Қазақ паремияларындағы «Еңбек» концептісі

«Концепт» термині (латынша: conceptus – «ой», «ұғым», «түсінік») пәнаралық немесе Е.С. Кубрякованың анықтамасы бойынша «қолшатырлық» қызмет атқарады, яғни ой мен таным мәселелерімен айналысатын, ақпараттарды өңдеп сақтайтын бірнеше ғылыми бағыттардың пәндік саласын «қалқалаушы» болып табылады [1,58]. «Когнитивтік терминдердің қысқаша сөздігінде» оған былайша анықтама беріледі: «концепт ұғымы адамның ойлау үдерісінде пайдаланатын ой туралы түсінігінің және білімі мен тәжірибесі бейнеленетін, әлемді танудағы бүкіладамзаттық әрекеттердің нәтижесіне жауап беретін білім қоры» [1,90]. Математикалық логиканың ұғымы ретінде пайда болған бұл термин психология, мәдениеттану, философия, когнитология салаларында орнығып, когнитивтік лингвистиканың негізі болып қаланды. Кеңес дәуірі тіл білімінің қолданысына ХХ ғасырдың 20 жылдарында ене бастады. Десек те, 1980 жылдары ғана ағылшын тілді авторлардың еңбектерін аударуға байланысты «концепт» ұғымы отандық ғылымда термин ретінде орнығып, 1990 жылдардың басында лингвокогнитологияда белсенді түрде қолданыла бастады [2,14].
Бүгінгі заманда кең қолданысқа енсе де, «концепт» термині әлі күнге дейін бір мағынада түсінілмей, түрлі ғылыми бағыттардың тұжырымдамаларында әртүрлі ұғынылады. «Себебі концепт – саналы, бақылауға көне бермейтін категория, ал бұл өз кезегінде оның түсіндірмесінің кең екендігін көрсетеді». Концепт категориясы қазіргі кезде философтардың, логиктердің, психологтардың, мәдениеттанушылардың зерттеулерінде қолданылады, сондықтан да одан лингвистикадан тыс түсініктің іздерін байқауға болады» [3,21].
З.Д.Попова мен И.А.Стерниннің пікірлерімен келісе отырып, концептуалды бағыттағы лингвистикалық мектептің теориялық және методологиялық ортақтығының болмауына байланысты аталған терминнің лингвистикалық түсіндірмесінің де бір мағыналы еместігін байқауға болады.
Ю.С.Степановтың «Орыс мәдениетінің константы сөздігінде» концепт ұғымының мәдениеттанымдық мәніне былайша анықтама беріледі: «бұл – адам санасындағы мәдениеттердің жиынтығы. Концепт – бұл адам баласының өзінің мәдениетке енуі, ал кейбір кездері оған ықпал да ете алуы... Концептілер тек ойланып қана қоймайды, олар уайымдайды. Олар – эмоцияның, ұнату мен жек көрудің, ал кейбір кездері қайшылықтың да негізі болып табылады» [4,40-41].
Н.Д. Арутюнова концептіні логикалық немесе логика-философиялық бағыттардың шеңберінде ұлттық дәстүр, фольклор, дін, идеология, өмір тәжірибесі, өнер бейнелері, түйсік пен құндылықтар жүйесі сияқты факторлардың өзара әсерінің нәтижесі болып табылатын практикалық философияның ұғымы ретінде түсіндіреді. Концептілер «әлем мен адамзат арасын байланыстыратын мәдени қабат» түзеді [5,3].
Әдебиет:

1. Краткий словарь когнитивных терминов / Под общ. ред. Е.С. Кубряковой. М.: Филол. ф-т МГУ им. М.В. Ломоносова, 1996.
2. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико–фразеологической семантике языка. Воронеж: ВГУ, 1996.
3. Попова З.Д., Стернин И.А. Язык и национальная картина мира. Воронеж: Истоки, 2002.
4. Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры: Изд. 2-е, испр. и доп. М.: Академический Проект, 2001.
5. Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. М.: Языки русской культуры, 1999.
6. Залевская А.А. Психологический подход к проблеме концепта // Методологические проблемы когнитивной лингвистики. Воронеж: ВГУ, 2001.
        
        Динаева Бекзат Бегалықызы
Қазақ гуманитарлық заң университеті
филология ғылымдарының кандидаты
Қазақ паремияларындағы «Еңбек» концептісі
«Концепт» термині ... ...... ... ... ... Е.С. Кубрякованың анықтамасы бойынша «қолшатырлық» қызмет
атқарады, яғни ой мен таным мәселелерімен айналысатын, ақпараттарды ... ... ... бағыттардың пәндік саласын «қалқалаушы» болып
табылады [1,58]. «Когнитивтік терминдердің қысқаша ... оған ... ... ... ... ... ... үдерісінде пайдаланатын ой
туралы түсінігінің және білімі мен тәжірибесі ... ... ... ... ... жауап беретін білім қоры»
[1,90]. Математикалық логиканың ... ... ... болған бұл термин
психология, мәдениеттану, ... ... ... ... ... негізі болып қаланды. Кеңес дәуірі тіл білімінің
қолданысына ХХ ... 20 ... ене ... ... те, 1980 ... ... тілді авторлардың еңбектерін аударуға байланысты «концепт»
ұғымы ... ... ... ... ... 1990 ... басында
лингвокогнитологияда белсенді түрде қолданыла бастады [2,14].
Бүгінгі заманда кең ... енсе де, ... ... әлі ... бір ... түсінілмей, түрлі ғылыми бағыттардың тұжырымдамаларында
әртүрлі ұғынылады. ... ...... бақылауға көне бермейтін
категория, ал бұл өз кезегінде оның түсіндірмесінің кең ... ... ... қазіргі кезде философтардың, логиктердің,
психологтардың, мәдениеттанушылардың зерттеулерінде қолданылады, сондықтан
да одан лингвистикадан тыс түсініктің іздерін байқауға болады» ... мен ... ... ... отырып, концептуалды
бағыттағы лингвистикалық мектептің теориялық және ... ... ... аталған терминнің лингвистикалық
түсіндірмесінің де бір мағыналы еместігін байқауға болады.
Ю.С.Степановтың «Орыс мәдениетінің ... ... ... мәдениеттанымдық мәніне былайша анықтама беріледі: «бұл – ... ... ... ... – бұл адам баласының өзінің
мәдениетке енуі, ал кейбір кездері оған ықпал да ете ... ... ... қана ... олар ... Олар – эмоцияның, ұнату мен жек
көрудің, ал кейбір кездері қайшылықтың да негізі болып ... ... ... концептіні логикалық ... ... ... ... дәстүр, фольклор, дін, идеология, ... өнер ... ... пен ... ... ... өзара әсерінің нәтижесі болып табылатын ... ... ... ... ... ... мен ... байланыстыратын мәдени қабат» түзеді [5,3].
Психолингвистикалық бағыттың өкілі А.А. Залевскаяның пікірінше, концепт
бұл – «адам өмірінің ... ... ... және ... арқылы лингвистикалық теория ұстанымы тұрғысынан ғылыми
сипаттағы өнім ... ұғым мен ... ... динамикалық
сипаттағы перцептивті-когнитивті-аффективті негіздегі индивидтің танымдық
және қатысымдық әрекетінде қызмет ететін ... ... ... (лингвомәдени бағыт) концептілерді белгілі бір мағынаға ие
болып табылатын сөздің объективті мазмұнын ... ... ... деп ... ... да олар адам ... ... саласында,
әсіресе, ұғымдық, бейнелік тұрғыдан әлемді тану үшін қызмет етеді деп
сипаттайды. ... 2001: ... тіл ... ... ... негізін қалаушы
Е.С. Кубрякованың анықтамасы бойынша, концепт дегеніміз – бұл ... мен өмір ... ... біздің санамыздағы менталдық
немесе психикалық ресурстардың бірлігі; жадтың, менталдық ... жүйе мен адам ... ... ... ... оперативтік мазмұндық бірлігі». ... ... ... 1996: ... ... мен ... ... мағынасының
арақатынасы туралы мәселе өзекті күйінде қалып ... Бұл екі ... ... ... ... көтерген С.А.Аскольдов болатын
(Аскольдов, 1997: 271). Ғылымның қазіргі даму ... ... ... ... (1999), В. Никитин (1996), М.В. ... (2003), З.Д. ... (1999; 2002; 2003) және т.б. ... ... зерттелуде.
Концепті мен мағынаның арасындағы айырмашылықтың бірі ... ... мен ... ... ... мен мағынаның арақатынасы
олардың категориялық мәртебесі ... ... ...... ... бірлігі, нақты бір тілдегі ... ... ... бір ... жалпы белгілі болып табылатын семантикалық
белгілер (сема) енеді. Сөз семантикасы қатысым барысындағы халықтың өзара
түсіністігін ... ... ... ... 2005: 8).
Қазіргі тіл біліміндегі «концепт» терминіне бір ғана мағынада түсінік
берілмейді. Лингвомәдени (Н.Д. Арутюнова, Т.В. ... С.Г. ... ... Ю.С. ... және т.б.) және психолингвистикалық (Н.И.
Жинкин, А.А. Залевская, Е.С. Кубрякова, З.Д. ... И.А. ... ... ... ... отырып, біз «концепт» деп шындықтың белгілі бір
үзігі туралы ұғым мен түсініктер ... ... ... ... деп ... оралымдарды да түсінуге болады. Тіл ... ... ... салыстыру арқылы тұйықталмаған
және өзектік-шеткі ... бар ... ... ... ... ... паремиялық топтарды біріктіруші болып та қызмет атқара
алады.
Ұлттық ... ... ... адамның жан-жақты әрекетін
айқындайтын ерекше маркерлерге айналады. Әлемнің тілдік ... ... әр ... ... болуы этностың тәжірибесі мен ... ... ... ... ... ... адамдардың
өмірден көрген-білгені, көңілге түйгені негіз болады. Концептіге ... ол ... ғана ... қалмайды, сөзге қатысты барлық
ақпараттарды қамтып отырады. ... ... ... ... ... түрлі дискурстарда, тұрақты ... ... ... ... ... ... ұясы ... саналады. Концептіні
жасауға көмек беретін тілдік деректердің ... тіл ... мен ... ... қолданылуын табу мен сипаттауды да
жатқызамыз. Солардың бірі «еңбек» терминімен байланысты ... ... ... ... осы ... мақсаты болмақ.
«Еңбек» концептісінің тілдік негізін ... ... ... ... ретіндегі мағынасы құрайды. Дәл осы мағына «еңбек», «жұмыс», «іс»
сияқты ... ... ... ... ... лексемасы доминант
болып табылады.
«Еңбек» концептісі тірек болып ... ... ... ... мынадай концептуалдық белгілерінің бар екендігіне көз
жеткіздік:
1. Еңбектің адам өміріндегі орны:
«ер еңбегімен ... ... ... ... ... атын ... шығарар;
Еңбегіңнен ел таныр; Еңбек – ердің көркі, Ер – ... ... Ер ... ... ... тозады).
«қиналып еңбек етсең, жемісін жейсің» (Еңбегің қатты болса, ... ... Жан ... жұмыс бітпес,Талап қылмай мұратқа жетпес; Еңбек еткен
емеді, еңбексіз не өнеді; Ерте ... ... ... артық, ерте тұрған
әйелдің бір ісі артық).
2. Адам өміріндегі еңбектің нәтижесі:
«еңбек өз ... ... ... ...... Қолы ... қимылдайды; Бейнет, бейнет түбі – зейнет; Рақаттың түбі – кеңіс,
еңбектің түбі – жеміс; ...... ...... Ексең егін, ішерсің
тегін).
3. Еңбекқор мен еріншек.
«еңбекқордың белгісі» (Ерінбеген ... ... Бал ... ... белгісі» (Еріншекке бүгіннен ертең оңай; Дарақының күлкісі
қанбас, еріншектің ... ... ... жан ... ... ... ... мізбақпас туады).
Қорыта айтқанда, қазақ паремияларындағы ЕҢБЕК концептісі жалпы адами
құндылықты білдіріп, еңбекке деген көзқарас арқылы ... ... ... ... еріншек адамның «құр кеуде» екендігін, яғни
кісінің көркі еңбекте деген астарлы ойды ұғасыз.
Әдебиет:
1. Краткий словарь когнитивных терминов / Под общ. ред. Е.С. ... ... ф-т МГУ им. М.В. ... ... ... А.П. Типы концептов в лексико–фразеологической семантике языка.
Воронеж: ВГУ, ... ... З.Д., ... И.А. Язык и ... картина мира. Воронеж:
Истоки, 2002.
4. Степанов Ю.С. ... ... ... ... Изд. 2-е, ... ... М.: Академический Проект, 2001.
5. Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. М.: Языки русской культуры, 1999.
6. Залевская А.А. ... ... к ... ... ... ... ... лингвистики. Воронеж: ВГУ, 2001.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі59 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Жол концептісінің танымдық сипаты және когнитивтік негіздері61 бет
Сұлулық30 бет
Уақыт/время/time концептілерінің ассоциативтік ерекшеліктері88 бет
Ғ.Мүсірепов туралы53 бет
Ғаламның тілдік бейнесіндегі «Қазақ әйелі» концептісі193 бет
Қазақ тіліндегі «Туған жер» концептісі35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь