Қазақ паремияларындағы «Еңбек» концептісі


«Концепт» термині (латынша: conceptus – «ой», «ұғым», «түсінік») пәнаралық немесе Е.С. Кубрякованың анықтамасы бойынша «қолшатырлық» қызмет атқарады, яғни ой мен таным мәселелерімен айналысатын, ақпараттарды өңдеп сақтайтын бірнеше ғылыми бағыттардың пәндік саласын «қалқалаушы» болып табылады [1,58]. «Когнитивтік терминдердің қысқаша сөздігінде» оған былайша анықтама беріледі: «концепт ұғымы адамның ойлау үдерісінде пайдаланатын ой туралы түсінігінің және білімі мен тәжірибесі бейнеленетін, әлемді танудағы бүкіладамзаттық әрекеттердің нәтижесіне жауап беретін білім қоры» [1,90]. Математикалық логиканың ұғымы ретінде пайда болған бұл термин психология, мәдениеттану, философия, когнитология салаларында орнығып, когнитивтік лингвистиканың негізі болып қаланды. Кеңес дәуірі тіл білімінің қолданысына ХХ ғасырдың 20 жылдарында ене бастады. Десек те, 1980 жылдары ғана ағылшын тілді авторлардың еңбектерін аударуға байланысты «концепт» ұғымы отандық ғылымда термин ретінде орнығып, 1990 жылдардың басында лингвокогнитологияда белсенді түрде қолданыла бастады [2,14].
Бүгінгі заманда кең қолданысқа енсе де, «концепт» термині әлі күнге дейін бір мағынада түсінілмей, түрлі ғылыми бағыттардың тұжырымдамаларында әртүрлі ұғынылады. «Себебі концепт – саналы, бақылауға көне бермейтін категория, ал бұл өз кезегінде оның түсіндірмесінің кең екендігін көрсетеді». Концепт категориясы қазіргі кезде философтардың, логиктердің, психологтардың, мәдениеттанушылардың зерттеулерінде қолданылады, сондықтан да одан лингвистикадан тыс түсініктің іздерін байқауға болады» [3,21].
З.Д.Попова мен И.А.Стерниннің пікірлерімен келісе отырып, концептуалды бағыттағы лингвистикалық мектептің теориялық және методологиялық ортақтығының болмауына байланысты аталған терминнің лингвистикалық түсіндірмесінің де бір мағыналы еместігін байқауға болады.
Ю.С.Степановтың «Орыс мәдениетінің константы сөздігінде» концепт ұғымының мәдениеттанымдық мәніне былайша анықтама беріледі: «бұл – адам санасындағы мәдениеттердің жиынтығы. Концепт – бұл адам баласының өзінің мәдениетке енуі, ал кейбір кездері оған ықпал да ете алуы... Концептілер тек ойланып қана қоймайды, олар уайымдайды. Олар – эмоцияның, ұнату мен жек көрудің, ал кейбір кездері қайшылықтың да негізі болып табылады» [4,40-41].
Н.Д. Арутюнова концептіні логикалық немесе логика-философиялық бағыттардың шеңберінде ұлттық дәстүр, фольклор, дін, идеология, өмір тәжірибесі, өнер бейнелері, түйсік пен құндылықтар жүйесі сияқты факторлардың өзара әсерінің нәтижесі болып табылатын практикалық философияның ұғымы ретінде түсіндіреді. Концептілер «әлем мен адамзат арасын байланыстыратын мәдени қабат» түзеді [5,3].
Әдебиет:

1. Краткий словарь когнитивных терминов / Под общ. ред. Е.С. Кубряковой. М.: Филол. ф-т МГУ им. М.В. Ломоносова, 1996.
2. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико–фразеологической семантике языка. Воронеж: ВГУ, 1996.
3. Попова З.Д., Стернин И.А. Язык и национальная картина мира. Воронеж: Истоки, 2002.
4. Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры: Изд. 2-е, испр. и доп. М.: Академический Проект, 2001.
5. Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. М.: Языки русской культуры, 1999.
6. Залевская А.А. Психологический подход к проблеме концепта // Методологические проблемы когнитивной лингвистики. Воронеж: ВГУ, 2001.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге




Динаева Бекзат Бегалықызы

Қазақ гуманитарлық заң университеті
филология ғылымдарының кандидаты

Қазақ паремияларындағы Еңбек концептісі

Концепт термині (латынша: conceptus – ой, ұғым, түсінік)
пәнаралық немесе Е.С. Кубрякованың анықтамасы бойынша қолшатырлық қызмет
атқарады, яғни ой мен таным мәселелерімен айналысатын, ақпараттарды өңдеп
сақтайтын бірнеше ғылыми бағыттардың пәндік саласын қалқалаушы болып
табылады [1,58]. Когнитивтік терминдердің қысқаша сөздігінде оған былайша
анықтама беріледі: концепт ұғымы адамның ойлау үдерісінде пайдаланатын ой
туралы түсінігінің және білімі мен тәжірибесі бейнеленетін, әлемді
танудағы бүкіладамзаттық әрекеттердің нәтижесіне жауап беретін білім қоры
[1,90]. Математикалық логиканың ұғымы ретінде пайда болған бұл термин
психология, мәдениеттану, философия, когнитология салаларында орнығып,
когнитивтік лингвистиканың негізі болып қаланды. Кеңес дәуірі тіл білімінің
қолданысына ХХ ғасырдың 20 жылдарында ене бастады. Десек те, 1980 жылдары
ғана ағылшын тілді авторлардың еңбектерін аударуға байланысты концепт
ұғымы отандық ғылымда термин ретінде орнығып, 1990 жылдардың басында
лингвокогнитологияда белсенді түрде қолданыла бастады [2,14].
Бүгінгі заманда кең қолданысқа енсе де, концепт термині әлі күнге
дейін бір мағынада түсінілмей, түрлі ғылыми бағыттардың тұжырымдамаларында
әртүрлі ұғынылады. Себебі концепт – саналы, бақылауға көне бермейтін
категория, ал бұл өз кезегінде оның түсіндірмесінің кең екендігін
көрсетеді. Концепт категориясы қазіргі кезде философтардың, логиктердің,
психологтардың, мәдениеттанушылардың зерттеулерінде қолданылады, сондықтан
да одан лингвистикадан тыс түсініктің іздерін байқауға болады [3,21].
З.Д.Попова мен И.А.Стерниннің пікірлерімен келісе отырып, концептуалды
бағыттағы лингвистикалық мектептің теориялық және методологиялық
ортақтығының болмауына байланысты аталған терминнің лингвистикалық
түсіндірмесінің де бір мағыналы еместігін байқауға болады.
Ю.С.Степановтың Орыс мәдениетінің константы сөздігінде концепт
ұғымының мәдениеттанымдық мәніне былайша анықтама беріледі: бұл – адам
санасындағы мәдениеттердің жиынтығы. Концепт – бұл адам баласының өзінің
мәдениетке енуі, ал кейбір кездері оған ықпал да ете алуы... Концептілер
тек ойланып қана қоймайды, олар уайымдайды. Олар – эмоцияның, ұнату мен жек
көрудің, ал кейбір кездері қайшылықтың да негізі болып табылады [4,40-41].

Н.Д. Арутюнова концептіні логикалық немесе логика-философиялық
бағыттардың шеңберінде ұлттық дәстүр, фольклор, дін, идеология, өмір
тәжірибесі, өнер бейнелері, түйсік пен құндылықтар жүйесі сияқты
факторлардың өзара әсерінің нәтижесі болып табылатын практикалық
философияның ұғымы ретінде түсіндіреді. Концептілер әлем мен адамзат
арасын байланыстыратын мәдени қабат түзеді [5,3].
Психолингвистикалық бағыттың өкілі А.А. Залевскаяның пікірінше, концепт
бұл – адам өмірінің психикалық заңдылықтарына бағынатын және осындай
параметрлері арқылы лингвистикалық теория ұстанымы тұрғысынан ғылыми
сипаттағы өнім ретінде ұғым мен мағынадан ерекшеленетін динамикалық
сипаттағы перцептивті-когнитивті-аффективті негіздегі индивидтің танымдық
және қатысымдық әрекетінде қызмет ететін категория [6,39].
В.И. Карасик (лингвомәдени бағыт) концептілерді белгілі бір мағынаға ие
болып табылатын сөздің объективті мазмұнын білдіретін алғашқы мәдени
бірліктер деп сипаттайды, сондықтан да олар адам өмірінің түрлі саласында,
әсіресе, ұғымдық, бейнелік тұрғыдан әлемді тану үшін қызмет етеді деп
сипаттайды. (Карасик, 2001: 102).
Орыс тіл біліміндегі семантикалық-когнитивтік бағыттың негізін қалаушы
Е.С. Кубрякованың анықтамасы бойынша, концепт дегеніміз – бұл адамның
білімі мен өмір тәжірибесі бейнеленетін біздің санамыздағы менталдық
немесе психикалық ресурстардың бірлігі; жадтың, менталдық лексиканың,
концептуалдық жүйе мен адам психикасында бейнеленетін әлемнің тілдік
бейнесінің оперативтік мазмұндық бірлігі. (Когнитивтік терминдердің
қысқаша сөздігі, 1996: 90).
Лингвокогнитологиядағы концепті мен сөздің лексикалық мағынасының
арақатынасы туралы мәселе өзекті күйінде қалып отыр. Бұл екі ұғымның
арақатынасы туралы мәселені алғаш көтерген С.А.Аскольдов болатын
(Аскольдов, 1997: 271). Ғылымның қазіргі даму кезеңінде аталған мәселе В.В.
Колесов (1999), В. Никитин (1996), М.В. Пименова (2003), З.Д. Попова,
И.А.Стернин (1999; 2002; 2003) және т.б. көптеген лингвистердің
еңбектерінде зерттелуде.
Концепті мен мағынаның арасындағы айырмашылықтың бірі олардың ішкі
көлемі мен мазмұнына байланысты. Концепті мен мағынаның арақатынасы
олардың категориялық мәртебесі арқылы анықталады. Мағына – тілдің
семантикалық кеңістіктегі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ тіліндегі «Аңшылық» концептісі
Қазақ тіліндегі «Туған жер» концептісі
«Ақын» концептісі
Ғаламның тілдік бейнесіндегі «Қазақ әйелі» концептісі
«Саятшылық» концептісі
М.ШАХАНОВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ «РУХ» КОНЦЕПТІСІ
Еңбек нарығы және еңбек биржасы
Еңбек қорғау және еңбек қауіпсіздігі
Еңбек құқығы. Жеке еңбек шарты
Еңбек және еңбек ақы есебі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь