қырыққан. Кейін келе – ... бұл ... заң ... « бас ... тіл ... заңға айналған. Бірақ, ділімізге сіңгені соншалық, әлі
күнге ата – анасы тілін ... ... - ... кесіп аламын, -
дейді. Әкені сыйлаудан, үлкенді құрметтеуге ұласқан. Жасы келгенде ерекше
құрмет ... ... ... келу – ... ... келумен бірдей
саналған. Сол үшін де, ХІХ ғ. ... ... ... ... заңдар бұл
тәртіпті әлсіретсе, кеңестік заңдар тамырына балта шапы» ... ... қра ... ... ... бетіне күйе, мойнына құрым іліп,
бүкіл ауылды айналдырып,жазалағаны ... ... ... жаза, басқа үлгі ретінде болсаын деп ... ... ... ... сақалынан сүйреушілер үшін неге ... ... ... Әлде ол, ... па? ... ... де ... түрде әрі қадағаланып,бақылауда болса, ол ... ... әр ... ... ... ... болып , ол
міндетті түрде ... ... ... ғана ... ... мәні ... онда ол жаза ... әрі басқаларға
үлгі болып, ... алды ... ... бұл ... ұстанған.Отбасы қожасын отағасы деп ... ... ... ... ... өшсін», «отаның
күйресін»,-дейді.Отағасы ақылды, көргені көп ... ... ... ... де ... ... болып өседі.
Отбасындағы екінші орында ана ... ... ... ... сүт ... ананы қастерлеп, кең құқықтар берген. Бізді «жабайы»
дегендердің әйел ... ына ... ... жақсы білеміз.Ежелгі
замандардың өзінде-ақ ... ... тең ... болып,
жаугершілікке-соғысқа, бейбітшілікке ел ісіне араласқан.Болашақ күйеу
не келін еркін ... Бұл ... ... ... діні ... ... ... түскенін: «әкең мен анаңды бір мезетте
шақырса, алдымен ... ... бер» не ... ... және ... әкеңді» т.б. хадистерден де, Құраннан да айқын сеземіз.Сондықтан да
«ата-ана құқықтары» әрдайым ... ... ... отбасын құруды әлеуметтік тұрғыдан қарап ,
тек екі ... ... деп ... , ... таныс емес екі
отбасынан басталған екі ... ... деп ... . ... да ... ... қанағаттандыратын құқықтық ережелерді шығарып, оны ... ... ... ... , бұл ... отбасы мүшелерінен
басталған.
Әке-отбасы қожасы саналғандықтан , келетін келіннен ... ... әке ... ... ... ... басты қағида болған. Ру мүшесі
болу көп міндеттер жүктеген. Осы ... ... ... , уақыт
өтумен жнті ұрпаққа дейін «туысқан» ... , қыз ... , ... ... ... . Мұны ... ... жазаланып, өлім
жазасына кесілген . ... ... ... - тек ... ... ... бұзылса одан өрбігендер ... тата - ... , ... ... тұрмыс-тіршілікке ақау түседі деген терең ... қан ... түбі ауру - ... ... ... сезе ... Осы тек пәктілігіне ұзақ ғасырлар бойына
ақау ... ... келе ... Оның ... бастағы қойылған
талаптың, ... ... ... Ол үшін ... мың
да бір алғыс.
Ата-бабаларымыз отбасы беріктілігі әйел ... ... де көре ... ... кез ... ... , әйел теңдігі
жөнінде ата-бабаларымыз жасаған қағида ... ... ... ... ... ... ... жасағандардың өздеріне
де әлі күнге олқы ... ... ... туыстық сезім
кемшіндігін ... ... ... ... ... бары ... ... әдет-ғұрып заңдары отбасылық ... ... ... «Қызға қырық үйден тыю» деген қағидаға бас ... ... ... ... ... Оны бүкіл қоғамға , елге
жүктеген.
«Қыз өссе, елдің көркі» , - деп, қыз ... ... ... ... ... тәрбие алған қыз бала жарт ... ... ... кете ... ... ... ... әйелдерінің пешенесіне,
ерлерге қарағанда, көбірек ... ... Үй ... бала
тәрбиесін былай қойғанда, қонақ күту, киіз басу, мал сауу. Т.б. ... сыны мол ... ... дәірлердегі Қытайды қоршай орналасқан ... ... ... ( ру , ... ) ... тау ... қоныстанады. Өздерінің әскербасшысы , ақсақалдары бар .
100 отбасына дейінгі ... жиі ... ... , - деп , ең ... жиі ... аңғартады . Кейін ғұн ... ... ... де дами ... Скиф мәдениетіне
ұқсас мәдениеті
болғаны , бұл екі ... ... ... ... . ... әсер еткені даусыз. ... , ... әсер Чжоу ... ... ... Өз ... ... көщпелі ғұндарға әсері
болғаны ... ... Сол ... Хан ... тарихында:
«Олар ( ғұндар ) Қытайдың солтүстік тараптарын ... ... , ... бір ... ... ... ... жүреді заңдары
Ауызекі түрде. Қой үстіне отыра ... жас ... ... ... Ал ... келгендері атты әскер қатарына ... ... ... Ел ... ... , бәрі ... ... етімен күнелтеді , олардың ... киім ... ... ... ... ... ... үйлене береді
( бұл арада «Әменгерлік» заңы болса керек) делінген» , - деп ... заңы – адам ... ... ... көтерушіге өлім жазасы, ... De Groot. Ал, И. ... ... ... өткір қару мен кесек
темір пайдаланғандарға - өлім,- дейді. Былайша ... ... ... ... Тайпалық одақтастықтары күшейе түскен ғұндардан
қорыққан ... ұлы ... ... Бұл тұрғыда: «Гунны
искуственно сохраняют ... ... На его ... ... всех ... ... ... - дейді А. Н.
Бернштам.
Сөйтіп, ... жыл ... ... ... ... өз заң ... ... ірі қоғам ... ... ... ... ... ... әрі ұзақ
дәуірлер дағдарысқа ұшырамай, кең ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Өз өмірін басқамен қосып, ... ... мына ... ... бірге көру, ұрпақ өсіру әркімді де әбден ойланып-толғанып
барып шешім ... ... Сол үшін ... ... екі ... да ерік ... Сол замандардың өзінде-ақ екі
жақтың келісімі, ... ... ... туыс ... секілді
құқықтар қалыптасқан.
Елбасшы болған Модэ ұлысын төрт жоғарғы лауазымға бөліп, ... ... ... ... жоғарғы шешім шығару ру басшыларына
беріліп, мәжілістерде шешіліп ... ... ... ... де
осы мәжіліс белгілеген-тарихта Модэні Оғыз қаған деп санайды.
Осы Оғыз қаған қоластындағы ... ... мен ... ... Сол ... ... тайпа-руларға көшқондарын да
белгілеген. Кейбір аңыздарда ... ... ... хан жасаған
дейді. Ол өз ... енші ... бір ... ... ... Алаш ... да сол ханға байланыстырылады. Оғыз хан
тұсында ... ... ... төлеп отырған. Біздің заманымыздан
бұрынғы екінші ... ... құл ... ... ... Азия ... құл ... формацияны
бастарынан кешірмеген. Рас, әліге дейін «құлақ кесті ... ... сөз ... ... ... ... Құлағын кесіп, ... құл ... ... егер олар адал ... етіп,
жалқау болмаса,
Еркіндік беріп, ... ... ... ... адам ... өз ... отау еткен.
Дәуірлер өтуімен ғұндар бірлігіне ақау ... ... ... ... де аз ... ... ... Евразия
даласына қоныс аударды. Қалғандары ... ... ... ... ... ... өз ... сақ-үйсін
тайпаларымен араласып, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан Әмурдария ... екі өзен ... ... ... ... сүйенсек,
Ташкентпен Сыр бойын қаңлылар ежелден мекендеген. Бұлар да ... ... Бұл ... ... деректер тек Қытай
жылнамаларында ұшырасады. Осы ... ... ... ... Отбасы құқықтары мал шаруашылығына өте
қолайлы болып ... ... ... ақау ... қатал
заңдармен бекітілген.
Қоғам-отбасы, ... жеті ата, ... ... ... ... ... ... құралатындықтан,
отбасына құқық кеңінен берілген. ... ... - әке ... ... саяси, экономикялық, әлеуметтік құқықтар топталған.
Ғұндардың ұрпақтары ... ... ... т.б. ... алғаш ұлан-асыр даланы мекендеген тайпаларды ... деп ... ... ... ... одағы алғашқыда он (кейін он екі) ... ... атау ... ... ... византия, сириялықтар ... ... ... ... мемлекеті негізінен көшпелі тайпалардан
тұрған. Яғни, түрік ... сөз тек бір ... не ... ... ... ... ... ретінде қолданылған.
Түрік деген атаумен белгілі болған ... ... ... жіберді. Этникалық, діл мен тілдік, құқықтық тұрғыдан
айтарлықтай өзгерістер бастау алып, ... ... ... ... ... тез ... ... ие бола бастады. ... ... ... жүйе ... Ұлы ... жолына
қожалық етті. Осы сауда-саттық жолы арқылы түріктер тек ... ... ... ... ... ... ... де тікелей
араласты. Алайда, соғыстың жиі ... ... ... ... ... ... ұмтылуы екіге ... ... ... батыс түрік қағанатына бірікті.
Қазіргі қазақ және оған өте жақын (ұйғыр, өзбек, қырғыз, ... ... ... ... ... алып ... Бұл
дәуір нағыз түркі тектес халықтардың пісіп-жетілу, отырықшылыққа,
Сауда-саттық, ... ... ден ... ... ... тіл мен сеніміне, мінез-құлқына да өзгерістер енгізді.
Алайда ... ... ... әлеуметтік, саяси қарым-
қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... тайпалары отырықшы тұрмысқа ауысты. Тек қазіргі
қазақ ... ... ... келе ... ... ... ... отырып, рулық-патриархаттық тұрмыс-тіршілігінен
айырылмады.
Бұл ... мен онан ... ... ... ... ислам
діні тездете түсті.
Арғы атам ер түрік.
Біз қазақ еліміз
Самал тау , ... ... арқа ... деп ... осы ... бір ... ретінде,
«қара шаңыраққа» ие болып қалған. Бірде ... ... ... делініп те аталса, енді бірде «оғыз» деп басқаша
аталғанымен, ... осы ... ... бір атауға біріккен көптеген
«қазақи» ... ... М. ... ... ... одағы ( яғни
қазақилар) тамаша таза түрік тілін сақтап, сөйлесетінін айталады.
Қыпшақ ... ... ... ... ... тілі ... одаққа біріккен бұлардың ... ... ... ... жартылай көшпелі ... ... ... ... әскери-демократиясы заңдары, әскери
қимылдарды бірге ... т.б. ... бір ... ... сенімін, дінін, тілін қалыптастырды. ... ... ... процестер тамырын сонау ғұн, тіпті онан ... ... алып ... ... ... ... ... Нығмет Мыңжани «Қазақ»
атауы өте ерте замандарда кездесетінін айтады. ... ... ... ... атты ... біздің заманымызға дейінгі ІІ
мыңжылдықтың ... ... қар ... жаңа ... ... ... ... деп деп жазады С. Аманжолов пен
Х. Әділгереевтер қазақ жүздері ҮІІ-ХІІ ғ.ғ. ... ... ... еңбекті жазушылар да «жүз» - «бөлік» , ... , ... , ... мағыналарды білдіретін араб сөзі болса, ал ... ... ... ... ақ» - ... білдіретін - «һаза+хақ» = һазақ,
сөйтіп екі этнонимдік сөздер де араб ... ... яғни ... ғ.ғ. аралығында қалыптасқан қазақтардың ... ... Сол ... ... жаңадан енген- мәдени сөздрді
айтпағанның ... ... ... ... ... ... ... зінә,
күнә, қазы, т.б. құқықтық термин-сөздер де ... ... ... ... ... ... алдын болған.
Монғол шапқыншылығы, жаңа жерлерді ... алу ... ... өз алдына отау ... жеке ... ... яғни ... ... әлсіздеген, өзара әлі бітімге
келмеген кезде ... ... ... ... ... сол, ... түркі тайпаларының басын өз қол астына, ... ... ... ... алды. Көнбегендері шығыс Еуропаға
ойысты. Олардың біразы ... ... ... өзге ... сатылды (мамлук пен ғұлам, мысыр мен ... ... хан тек ... ұласқан жорықтан жүргізбеген,
сол секілді көшпелі әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... жүйелерін тірілтіп, әскерін
ондық, жүздік, мыңдық, он ... оң ... ... ... ... ... билер кеңесін, халық мәжілісін қайтадан іс-
әрекет етуге ... ... ... болмайды. Ол өзінің «Ұлы
жаса» (монғолша-«их-загос») заңында ежелгі ... ... ... ... ... тайпаларына монғолдар теріс
қарамаған. ... В.В. ... ... ... ... ықпалы өскенін, Еуразиялық ... ... ... ... көмектескенін дұрыс ... ... ... ... және ... қасиеттерін бірге тұрған
түрік нәсілдері ... ... ... ... ... ... сөзінің жаны бар. Қазақи дәуірде ... ... ... ... көп ... ... болған
монғолдар бұл аралықта ... ... ... кетті, тек
басшылық жолдарын ресми түрде сақтап отырды (мысалы: хан, ... ... ... және ... құқықтарының қайнар көздері
Қазақ халқының отбасы және неке ... ... ... көне дәуіріндегі әдет-ғұрып заң ... ... ... ... . « Ата-баба ... . ... ... ... шариат, Қасым ханның «Қасқа жолы», Тәуке ханның «Жеті
жарғысы», ... ... ... ... ... жатады.
Әлбетте, қағида-ережелердің қалыптасуында діни сенімдердің
алар орны ... ... ... құрылыс тұсында-ақ көптеген
жәйттер адамдарды толғандырып, ойлануға ... ... ... еңбек
етуге үйренбеген адамзат баласы, табиғаттың даяр ... ... ... ... ... мен құстар ерекше қастерленген. Оны
біз төтемистік құбылысты бастарынан ... ... жүзі ... көре ... ... ... ... қастерлеп ,
ана ретінде қараса, біреулер қасқырды санайды. Әрі ... соң ... ... ... ... мүйізін, сүйегін, қауырсынын, т.б.
әлі ... ... ... ... ... ... ... қастерлеу көне рулық қарым-қатынаста күшейе түскен.
Ру-белгілі бір қандас ... ... Осы ... ... ... ... ... шығаруға тырысады. Сөйтіп,
сол жануарларды киеліге айналдырады. Мысалы, Қарабай мен ... ... ... суреттеген «Қозы көрпеш- Баян сұлу» жырында
қазақтар маралды киелі ... ... ... ... ... үкінің қауырсыны, т.б. бәлекеттен қорғайтын киелі, қасиетті
нәсерлер деп ... Мал ... ... ... төрт ... иесі бар деп ... Түйе Ой-сыл қара, ... ... ... Қой- ... ... т.т. ... ... қоршаған
ортаны танып-білу тереңдей түсіп, ежелгі ... ... ... Оны ... деп ... ... сәттерінде: «Тәңірім
қолдай гөр!» - деп ... ... ... ... ... ... әлемді жаратушы ие, оны көкте – деп ұққан. Оған ... Бұл ... ... ... ... исламдық діннің ешбір
кедергісіз қоғамымызға таралуыны зор ... ... ... ... ... ... бұл ... терең байыппен
бармай, ата-бабаларымызды ... ... ... ... біресе айға,
табынып, бір құдайға жалбарынатынын ... ... Күн, от, ... т.б. ата-бабаларымыз киелі, қасиетті деп ... ... от, ... нұр ... ... ата-бабаларымыздың
санасына алғаш еніп, терең орын алған. От тек ... ... ... ... ... ... сақтаған, бойға ... ... нұр ... Бұл да аз. От ... ... құралған. Әрбір жанұя өз отын жаққан. ... ... ... Отан ... терминдер пайда болған. Бұл терминдер
ардақталып, оны ... ... ... ... ... ... -
отаға. Отаға құқығында шек ... ... ... әке ... ... ... мен атанасы (Ұмай ана) жүргізген. ... шығу ауыр ... ... Қасарысқан тілазар ұл-қыздарының
тілін кескен (Әлі күнге осындай ... ... ... ... ... кесіп аламын» деулерді сол ... ... ... Құл ... ... шыққандары өлтірілген. ... ... ... , ... ... ... айтылған. Ата-
бабаларымыз «ыстық күн нұрымен от көп нәрсені ... ... ... ... деп ... Екі ... ... от арасынан
ауру келгенде, ... ... ауру ... ... аластаған.
Шариат та Күн, от, құм т.б. ... ... ... көз ... ... халықтың алғашқы бастаулары осы айтылғандарға орай
пайда болып, бірте-бірте көпшілік ... ... ... араларынан қоғамдық қарым-қатыныстарға ... ... ... ... ... ... тиісті
қағида ережелерге ойысып, саналарынан ... орын ... ... ... ... тани түсу, ұзақ аумақтарға көшіп-қону
барысында ... ... де ... ... ... ... ... түскен сайын оның дәнекерлері де пайда
бола ... ... ... ... ... айналуы, жанның
өлмеуі, т.б. жәйттер күрделене түсіп, олар ... ... ... ... ... разы ... тірі ... , «шыбын
жан ұшып жүреді», т.б. ... ... Бұл ... категориялар есебінлде осы кездерде де нақтылына ... ... сөзі ... ... аруаққа сену, қайтыс
болғандарды қастерлеу, ... ... бері бар ... Бұл
жайлы Ф. Поярков: «По ... ... дух ... ... ... так и ... ... тем из оставшихся,
которые ведут ... ... их ... и ... добрые дела; в
таком случае ... ... над их ... ... им ... их от несчастий»- деген сөзі өте дұрыс. Өйткені, жақсылық
пен ... ... ... ... аруақтарды жиі
есептеп отырған.
Олардың басына ... ... ... ... сұраған. Кейін, ислам діні ... ... ... ... ... ... оқылатын болды. Айт ... ... бару ... ... ... енгеніне қарамай, ата-
бабаларымыз өлім-жетім мен ... ... келе ... мен өз ... ... ... көп ... өз
күйінше сақтап ... ... ... ... ... қыз алып ... жар-жар, әмеңгерлік, т.б. сақталды.
Ежелден-ақ ... ... ... күн ... де ... яғни, ислам дінінің әсері ... ... ... тас ... ... болмаса, күмбездер ... ... ... ... тек ... ... жерлеген
болулары керек. ... айту ... ... ... Марқұмның
жасына қарай жоқтау айтылған. ... ... ... ... айту ... ойлап-толғануға, ақылға-ақыл
қосуға итермелеген. ... ... ... ... пен жамандық, ... ... ... пен ... ... пен ... ... пен
өтірік, жаз бен қыс, ауыр мен ... ... әр ... ... ... ... реттейтін күштерді ойлауға, жолын
қарастыруға ата-бабаларымыз ... ... бір ... айта ... бір мәселе, ... ... ғана ... бір ... ... ... баласы
басынан өтен көп ... ... ... ... ... т.т.), тек ... түрін мығым ұстағандығы
ірі оның өнін бұзбай осы ... алып ... Оның да ... ... Мал ... ... ... басын көбейтуде малға жер қандай керек болса, оны ... ... күші де, ... жаулардан қорғанатын тірек те өте
қажет болды. Бұларды ... ету үшін ... ... ... ... бір ... қол, «бір ... шығыруға мәжбүр болды. Туыстастықты ... ... ... ... нағашы-жиен желісін де мығымдады.
Қатал тұрмыс-тіршілікке осы жол еді. Әрі осы ... ... ... ... ... өзі растап отыр. Өйткені, ұлан-
асыр кең далада кімнің күші көп, ... бағы ... Ол ... ... ... Марцеллин, Евнапий, Иордан, Оросий, Созомен,
т.б. біршама деректер ... ... ... Рим ... ... ... қоғамдық құрылысы рулық жүпені сақтап,
заңдары ... ... ... ... ... ... құқығы ерлермен тең болғанын көреміз.
Құлдар ... Азия ... ... ... шаруашылығында ғана пайдаланған. Заңдары ... ... ... ... ... ... екі ... Приск көзінше
өлтірілгенін айтқан, енді бір ... Еділ ... ... өз ... шештіруге көп адам жиналатынын ... ... ... ... ... был ... в ... тверд в совете,
снисходителен к просьбам и благосклонен к тем, кого ... ... свое ... . Бұл ... біз ... ... ... емес, қарапайым көшпелі тайпаларға ден ... ірі ... ... ... ... Еділ өзінің ұлы
жорығын ... ... оның ... ... ... (яғни,
түрік тегіндегі) болғанын, сол тайпа ... өз ... ... ... Сондықтан да, тарих біздің ... ... ... мемлекеттік құрылыс жүйесі, мейлі
заңдары ... қай ... ... та, ... тұрғанын ашық
мойындауға мәжбүр болған. ... біз Ғұн ... 24 ... тұрғанын, Қытайлықтарға ұлы Қытай қорғанын салуға мәжбүр
етенін, ... Рим ... ... ... ... да, осы дәуірді Тарақты ... «Ғұн ... ... ел ... Түмен, Мөде (Боғда), ... ... ... ... ... ... ... Теңізек, Күн хан, Шам
хан, сияқты Ғұнның ... ... еді. Тек жеке ... ... иісі Орта ... ... ... Алшын, Қаңлы, Ұйғыр,
Қыпшақ, Қырғыз, Оғыз, Қарлық ... ... мен ... ... бауырынан өрбіген үрім-бұтақ» - деп тұжырымдайды. ... ... Ғұн ... өз ... ... тез ... де игі әсер етті. Ұлан-ғайыр аумақты бір ... ... ... түспеді. Нәтижеде, Ғұн ... ... ... ... ... ... бой көтерді. Солардың
бірі Түрік қағанаты болатын. Бұл мемлекет өзіне ... ... ... ... ... Өзерінің жазу-сызуы, Тон
Жабғы, Тарду, Үстем ... ... ... ... ... қаған.
Бұты тархан, Баге қаған, Күлтегін, Тоңұқық, т.т.с ... ... ... шықты. Мемлекеттік діні – ... дін ... бір ... ... ... Баршаға ортақ мінез-құлық, ... заң ... ... Бұл ... ... ... ... құқықтары;
б) Әскери заңдар;
в) Көш-қоныс және оны ... ... ... мен ... белгілер;
д) Өлім-жетім, ас-той, жол-жоралары;
е) Басқа елдермен қарым-қатынас ... ... ... ... және ... процесстері;
з) Қылмыстық нормалар;
и) Құда-жекжат, туыстастық нормалары мен кәделері;
Осы арада, біз ... ... ... отбасы және неке
құқықтарын ... ... ... осы ... ұлы ... ... тауына дейінгі Еуразиялық ұлан-асыр аумақта
дүниеге ... ... ... ете ... бірте-бірте қазіргі
Қазақстан аумағында ... ... ... ... иесі ... төңірегіне ғана ... ... Бұл ... ... тұрмыс-тіршілік жасаған ата-бабаларымыз өзгелерден оқшау
сипатты, яғни ... ... ... әсеріне ұшырамаған таза кейпін
сақтауға тырысты. ... ... ... ... жасап,
туыстық жақындықты 3-4 атадан ғана ... ... әрі ... ... өтсе, ата-бабаларымыз сол баяғы рулық жүйені,
жеті атаға дейінгі ... ... ... Үш ... құрылым
әсері біліне бастағанымен, бұл ... ... жік ... Қайта
бір-бірімен жарасып, ортақ тілін де, дәстүр-салтын да, ... ... ... ... ... бірге жасасты. Бұл жайлы да
Тарақты Ақселеу өте ... ... Ол: ... ... ең ... өмір салты, ең ұзақ формацияны (яғни, ... ... ... ... ... ... өзі, ең
алдымен, бір ... өмір ... ... ... моральдық-
этикалық нормалардың қалыптасуына мұрындық болды. Өзге жұрт ... ... ... ... таным-
түсініктерін жүз құбылтып, жеке ... ... ... тұтас
халықты отарлауға дейінгі ... ... ... көшпелілер тек қана ... ... ... ... - деп әділ де ... ... ... әлемдік ірі діндерден бірде-бір кемшін ... дін, ... ... ... мен ... ... ... туындаған болатын. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... Евразия даласындағы өмір сүрген
ата-бабаларымыз жалғыз тәңірге ... ең ... ... ... ... ... (көптеген тарихшылар Мөдені-Оғыз денді) тұсында
түрік ... ... ... мен ... ... көтерілген
кезеңі болды. Оғыз хан жылдың белгілі бір ... ... ... ... соң, ... жинаған. «Ақсақалдар ережесі» не
«Оғызнама» аталған бұл ... ... келе ... ... ... заманына лайықтап жаңартылған түрі ... ... ... ... жаңа ... ... арналып,
толығып отырған. Бұларды кейде «Ата-баба жолы», «Бабалар заңы» деп
атаған. ... ... ... ... бөлінген. Жөн де, жосық
та қазіргі кездегі заң деген ... ... ... ... неге ... ?» , ... жөнін білуші» деген сөз
тірестері жоғарыдағы ойымызды дәлелдейді. Рет те осы ... ... бір ... ... ... ретсіздік жасапсың», - дейміз.
Өз заңымен істелінсе: - « Өте ... ... », - ... ... ал жосық сол тарамдардың ... ал ... ... ... Оғыз ... ... қайнар көзі бұрынғы ... ... ... ... ... ... тайпалар өзара одан ... ... ... Қара ... ... ... ... жол ашты. Нәтижеде түрік қағанаты ... және ... ... ... ... ... ... мен
отырықшы тайпалардан құралды. Бұл ... ... ... ... ... Шу, Іле, ... өзендері бойларында қалалар бой ... қыза ... ... мен ... ... ... тұста әлемге ислам діні келді. Ол тез ... ... ... жайды. Қалаларда медреселер, кітапханалар пайда болды,
рухани ... ірі ... ... ... сөздік
қорымызға көп жаңа ... ... ... ... ... енді. Сөйтіп, исламдық шариат, әдет-ғұрып заңдарымыздың
тағы бір ... ... ... ... біз ата-бабаларымыз, әсіресе, көшпелілер ... ... өз ... тұтас кіріктірмей, өз ... жаңа күш ... ... ғана ... қайнар көздердің біріне Шыңғыс ханның «Жаса» заңы
айналды. ... бұл заң да тек ... ... ... хан, ... тек ... хан ... болды) басқа ... ... ... енгізбеді. Қайта исламдық әсер
күшейе түсті.
Сондай-ақ ХҮІ-ХҮІІ ... ... ... ... ... мемлекеттілігін күшейтті. Жоңғарлықтар ежелден түркі-
моңғол тапалары ... ... ... ... ... ... қыз ... әдет-ғұрып заңдары араласып жатқан ел
болатын. Алайда, ... ... ... ... мен ... ... қолтығына су ... ... ... айдап салды. Осы
Жоңғарлықтардың заңдарынан кейбіріне көз ... ... ... заң ... ... ... неке ... қатысты баптарын ғана алдық.
53. Жүкті әйелді ... ... айып ... ... алу;
54. Еркегі әйелінің шашын жұлса-бестік (айып);
55. Киімін жыртса - бір ... ... әйел ... ... - жеті ... ... ... қашырғанға – тоғыз (айып);
58. Төсек – көрпесін тартқыласа – тоғыз (айып);
59. Кәмлетке келмеген қызды ... ... ...... ... жасаушыға – бір тоғыз:
2)
Мешін жылының Ұлы ... (1620), ... да ... баптарын алдық.
62. Әйелге қол ... – бір ... ... тойы куәлі болсын. Куәсіз үйлену – тойын жою;
71. 20 ... ... ... – күйеуге бер.
Еуразия далалық кеңестігінде ... ... ... қарым-
қатынас жасап, құқықтық өмір арасында да ... әсер ... ... 1640 жылғы Монғол-Ойрат заңынан айқын сеземіз. Онда ... мен ... ... ... жетерлік. Дегенмен бұл заңдарда
әйел құқығы қорлағанын көре ... ... ... ... ... ұйып, ел болып
жатқан ... ... ... жарлықтары мен билердің билік
шешімдері, қайнар көз ... ... ... қатарына Хан
жарлықтары, (Хақназар). «Қасым ханның қасқа ... ... ... ... ... ... жеті жарғысы» және ... ... ... билері шығарған «Кіші Ережелер».
Хандар шығарған ... ... ... ие ... оның ... тиіс болған. Бұл кезерде (яғни, Шыңғыс хан қол ... ... хан мен ... тек ... ... ... жарлықтары негізінен алым-салық салу, ... ... ... көш-қон мәселелерінен ... ... ... Сол ... ... ... ... халық мәжілісінде
шақыру, мезгілін анықтау, ... ... ... мәселелерді
нақтау, мезгілін анықтау, мекенін ... ... ... ірі дау-дамайларға өздері қатысу, т.б. хан ... ... ... ... ... құқықтық мәселелердің көбісін билер
қарап, ... ... ... ... ... басты нысана етіп
қоғамдағы талас-тартыстарды, дау-дамайларды, ... ... ... ... арасындағы қатнастардың жүйелі түрде реттеуді ... ... ... ... оларды болдыртпауға тырысты. Істі, сөз
балаңға салмай, әділ де тез ... күш ... ... ішінде ой,
пікір, сөз бостандығын, тіпті халықтық дәстүр-салт, ... ... ... Олар ... ... ... сақталуына
әрі жан-жақты дамып, сүбеленуіне ерекше мән ... ... ... өз ... жеке ту ... ... құқықтық
мәдениеті халық тұрмысына барынша лайықталған, олардың ... ... ... ... енген еді. Ол қағида-
ережелерді, заңдарды қабылдайтын ... ... мен ... ... арасында бір қалыпқа түсіп, ... ... ... болатын. Әдет-ғұрып заңдары жүйеленіп, ... ... ... ... деген араб ... мәні ... ... ... ... ... құқықтық принциптері,
құқықтық нормалары, тұрмыс-тіршілігі ... ... ... ... ... бәрі өзара тығыз байланысты болып, ... ... биік ... ... ... Ең ... принцип – «малым-жаным садағасы, ... яғни ... ... ... ішкі ... ... иманы,
ата-баба заңдарына бас июінен ындаған болатын. Сондықтан да ... ... ... ... опа ету, біреудің ала жібін
кешірімді ... ... ... т.б. ... ... ... ... ешбір хан кері ... ... ... оларды
қолдап-қуаттап өз мақсат-мүделерін осы ... ... заң ... ... билердің атқарған
рөлі ересен зор. ... заң ... ... айтсақ,
исламмен астарласып, бірге қайнасып ... ... да, бұл ... ... идея емес, күнделікті ... ... ... ... ішкі ... мен ... ... ойлаған ойы, ниеті, сөйлеген сөзі, ... ... бәрі ... түрде құқықтық нормаларға қайшы келмеуі тиіс.
Бұл ... ... та ... бұзу ... ... ... исламдық үндестікті білдіреді. Сол үшін де тек ... ... ... да ... ... кез-келген
нәрселерді, іс-әрекеттерді адал-арамға, жақсы-жаманға, ... ... ... деп ... ... Осылардың
әуелгісін нық ұстанғандар әлеуметтік тұрмыс ... ... адал ... ... ... ... атқарады. Өз
кезегінде ... да осы ... ... ... ... ... өз ... тауып, имандылық сипаттар толыса ... ... ... ... Сол үшін ... ... пен билікке қызықпаған. Адам баласына тән ең ... ... ... ... ... кіші-пейілділік,
имандылық сипаттарды қойған. Ал билікке қол ... оны ... ... ... ... сезімді игерген билер-халық
құрметіне ... ... өнер ... ... ... бір ... өнерді дамытушы билер осы мәдениеттің негізін қалаушылар.
Билер қызыл ... ... ... қоғамның саяси-мәдени өміріне
етене араласты. Олар әманда – ... ... ... ... Бұл ... ... мен ... де аямады. Кез-елген дауда аса
парасаттылық көрсетті. Қысқа әрі ... ... ... ... ... ... би, демократ болып, үш ... ... ...... ынта және білімділік. Сөз беталды сөйлене ... ... ... ... ... ... ... қажетін түсінді. Сөз жан-дүние қозғалысымен және ... ... ... ... де ... Оның үстіне
билер қуаты көзінде болды. Қылмыскерге тіке ... ... ... ... байқады әрі қылмыскерлер оған
тіке ... ... ... ... би – ... ... әрі ... әлем дүниесінің белгісіз сырларын қырағы ... ... ... ашық ... сұлу, мәнерлі даусымен, мағыналы,
парасатты тұжырымдарын ... ... ... бет-әлпетін, сөз
ырғағын соған үйлестіре, өз ... ... ... ... ... қандырады, тіпті қылмыскердің ... ... ... ... басқандар өзінің пендешілігін
түсініп, тобаға келеді.
Әрине, ... ... ... ... ... «ананың ақ сүтімен» ... ... ... ... ... ... ... өнерлерінен сусындайды. Қазақ
қоғамында шешендік өнерге ... мән ... Ол ... ... ел ... жүйесінде, билік шешімдерде жинақталып, сан
ғасырлық халықтық тәжірибелерге ... ... ... ... ... ... Қазақ халқы сөйлеуге ... ... оны ... да ... болған. Әрбірі көкіркке тоқи
алған, сөздің ... ... ... ... Бұл ... кез
келген зерттеушілер жасырмай ... ... ... би - демократ
болып, халыққа сүйеніп іс алып ... ... ... бидің
әкесі Бапан би губернатор ... ... ... ... ... дауында озбырлық жасап, әділдіктен аттағанда:
Саған бір уыс топырақты ... ... бір уыс ... ... ... ... ... тез өшер,
Маған берген топырақ, ... ... ... шеніңе мәзсің,
Мен еліме ... ... ... ... ... – деп өзін халықпен бір санап, халықпен
сүйенетінін білдіреді.
Көппен бірге ... ... ... ... сөз айту ... ... болу талап етіледі. Сонда көп ... ... ... ... мен ... ... - деп сұрағанда, би:
- Әрине, ғылым салмақты. Өйткені, ... ... ... ал мал Перғауын мен Қарынбайдың ... ... ... мал ... ... Ғылым өзін-өзі ... ал ... ... ... керек. Ғылым сауапты істерге
бастайды, мал күнәлі істерге ... ... ... ал ... ... ... нұрландырады, ақылға-ақыл ... ... ... ... ... ... деген екен. Бидің
негізі қаруы - ... ... ... Бұл ... ... ... бірлігімен, ынтымағымен қабысып, ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамында көп болған. ... би ... Аяз би ... ғ.), ... би ... Едіге би (1354-
МІЧ). Бәйдібек би (1356-1419), ... ... ... ... ғ.), ... би ... Әнет би ... Қадырғали би
(1530-1605), Төле би, Қаздауысты Қазбек би, ... би, ... ... Бөлтірік, Ақтайлақ, Сары, Сақ-құлақ, Бала ... айта ... ... Абай деп ... Абай ... (1845-
1904) көнеден келе жатқан билік-шешендік өнердің соңғы ... ... ... патшалығы Қазақтарды өз ... ... келе ... әдет-ғұрып, салт-дәстүрінің тамырына балта
шаба ... Абай ... ... Осының бәрін көңіліне
зерделеген Абай, ... ... ... ... ... ... ... бойына құюға тырысты. ... ... ... ... ертең тілінен, дінінен айырылады.
Содан ... ... ... ... ... ... да,
ел билеуде бұрынғы ата-баба қағидаларын сақтауға тырысып, 1885 ... ... Шар ... ... съезінде бес дуан елге ... ... ... Ережені шығарды.
Қазақ қоғамында неке құру түрлерін сөз ... ... ... неке тек ... ... болғанын ескертеміз. Жалпы
түркі халықтарында (сол ... ... ... неке үш ... ... неке, уақытша неке және ... ... ... ... ... жүйе ... болса да қанат ... ... ... ... ... бұл ... елсірегенде күніне
үйлену дәстүрі де жоғалып кете ... ... ... ... ... қазақтар уақытша некелеспеген.
Неке деп, қарама-қарсы екі ... ... ... ... ... ... ... айтамыз. Өйткені, жұп ... ... ... ... ... ... жазылған борышы.
Әрбір отбасы ер мен ... ... Ер мен әйел ... ... мен ... бірге өткізгендіктен, оларға ... ... Бұл ... ақау ... отбасының берекесі
кетеді, шаңырақ опат болады. Осыдан ... ... ... ... ... тыныштығы, ұрпақ тазалығы секілді
маңызды мәселелер адамзат баласын ... ... ... ... ... ... ... ережелері бар. Өкінішке орай,
көптеген халықтар әйелзатына ... ... ... ... ... оспадар дәстүрлер әлі де ... Не ... құлы ... ері мен ... ... ... да қалыпты жағдай болып отыр. Бұлардың ... ... ... ... кері ... тигізері хақ.
Бір қуанарлық жайт, қашанда ... ... ... ... және неке ... ... мән беріп отырған.
Қазақ әдет-ғұрпында ата-ана құқықтары , ... ... ... ... қыз беріп, қыз ... ... ... ажырасу,
мұрагерлік, әмеңгерлік, т.с. ерекше ... ... ... босағаның босамауына ыждағаттылықпен қараған. Сол ... ... ... ... ... қоғамында отбасының бұзылуы
масқаралық ... ... ... түскен. Оның да ... бар. ... ... және неке ... ... өмір
тәжірибесінен өтіп, қағида-заңдарға айналып, оны ... ... ... ... ... Жарғыда» отбасы құқықтарына байланысты бабтар
арнайы қарастырылған. ... ... ... ... ... әйелін ойнасымен үстіне шығып, ұстап алса ... Олар үшін күн ... ... біз отбасы ... ... оған ... қол ... ... болмайтынын
көреміз. Ал, Корий Ресейде ... ... ... ... ... ... қалай үйлендіргендердің біз ... ... ... ... «ақ ... «ақ ... ... жасалған қылмысты іс-әрекеттерге көз
жүгіртіп кетейік. «Ақ баталы» деп екі жағы ... ... ... ... ... ... айтады. Ал
«ақ некелі» деп некесі қиылып, ... тойы ... ... ... ... ... «ақ ... қызды алып қашудан,
ал, «ақ баталы» қызды «ақ ... ... алып ... ... соңғысы тек ... ғана ... қыз ... ... екі ... да намысына қайшы келеді. ... ... ... ... ... алып кету ауыр ... ... ... ... ... заң ... ... жан аши қарап,
солардың ... ... ... ... ер ... ... тісін
сындырғаннан гөрі, әйел адамның күрек ... ... ер ... ... әйел ... ... берілетін жаза не айып ... да ... ... ... ... ... ... құбылыс. Әйел – жатжұрттық. Оны ... ... ... қыз ... ... елге ... онда қиындыққа душар
болмауын қарастырған. Мысалы, шешесі қызымен ... ... ... ... елеулі бол!
Ертемен ерте тұрарсың,
Тұңлігінде ашарсың,
Сиырыңды сауарсың,
Малыңды ... ... ... не айтайын,
Енді жат жұрттық болғансың.
Расында да, туып-өскен ... ... қол үзу ... сол қыз бала ... ... жеріне руының жақсы дәстүр-
салттары, қағида-ережелері ере барады. Екі рулы ел ... ... ... ... ... тиеді. Сол үшін қызға ... ... деп, ... ... болып тәрбиеленген. Тіпті, ... басы бос ... алып ... кету ... ... Айып ... бастатқан тоғыз) төлеп, оған қоса қалыңмал ... ... қыз үшін ... ... ... ... ... қыз орнына қыз қайтарады немесе ... Егер алып ... қыз ... ... ... қыздың
әке-шешесі екі куә келтіріп, ант-су ... ... ... ... ... де ... ... балаға қалыңмал төлейді.
Қыздың ата-анасы қызын қасақана қашырса, онда ... ... екі есе ... ... не екі қыз береді.
Атастырылып қойған қызды ... ... бас ... ... ... ... төлейді. Ал, баталасып қойса, онда бір
тоғыз айып төлейді. ... ... қыз ... ... да ... ... қыз не ... айықпас ауыру ... ... ... ... ... Екі жағы да айыпталмайды.
Біреуге құда түскен жігіт, ол ... ... ... ... ... үйленуге (құда түсуге тыйым салынады).
Қалыңмал төлей отырып, ... бас ... да ... бас ... ... ... қайтарылмайды.
Қыздың пәктігі екі куәмен дәлелденсе, ... ... ... қосып, тағы бір қалыңмал ... ... ... ... ... қайтарып алып, қызды тегін
әкетуге ... ... ... қыз ... ете ... ... ... алып қашушылар өлім жазасына
кесіледі.
Ер бала 15,қыз бала 16 ... ... ... құқықты. Төрт әйелге
дейін ... ... ... ... әйелдерінің келісімі қажет.
Міне, бұл заңдардың бәрі де отбасын ... ... тұр. ... неке және отбасы заңдарымыз ... ... ... ... ... қажетті жерін, кәдеге
асыруға ... ... ... еді. 7 ... ... ... ... қыз алысып, қыз беріспейтін ежелден келе ... ... ... мен неке ... орын алмайды? Неге екі елді
жақындастыратын ... ... ... ... ... Осы ... неге? деген ... ... ... ... ... ... ... дағдарысқа
ұшырамаған болар еді. Арымызда ... ... ... ... ... еді. Түсік тастау ... ... ... ... ... сату және т.б. міндеттердің алды алынар
еді.
ІІ. Тарау
1. ҚАЗАҚТАРДЫҢ НЕКЕ ҚҰРУ ... ... ... ... ... ... ... ғұн, сақ
дәуірлерінен-ақ неке мен ... ... ... тек ... ... – ошақ қасы жетекші қызмет атқарған. Болса да, ... ... және неке ... ... ... ... ... өзгерістер әсерінен дамып, өзгеріп
отырғаны хақ. ... ... ... бітім алған әдет-ғұрып
заңдарындағы неке мен ... « ... » өмір ... көп ... ұшырай қойғаны жоқ. Соғымға айналған
сонау дәуірлерде-ақ ... ... жеті ... деін ... қыз ... ... ... Бұл текті, қанды таза сақтау
принципінен ... ... қоса ... ... жоғалтпауға
қарастырылған шаралар. Өйткені, мал шаруашылығымен айналысқан ... ... ... ... ... өмір сүрудің
қажеттілігі ерте сезілді. ... ... ... ... ... әлсірейтінін түсінген ата-бабаларымыз отбасы және ... ... мән ... Оны ... арналған қағида-
ережелерді ... ... ... ... ... ... қияға ұшырып, ұлдарын ұяға (15 жас) қондыруға ... ... ... ... нық ... ... Кәмлетке келмегендерге,
есі дұрыс ... ... ... ... ... және қосылатын екі жұптың өзара келісімінсіз неке қоюға
рұхсат ... Екі ... ... ... екі рулы ... деп ұғып, сол жалғанған желіні ... ... ... ... ... институты пайда болды.
Қалыңмал ... де ... ... ... ... ие ... ... дербес мәнге ие болып, ... ... ... ... Сөйтіп, бұрын қалыңмал
отбасына қыз ... үшін ... ... (қызды кәмлетке
келгенше асырап-бақты, киіндірді) , некелесу ... ... ... ... ... жасауға көмектесу ретінде сипатқа ие болса,
кейін (әсіресе, ... ... ... ... қалыңмал әлеуметтік
теңсіздікті көрсететін әрі ... алу ... ие ... Бұрын
қалыңмал төлеу қазақ қоғамында бүкіл ру, ... ... ... ... ... ... ... (тағы да Ресей боданы кезі)
жекеменшіктің күшею ... ... ... әлсіреп, тек
жақын туыстары ... ... ... ... ... ... бақуаттылығын көрсететін дәрежеге ... ... ... ... ... ... жүзінің басқа
халықтарындай сан-алуан қоғамдық-экономикалық формацияларында ... ... ... ... ... ... құрылыстағы топы
некеден осы кездегі ... дара ... ... ... ... басқа халықтарға қарағанда қазақ халқы жеті ... қыз ... қыз ... ... ... тым ... ... болмаса керек. Ежелден-ақ ... ... ... ... халқы үлкен патриархаттық ... ұзақ ... ... әсер ... ... ... ... қыз алу,
ұзатылған қызға жасау беру ... ... ... ... ... тудырды. Келіндер арасындағы ... ... ... үлкен отбасының сақталуына қатты ... ... ... тату ... ас көп, ... тату болса ... деп ... ... Рас, көп әйел алу ... бір ... отбасын еске салады. Бірақ, бұл көріністі біз негізінен мал
шаруашылығымен ... ... өмір ... ... ... көп қажет етілуінен деп ... ... ... ... малайлар жұмсағаннан гөрі көп әйел ... ... мал ... әлде-қайда тиімді еді. Қайта, бұл әдет
үлкен ... ... ... жол ашты. «Екі қатынның
баласы екі рулы ел» деп ... сол үшін ... Екі ... ... ... соң, ... енші ... бөлек отырғызған.
Енші беру дәстүрі тым ежелден қалыптасқан. Аңыз ... ... ... ұлына енші беріп, бөлек ... бір ... ... үшін ... ... Осы балалардан үш жүз тараған
делінген бұл аңыз жай ... ... ... ... ұзап ... ... ... жақын
отырған. «Қара шаңырақ» ... ... оған ең ... бала ... ... ... ... әке құқығы шексіз еді. Әке өлген
соң орнына үлкен ұлын ... ... ... ... ... енші алған ұлдары әкесімен (не ағасымен) ... ... ... ... бала әке ... ... шаңырақ» иесіне айналып, мал-мүлікке ие болған.
Әке ... ... ... ... үй» ... ол үй
әкеден таралған ... ... ... ... қыз, ... де қасиетті саналды. Олар бұл үйге ... бас ... ... ... ... ... ... шаңырақты»
қадірлеу, ата-баба аруағын қадірлеу деп түсінген.
Енші бөлгенде әке ... ... ... ... бір үлес
қалдырып отырған. Бұл үлес әке ... ... ... ... ... ... ... шығару-ұлы үйленген соң, бірер жыл
өткенде, яғни жаңа ... ... ... ... ... ... дағдыланып қаныққаннан соң жүзеге ... ... ... ... келіндерін сыннан өткізіп алған ата-
ана еншісін ... Енші ... ... мәні ... оған жақын туысқандары да қатысып, өз ... ... отан ... ауыл санын көбейтеді, жаңа қоныстарға ие
болуда да ... ... Жаңа отау ... үлкендер бата береді.
Еншіге берілетін енші ... ... ... тек ... ... беріледі. Еншіге киіз үй, ... ... ... ... ... ұлдарына
енші бөлуге ерекше мән беріледі. Ал, ... ... ... оған ... ... келгенде» берілетін сыбаға.
Алайда, «үлкен ... ... ... оған ... нұқсан
келтірмеген. Сондықтан талап-таражға жол берілмеген.
Енші алған ұлдары ... ... ... «ата-баласы»
деп аталатын отбасылық-туыстық құрамды құраған.
Әке артында ... ... ... ... ... өсиет
айту куәлер алдында ... ... ... ... ... Мұрагерлер болып ұлы-қызы, әйелі, аға-інілері,
жақын туыстары, олар ... ... ... ... ... заңы өсиет айтушыға мал-мүлкін ... ... ... ру ... қалдыруға рұхсат етпейді. Өсиет айтылған
күннің өзінде билер, әлгі ... ... ... жолын ғана ... ... ... Рас, ... ... ... ... атын, ұстаған затын басқа біреуге ... беру ... ... өсиетті өлгелі жатқан адам ұл-қыздары әлі жас ... Ал, енші алып ... ... ... ... ... мұра бөлісуде өзіндік ... бар. ... ... жас ... ана, ... ... күйеуінің жақынына
тұрмысқа шықса, өзіне ... ... ... Мұра ... ... ... шықпай, қалған баласымен отыра
беремін ... еркі ... ... мұра ... ... ... руға ... не болмаса, төркініне кетсе, онда ... ... ... мен ... ... ... ештеме берілмеген.
Өзімен әкелген ... ... оған ... ... ... ... ... қыз не соған лайықты ... ... ... ... ... әке ... қалады.
Әке-шешесі бірдей өлген әрі ... ... ... ... қалса, жақын туыстарының бірі қамқоршы болып, ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқында мұра үшін ... ... Оның ... ... дер кезінде ұлдарына енші беріп,
бөлек отау ... ... мұра ... ... яғни ... ... ... деп ұғамыз. Ал, ... ... бөлу ... ... ... ... аян. ... халқы ер ... ... ... ... баласын бала етіп алған. Мұнда
бала ... ... ... ... құқықтарға ие болған. Асыранды
бала ... ... ... өгей әке ... ... ... ... етеді. Олай етпегенде, туыстары «асыранды балаға» ... ... ... ... ... немере, шөберелері болмаса, аталас
ағайындары мұраға иелік ... Бұл ... сөз ... ... қорғалған құқықтық сипаттары.
Мал-мүлік мұраға бөлінгенде қоғам ... ... ... оспандар қылықтар мүлдем кездеспейді. Бұл ... ... ... ... тікелей мұрагерлері болмаған жағдайларда, ... біз тек ... ... ... деп ұқпай, мұнда
үлкен-үлкен адамгершіліктен туындаған қатынастар жатыр деп ... ... ... жәрдем көрсету қыз ұзатып, келін түсіргенде
туысқандар арасында ерекше ... Сол үшін ... бір өлі, ... де ... Осындай жағдайларда «жылу», «немеурін» , ... ... деп, ... пен ... ... тап болғанда «көп
түкірсе көл» дегендей ... ... ... ... ... өлген марқұмның мал-мүлікін иеленулері де заңды.
Осындай ... ... ... ... орыс ... ену ... тап ... шығып, мәні өзгерткені
тіпті өкінішті. Сөйтіп, «бай – ... ... су ... ... ,
«алмақтың да салмағы бар» ... ... ... ... ежелден
келе жатқан рулық қатынасқа сына ... ... ... ... ... жасаланып, ол заңмен бекітілді. Енде ... ... ... ара жігі ... ... суый бастады.
Патшалық Ресейдің отарлау ... ... ... ... ... алып ... ... заң Қазақстан аумағын
әуімшілік бөліктерге бөліп, бір ... ... ... ауыл
аумағына көшіп-қонуға тыным салып, мал ... ... обал ... ... ... ... ... қарым-қатынасының желістері өте көп
болып, «Қарға тамырлы ... ... ... емес. Ондай туысқандық
тек ерлер ... ғана ... ... ұрпағы-жиендер мен ... ... ... ... ... Жиен
нағашысына 3 ретке дейін берсе ... ... ... ... ... ... құқықты болған. Ол үшін жиен айыпты саналмаған.
Күйеудің үш жұрты бар деп текке ... Ол: өз ... ... ... ... ... ... қайын жұрты қадірлеп, алдына төс қояды.
«Пайғамбар күйеу баласын сыйлаған» деп ... ... ... ... ... береді. Балдызы жоқ болса, екі жақ арадағы желіні үзбей,
«сүйек жаңғыртады», қыз ... ... ... ... Сол үшін ... жүз
жылдық, құда мың жылдық», құданы құда қосады деген қағидаларды бетке
ұстайды.
Әр елге ... ... ... ... бәрі ... бөле ... ол ... ұрпаққа созылады. (Немере бөле, шөбере бөле). Мұндай
тусқандық қарым-қатынастар ... ... заң ... ... мен ... ... әсіресе, жаугершілік жиі болып тұрған замандарда тамыр, дос
болу дәстүрлері қалыптасып, бұлардың арасы ... ... Жау ... ... ... ... қандай жолменг болмасын, өзара ... ... ... Оның бір ... ... келіндердің келген
жұртының ерлерінің тіпті әйелдерінің атын атамады, олардың ізеттілігі мен
тапқырлығының көрінісі.
Осылардан ... ... ... ... ... ... ... күту. Әркім иесі қазақ «бөлінбеген еншісін» талап ете алған әрі
құқықтық жолмен қорғанған. Қазақ ... бірі – деп, ... ... ... ... өз ... деп, олармен бірге құт келеді деген. Туасы,
томаға-тұйық оқшау отырған адамдар сырттан ... ... ... ... ... ... ... көрсетсе керек деп ойлаймыз.
Қазақ халқы: Алтың жақсы болса, Ер жігіттің пырағы,
Бала жақсы болса, Жан мен Тәннің ... ... ... ......... ... – ырысының тұрағы

Деп, отбасының тұтқасы әйел адамға ерекше мән береді. Өйткені, ер мен әйел
отбасының екі ... ... Бұл ... үйленумен құрылады. Әр
халықтың ең құнды қазынасы – санының ... ... ... ... ... мен ақыр-заманғы күн сендердің көптігіңмен
мақтанайын» деп теке айтпаған. Әлеуметтік тәртібі мен бейбіт өмір сүруі де
осы ... ... Адам ... ... тек ... өсіп,
ержететін қайнар көз ретінде ғана емес, өзі мұқтаж болған рахатты, шынайы
сүйспеншілікпен мейірімділікті, бауырмалдық сезімдерін осы ... ... ... қара шаңырағында табатын қасиетті орын ретінде санайды.
Дер ... ... ... түтін түтепегендер адамдық міндетінен ... ... ... ... Адам өз ... ... отбасында жетілдіріп, сол отбасы жолында оларды қорғайды.
Ежелден қалыптасқан құқықтық ... ... ... ... тәлім-тәрбие беріп, асырап, бағып, ұлын сүннетке отырғызып, біолім
беріп, ұлын – ұяға, қызын – қыяға қондырулары ... әрі ... ... соңғы үкім саналғандықтан, олардың әмірлерін екі ... ... ... да, ... ... ... де ... де
құрмет көрсетіп, қызмет етулері қажет. Көңілін қалдыру үлкен ... ... ... ... күйе ... ... ... іліп, қара сиырға
теріс мінгізіп, бүкіл ауылды айландырып, масқаралаған. Тіпті, ата-аналары
қайтыс болса да, оларды ... мен ... айту ... еске ... борышы болған. Қыздар жағын тәрбиелеу тек анасына жүктеліп, мұндай
жаза берілмеген.
Туысқандық сезім мен бауырмалдық бастауы ... ... ... ... Туыс – бір ағаштың бұтақтары тәрізді, бір
тамырдан өсіп, бірге ... ... ... қайғы мен, қуанышты бөлісіп
өскен ... ... да ... себеп олардың арасын бұзбауға қатаң
талап қойылған. Ағайын – туыстарға мейіріммен қарау, жақындық ... ... ... мұң мұқтаждарын бөлісу, жиі араласып, көңілдерін
алысу, ағайын-туыстық байланыстарын ... ... келе ... ... борыштар.
Үйге келген адамды орнынан тұрып, сәлем беріп қарсы алу сыпайлықтың
белгісі. Қазақстар қол ... ... ет ... төс қағыстыру
дәстүрлеріне еркше көңіл бөлген. «Ағаңа қол бер», «Апаңа бетінді сүйгіз»,
«Атаңа амандасып, батасын ал» ... ... ... ... ... ... үлкендер баларға бата-тілек айтып, «таудай бол, «бақытты бол»,
«үлкен жәгәт» бол деп ... Сол үшін ... ... жер көгереді,
батаменен ер көгереді» дейді. Амандасу – бірінің саулығын сұрасу, аман-есен
кездескеніне қуаныш білдіру. ... осы ... ... ... ... ... ... қолына алған. Жасынан жинаған жақсы мінез бен
білім-өнер тіршілігінен аса қажет ... ... ала көре ... ... жігіт бар – құр жан,
Бір жігіт бар – тірі жан,
Бір жігіт бар – жігіт жан.
Құр жан дейтін ... ... жаны бар, ... ... жан ...
Бар тапқанын киім мен асқа сатар,
Жақының, досын жатқан сатар...
Жігіт жан ... ...... ... бір ... ... (Шал ақын) –
дейді.
Қазақтар ұл-қыздарын адаламай бірдей қараған. Әсіресе, қыз балаларға
ерекше көңіл бөліп, оларды «қызға қырық ... тыю» деп, ... ... болып
тәрбиелеген. Қазақ қыздары өте сұлу, денсаулығы мықты ... ... ... ... моншақ-шолпы, алқа-білезіктерін тағып шыққанда, оларға
табиғаттың сұлулығы ... ... ... өте көп ... ... қазақ халқы ежелден-ақ қатты көңіл бөлген. «Ораздының
баласы он бесінде баспасын ... есчі ... ... ... ... ... - ... халық мәтелінде айтылған-дай, Тәуке ханның «Жеті
жарғысында» ұл ... 15, ... 16 ... ... ... ... етілген.
Ежелден қалыптасқан заң бойынша қазақ қауымы жеті ... ... қыз ... ... ... ... ... қазақтардың ірі рулары өз ішінен қыз
алмауға тырысады.
Қазақ әдет-ғұрып заң нормаларында қыз бен ... жас ... ... ... әмеңгерлік институныда бұл өте жиі ұшырасады. ... ... құда ... ... ... шешілген. Айттырудың «бесікте
айттыру», «сүйек жаңғырту», «құда түсіп айттыру», «қарсы құда» түрлері ... ... «қыз алып ... «әмеңгерлік» жолдарымен де отбасы құрылған.
Ежелгі дәуілерде «күңіне аяқ салу» ... ... де ... ... көп ... түрі ... төлеп, құда болу.
Құдалық дегеннің мәні болашақ күйеу ... ... ... ... ... болудың, яғни келісімнің түрі әралуан
болуы мүмкін. ... ... ... ... достасқан екі адамның
әйелдері екі қабат болса, олар босанбай тұрып, кімде ұл, кімде қыз ... ... ақ ... құда бола ... Мұны бел құда ... ... ... болашақ екі жасты қалыңсыз үйлендіру. Егер, екеуі ді бір
жыныс болса онда екеуін дос етіп дростыққты әрі ... ... ... ... тағы бір түрі – ... құда, яғни бесікте жатқан екі нәрсетені
атастырып қою, кейде атстырылған құда деп те ... Бұл ... ...... ер жеткенше екі тарапы өзара силастықтарын арттыру.
Қалың малын біртіндеп төлеуге жатса керек.
Некелесудің тағы бір түрі «қарсы ... ... екі жақ, ... ... біріп ұлдарын үйлендіруді – «қарсы құда» дейді.
Енді бір түрі – ... алып ... ... ... алып қашу
үйленудің» мәні әр түрлі. Бірі – күйеу балаға көңілі ... ... ... ... Енді бірі – ... әлі жас деп ... малынын төленгеніне қарамай
соза беру. Тағы бірі – қыз күйеуін ұнатпаса басқа ... ... ... бәрі де ... ... заң нормаларымен қаралапы жазаланды. Сол
секілді, ешкімге әлі айттырылмаған, басы бос қызды алып ... ... ... ... екі жастың арасында кездеседі. Бұрын
шапқыншылық жағдайда қолға түскен ... қыз ... ... ... ... ... оны сауғаға алған. «Күшік күйеу», тағы «кірме күйеу» деген
некелесудегі атаулар әлеуметтік тенсіздігін ... ... ... ... ... ең көне ... ... пен «балдыз алу» жатады.
Мұндай неке түрлері ... ... келе ... ... ... -
«аға өлсе женге ... «іні өлсе ... ... - ... ... сөзге
байлоанысты, жақын туыстары мұрагерлік есебінде жесіріне үйлену. Мұнын
басты мәні - өз ... отын ... ... қалған жас балаларын жетім,
жат етпей, ... ... ... Ал, «балдыз алу» - ұрпақ жалғастыру,
апасынан ... ... ... ... туындаған. тБұлар
төменде арнайы сөз ... ... ... ... Неке және отбасы құқықтарын негізгі институттары.
Отбасы және неке ... ... ... ата-бабаларымздың тұрмыс
тіршілігінде айрықша орын алған. ... ... мал ... көшпелі
тұрмыспен күнелткен ата-бабаларымыз ежелгі замандардан-ақ рулық-тайпалық
одақтар құрып, кен далада көшіп қонған. ... ... мол ... ... ... ішкі ауыз бірлігі мықты болуын талап еткен.
Мұндац ауыз бірлік отбасынан, ағайын-туыстардан және ... ... ... ... қыз ... алысқа қыз беру арқылы жат ру
тайпаларымен достық қарым-қатынасын нығайтып отырған. Әсіресе, мұндай ... ... қыз деп ... қыз ... тәлім-тәрбиесіне ерекше
мән берген. Барған жерінде қыз бала тәрбиелігімен ... ... қана ... ... ... өз ... дәстүр-салтын, қағида ережелерін таратады деп
санаған. Нәтижеде ... ... ... ... дамып отырған.
Әрине, отбасындағы басты институттар: «құда болу», «құдаласу», «қалың
мал», «көп әйел алу», «жасау», «қыз алып қашу», «әмеңгерлік», «енші ... ... ... асырап алу», «некелесу», «қара шаңырақ» т.б.
болған. Бұл институттар әр заманның өз кезенінде ... ... орай ... ... ... Ғұн ... әңгіме ететін қытай
деректерінде көшпелі рулық-тайпалық бұл одақтарда ағасы өле ... ... ... жазып қалдырған. Бұл дәстүр «әмеңгерлік» институты.
«Әмеңгерлік» институты сол көне ... ... осы ... ... ... ... ... мал» төленген соң, сол
ру тайпаның меншігіне айналатыны, сондықтан да ... ... де, ... заң ... орай, ру тайпадан кете алмайтыны белгілі. Сол үшін
біз «әмеңгерлік», «құда түсу», «қалың мал», «төлеу», «айттыру» ... ... ... әрі бұл институттарды түркі тектес халықтар
ішінде тек қазақтар сақтап отырғанын ерекше ескерткіміз келеді.
«Қыз алып ... ... ... болмаса көшпелі рулық-тайпалық
қоғамда жиі ... Рас, бұл ... ... ... қол ... ... жер тарылуы нәтижесінде мал басы кеміп ... жиі ... ... ... мал» төлеуге ... ... алып ... ... ... бұл институт отбасы және
неке қағидаларына қарам-қайшы, сондықтан қыз алып қашушылар егер қыздың ... ... ... қылмыскер ретінде айыпқа тартылған.
«Көп әйел алу» институты да ... келе ... ... ... ... тайпалары арасында көп әйел алушылық жиі кездесіп, әйел санына
шек қойылмаған. ... ... ... қолға тұскен жесірлер мен
қыздардың әйелдікке алынған. Ол жайлы деректер өте көп, ... әйел ... ... ... ... хан мен сұлтандар төрттен көп әйел
алғаны жасырын емес.
Құдалық, қалын мал және ... ... ... ... ... түрі – қалың мал төлеп төлеп құда болып арқылы неке құру еді. Екі
жақ құдаласып, қалың мал ... сон, ... ... жесіп» баталасады.
Міне, осыдан кейін екі жақтын да құдалығы басталады. Әрі ... ... ... ... ... ... кезден құдалық заңды деп, билер арадағы
дауды қараған.
Жігіт тарапанына қыз тандау ісі аяқталған соң, айттырылған қызға ... құда болу ... ... Оны ... ... ... Жаушының
міндеті – қыздың басынын бостығы, жазылғы, егер ... ... ... ... анықтап қайту. Жаушы болып баратын адам сөзуар, ... ... ... ... ... ... ... дұрыс қарсы алып, қонақасы беру, қыз жағынан «кетарә» емес
екендігінің белгісі. Жаушы ұсынысын тындаған қыз жағы ... ... ... қалың мал мөлшерін, құдалардың келу мерзімін шамалап білдіреді.
Жаушыға ... ... ... ... ... «шеге шапан» дейді.
Жаушы оралған соң, жігіт әкесінің үйіне ... ... ... жөні ... кімдер, қашан баратыны анықталады. Бас ... ... ... ... Құдалыққа баратын құдалар саны бес не
жеті кісіден тұрады. ... онан да көп не аз ... ... ... ... байланысты.
Құдалар арнайы тігілген үйлерге түсіріліп, сый сыйапаттар көрсетіледі.
Сонда қалың мал мөлшері нақтыланып, онын төленетін ... ... ... соң ... мал ... саусақтарын батырып, «бауыздау
құда» аталады. Әрі құйрық-бауыр жесіп, баталасып, ... ... ... ... қол ... екі рулы ... «қанымыз қосылып, туыс жекжат
болдық» дегенді білдірсе, үәделесудің нәтижесі «ақ ... ... ... ... ... бәрі де ... ... әзілі жарасқан жол-
жоралар қатар атқрылады. Соңы ойын, тойға ұласып, құдалар аттанарда «киіьт
кигізеді, мініт ... ... мал, т.б. ... оралғанна соң көп ұзамай қыз тарапының ... ... да ... сый ... ... - киіт кигізіп, мініт
мінгізеді. Әрі қалың малын түгелдей не алғашқы ... ... ... ... ... құдаларға «кқүйеубала» көрсетіліп көрімдігі алынады.
Көрімдік мөлшері бір жылқыдан кем болмайды.
Құдалар бір-бірін осылай шақырылуы кейде көпке созылса, кейде ... ... ... үйленетін ұл-қыз жас болса, созылады. Ал ер ... ... ... ... қызды ұзатуға тырысады.
«Қыз алып қашып үйленуде тәрті басқаша. Қызды алып қашып алған ... ... ... ... ... ... жібереді. Бұлар қыздың қайда
келгенін хабарлап өздерімен бірге «өлі тіріге», қыз шешесіне «сүт ақы» ... ... ... бір ... кем ... ... ... халқы қайта
шапқан жау жаман қайта келген қыз жаман деп барған қызды қайтарып ... «Қыз алып ... ... ... ... ... екі ... талас-шешімдерін, айып қиыптарда айтудан шектелеміз.
Екі адамның жұптасып, өмір сүруі қалың малсыз, ... ... ... төрт ... ... ... Ертеректе қалың малға күл мен күн ... Бұл ... ... өте көп. ... ... заң нормаларында
қалың малға берілетін «бас жақсыға» бір күн, «аяқ жақсыға» бір күл ... мал ... әрі ... ... ... жағдайына орай
әртүрлі болған. Қалың мал түгел ... қыз ... ... мал ... ... ру ... Өйткені, қалың мал беру
неке қию үшін ғана емес, екі ру ... ... ... ... ... ... мал туасы қалындық жағынын байлығын
көрсететін «салтанатты жарыс» деседе ... ... шек ... Оны біз ... ... жасаудың бірі
«сәукеле» кейде 300 жылқы құнына жететінің ескертсек те болады. Ірі байлар
мен күшті рулар ... ... ... өз ... ... ... ... аумақтың да салмағы дегендей, алынған қалың малдың
көбі жасаумен, арадағы си сипаты білдіретін каделермен ... (Той ... бау ... ... ... ... «көрімдік» «ілу», «есік ашар»,
«босаға көрер», «қыз қашар», «қол ... «шаш ... «ит ... ... ... ... ... шақыру», «шымылдық байғазы» т.б. )
сондықтан да, АИ Левшин: қалын малдың тұрақты ... ... ... 200 ... 1000 ... дейін жетіп, үстіне қоса әртүрлі дүние
мүлік, күн мен күн беретінін ант алу. ... ескі ... әйел құны ... ... ... ... Хан сұлтандардың, ірі байлардың қалын малы
тіпті онан да асып ... ХІХ ... ... ... ... қалын малдын ең азы 7 жылқы болса, әл ауқатына қарай – 17, 27,
37, 47, тіпті 57 жететіні, кейде ... бұл ... ... ... дейін
арттыратыны айтады.
Каделердің мөлшері шамамен той мал – 8 сиыр, ілу – 20-24 сиыр, сүт ... 6-7 ... ... – 1 қара т.т. ... мал ... көп ... ... жүйе таза сақталып тұрған
кездерде онша білінбегенімен, Ресейге қосылған соң оның ... ... ... ... ... ... қазақстардың ежелден келе жатқан ... ... ... ... ... ... тиым ... соң, мал
басы күрт кеміп, тусықөандық көмектердің шынайы кет бастады. ... ... ... ... ... жастай мәжбүрлеп берушелр көбейіп,
«әмеңгерлер» институт ... ... мал ... «бас ... деген, «аяқ жақсы» және «қарамау», «ілу»,
«той мал» секілді бөлімдерден құралады.
«Бас жақсы» бөлігіндей ертеректе ... ... ... ат ... ... - құл мен үш бие ... түрде берілген. «Қарамау» құрамына
бір жетідей жеті жырмаға дейін жеткен. «Ілу» - ұрын болған күйеудің ... ... Бұл ... ... кем ... ... ... 20-70 жылқыға дейін жетеді.
Әйелі өлген не ажырсақандар немесе әйелі үстіне тоқалдыққа алушылар
үшін ... мал арта ... ең көп ... ... мал – 47 ... ... Оның ... жақсы» - 9 түйе, 8 құлынды бие, 8 байтал не құнан, 7 тай, 1 жеке ... ... мал) 9, яғни 1 ... ... ... ... «аяқ ... - құл
мен 3 түйе; «Жанам жақсы» - бір ат не ... түс ... ... ... ... ... 7-8 бас ... тұрған.
Алғашқы әйелін өлген адам әйелінің сіңілісін яғни балдызын ... ... ... Оның ... алғашқыдан біраз кем болған. ... ... ... қыз ... ... не жесірді алғандар да қалын малды
өз төлеген. Есесіне, келетін жасаулары да шағын болатын.
Ал осы айтылған әйел ... ... ... ... онда ... ... арта ... мал беру жорасы Қазақстанның барлық аумағында сәл өзгерістерін
есепке алмағанда ұқсас.
Қалын мал құрамында қандай мал берілуі тиістілігі ... ала ... ... ... ... силастық ретінде саналып, қалын мал
құрамына кірмейді. Киіт екі жаққа бірдей берілетін жол ... ... ... ат мінгізіп, түе жетектетуден бастап, шапан кигізетін.
Әрине, бас құдаға берілетін сый ... ... ... ... ... ... де өзара келісулеріне байланысты. Әр түрлі
уақытқа созылады. Жастай бабаларына құда болғандардың ұл жағы ... ... ... ал қыз ертерек алуға тырысуы мүмкін. Сондықтан қазақтар
құда түскенде қалын малды төлеу мерзімін анықтап, біртіндеп ... ... мал ... төленіп бітикенше қыз үйінде 20 жасқа дейін күтені,ні әдет-
ғұрып ... ашық ... заң ... ... қыз ... ... ... қалған бөлігін
талап етуге бермеген кезде басқа біреумен құда ... ... ... жағдайда бұрын қалын мал үшін төленген малдын үштен екісін ғана
қайтарып үштен ... ... ... ... ... қыз ... барып құдасының мүшкіл халіен ... ... ... Оның да ... ... бар. ... үйренісіп сіз-біздескен рудлан
ажырап қалмау басты себебі болса, екіншіден отырып қалған ... ... ... ... ... ... болған. Қайтып келген қыздар
мен жесірлердің қалын малы ... ... ... төлененетін. Әйел
үстіне барушы қыздардың да қалын малы қысқа мерзімде өтелген. ... ... ... соң қыз ... ... ... ... жағы қызбалақьап,
созатын болса онда қызды алып ... ... ... ... ... ... қызы да ... жасауын кейінірек алатын болады. Әлбетте, қыздың
қалын мал төленгеннен кейін, созбалыққа салған қыз ... ... ... ... ... ... алып ... онда ат-шапан айып төлеп қызды
қайтарады. Кейін жасауымен түсіреді. Қалын мал ... ... ... ... қашса онда ақ шапан айыпқа қоса бір тоғыздан үш тоғызға дейін ... ... ... міндетті түрде қайтарған. Тек, қалын мал түгел
өтелгеннен кейін ғана қыз ұзатылады.
Жасау және оның ... ... бұл да ... ... мал тәрізді
күрделі де міндетті нәрсе. Жасау – қызға ұзатылғанна ... ... ... мал-мүлік, киім кешек, төсек олрын, ... және киіз ... ... ... ақ ... ... ертоқымды салт ат, мылтық,
садақ, киім-кешек, кілем, төсек орындардан тұрады. Жасау қыз ... ... ... ... ... ... мал ... бір қалыпты
болмайды. Бірақ, қалын мал ... кем ... Бір ... құны – 300
жлқыға дейін жететінің қайтара ескертеміз. ... ... ... ... отыз ... ... үстіне кілем жапқан, қасына ... 100 ... ... ... ... жазады. Бұл беретіндегі уақиға.
Бұрын берілген қалын малдан жасау мөлшерінің құны бірнеше есе артқан.
Берілген ... ... өз ... ... оған басқа (тіпті, ерінін
де) құқығы болмаған. Әсіресе, сәукелесі егер барғанда жерінде қыз өлсе әрі
өз ... ... ... ... онда ... ... қыз жасаунының ішінде шешісінін, тіптіп әжесінің жасауымен
келген заттар да болуы мүмкін. ... бәрі қыз үшін өте ... ... ... ... көретін болған.
Жасау жайлы зерттеулер мен архифтерде материалдар өте көп болғанмен,
жасау мөлшері халқымда көз қарастары әр түрлі. ... дауы ... ... сирек болса да кездеседі. Соған мысал ретінде ХІХ ғасырдың ... ... ... ... дауын келтіре кетейік.
Төре Мұқағалидің немере қызы Мейіржанды Мендігерей Бөкейханұлы Арыстан
крей алады. Мейіржан өлгеннен соң, оның ... ... ... ... соң ол да ... Екеуінен де бала болмайды. ... ... ... беру үшін арыз ... онда ... жасау құрамы
көрсетілген.
Мейіржанның жасауы: сәукеле – 389 сом, ұқаланған, алтын ... ... – 56 сом, ... ... тарту еткен, қымбат тастармен
безендірілген қылыш пен жүзік, күміс ... – 240 сом, ... ... 3 ... күміс шамдау, ыдыс аяқтар – 41 сом, уқаланған он қамқа және барқыт
шапандар – 770 сом, ... 10 ... сиса ... – 370 сом, ... түлкі
іші – 570 сом, күз төсек, жастық т.т. – 447 сом, алты сандық, 11 ... – 136 сом, отау үй – 583 сом, 28 ... 3 ... – 550 сом, 35
жылқы, 2 салт ат, 1 жорға – 1160 сом, барлығы – 5313 сом.
Зубайдахананың жасауы – ... ... ... ... ... бағаланған.
Билер соты жасау үшін Арыстанкерейден 20 жылқы, 10 ат және шапан ... ... бұл ... ... ... ... Өйткені, біріншіден, жасау
құрамы толық көрсетілгені, екіншіден, балдыз алғандығы ... ... ... ... ... ... жасаудың әр кезде әйел
меншігі екендігі, төртіншіден, жасау иесі баласыз өлген кезде жасау не онын
құны төркініне ... ... ... заңдары бойынша қалыңсыз қыз болса да жасаусыз қыз
болмайды. Жасау мөлшері әке ... ... ... ... ... ... болған. Жасауға жақын болған туысқандары
белгілі бір затты міндеті ... ... ... ... қалын малдан аз немес жасауға қыздың көңілі
толмаса, оның есесін «төркіндеп келгенде» ... ... ... ... өтуімен әлемуеттік экономикалық теңсіздіктерден өзгерістерге
ұшырап жатқаны жасырын ... мал мен ... ... түркі халықтарына қарағанда қазақстарда
өзгешіліктер мен ... ... ие. ... ... ... мал ... ... тұжырымдар әр түрлі. Бірі қалын малды жасау үшін береді десе,
екіншщілері оған ... ... ... ... мал ... атиа-анасы
қызын бағып қағып, өсіргені әрі жасчауы үшін төленетін төлем. Рас, қалын
малды қыздың әке ... ... ... ол ... Бірақ, қыз алушы
жақ абыройларын, намыстарын ... ... қыз ... ... ... ... ... пен абыройларын ойлаған.
Жасау қалындықтың өз меншігі, оны қалай жұмсау әйелдің өз ерігінде,
өзі өлсе ... ... ... ... ... ... онда ... жоғарадағы мысалдардан көз жеткіздік дей аламыз. Бірақ жасау
мүлік екенін онын тозатынын естен шығармаған дұрыс. Сол ... ... ... бара ... ... ... ... ретінде беру мүмкіндігі
болмаса, онда із суымай ... дауы ... ... мен ... шығу тарихы да әлі ... ... мен ... ... ... ... түсініп, оны екі
рулы елдің ... ... ... ... Сол үшін де ... ... ... мың жылдық» деген қағиданы мықты ұстанған.
Қазақ әдет-ғұрып заң ... қыз ... ... ... ... рұхсат бергенімен, қыз абройын
төгуге ... ... ... ... ... ... деп атайды. Ұрын
барған жігіт ... ... ... ... ... ... тиіс. Кейде ұрын
баруды – «қалындық ойнау» деп те айта береді.
Қалыңмал төленіп, қыз жасау ... ... соң, қыз жағы ... тойын
кіріседі. Тойды қашан өткізуді қыз әксеі ... ... ... бала
жолдастарымен, кейде анасы да ере келеді. Ертеден келе жатқан әдеттік заң
бойынша «қыз огтауының» шаңырағы мен ... ... жағы ... Сол ... әлі ... ... жағына «құрған отауынынң шаңырағфы биік, босағасы нық
болсын» деуі сондықтан.
Отауды құру барысында күйеуден ... ... ... көтерер»
кәделерін алады. Отау дайын болып қыз жасаулары ішке қойылады. ... ... ... ... ... ... өткізеді. Отау сыртына күйеудің мініп
келген ерттеп, киімдерін даярлап қояды. Бұл ... сөз, қыз ... ... ... ... болмаса онда күйеудің жолдастары ерттеулі атты
жарып, киім кешктерді майдалап турайды ... ... ... кезде
қызда, сонымен бірге қызды масқаралаған жігіт те ... ... ... де
өлім жазасына кесіледі. Ал, адал , пәк ... онда ... ... қызбен
күйеудің аналарынан шүйінші алады.
Қазақ қоғамында, тіпті ерте ... ... де ... ... ... өте сирек кездесетін құбылыс болған. Себебі, ауыл, аймақ ... ... ... ... ... жанды кез келген айыра алған.
Бұл бір. Екінші, қызға берілетін тәлім-тәрбие мазмұны мен мәні қыз ... ... ... қыздың абыройлы болуы тек қыздың ... ... ... да ... ... ... оқиғадлар өте сирек
кездескен.
Қыз ұзатылу тойы айтыс, көкпар шабу, балуан күреспен жалғасқан.
Тіпті, ... де ... ... ... үлкен дүбірден соң «жар-жар» айтылып, «қыз сыңсуына» ұласқан.
Кейін қыз өз ауылымен, жұртымен қоштасады. Кешке молда шақырылып неке ... ... ... ... ... мен ережелер мұсылмандық шариат заңына
сәйкес жүргізілген. Алдымен некелесетін екі ... ... ... ... ... ... ... бүтін, ұрпақ табақ қабілеті
барлығы болуы, діндес болуы, қалыңмалы ... т.б. ... ... ... ... үшін 2 ер ... не 4 әйел адам куәлікке жүрген.
Неке кіші отау тігіп, жұрт ... күні ... ... Неке суын ішкендер
екі жастың өз еріктерімен бас ... ... ... ... ... ... халқында өздеріне жарасымды кәделері өте көп. Тіпті, қыз
жасауы ... ... ... ... яғни туып ... ... ... кетіп баражатқанда сәтте де ... ... ... ... ... ... орындалады. Қыз аттанарда ауыл адамдарды түгел
жиналып, ... ... көші келе ... ... керіп» кездескен ауыл өз кәдесін
алады. Келінді шашу шашып қарсы алады. Келінді отаудың сол жағына ... ... ... тойы ... Беташар өлеңмен келінге
уағыз сөздермен айтылады. Келін тойы қазақтарда дүркіреп өткізіледі. Келген
келін жасауынан жақын ... ... ... ... Той өткен
соң қызына еріп қыздың шешсі мен ... ... ... ... ... ... ... «қыз жатжұрттық» деген осы, енді жас келін келген
жерінің намысын қорғап, сол рудың бір мүшесіне айналады.
Сөйтіп, ... ... ... қосылған жаңа әлеуметтік топ, отбасы
пайда болады.
Отбасы болғаннан соң, араларында діни де, әдет-ғұрып заң нормаларымен
де талап ... ... ... ... жас отбасы мүшелірен ата-
анаға құрмет, туған-туысқандарға ізеттен бастап, ұрпақ ... ... ... ... тамырлы атанған қазақтардың» құда-жекжаты, ағайын-туысы, жақын-
жұрағаты өте көп болып, ... ... ... Алысты жақын,
жақынды бауыр тұғып, туыстың желісті үзбеген,сүттей ұйған, ... ... ... Дәстүрлер ежелден келе жатқан ұғым.
Қазақтар туыстық жұртты бөледі. Бірі - өз туысы, екіншісі – ... ...... ... өз ... жеті ... ... Әрдайым «қара шаңырақ»
ұрпақ үщін қадірлі, қасиетті саналған.
Бұл «қара шаңырақтан» тараған жеті ата ұрпақтарын келіндер жағы қатты
сыйлап, ... ... ... ... ... (ат тергеу).
Екінші жұрт-нағашы жұрт. Бұл екі жаққа да (еріне де, ... ... ... ... ... яғни ... мен ... елі. Үш жұртқа
қосылмайтын, бірақ жақын туыстық қатынас жасайтын-құдалар ... ... ... мен ... өмір ... ... ... байланысты болады. Адамгершілік арын, гамысын осылар қорғап,
көтеріп отырады. Бұлармен үнемі сыйластықта ... ... ... ... тындау, қуаныш-қайғысын бөлісу, ағайындық байланыстарды
үзбеу жас ... ... ... болып табылады.
Отбасын құрғандар үшін оған ақау келтірмеу, бірін-бірі сыйлау
көздеріне шөп салмау ... ... ... Отбасы берік болуына
әдет-ғұрып заң нормалары қызмет етеді, ажырасу мүмкіндік берілмейді. ... ... ... ... етеміз.
«Әмеңгерлік» институты тым ежелден келе жатқан, алайда ... ... тек ... ... қалпына сақтап, қайта отбасы
құру де маңызды орын ... ... ... не ... ... жасау ниетінде туындаған
«әмеңгерлік» әлі күнге өз ... ... ... ... соң, ... кеш, біреу ерте өледі. Рулық-патриархаттық
тұрмысты мығым ұстанған ... ... ... ... жібермеген. Сондықтан
да қазақтарда әке мұрасы үшін дау-шар болмаған. ... ері ... әйел ... ол ... ... ... ерінің жылын өткізгенен соң, жақын
әмеңгерінің бірі ... ... ... ... тұрмыс құруға құқықты
болған. Мұндай әйелдердің үйленбеген жас балалары да өзімен ... ... ... ... ... жас әйелі мен балалары қалған әйел
марқұмның туған ағасы не ... олар ... ... ... ... олар да болмаған кезде аталас туысқандарының біріне тұрмысқа
шығып, өз ... ... де, ... да өз ... ... ... ... түрде ие болады. Ал, жесір әйел баларын бағып, марқұмның
түтінін өшірмей, түттіп ... десе де еркі ... ... ... ... жетім қалған балалар мен жесір әйелге қамқорлық жасап, құрмет
көрсетеді.
Жечсір әйел әмеңгерлік жолмен ... ... ... бермей, әдет-
ғұрып нормаларының талабына мойынұсынбаса, ... ... ... ... киім-кешегі мен мінер атынан басқа ештеме берілмеген. Ал, басқа
біреуге тұрмысқа ... сол ... ... ... ... қыз бен айып
алған. Қалған мүлік пен мал, егер баласы ... ... ең ... ... ... ... әйелге артында жас баласы болса,
берілмей, туысқандарына қалдырылады.
Жесір әйел ... ... ... ... ... ... тұрмысқа
шықпай отыра беруге де құқықтық. Ол бала ержеткенде сол ... ... ... енші ... баласы бар болса, онда жесір тұрмысқа
шықпай сол баласының қамқорлығына өтуге құқықты. Ал, ... ... ... мал-мүлік үйленген баласына өтеді. Өзі жоғарыда айталған
әдет-ғұрып нормаларымен ... ... ... өліп, артында ылғи жас қыздар ... ... ... әкесінің аға не інілеріне, олар болмаса, жақын
туысқандарына ауысады. ... да ... ... ... ... ... заң нормалары бойынша олар ... ... ... ... ... ... бергенде тойын өткізіп, жасауымен өткізуге міндетті.
Мұрагерлікке әрдайым бірінші некеден туылғандар құқықты. Тек ... ... ... ... ... ... ғана әке мұрасын басқа
некеден туған балалары бөліседі.
Өзінен туған баласы болмай, туысқанның ... ... ... ... заңдлы мұрагері асырап алынған бала болып табылады.
Қазақстарда өсиет айтумен мұрагер тағайындау сирек те болса, ... ... ... ... бала ... рудан болып, оны мұрагер деп көзі
тіріснде айтпаса, не өсиеттемесе, ... ... ... әке ... ... ... ... бойынша асыранды мұндай балаға еншіге
тиесілі мал-мүлік, егер үйленбеген ... ... ... қоса ... туыстары өзара бөліседі. Бұл ежелден келе жатқан рулық құрылыстың
айқын көріністері.
Мұра мен ... ... ... тағы бір ... ... ... ... әйел баласыз жастай өлсе, жасаудың ... ... ... әдет-ғұрып заң нормаларында көрсетілген. Егер бір
қыз қалса, жасаудың жартысы, ал ұл бала қалса, ешнәрсесі ... ... ... сәукеле, ата-әжесінен қалған заттар ... ... біз ... қоғамында мұра мен мұрагерлікке жете
көңіл бөлінгенін көре аламыз. Көбіне, шындығын айтқанда, қазақтар мұра ... ... ... қалған мұра адамгершілік тұрғысынан бөліске
түсетін, бұл арада ... ... жас ... мен ... ... ... ... жетісі, қырқы, асы секілді шаруаларға кететін
шығындары түгел ескерілгенін, біз ... заң ... ... айтылғандарда біз қазақ қоғамында мұра мен мұрагерлікке жете
көңіл бөлгеніне көре аламыз. Көбіне, ... ... ... мұра үшін
дау-дамайға бармаған. Әкеден қалған мұра ... ... ... бұл ... ... ... жас балалры мен жесірдің, ұзатылмаған
қыздардың, тіпті өліктің жетісі, қырқы, асы ... ... ... түгел ескерілмеген, біз әдет-ғұрып заң нормаларынан білеміз. Бұл
нормаларда ... ... ... ... жәйттердің алдына
тосқауыл қойылған. Бәрінен ... ... ... ... ұлдарына дер
кезінде еншісін қыздарын жасауын беріп, ұлын – ... ...... әрі ... шаңғыраққа» кенже ие болатын заң болуы себепті,
мұраға талас-тартыс болмаған. Мұраға таласу ... ... ... да ... келе ... ... бірі көп - әйел алушылық. Мұны біз
шежіре тарамдарынан айқын көреміз. ... көп әйел алу ... ... бар ... ... халқының әдет-ғұрып заңдарында көп әйел алу
шектелмеген. Саны көрсетілмеген. Шариат заңы бойынша қайта ер ... ... ... рұқсат етіп, шектеген. А.И.Левшин; кіші жүз ханы Нұралының 16-17
заңды әйелі, 15 көңілдісі болғанын ... ... ... көп әйел ... ... ... «екі қатынның
баласы, екі рулоы ел» деп мақалдаған. Әр ... ... ... ... ... дау-жанжал көбіне күндес әйелдерден шығатындықтан, көп
әйел алушылар олардың бөлек үй, тіпті бөлек ауыл етіп ... ... ... да ... жоқ емес. Мал шаруашылығмен айналысқан адамдар жұмыс
қолын көп қажет етеді. Мал жаю, күзету, киіз басу, ... ... ... т.б. ... ... күші әрдайым қажет. Оны өз отбасынан табу
әрі титімді, ірі ... Бұл бір ... ... ... әйелі бедеу болып
ұрпақ көтермейді. Үшінші – ылғи қыз туа береді. Төртінші - әменгерлік заңы
себепті. Әйел саны көп ... ... ... да ... ... ... ... түскен күндерге үйлену де қанат жайғаны даусыз.
Алайда, бірнеше әйел алу дәулетті адамдардың ғана қолдарынан келген.
Өйткені, әр әйелге қалың мал беру оңай ... ... Оның ... әйел ... ... қалын малы арта түсетінін жоғарыда айтып өткенбіз. «Біз
әйелі бардың есі ... екі әйел ... есі ... ... әйел ... оның ... да көп болады.
Көп әйел алудың ең көп тараған ... ... ... көп әйел алу
жөнінде қызу таластар болып жатуына байланысты әменгерлік джолымен азырақ
тағы да ... ... тура ... ... ... ... екі ... жыныстың жұптасып өмір сүруі қазақтар басқаша жұптың қосылуы ... ... ... ... ... ... руынының мұрасы іспетті қарайды.
Сондықтан да, ... ... ... да, елден айырылмайды деген қағдиданы
«аға өлсе ... ... іні өлсе ... ... деп ... ... ... рудың мұрасы деп санайды. Сол үшін осы қағиданы әдет-ғұрып заңдары
қазғыштай қорғайды.
Бұл мұраға алдымен күйеунінің бірге туған ... ... ... ие ... ... ... ... бүкіл руын иелігіне жататын
көрсетеді.
Осы қағиданы мықты ұстанған ... ... ... ... тартқан
женгесіне де үйлене береді. Көп зерттеушілер мұнын ... ... ... ... деп ... ... бұл жансақ пікір. Біріншіден, әменгерлік
мәжбүрлеу, зорлаумен жүзеге ... ... өз ... ... ... ... ... малдан жасау кем түспейді. Бұл арада
басқа мұн жатыр. Ру мен ру қыз ... қыз ... ... жақфндасады. Бұл
желоіні үзу ол замандарда елеулі зияндыққа душар етеді. Ру намысын қолдан
бермеуге құда-жекжат, нағашы, жиендердің де олар ... ... ... ... ... та ... Мақсат – мүдделерін біртұтас болып мұндай әдет-ғұрып
заңдарына қарсы тұрмаулары да сол ... ... ... ... кедейлерге қалын мал төлеп үйлене
алмаушыларға қол болғанын айтпасқа болмайды. Жесір елден ... десе ... ... Балалары әкесі руында қалдырылған. Болашақ тиетін
күйеуінен қалын мал өндірілген. ... бәрі ауыр ... Оның ... ... деген сөз намыстыф қоздыратын еді. Әменгерлік жолын ... туу ... ... ... Рас, ... ... ... өліп жер
шұқып қалған адамдарға жесір женгелерін үгіттеп ... ... ... ... бұл ... ... ғана осылай болатынын, қарт адам
жайсыз келіннің қолына қарап, ... ... ... ... ... ... ... қалған ақ некелі әйелдерге ғана емес, оң ... яғни ... «ақ ... ... да тиесілі болоған. «құйрық-
бауыр жесчіп» баталасқан соң мейлі әлі қалың мал төлену төленбеуіне қарамай
қалындық айттырған ... ... ... «Ақ баталы» жесір әменгерлік
жолымен тұрмыс құруда жас шамасы онша кереғар емес, аға-інілері ... ... ... ата ... ... туысынан алшақ болмауы
тиіс.Егер, алшақ болып, туыстығы алыстаса қыз әкесі ... ... ... еркіндік әперуге құқығы болады.
Егер қыз әкесі «ақ баталы» жесірді аға-інілерінің ... ... ... малды түгел қайтарып, оның үсіне бір ... айып ... бар не ... қызы бар ... ... ... қыз әкесі
қалың малды қайтарып оған қоса түйе.
Қыз ұзатушылар алдын күйеу өлсе, ... ... тұл ... ... ... ... ... алып барылған.
Жыл бойына атасы қолында болып әменгеріне асын берген соң ... ... ... ... ... Баласынан айырылып қаралы
болып отырған ата-анаға келіні жасауымен келіп қосылса, яғни ... ... тірі адам ... одан ... ... ... болама?
Қашанда болмасын қазақ қоғамындағы әдет-ғұрып заң нормаларында отбасы
және некеден туындайтын жесір дауы ... орын ... ... келе ... бойынша әйел тек барған жеріндегі елінің ғана меншігі емес бүкіл
руластарының меншігі ... ... ... жазып кеткен. Солардың
жазуларына сүйенсек, қазақтар ... ... ... ... қалын мал алып баю, әйелді үй қызметшісіне ... емес ... жат ... ... құда ... мақсат еткен. Рас, ертеде қалын мал
құрамына құл мен күн енген. Бұл жайлы ... ... «Қыз ... ... ... Мысалы:
«Енді отырыс болмасы,
Құдаларға барайық,
Барып бедел салайық.
Мал жеткенше мал ... қоса жан ... ... ... мен күн тек ... мал» ... ғана ... «жасау» ретінде де
берілген. Хан – сұлтандар, ірі феодалдар өзара осындай ... құл ... (ру ... жетімдерді) алмасып, айырбастап, сол арқылы
шаруашылығына қажетті жұмыс күштерін көбейтіп отырған. Өйткені, өз ... ... ... құл ... ... ... бір, ... құқық негізінде заңдастырылп, айырбасталған жетімдерді құлмен ... ... ... ... ... ... кез-келген ірі феодал
басқа күшті феодалмен жақындасып, құжддла болу үшін ... ... ... өлсе – ... жаңғырады. Кедейдің әйелі өлсе – басы қанғырады». Деп
халық текке мәтелдемеген. Әйел саны ... көп ... ... ... ... келмейді. Осыларды ескере отырып, жұмыс қолына ғұрып заң
нормалары әйелдерге жасалған қандай да бір ... ... ... қылмыстар қатарына жатқызады. Мысалы, әйелді зорлағандар өлтірілген.
Бұл ... ... жеке ... ... емес ... ... руынының
отбасының мүддесінен туындаған жәйіттер. Әйелді зорлау – барған руын ... қыз ... ... да ... есебінде қаралған.
«Қыз алып қашу» дәстүрі жоғарыда айтқанымыздай ... ... ол ... ... ... ермекке қыз алып қашып» қалын
малын, ... ... ... ... ... ... Ал, өздерінен «қфз
алып қашса» бүкіл ауылын ойрандатып, малын андап, ойларын ... ... ... соңы ... кісі әлеміне соқтырған. Мысалы үшін Тәуке
ханның оң қолы болған, атақты Төле би өзі ... бір ... ... Төле би ... қуандық руына келгенде. Қуандықтың игі жақсылары:
сізбен құда болғымыз келеді. Не қыз ... не қыз ... – деп ... ... Төле би: ... бәрі де үйленген, бой жетіп отырған қызым
бар. Соны берейін, алындар. Қалың малы 100 жылқы, 20 ... бота мен ... ... ... жағы ... ... ... аттандырады. Риза болған Төле би:
«Қызымның ... 1 ... ... жасаймын. Ендігі жылы осы уақытта келіп,
жесірлерінді ал – деп жүріп кетеді.
Жыл өткен соң қуандық жағы ... алып ... Төле биге ... Бұл
екі арада Төле би қызын өзбектің бір саудагеріне беріп одан көп мал ... ... ... «ер ... баланы андып, күзетіп отыру
қиын ... ... бір ... ... қашып кетіпті. Келінімді аламыз
десендер, Ташкентке барып келіндерімен сөйлесіндер болмаса «игіліктің ерте
кеші жоқ» бір ... буаз ... ... – деп ... ... бермепті.
Қуандық адамдары былай шығып, ақылдасып, бұл қорлыққа шыдап ... ... ... ... ... 100 жылқыны айдап қайтайық. Сонда да Төле
бидің пайдасыфна 20 түйе, бота мен ... ...... Төле ... 100 ... ... ... беттегенде, Төленің жылқышылары ... ... ... 20 кісі сойылға жығылып Төле би жағынан бір
соқыр жылқысы өледі. Бір жылдан ... Төле би күн ... ... ... Осы ... біз үстем тап өкілі Төле бидің феодалдық іс-әрекетін
көреміз.
Алайда, ... ... ... шешу ... ... ... «Жеті
жарғысында» арнайы баптар бар.
«Мұрагерлік», «енші беру» институттары қазақ ... ... ... ... Біз бұл ... дүние жүзінідегі басқа
халықтарда сол секілді түркі тектес ... гөрі ... ... ... шелігенін, қазақ қоғамында әлі кезде мұра таласы болмайтының
мақтана айта ... ... ... жағдайларда әйелдерге күйеуніне ажырасуға
мүмкіндік берген: ері ... ... белі жоқ ... ері әйелін алты ай, он
күн күн көрусіз қалдырса; жеті жыл хабар-ошарсыз ... ... ... ... ... құқықтық жағдайлары басқа халықтарға
қарағанда анағұрлым жақсы ... ... ... ... ... ... араласып (аспен тойда бірге отырды, ... ... ... ... ... бұрын ана ретінде құрметтелген. Біз
Томирис, Зарина секілід батыр, ел ... ... ... ... білеміз.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Көшпелі қазақ қоғамының құқықтық ... ... ... туыстастықтан, кешірімділіктен, ... ... ... ... ... танымының қалыптасауына, қоғамдық қарым-
қатынастың да реттелуіне игі әсер етті. ... ... мәні ... мен
қадір-қасиеті, мол құқықтық сана әуелі отбасынан басталып, өркен ... ... ... ... ... ... ... 8 ғасырдан
басталған ұлттық ... ... ... хандығының құрылғанға дейін-ақ
қалыптасып үлгерді. Дәстүрлі қазақи дүниетанымынын түп төркіні көне ... арғы ғұн, сақ ... ... даму ... ... ... ... ұрынбай экзистианцилизмге етене жақын
құрылғанын А.Нысанбаев, ... ... ... ... ... түрде айтып жүр. Осындай дүниетаным аясында пайда болып
қалыптасқан көшпелілердің құқықтық өмірі қоғамдық өмірде ... ... ... ... ... ырым-жырымдардан
бастау алып өсіп жетілген.
Кейін барып жеке-дара өмір ... ... ... ... ... – араб
сөзі, мәні хақылы болу, еркі өзінде болу, яғни ... ... жеке ... оның ... бейнесінің көрінісі әрі бұджымас қасиеттерінің бірі.
Сондлықтан біреудің құқығына қол сүғу, бұзу сол адамның арына қол ... ... кету деп ... бір ... ... алуына игі әсер тіп, әрі реттеп отыратын
осындай құқықтарды ... ... ... анықтайтын адамдарды билер
деп атап, олар тумысынан сөз өнеріне бейімділік ... ғана ... ... ... нормалардың сынбатталуына үлес қосқандар.
Олардың шешімдерін «Үлгі сөз», «Аталы сөз» деп ... ... ... ... Майқы би, Асан-қайғы, Жиренше, Төле би, Қазыбек би, Әйткек би, Сырым,
Абай т.б. Бұлардың барлығы да өз ... ... ... ... ... ... әрі ауызша шығарған. Айтылған шешімдерін нақты
фаторларға сүйеніп, сөздері мақал-мәтел, афоризмдік әсе ... ... ... ... ... ... ... түсірілгенімен, көпке тарап
жатпай қолдануға жатпаған. Сол үшін де, жазбаша түрдегі ... ... ... ... ... сот ... тек ауызша жүргізілген. Сот
процесін жүргізетін билерге халық үрке қарамаған, ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР.
1. Ахметова Н.С. Обычное право казахов. Алматы, 1989
2. Акпаев Я. Наброски по ... в ... по ... ... ... Н.С. ... «кун» в обычном праве казахов. Алма-ата, 1979
4. Жакипова А.Ж. ... ... ... в ... ... ... Кенжалиев З.Ж. Даулетова С.О. Казахское обычное право в ... ... ... ... ... У.Н. Қазақтардың неке және отбасы құқығы. Алматы, 2000
7. Фукс С.Л. Обычное ... ... в 18-19 в.в ... ... ... Т.М. Уголовное право казахов. Алматы, 1995
9. Зыкин И.С. Обычаи в советском правовой доктрине. М., 1982
10. ... С.З. ... и ... разработки проблем обычного право
казахов. Алматы, 1989
11. Мамутов А. Преступления, состовляющие пережитки патриархально-родового
быта. Алматы, 1963
12. ... С. ... ... ... право казахов.
Алматы, 1989
13. Даулетова С. Барымта и ее ... в ... годы ... ... ... ... 1989
14. Кенжалиев З. Институт и нормы ... ... в ... ... ... 1989

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Билікті бөлу қағидасын жүзеге асыру12 бет
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері14 бет
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері жайлы19 бет
ҚР неке және отбасы құқығы49 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
Жастардың некеге және отбасылық өмірге дайындығының психологиялық факторларын теоретикалық зерттеу80 бет
Мұсылман құқығы бойынша неке мен отбасы23 бет
Неке және отбасы социологиясы8 бет
Неке және отбасы туралы 1998 ж. 17 желтоқсандағы n 321-i Қазақстан Республикасының заңы84 бет
Неке және отбасы туралы жалпы түсінік. Отбасылық құқық16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь