Қазақ-ағылшын тілдеріндегі гендерлік сипаттағы коммуникативтік бірліктер

МАЗМҰНЫ


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1.ТАРАУ. ТІЛДІК БІРЛІКТЕРДІ ГЕНДЕРЛІК ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУДІҢ

НЕГІЗДЕРІ

1.1 Тілдік бірліктерді лингвокогнитивтік тұрғыдан зерттеудің
жай.күйі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Лингвистикалық гендерологияның пайда болуы мен оның
негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
1.3 Феминистік лингвистиканың пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23


2.ТАРАУ. АДАМНЫҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІГІ МЕН ЖЫНЫСЫНА ҚАТЫСТЫ ТІЛДІК БІРЛІКТЕР
2.1 Қазақ тіліндегі адамның жас ерекшелігіне қатысты тілдік бірліктер ... ... 27
2.2 Қазақ тіліндегі адамның жынысына қатысты тілдік бірліктер ... ... ... ... ...29
2.3 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі гендерлік қатынасқа байланысты мақал.мәтелдердің этнолингвистикалық уәжі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.4 Қазіргі ағылшын тілінің фразеологиялық жүйесіндегі гендерлік қатынастағы оралымдардың типологиялық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 55
КІРІСПЕ

Ғасырлар тоғысындағы жаһандану дүние жүзі халықтарын ортақ жүйе, ортақ модельге тоғыстыру үрдісі қазіргі заманда өмір сүріп отырған әр этностың ұлттық мәдениеті мен тілдік ерекшеліктерін сақтап қалу мәселесін тудырып отыр. Қазақстанның әлемдік қауымдастыққа тең құқылы ел болып енуі – әлем жұртшылығының өзіміздің ұлттық тіліміз, тарихымыз бен мәдениетіміз бар екенін мойындағанының айғағы. Бұл – ұлттық мәдениетіміз бен тілімізді жан-жақты зерттеп, өшкенін жандандырып, дамытып келесі ұрпаққа табыстау, рухани қазынамызбен дүние жүзі халықтарын таныстыруды міндеттейтіні де белгілі.
Тақырыптың өзектілігі. Бүкіл рухани қазынасын жинақтап сақтайтын ұлттық тілді халықтың тарихымен, мәдениетімен, ой танымымен, жан ілімімен бірлікте қарау мәселесі тіл ғылымында өзіндік өріс алып келе жатқан этнолингвистика, психолингвистика, когнитивтік лингвистика, лингвомәдениеттану, лингвоелтану, гендерлік лингвистика ғылымдарының пайда болуына негіз болды. Бұл ғылымдардың тығыз қарым-қатынаста болуы тілдің құрылымдық, функционалдық жүйесінің кешенді үлгілерін айқындауды мақсат етеді.
Қазіргі тіл білімінде осы бағыттағы зерттеулер кешенді сипатта антропоцентрлік және когнитивтік лингвистиканың “әлемнің тілдік бейнесі” теориясының негізінде жүргізілуде. Өйткені тілді зерттеудің танымдық (когнитивтік) парадигмасы “дүниені тіл әлемінде тану” қағидасына сай бағытта жүргізілуі – тіл біліміндегі өзекті мәселелердің бірі.
Адамның жас ерекшелігі мен жынысына байланысты атаулар мен сол атауларға қатысты тілдік бірліктер кез келген тілдің сөздік қорының қомақты бір саласы. Бұлар – әрбір халықтың жанына жақын, рухани мәдениетінің сипатын дәл көрсететін лексика-семантикалық топ. Мұндай атаулар өмірде жиі қолданылатыны белгілі. Солай бола тұрса да, лексикалық қорымыздың бұл тобы, әсіресе, қазақ тіл білімінде күні бүгінгі дейін жеке лексика-семантикалық топ ретінде арнайы зерттелінген жоқ. Оның үстіне бұл тақырып этнолингвистикалық тұрғыдан да, гендерлік тұрғыдан да арнайы зерттеу нысаны болған емес.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ:


1. Гумбольдт В.фон. Избранные труды по языкознанию. М.: Прогресс, 1984 г.
2. Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. Т.1. М.: Учпедгиз, 1958 г.
3. Бодуэн де Куртенэ И.А. Избранные труды по общему языкознанию. М., 1969 г.
4. Хомский Н. Язык и мышление. М., 1999 г.
5. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. А.: Ғылым, 1999 ж.
6. Қайдар Ә. Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері. А., 2003 ж.
7. Платон. Письма. М., 1972. –Т.3. -343 с.
8. Қалиев Ғ. Қазақ тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. А., 2001 ж.
9. Кирилина А.В. Гендер: лингвистические аспекты, М., 1999
10. Колосова О.А. Когнитивные основания языковых категорий. Москва, 1996.
11. M.R.Key, Male / Female Language (New Jersey. Metuchen. Scarecrow Press, 1975).
12. R.Lakoff, Language and Woman’s Place (New York, Harper, 1975).
13. L.Pusch.Das Deutsche als Mannersprache (Frankfurt / Main: Suhrkamp, 1984).
14. Сепир-Уорф. Язык. Введение в изучение речи // Избранные труды по языкознанию. М., 1993. -261 с.
15. Кирилина А.В. Категория gender в языкознании. С.15-20.
16. Динаева Б.Б. Қазақ тіліндегі паремиялардың танымдық-прагматикалық аспектісі. Астана, 2006 ж.
17. Пермяков Г.Л. Пословицы и поговорки народов Востока. -Москва: Наука, 1979. -671 с

18. Қайдар Ә. Қазақ этнолингвистикасы // Қазақ тілінің өзекті мәселелері. -Алматы: Ана тілі, 1998. -304 б.
19. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті. Докт. дисс. авторефераты. Алматы, 2004 ж.
20. Динаева Б.Б. Төрт түлікке қатысты қазақ паремиялары жасалуының этнолингвистикалық сипаты. ҚазГЗУ Хабаршысы. №1, 2008 жыл.
21. Сарсембаева А.Б. Гендерные отношения во фразеологической системе английского языка. Автореферат. канд. дисс., Алматы, 2009 г.
        
        КІРІСПЕ
Ғасырлар тоғысындағы жаһандану дүние жүзі халықтарын ортақ ... ... ... ... қазіргі заманда өмір ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерін сақтап қалу мәселесін
тудырып отыр. Қазақстанның әлемдік қауымдастыққа тең құқылы ел болып енуі ... ... ... ... ... ... бен ... бар
екенін мойындағанының айғағы. Бұл – ұлттық мәдениетіміз бен ... ... ... ... ... ... ... ұрпаққа табыстау, рухани
қазынамызбен дүние жүзі халықтарын таныстыруды міндеттейтіні де белгілі.
Тақырыптың өзектілігі. ... ... ... ... сақтайтын
ұлттық тілді халықтың тарихымен, мәдениетімен, ой танымымен, жан ілімімен
бірлікте ... ... тіл ... өзіндік өріс алып келе жатқан
этнолингвистика, ... ... ... ... ... ... ... пайда
болуына негіз болды. Бұл ғылымдардың тығыз қарым-қатынаста болуы тілдің
құрылымдық, функционалдық жүйесінің кешенді ... ... ... тіл ... осы ... ... ... сипатта
антропоцентрлік және когнитивтік лингвистиканың “әлемнің тілдік бейнесі”
теориясының негізінде жүргізілуде. ... ... ... ... ... ... тіл әлемінде тану” қағидасына ... ... – тіл ... ... ... ... жас ерекшелігі мен жынысына байланысты атаулар мен ... ... ... ... кез ... ... сөздік қорының қомақты
бір саласы. Бұлар – әрбір халықтың жанына жақын, ... ... дәл ... ... топ. ... атаулар өмірде жиі
қолданылатыны белгілі. Солай бола тұрса да, лексикалық қорымыздың бұл ... ... тіл ... күні ... ... жеке ... ретінде арнайы ... жоқ. Оның ... бұл ... ... да, гендерлік тұрғыдан да арнайы зерттеу нысаны
болған емес.
Адамның жас ерекшелігіне, жынысына ... ... мен ... ... тілдік бірліктер – тіліміздің ең байырғы бірліктері ... ... ... қана ... жоқ, ... ... ... тарихын, мәдениетін, рухани өмірін, дүние ... ... өз ... ... жүрген құнды да құнарлы
лексикалық ... ... ... ... сол ... ... ол
тілдік байлық болсын, мейлі ол рухани, мәдени байлық ... ... ... игілігіне жарату болып табылады. Ендеше ... және ... әйел мен ер ... ... тілдік бірліктердің қызметін
тілдік ... ... ашып ... ... жұмысы тақырыбының
өзектілігі дау тудырмаса керек. Зерттеу ... ... ... ... сипаттағы коммуникативті бірліктер арқылы ... ... ... ... ... бере ... ... жатқандығымен де
өзекті дей аламыз.
Зерттеудің нысаны. Ұлттық мәдениеттің тілде бейнеленген көрінісі,
яғни әлемнің ... ... ... ... ... тілдік бейнесін
құрайтын гендерлік сипаттағы коммникативтік ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер, мәдени реалийлер.
Зерттеудің пәнін қазақ және ағылшын тілдеріндегі әйел мен ер ... ... ... ... ... құрайды.
Диплом жұмысының мақсаты. Диплом жұмысының негізгі ...... етіп алып ... ... мен сол атауларға ... ... ... ... тіл ... тұрғысынан әрі этнолингвистикалық
тұрғыдан жан-жақты қарастыру, әр атаудың, әрбір ... ... ашу, ... сол ... астарында жатқан ұлттық
ерекшеліктерді, яғни ... ... мен ... ... тән ... ... мінез-құлықты, психологияны, философияны,
салт-дәстүрді, бір сөзбен айтқанда, екі ұлттың ... ... ... ... ... жұмысының міндеттері. Жоғарыдағы мақсатқа жету жолында
өзімізге мынадай міндеттер жүктедік:
- адамның жас ... ... ... атаулар мен тұрақты
тіркестерді жинап, оларды жүйелеу;
- жиналған тілдік бірліктерді тақырыптарына, мағыналарына қарай түрлі
лексика-семантикалық топтарға топтастыру;
- әр ... ... ... ... мен ... ... ашу және оларды саралау;
- әрбір тілдік біріктің астарында жатқан мағынаны айқындау, яғни сол
атаулар мен тұрақты тіркестердің жасалу уәждері мен ... ... ... ... ... жас ... жынысына
байланысты қазақ және ағылшын тілдеріндегі коммуникативтік тілдік бірліктер
бұрын-соңды арнайы зерттеу нысаны ... ... ... ол жан-жақты әрі
түбегейлі зерттелініп отыр. Бұлар жай ғана ... ... ... жоқ, ... бірге этнолингвистикалық тұрғыдан да зерттелінді.
Ол үшін алдымен тиісті атаулар мен тұрақты ... оның ... ... ... ... жиналып алынды. Айқындалған
этнолингвистикалық мән-мағыналар мүмкіндігінше толық сараланды және олар
диплом жұмысында жеке-жеке аталып көрсетілді. Сараланған ... ... мен ... ... ... отырды. Міне,
бұлардың бәрі жұмыстың ғылыми жаңалықтары болып есептелінеді.
Диплом жұмысының теориялық маңызы. ... тіл ... ... ... ... ... ... келе жатқан
гендерлік лингвистика ғылымының басты теориялық ұстанымдары, терминдік
жүйесі ... жаңа ... ... Тіл мен ... ... ... лингвистика ұстанымдары негізінде
түсіндіріліп, жалпы гендерлік лингвистика саласының дамуына үлес қосылды.
Диплом ... ... ... Зерттеудің нәтижелерін жалпы
тіл теориясы, лингвомәдениеттану, тіл мен мәдениет ... ... ... курстарда, семинарларда теориялық ... ... ... жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиет тізімінен тұрады.
І. ТІЛДІК БІРЛІКТЕРДІ ГЕНДЕРЛІК ТҰРҒЫДАН ... ... 1 ... ... ... ... ... жай-күйі
Бүгінгі таңдағы лингвистика ғылымының жаңа бағыттарының зерттеу
нәтижелері ... ... ... мен ... ... ... ... тілдің табиғатын анықтаудың жүйелі үрдісін қалыптастыруда.
Бұл үрдістің негізін қалаған В.фон Гумбольдт тіл мен рух, тіл ... тіл мен ... ... ... мен ... ... ... баса
назар аударып, соның негізінде тілдің қызметі мен қолданысын сипаттайтын
өзінің «ішкі ... ... ... теориясын, тілді жүйелі зерттеу туралы
тұжырымдамасын ұсынады. Ғалымның ... ... бұл ... ... антропоцентристік бағытта зерттеу жүргізушілердің тарапынан
кеңінен қолдау табуда. Демек, ішкі форма В.фон Гумбольдттың ... ... ... ... белгілі бір тілдің онтологиясына сай
ұйымдастыру ... ... яғни ... ... ... да «тілді анықтайтын, негізінен, ішкі форма, яғни тілдің
мазмұндық жағы» де қарайды ... ... де ... ... ... бірінші кезекке қойып, бірақ
оны ішкі мазмұнмен тығыз сабақтастырады. Демек, тіл бірліктері мен ... ... ... тілдің құрылымы түрінде анықтайды және
фонема, морфема, синтагма ұғымдарын ғылыми айналымға енгізеді. ... ... ... ... ... ... қарастырады. Сөйтіп В.Гумбольдт ұсынған ғылыми теорияны одан әрі
жалғастырып дамытқан ... И.А. ... де ... ... ... ... форма арқылы ойдың дамуын ... ... ... ... мен ... ... аша ... Дәлірек
айтқанда, біртұтас зерттеулерде тілдің бейнелеушілік мәніне ... ... ... ал Ф.де Соссюр, Л.Ельмслевтің еңбектерінде тілдің
құрылымдық қатынастары, бағыныңқы байланыстары ... ... ... ... ... бойынша, тілдің толық жүйелі болмысын оның
синтаксистік, ... және ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынастары құрайды
[3,65]. Яғни бұл арадағы тіл табиғатының тұтастық сипатына мән беру тіл мен
ойлау мәселесіне ... ... ... ... генеративтік
лингвистиканың көрнекті ... ... ... ... ... ... ... ойлау қызметі негізінде тілді ... ... ... ... ... көрінетін ақыл-ойға тән қасиеттерді ашуға
көмектеседі» деп есептейді [4,7].
Осымен байланысты ... ... ... ... ... ... тіл мен ойлаудың ... ... ... тілдің ойды ұйымдастырушылық қызметін атап ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық
байланыстар, категориялар және модельдер түрінде тұтас ... ... ... ... ... мағыналарының
әмбебаптығы, лексиканың идиоэтникалық сипаты маңызды болып табылады. ... ат қою ... ... ... ... әдет-
ғұрытың, көзқарастардың, дүниетанымның әсерімен ... ... ... когнитивтік парадигмасында оның мазмұндық жағы
грамматикалық ... ... ... Осы ... ... ... ... мифтік танымнан поэтикалық ойға
дейін ... ой ... ... ... ... және ... бойына сіңіретін даму үстіндегі жүйе болып табылады.
Лингвистика ғылымының даму тарихында ... күні ... үш ... ... ... ... Олар: салыстырмалы-тарихи, жүйелі-
құрылымдық және ... ... тіл ... ... ... ... ретінде тілді
зерттеудің салыстырмалы-тарихи әдісі сипатталса (Ф.Бопп, А.Мейе, Р.Раск
т.б.), ХХ ... ... ... сай ... ... ... ... ерекше көңіл бөлініп, соның ... ... ... ... және ... ... ... іргелі зерттеулер, оқулықтар және академиялық ... да, ... ... арқа сүйер негізгі идеяларына айналды
(Ф.Фортунатов, Бодуэн де ... Ф.де ... ... ... т.б.).
ХХІ ғасырда жаңа теориялық танымдық әдістемеге ... ... ... және өзі үшін» қарастыратын имманентті зерттеу жеткіліксіз болып
табылды да, оны ой-санамен, мәдениетпен және адамның ... ... ... ... ... ... қарастыру қажеттілігі туды.
Осы қажеттілік лингвистикадағы жаңа ғылыми бағыттың және ... ... ... ... дамуын талап етті. Демек, бұл
тілді зерттеу үрдісін объектіден ... ... яғни ... тіл ... ... тілді адам арқылы анықтау болып табылады. Бұл, ... тіл ... ... дамуы барысында жаңа бағытқа қатысты
туған жаңа көзқарас сияқты көрінгенімен, оның бастау көзі тереңде ... ... ... ... өмірге әкелген еңбектерінен
көруге болады.
Нақтырақ айтқанда, Қазан лигвистикалық ... ... бірі – ... ... ... ... ... табылады. Осы жаңа құрылымдық лингвистиканың
көрнекті өкілі ... де ... өзі кез ... тілдік бірлікті
зерттеуде оның сыртқы (дыбыстық) және ішкі ... ... ... көңіл бөледі. Ішкі жақтағы психикалық мазмұнды ... ... ал оның ... ... байланыстырады
да, былай деп анықтайды: «Язык существует только в индивидуальных ... в ... ... в ... ... или особей, составляющих данное
языковое общество» [3, ... ... тіл ... ... ... ... ... жалғастықта және тілді ұлттық рухани-мәдени білімдердің
жинақталған коды ... ... ... ... тән ... Оның ... В.Гумбольдт, И.Гердер, Г,Штейнталь, А.Потебня
сияқты ғалымдардың теориялық еңбектері ... ... ... ... ... адам ... ... рухани, әлеуметтік талаптарын
қанағаттандыратын ұғымдар (концепт) әлемін жасау үшін ... ... ... ғана ... Сол себептен де кез келген ұлт тілінің ... ... ... ғасырлық терең сырға толы қазынасы, ділі, ... көзі ... ... тіл ... ... ... адамдардың белгілі бір
ұжымы өмір сүретін ортаның ... жай ... ... ... ... және
бұл арада тіл дүниені тікелей, тура суреттемейтінін атап ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады.
Сондықтан да В.фон Гумбольдт: «Разные языки – это ... не ... ... и той же ... а ... ... ... деп тұжырымдайды
[1, 77]. Тіл – ойды туғызушы тетік, сондықтан сөз – ... тура ... оның ... ... ... шығармашылық үдеріс нәтижесінде туған
бейнесі. Сол себепті жаңа ғылыми парадигмаға сәйкес тілді зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің жаңа
мақсаттары, маңызды ұғымдар мен тәсілдер, метатілдік теориялық ... ... Яғни ... ... бірінші орынға адамды
(тілдік тұлғаны) шығарады да, ал тіл адам ... ... ... ... ... ... ... тілді рухпен,
шығармашылық қызметпен байланыстырады. Яғни тіл – ойды ... ... сөз ... тура таңбасы емес, оның біздің санамызда ... ... ... ... ... Сол ... жаңа ... сәйкес тілді зерттеуде негізгі назар тілдік ... ... ... ... ... жаңа ... маңызды ұғымдар мен
тәсілдер, метатілдік теориялық ... ... ... Атап ... ... ... ... адамды шығарады да, ал тіл адам
танымын құрастырушы сипатта қарастырылады ... ... ... ... ... Ю.Д.Апресян т.б.).
Жалпы адам баласына тән бұл әмбебеп танымдық үлгілер (модельдер) –
тілдің «терең ... ... ... ... когнитивтік
қызметінің жемісі. Бұл арада когнитивтік модельдер адамның ойы ... ... ... бейнені көрсетеді. Яғни қабылданатын ақпарат
когнитивтік модельдерде «кодталады».
Тіл мен ойлау, тіл мен ... ... ... ... ... ... дәстүрлі тілдік саласы шеңберінде зерттеу мүмкін емес. Оған
қажет ғылыми парадигма – ... ... ... сабақтас
этнолингвистика, психолингвистика, социолингвистика, гендерлік лингвистика
т.б. байланысуы қажет. Осы ... адам ... ... ... ... ... ... қабылданған мәліметтер қалай танымға айналады,
ментальдық кеңістіктер қалай жасалады деген сұрақтарға жауапты тілдің ... ... ... ... да, бұл ... этнолингвистикалық
аспектіде (В.Гумбольдт, Ф.Боас, Э.Сепир, Б.Уорф, ... ... ... т.б.), психолингвистикалық тұрғыда (К.Юнг,
А.Н.Леонтьев, А.Шахнарович т.б.), лингвомәдениеттанымдық сипатта ... ... ... ... ... т.б.), гендерлік сипатта (Р.Лакофф, Л.Пуш, С.Тремель-Плетц,
А.В.Кирилина, Е.Горошко, Е.Д.Назарова, А.Н.Махмутова, А.А. Харьковская,
З.А.Биктагирова т.б.) ... ... ... ... зерттеудің бұл бағыттары
философиялық, психологиялық, этностық, лингвистикалық теориялардың жүйесі
дүниені тұтас танудың ... ... тіл ... ... ... ... ... лингвистика» деген термин ХХ ғасырдың 80
жылдары М.Бирвиштің еңбегінде сөз болған. Әйтсе де, ... ... ... ... ... ... 60-70 жылдары американдық
Н.Хомский, Дж.Лакофф, т.б. ғалымдардың еңбектерінде айтылған ... бұл ... өз ... ... ... ... қатысты зерттеулерінен алады деген тұжырым бүгінгі ... ... ... ... Аталмыш жаңа лингвистикалық теорияның
шын мәніндегі ... ... ... ... жылдары қарқынды
зерттелу үстінде.
Когнитивтік ғылымның негізгі ерекшеліктеріне, зерттеу ... мен ... ... рет көңіл бөлген шетелдік ғалымдар болатын.
Дж. Миллер когнитивтік лингвистиканы «ХХ ғасырдың 50-60 ... ... ... ... ... деп ... 1960 жылы Гарвард
университетінде американдық профессор Дж.Бруннер ... ... ... ... ... ... орталық когнитивтік
лингвистика ғылымының негізін қалауға айтарлықтай үлес қосады.
ХХ ғасырдың ортасында когнитивтік лингвистика қазіргі ... ... ілім ... ... Осы ... ... ... жүргізіледі. Осының нәтижесінде Еуропада ХХ ... ... ... ... теориялық бағыттары жетіліп, тамырын
тереңнен тартып, терең зерттеліп, ... ... жая ... Осы ... ... ... ... Дж.Хэйман, Л.Витгенштейн, Г.Н.Кент
сияқты шетелдік ғалымдардың когнитология саласына қатысты зерттеу еңбектері
жарық көреді. ... ... ... ... ... «әлемнің тілдік
бейнесін» сипаттаудағы қызметіне айрықша назар аударады.
Когнитивтік лингвистиканың өзектілігі мен оның күрделі мәселелерін
шешу ресейлік ғалымдардың да ... тыс ... ... Орыс тілі ... ... ... мәселелері Ю.А.Сорокин, Е.С.Яковлева,
Е.С.Кубрякова, В.Н.Телия, ... ... ... В.А.Маслова сияқты зерттеушілердің еңбектерінде көрініс
табады. Бұл ... ... ... ішінде тілдің атқаратын
қызметінің жоғары екендігін көруге болады.
Жалпы тіл біліміндегі ... ... ... ... ... когнитивтік лингвистика ғылымы соңғы жылдары қазақ тіл
білімін зерттеуші ғалымдардың да ... ... ... ... қазақ
когнитивтік лингвистикасының бастауында ... ... тұр. ... сөз ... туралы айтқан пікірлерінің
тоғысында тілтану ... ... ... ... Ғалым «сөз айтудың» ерекшелігін пайымдауда да зейін, ... ... қиял ... ... ұғымдарды басшылыққа ала отырып,
сөйлеудің психолингвистикалық мәніне көңіл бөледі.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Ол «сөз деген – зат біткеннің
бәрінің аты емес, әр елдің ... ... ... ... құбылысының аты
ғана. Ел-елдің білгені де, білмегені де толып жатыр. Мәселен, шөптер мен
жәндіктердің көбісінің аты ... жоқ. ... олар ... аса ... ... те елемегенбіз... Айталық, шөптердің ішінде мал
жейтіндерін, отын болатынын, бояу ... ем ... не ... біледі де, соларға ғана ат қояды. Танымаған ... ... ... білмеген нәрсенің аты да тілімізде болмайды» деп
сөздің атауыштық, танымдық және ... ... ... ... ... ... анықтама береді [5,50].
Дегенмен, қазақ тіл білімінде когнитивтік лингвистикаға қатысты
зерттеулер соңғы он жылдықта ғана ... ... ... ... Академик
Ә.Қайдардың этнолингвистика саласына қатысты ойлары қазақ тіл ... ... ... ... ... ... Бұл ... соңғы кездері
Р.Сыздық, Е.Жанпейісов, Г.Гиздатов, ... ... ... ... т.б. ... ... ... зерттеу нысанына айналдарғанын атап өтуге болады.
Сонымен когнитивтік лингвистикаға «... ... ... ... ... оны бір күйден екінші күйге ауыстыруға мүмкіндік беретін ... ... ... әрі құралы ретінде қарастыратын лингвистика саласы»
(Когнитивті терминдердің қысқаша сөздігі) ... ... ... ...... өмірді танып-білу қабілеттілігі (Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігі, 8-том) болып шығады.
Когнитивтік лингвистиканың ... ... ... ... ... ... ұғымдар мен бірліктер және көптеген мәселелер бар. Олардың
негізгісі тілдің қызметімен байланысты «әлемнің тілдік ... ... ... ... Адам дүниені жалпы адамзаттық және ұлттық қоғамдық-
тарихи тәжірибе негізінде ... тіл ... ... Онда ... ... ... анықтап, соның негізінде сол тілде сөйлеушінің
санасында соған сай өзіндік дүниенің тілдік бейнесін жасайды.
Тіл теориясында «әлемнің тілдік ... ... ... ... тіл мен ойлаудың тепе-тең еместігін және тілдік ойлаудың мазмұнының
ерекшелігін көрсетеді. Ол әр ... ... ... ... ... т.б. ... ... ойлауымен тығыз байланысты.
Сондықтан көптеген ғалымдар идиоэтникалық негізді ... ... және ... ... халықтың өмір салтымен, көзқарасымен
байланыстырады да ... ... ... ... әмбебеп, жалпы деп санайды. Э.Б.де Кондиляк, И.Гердер,
В.Гумбольдттан ... ... тіл ... ... ... рухын беруде грамматиканың ерекше екені көрсетіледі. Гумбольдттың
пікірінше, грамматиканың рухтық ерекшелікке ... ... да ... ... ... ... ... бейнесі»
теориясының тілдегі номинация, таңба, уәж т.б. ... ... мен ... ... ... грамматикалық құрылымға
тікелей қатысты болады. Осыған орай, ғылымның диалектикалық әдісіне ... ... мәні ... ... ... болады. Демек, «әлемнің
тілдік бейнесі» де тілдің даму барысымен және ... ... ... ... поэтикалық ойлау дәрежесіне дейін өзгеріп дамып отырады.
Тілдік семантиканың құралдары арқылы ... ... ... ... ... пен кеңістіктегі мезгілге сай ... бір ... ... деңгейде сақталуы мүмкін. Бірақ олар тілдің
ұйымдастыруымен сақталған ... ... ... ... ұжымның
лексика, фразеология, грамматикада ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Когнитивтік лингвистика ғылымындағы басты ұғымдардың бірі «әлемнің
тілдік бейнесі» ... ... ... В.Гумбольдт салса, одан әрі
дамытқан ... ... ... ... т.б. болды.
Батыс Еуропаның көптеген университеттерінде тіл мен ... ... ... ... лингвист-антрополог деп ... ... ... ... ... санасы, болмысы және
рухани негіздерінің тығыз ... ... ... мен ... тікелей қатысты болып келеді. Ал адамның этностық ... ... бір ... ... ... қалыптасқан танымның тілдегі
көріністері мен осыған байланысты этнос болмысын оның тілі ... ... ... туындағын тіл білімінің жаңа да дербес ... деп ... «Тіл ... ... мен ... ... зерттеу барысында жіктелген әлеуметтік лингвистика, психолингвистика,
лингвомәдениеттану салаларынан ... ... ... ... ... атап көрсеткендей, оның «этностың ... ... ... ... ... білу үшін ... ... тек тіл феноменінің
өзін ғана тән ғажайыпмүмкіншіліктері мен қазына ... ... ... ... ... жатыр [6]
Қазақ тіл білімінде анторпоцентристік бағыттағы ғылым саласының бірі
этнолингвистика болып табылады. Бұл ғылым саласының қазақ тіл ... ... ... Ә.Қайдардың да негізгі көзқарасы «тіл халықтың өзін
қалыптастырады» (Ф.де Соссюр), «тіл мен ұлт біртұтас» т.с.с. тұжырымдарымен
сәйкес ... ... ... ... алдына қойып, анықтап
отырған мәселесі де этносты ... жеке бір жағы ... оны ... ... ... ... ол ... тұтас бейнесін, болмысын анықтау. Ал оған
қажет этнос туралы толық мағлұмат тек оның ... ... ... ... байланысты ғалымның этнолингвистикаға ... ... ... ұғымдарын атап өтуге болады. Олар этностың
тұтас бейнесін анықтаумен байланысты этностың сонау балаң кезеңінен ... ... ... ... ... өмір тіршілігінің айнасы, тілі мен
жады ... ... ... қазынасын анықтауды мақсат етумен
байланысты қолданылған этностық болмыс және «тіл ... ... Яғни ... ой, тіл мен ұлт т.б. ... ... ... ұлтты, ұлттың танымын
өзінің терең құрылымдары арқылы тұтастырушы тілдің табиғатын ... ... тіл ... жаңа ... айқындалып, қалыптасып,
дамып келе жатқанын көруге болады. Оның көріністерін қазақ тіл білімінің
даму ... де, ... ... ... ... зерттеулерден
де көруге болады.
Дәстүрлі тіл білімінің жеткіліксіз боп, тілді ... ... даму ... ... тіл ... ... теорияның
көрнекті өкілі Н.Хомскийдің мына пікірімен түсіндіруге болатын сияқты: ... что ... ... (Ф.де ... ... в ... ... только к явлениям поверхностной структуры и не ... ... ... ... ... в ... творческого аспекта использования
языка и выражения семантического содержания» [4]
Аталмыш мәселені тіл ... ... ... екі ... ... ... ... деп түсінбеу керек (әсіресе, құрылымдық-
жүйелік). Әңгіме ... ... ... ... ... ... мен
сабақтастығы туралы болып отыр. Ол, сайып келгенде, тіл табиғатының жүйелі
де тұтас сипатынан туындайды.
Тіл білімі ... ... ... сай ... ... ... функционалдық лингвистика тілді жалпы когнитивтік тетік
ретінде қарастырады. Атап айтқанда, ... ... ... ... модельдер мен тәсілдердің вербализациялануын
(тілдік тұлға, «әлемнің тілдік бейнесі» т.б.) айқындайды.
Когнитивтік лингвистика ғылымына ... ... ... ... қазақ тілінде «таным» термині арқылы беріліп жүр.
Танымды танымдық ғылым ... ... ... сипатын зерттеуші
антропоцентрлік бағыттағы тіл білімінің үлкен бір саласы деп атауға болады.
Танымдық ... ... өте ... ... ... тіл
философиясы мен жалпы тіл білімі пәндерінің негізінде көз жеткізуге болады.
Танымдық тіл ... ... ... ... мен ақыл, ой мен сана, тіл мен
таным, тіл мен ой, тіл мен сана ... ... ... атасы саналатын
философия тарихын зерттеген Аристотель, Платон, әл-Фараби еңбектерінде
тілдің ... ... бола ... ... пікірлерді кездестіруге болады.
Мәселен, ғұлама ойшыл Платон «Кратиль» атты ... ... бір ... танылған атаулардың көмегімен қоршаған ортаны тану
танымдық құрылымның төменгі сатысын ... ал бұл ... ең ... ... ... ... ... табады» [7,56] – деп, тілдің таным
құралы ... ... ... ... Тілдің танымдық ғылымнан алатын
орнының ауқымды екендігіне бүгінде шетелдік, отандық ғалымдар, зерттеушілер
баса назар ... ... және де ... ... ... ... ... көзіне айналды деуге де болады.
Когнитивтік ғылымның ... ... ... ... мен үғымдарына алғаш рет көңіл бөлген шетелдік ғалымдр болатын.
Дж. ... ... ... «ХХ ... ... ... ақпараттар теориясының симпозиумы» деп бағаласа, 1960 жылы Гарвард
университетінде американдық профессор Дж ... Дж. ... ... ... ... ашады. Аталған орталық ... ... ... ... ... үлес ... ... ортасында когнитивтік лингвистика қазіргі антропоцентрлік
парадигмадағы базалық ілім деңгейінде қарастырылады. Осы бағытта ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың
соңына қарай когнитивтік ғылымның ... ... ... тамарын
тереңнен тартып, терең зерттеліп, қанатын кеңге жая ... Осы ... ... ... ... ... Л.Витгенштейн, Г.Н.Кент
сияқты шетелдік ғалымдардың когнитология саласына қатысты зерттеу еңбектері
жарық көреді. Зерттеушілер ... ... ... тілдің «әлемнің тілдік
бейнесін» сипаттаудағы қызметіне айрықша назар аударады.
Когнитивтік лингвистика ғылымы алғашқыда нейролингвистика ғылымы
(жасанды интеллект және ... ... ... ... ... ... оның адамзат баласының дүниетанымын, парасат-пайымын,
ойлау ... ... ... де ... көз ... болса,
кейін келе адамның танымын, білімін, ойлау ... сан ... ашу ... ... ... ... ... антропологиялық бағыттың өкілдері «білім,
концептуалдылық, коцептуалды жүйе, ... ... ... менталдылық, концепт, әлем бейнесі, концептілік өріс, ұлттық
мәдени бірліктерді» ... ... ... ... ... Аталған ұғымдардың адам санасындағы әрекеттері, ... сол ... ... тілдік бейнесін» тануға мүмкіндік жасау
қабілеті туралы мәселе бүгінгі таңда жалпы ... ... ... ... ... ... ... кейінгі зерттеулерден айқын көруге
болады.
Сонымен когнитивтік лингвистика ғылымының ... ... ... тіл ... ... ... сөздігінде» былайша
беріледі: «Когнитивтік тілі білімі – ... ... сана ... ... ... ... ... зерттейтін тіл білімінің саласы. Когнитивтік
тіл білімі табиғи ... ... ... тетігін түсіндіруді және соған
лайық оның ... ... ... ... Ол үшін ниет, ес, есте сақтау,
түсінік, жоспарлау, ... ... ... ... ... ... т.б. ... басын біріктіретін ... ... ... тіл ... тілдің көмегімен
ақпараттың берілу, сақталу тәсілдері мен құрылымы ... ... және ... ... ... ізденіс, есептеу жүйесімен
байланысты бірқатар қолданбалы міндеттерді шешуге мүмкіндік береді» - деген
анықтама береді [8,32].
1.2 Лингвистикалық гендерологияның ... ... мен оның ... ... ... ... ұғымы басқа гуманитарлық
ғылымдарға қарағанда кейінірек, атап айтқанда, өткен ғасырдың аяғына таман
енді. Бұл салаға қатысты еңбектер ... тіл ... ... ... әйел ... ... тілдеріндегі ерекшеліктер туралы алғашқы жүйелі зерттеулер роман-
герман тобындағы тілдерде жүргізілді. Ал орыс тіл ... осы ... ... ... тек ... ... ... аяғы мен 90-
жылдардың басында қолға алынып, ... ... ... ... ғылыми
жұмыстар жазылып жарық көре бастады. Біздің республикамыздың отандық тіл
білімінде де гендерлік қатынасқа байланысты зерттеу ... ХХ ... мен ХХІ ... ... басталып, қазіргі уақытта жаңа бағыттағы
жүйелі зерттеулер жалғасуда. Бүгінгі күні бұл ... ... ... ... ... жатқандығын нық сеніммен айта аламыз. Осылайша отандық тіл
білімінде де жаңа бір бағыттың – ... ... ... ... ... болғандығын айтуға болады.
Қазіргі заманғы Ресей тіл білімінде гендерлік лингвистикаға қатысты
көптеген ғылыми еңбектер жазылып, ... көре ... ... ... ... Гендер: лингвистические аспекты, М., 1999 атты ғылыми ... атап ... ... ... өз ... ер мен ... ... сипаттап, гендердің теориялық үлгісін көрсетеді, сонымен
бірге тіл ... ... ... қатысты зерттеулерге жүйелі
методологиялық талдау жасайды. Гендерлік ... ... ... байланысты мәселелер қазіргі тіл біліміндегі өзекті
мәселелердің бірі болып отыр.
Батыс тіл ... ... ... ... ... олар аталмыш мәселеге үш түрлі көзқараста қарайды [9] [i][4]
Бірінші көзқарас бойынша әйел мен ер адамның ... ... ... ... оны ... ... биліктің бөліну
ерекшеліктерімен түсіндіреді. Мұнда «ер адамның тілі» мен «әйелдің ... ... ... ... ... негізгі тілден
қызметі жағынан ерекшеленетін тіл деп анықталады.
Екінші көзқарас бойынша әлеуметтік психолингвистикалық ... ... ... мен ... ... ... ... ерекшелігіне байланысты
деген ғылыми түсінік қалыптасқан. Осы бағытта зерттеу жүргізуші ғалымдардың
статистикалық көрсеткіштері бойынша немесе екі ... ... ... параметрлерді анықтаулары бойынша ер мен әйелдің тіл мәдениетіне
психолингвистикалық теория ... ... мәні ... бағыттың өкілдері ер мен әйелдің тілдік ерекшеліктеріне
когнитивтік аспектіде қарап, өз теорияларын ... ... Олар ... ... ... ... ... лингвистикалық
үлгісін жасау аса маңызды болып отыр.
Қазіргі заманғы ғылыми парадигмада аталған ... үш ... та ... ... толықтырушы деп есептеліп, гендерлік лингвистиканың тұтас бір
қаңқасын құрастыруға үлес ... ... ... ... ... лингвистикалық гендерологияның өзекті мәселелеріне жүйелі
де нақты талдау жасай келе, ... ... ... мен ... ... ... негізгі алты бағытты атап көрсетеді.
[ii][5]
Әлеуметтік гендерлік зерттеулер.
Феминистік лингвистика.
Екі жыныс өкілдерінің тілдік ... ... ... ... зерттеулер (ХХ ғасырдың аяғында пайда болған ең жас бағыт).
Психолингвистикалық зерттеулер. (Бұл ... ... ... ... ... сонымен бірге онтогенездің тілін зерттеу,
атап айтқанда, әйел мен ердің тілдеріндегі ерекшеліктер мен айырмашылықтар
туралы ... ... ... Гендерлік субмәдени жорамалды қарастыратын ... де ... А.В. ... жоғарыдағы жіктелімдердің барлығы
да шартты деуге болатындығын, аталған бағыттардың барлығы да өзара ... ... ... ... ... ... топтардың өз ішінде
ұқсас мәселелері де, зерттеу нысандары да ортақ деп санайды.
Біріншіден, ер мен ... ... ... да бір-біріне жақын
екендігін, ал олардың тілдерінің де байланысты екендігін ... ... яғни ... ... лексика, грамматика сияқты салалардың
барлығын да екі ... ... ... ... Мұндай
зерттеулердің негізгі нысаны тілдегі ер мен ... тілі ... ... ... ... олардың қоршаған дүниені бағалауы, бағалауыштық
мәннің қай салада көбірек таралғандығы болып табылады.
Екіншіден, лингвистикадағы гендерлік зерттеулердің мақсаты әйел мен ... ... ... ... ... Мұндай зерттеулер әлеуметтік
детерминизм немесе биодетерминизм шеңберінде болады.
Үшіншіден, тіл біліміндегі гендерлік ... ... ... өте жиі ... атап ... ... ... кез келген саласы гендерлік сипатта
қарастырылуы ... тіл ... ... ... қолданбалы сипатта
екендігін де атап өту ... ... да осы ... ... ... табысқа жетіп, тілді зерттеудің жаңа қырларын
көрсете білді. Бұған біз алдағы ... ... ... ... орыс тіл ... ... ... даму
үрдісінде постмодернизм теориясы шеңберінде жазылып жатқан еңбектерді айта
кету керек. Осы ... ... ... әйел мен ер ... тілдік
ерекшеліктерін «билік», «бағыныштылық» және ... ... ... ... ... ... Феминистік лингвистиканың пайда болуы
Феминистік лингвистика немесе тілдегі феминистік сын тіл ... ... 60-70 ... пайда болды. Оның пайда болуына
экстралингвистикалық та, ... та ... әсер ... ... ... болуына көптеген оқиғаларды, атап
айтқанда, АҚШ пен ... ... жаңа ... ... ... кең қанат жаюын, соның ішінде «когнитивтік эволюция» деп
аталған постмодернистік философияның ... ... ... ... ... ... ... болуына мыналар да түрткі
болды. Біріншіден, өткен ... 50-60 ... ... ... ... ... лингвистика, прагматика, қатысым
теориясы сияқты бағыттардың пайда ... ... ... ... тарихында адам факторын тіл арқылы зерттеу және адамзат тілі
мен оның биоәлеуметтік сипаты, соның ... оның ... ... қатарға
шықты. Үшіншіден, ғылымдағы парадигмалардың орын ... ... ... көшу) және әлеуметтік ғылымдарда гендерлік
зерттеулердің дамуы үшін ... база мен ... ... ... да ... ... бағыттың пайда болу тарихы отыз жылға жуықтайды. 1970 жылы Мэри
Рич Кей ... ... ер ... тілі мен ... ... ... ұйымдастырса, содан кейінгі 1975 жылы ... ... ... «Ер мен әйел ... (Мужской/женский язык)
атты кітап ... ... ... ... сын ... ... бірі ретінде 1975 жылы Робин Лакоффтың «Әйелдің тілі мен ... и ... ... атты ... тіліндегі зерттеуін, [viii][14] Луиза
Пуштың «Неміс тіліндегі ер адамның тілі» атты монографиясын [ix][15] ... ... ... язык — язык ... атты еңбегін [x][16]
атап өту керек [11, 12, 13].
1976 жылы ағылшын тілінде ... мен тіл» атты ... ... Онда ... ... сын бойынша халықаралық және пәнаралық
зерттеулер туралы ақпараттар басылады. Феминистік лингвистика өкілдерінің
басты мақсаты ... ... ... ... орнын көтеру болып
табылады. Осы мақсатта тілге де ... ... әйел ... ... қатты сынға алады.
Феминистік сынның теориялық негізі ретінде ... және ... ... кейбір көзқарастары мен сынға арналған негізгі
тұжырымдарын ... ... ... бірге Сепир-Уорфтың «тілдік
салыстырмалылық ... ... ... ... (гипотеза) да айтып
кету керек [14]
В.Гумбольдтың пікірінше, тіл — бұл ұлттық рухтың бір көрінісі, сыртқы
дүниемен адам ... ... ... әлем», ол әлемді түрлі ... және ... ... ... үлкен бір күш болып табылады.
Қатысымдық қызметтің көмегімен тіл сөйлеушінің вербальды (сөз ... ... ... ... ... Сонымен бірге тіл әлемді
үлгілейтін бейнелер жиынтығынан құралған ... ... ... қызмет
етуші құрал болып табылады. Әлемнің тілдік бейнесі санада орнығып, үнемі
толығып, адам мінезін ... ... Тіл ... ... да бір үзіктері
туралы танымды айтылым түрінде жеткізетін ... қана ... Ол ... бірге жинақталған білім қорын жадта ... ... ... де және сол ... ... де ... рөл атқарады.
Тіл адам баласын табиғаттың өзге тірі бөлшектерінен ажырататын ... ... ... В. ... ... ... «тіл ... үздіксіз
әрекетін көрсетеді және ойды жеткізу үшін дыбыстардан құралады» [1].
«Лингвистикалық салыстырмалылық» жорамалы тұжырым ретінде ... ... ... ... ... ... Осы жорамалға сәйкес тіл тек
қоғамның өнімі ғана емес, сонымен ... ... пен ... ... ... табылады. Тіл адамдардың ойы мен көзқарасын білдіреді, бұл
сыртқы әлемді тану ... ... ... уақытта феминистік сынның екі бағытын атап өтуге болады.
Біріншісі әлемнің тілдік бейнесіндегі ... ... ... ... ... ... ... тілдік жүйедегі ассиметрия» болып
табылады. Оның өкілдері әлемге ер ... ... ... ... Бұдан шығатын қорытынды патриархатты қоғамдағы тілдердің барлығы
да «ер ... тілі ... ... Ал ... тілі жағымсыз
коннотациялармен және жағымсыз мінездемемен ... ... ... ... ... ... ... тілдің лексикалық
қоры алынды, себебі онда әйелге қатысты жағымсыз бірліктер нақты беріледі.
Осы бағыттағы зерттеулер мынадай ... алып ... сөз ... грамматикалық категориялардың тұлғалары бойынша синтаксистік
деңгейге сәйкес «адам» және «еркек» ... ... ... ... ... қаралады, ал әйелге қатысты тұлғалар ер адамға қатысты
тұлғалардан туындаған деген көзқарас ... ... (Lehrer ... ... ... Student — Studentin (студент —
студентка (нем.)).
Көптеген еуропа тілдерінде (тек ... ғана ... әйел ... жағымсыз сапалық қасиеттер орын алған. Әсіресе, мұндай қасиеттер
әйел мен ер ... ... ... ... ... ... ... сақталған.[xii][37] Мысалы, ағылшын тіліндегі «Men are the stronger
sex, Men should be bosses and women should work for them, A woman's ... in the home, It's a man's world» ... ... ... ... — бұл күшті жыныс иесі, еркектер қожайын болып, әйелдер оларға
бағынулары тиіс. Әйелдің орны — ... ... орны – ... ... man, fellow, brother ... жігіт, аға) сөздерінен
туындаған сөздер өте көп. ... ... man, fellow, brother ... ... ... ... та ... феминистік сын «олардың тілде
қолданылуы ... ... ... ... ... Осы ... бойынша А.П. Нильсен, мысалы, ағылшын
тіліндегі ер адамның тегіне байланысты сөздер (слова ... ... ... ие және ... жеткілікті дәрежеде деп санайды. Сондықтан да
олардың көпшілігі mankind, ... ... ... ... ... degrees, ... ... (ағылшын
тілінен аударғанда бұл сөздер мынадай ... ... ... ... ... ... шешен, бакалавр және магистрлік
дәреже, ынтымақтастық және т.б.) ... ... мен сөз ... негіз болған.[xiv][40] Бұл сөздердің қолданыста болуы ұзақ
уақыттар бойы әйелдердің когнитивтік қызметін ... ... ... ... және басқа да салаларда жұмыс істеуіне кедергі келтірді.
Мысалы, АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы ... ... ... ... бір ... ... ... газеті оның гардеробын мұқият
сипаттаудан әрі аспап еді. Ал ... ... ... ... ... ... ... оны ажырасқан ана деп жазды.[xv][41] Содан
кейін ажырасу барысын егжей-тегжейлі ... ... ... ... ... тіл ... ... бөліністің көнерген бір көрінісі болып ... ... ... орны – ... ошақ ... бала тәрбиесі, көршілермен
өсек айту [15, ... ... ... тарауда «Тіл өз ішінде және өзі үшін» және
«Антропоцентрлік лингвистика» ... екі ... ... ... когнитивтік және гендерлік тұрғыда қарастырылды.
ІІ. АДАМНЫҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІГІ МЕН ЖЫНЫСЫНА ҚАТЫСТЫ ТІЛДІК БІРЛІКТЕР
2.1 Қазақ тіліндегі адамның жас ерекшелігіне қатысты тілдік ... жас ... мен ... ... ... мен ... қатысты тілдік бірліктер кез келген тілдің сөздік қорының қомақты
бір саласы. Бұлар – ... ... ... ... ... ... дәл көрсететін лексика-семантикалық топ. Мұндай атаулар өмірде жиі
қолданылатыны белгілі. Біз ... жас ... ... ... ... «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне» сүйене отырып, мынадай үш топқа
жіктеп ... Сәби - ... ... бөпе, бөбек, сәби, нәресте, бүлдіршін, балдырған, балғын,
балақай, балапан, бала.
2) Жеткіншек, жас, жасаң, жасөспірім, жас ұрпақ, жас ұлан, ... ... ... ... ... ... қақсал, мосқал, кәрі, қарт,
қария, ақсақал.
2. Ұл – ата
1) Ұл, ұлан, бозбала, жігіт, жігіт ағасы.
2) Күйеу, күйеу бала, күйеу жігіт, ... Ері, ... ... ... байы.
4) Ата, бергі ата, арғы ата, түп ата, баба.
5) Ер, еркек, шал, ақсақал.
6) Хан, ханзада, би, бек, ... ... Құл, ... ... малай, жалшы.
3. Қыз - ана
1) Қыз, қыз бала, әйел бала, бойжеткен, қалыңдық.
2) Келін, келіншек, ... ... жар, ... ... ... ана, апа, шеше, әже, кейуана, кемпір.
5) Бибі, бике, бикеш, ... ... ... ... күндес, күң, күңше.
7) Жесір, ұрғашы.
Қазақ халқында бір ғана «бала» сөзінің этнолингвистикалық ... ... ... бар ... айқындалды:
1) Бала – адамның бауыр еті.
2) Бала – бақыт.
3) Бала – өмір қызығы.
4) Бала – базар.
5) Балалы үй – ... ... үй – қу ... Бала – әке ... ... Бала – ... Бала, баланың ісі – шала.
9) Бала қамы – ата-ананың мойнында.
10) Бала тәрбиесі – басты міндет.
Болмаса, «жігіт» сөзінің қазақ ... ... ... ... де кемінде он шақты этнолингвистикалық мән-мағынасы бар ... ... ... – ел ... ... – халық намысы.
3) Жігіт – ел қорғаны.
4) Жігіт – ... ... ... ... – пырақ.
6) Жігіт қаруы – бес қару.
7) Жігітке жалғыздық жараспайды.
8) Жігіт – жолдасымен ... ... ... ... ... осал жері – ... Қазақ тіліндегі адамның жынысына қатысты тілдік бірліктер
Еркек жыныстыларға ... бұл ... ... ... шартты түрде үшке бөліп қарастырдық. Этнолингвистикалық
мағыналары жағынан бұлардың ішіндегі ... ұл, ер, әке, ата ... ... Ұл сөзі -5, әке -7, ата -12, ал ер сөзі ... ... ие ... дәлелденді. Мәселен, «ер» сөзі
мынадай мән-мағына бере алады:
1) Елі бардың – ері ... Ер ... елге ... Ер – ел ... ... аты –ер (батыр, ер жүрек).
5) Ер – атақ-даңқымен ер.
6) Ер – қол ... ... күші – ... Ер ... – бес ... Ер қанаты – ат.
10) Ер майданда сыналар.
11) Ақыл – ердің қорғаны.
12) Ер – бір ... Ерді ... ... ... екі ... ... Ер ... – еңбек.
16) Ер жігітке мал бітпес.
17) Ер серігі – дос-жаран.
18) Ер – сегіз қырлы, бір сырлы (қарапайым, ... ... ... ... шыншыл, жомарт, мәрт, мырза т.б.)
19) Ер – қайыспас қара нар.
20) Ер – ... ... әйел ... қатысты атауларды «қыз – келін», «әйел – ана»,
«бәйбіше – тоқал» деп шартты ... үшке ... ... Бұл ... топтардың ішіндегі өнімді лексемалар қыз, әйел, қатын, ана
сөздері ... ... ... ... ... ... мағынаға ие екендіктері анықталды.
Мәселен, «қыз» сөзі мынадай мағыналарға ие:
1) Қыз – ... Қыз – ... Қыз – ... Қыз – ел ... ауыл көркі.
5) Қыз – жат жұрттық.
6) Қыз – болашақ ана.
7) Қызға – қырық үйден тыйым.
8) Қыз тәрбиесі – ... ... Қыз ... – анадан.
Ал «әйел» сөзінің этнолингвистикалық мағыналары мынадай:
1) Әйел – ана.
2) Әйел – отбасының ұйтқысы.
3) Әйел – үйдің берекесі.
4) Әйел – ... Әйел – ... ... ... ... Әйел – ердің тәңірісі
7) Әйел – сұлу (ару).
8) Әйел – ... Әйел – ... ... Әйел – ұлт тағдыры.
«Ана» сөзінің берер мән-мағынасы да аз ... ... Ана – ... (өмір сыйлаушы).
2) Ана – құдірет.
3) Ана – тіршілік тірегі.
4) Ана – панаң (қорғаның).
5) Ана – тәлімгер.
6) Ана – ұлт ... Ана – ... ... ана – ... алма.
9) Ананың көңілі – балада.
10) Анаға құрмет – балаға міндет.
2.3 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі гендерлік қатынасқа ... ... ... ... ... ... дами ... тіл білімінің
антропологиялық парадигмаға көшу үрдісі «адам – тіл – мәдениет» және «адам
– тіл – ... ... ... гуманитарлық зерттеулердің тығыз қарым-
қатынасына жол ашты. Адамзат өркениетінің жетістігі болып ... ... ... ... бағыттағы тіл білімінің түрлі салаларын
қалыптастырды. Жер бетіндегі түрлі этностардың әлемге ... ... ... ... болып табылатын паремиялар ... ... және ... ... көп ... мәселе.
Ол - ойлау мен танымның, ... ... ... ие. Тіл ... ... ... ... беретін,
шаруашылық әрекетін танытатын алуан түрлі мақал-мәтелдердің шығу төркіні,
жасалу уәжі, олардың тілдік заңдылықтары, ... ... ... ... бар. ... ... ... халықтық ортақ мұраға
айналған сан түрлі мақал-мәтелдердің мазмұн межесіндегі кодталған ... ... ... тіл ... ерекше қызықтырып отыр.
Ұлттық тілдің ең маңызды және ... ... бірі – ... ... табылады. Шындықтың адам санасында қабылданып, ой елегінен
өтіп, тұрақты тіркес болып айтылу үрдісі ... әлем ... ... рет тың ... ие болады. Әлемнің тілдік бейнесі таным
категориясымен ұштасып жатқандықтан, ол адам ... ... ... ... ... ... Жалпы әлемнің тілдік бейнесі
дегеніміз – ол адамның өзін ... ... ... жағдайлар жайлы
танымын тіл арқылы көрсету. Адам шындықты қалай көріп, қалай қабылдаса,
солайша оның әлем ... ... ... ... әлем бейнесі –
адамзат санасы мен ойлау қызметі арқылы пайда ... бір ... ... үшін ... пен ... ... көрінісі. Тілдегі белгілі бір
этностың қалыптасқан эталондары, дүниені қабылдауы, түсінуі тілдегі ұлттық
әлем бейнесі ... ... ... ... ... сол халыққа
ғана тән түсінік категорияларынан тұратын тұрақты бейнелерге байланысты
қалыптасады. Осыған орай кез келген тілдік ... ... ... тұрақты
тіркестердің табиғатын оның тілдік заңдылықтарына ғана ... ... ... халықтың дүниетанымына, салт-дәстүріне, ұлттық ... да ... жөн [16, ... ... ... ... мен ұлыс-тайпалардың қай-қайсысының да
ғасырлар бойы сұрыпталған інжу-маржандай, лағыл-асықтай астарлы да ... да ... ... сөз үлгілері барлығы хақ. Атадан балаға мирас
болып, ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... отырған
осындай асыл қазыналардың бірі - мақал-мәтелдер. Олар қысқа да ... ... ... ... ... (ойға) құрылады да, тыңдаушы
көкейіне бірден қона кетеді..
Көркем сөз ... ... ... мен ... ... ... тіл атаулының баршасына тән, өзіндік ерекшелігімен
көзге түсетін универсалдық құбылыс.
Бәрімізге ... кез ... ... ... ... ... үш түрлі қызметі бар. Оның басты қызметі – ... ... ... түсінісуі, пікір алысуы үшін ... ... ...... ... ... тән, адам баласына образ арқылы әсер ... ... ... бұл ... ... ... шеберлігіне,
сөз саптау қабілетіне тікелей байланысты. Ал тілдің үшінші қызметі –
кумулятивтік ... Ол – ... ... бойы ... ... оны ... асыл мұра ретінде түгел жеткізіп отыратын игілікті қасиеті. Мақал-
мәтелдер табиғатына тән қастиет тілдің осы үш ... де ... ... біріншіден, коммуникативті оралымдар болғандықтан,
қатысым барысында қолданылатын ... ... ең ... да өнімді түрі
болып саналады. Екіншіден, мақал-мәтелдер тіліміздің ең бір көркемдегіш
құралы ретінде ... ... ... ... ... бір жағдайды
хабарлай отырып, әсер ету үшін де қолданылады. Мақал-мәтелдердің табиғатына
тән қасиет тілдің ... ... ... – кумулятивтік қызметіне де
байланысты. Себебі, мақал-мәтелдер – бүкіл бір ... ... ... ... сақтайтын, ұлттық рухтың табы сіңген рухани дүние.
Әдетте, ауыз әдебиеті мен жазба әдебиет жалпыхалықтық сөйлеу тілінен
нәр алып ... ... ... кеш ... ... ... ... ауыз әдебиетінің тигізетін әсері ... ... ... ... – бір ... ауыз әдебиетінің деректерін
қазіргі қазақ тілінің деректерімен салыстыруға мүмкіндік ... ... сол ... ... ... ... даму деңгейіне сай
қазақ тілінің әрбір кезеңдегі даму барысын айқындауға тарихи негіз болып,
оны танымдық-ассоциативті ... ... ... ... береді.
Өйткені мақал-мәтелдер халықтың әр кезеңдегі тұрмыстық, ... ... ... ... ... баға жетпес бай мұрасының бірі - мақал-мәтелдер.
Мақал-мәтелдер - ... ... ... ғана ... ... ... ... бейнелі айшығы. Тегінде, мақал-мәтелдер елдіктің белгісі, ... ... ... десек те асыра айтқандық емес.
Мақал-мәтелдер халық өмірін, философиялық түсінігін, тіршілік тынысын,
ерлік рухын, әдет-ғұрпын кеңінен қамтиды. ... ... ... болсақ,
халық өмірінің бүтін бейнесін көз алдымызға келтіргендей ... - ... ... ... жасалған қалың
көпшіліктің мұрасы. Олардың айтушысы да, таратушысы да халықтың өзі. Мақал-
мәтелдердің арнайы ақын, жырау, ... ... ... жырға қосып
айтатын өкілдері болмайды. ... ... ... ... ... кез
келген адамның қажетіне қарай сөз арасында жұмсалатын, терең ойдың ... ... ... мәйегі де осы - мақал-мәтелдер.
Келелі ойды, кең мазмұнды данышпандық ақыл-өсиет ... ... ... ... дәл әрі ... ащы ... әдемі әжуасы аралас
келіп, тапжылтпай мақұлдатып тастайтын мақал-мәтелдерді ... ... ... мен тілші мамандардың жүйелі зерттеулері мен ... ... ... біз де өз ... ... ... келеді.
Мақал-мәтелдер паремиологияның зерттеу нысанына ... ... ... ... ... ең ... да өнімді
коммуникативті қатынас ... ... ... ... көп ... екені ғылымда дәлелденген. Мәселен, мақал-мәтелдердің табиғатын
терең зерттеген ғалым Г.Л.Пермяков былай деп көрсетеді: “С ... ... и ... - явление языка, устойчивые ... во ... с ... оборотами. С другой - это определенные
логические единицы, выражающие то или иное ... С ... - ... ... в ... ... ... обобщающие (а точнее,
моделирующие) факты самой действительности.
Тройственная природа пословиц и поговорок требует и ... к ... - как к ... ... ... ... и ... фольклора, тем
более, что указанные три плана пословичных изречений в значительной степени
автономны” ... бұл ... ... ... зерттеушілердің айтып келген
пікірлерінің жиынтығы тәрізді.
Кез келген тілдік құбылыстың, ... ... ... тіркестердің
табиғатын оның тілдік заңдылықтарына ғана ... ... ... ... ... ... ұлттық болмысына байланысты да
қарастырған жөн. Осыған орай, халықтың ... бойы ... ... ... ... ұлттық болмысқа тікелей қатысты ... ... ... ... ерекше орын алатын тіл білімі саласының бірі
этнолингвистика ... ... тіл ... ... ... ... ... көптен
белгілі. Десек те, қазақ тіл ... 1970 ... бері ... ... ... Е.Жанпейісовтің еңбектерімен
этнолингвистика саласының мақсат-мүдделері айқындалып, ... ... ... ... ... арнайы сөз ететін М.М.Копыленко
монографиясының да орны ... ... ... ... тіл байлығы, көбінесе, сол халықтың
даму барысында қалыптасып, ғасырлар бойы қордаланған тұрақты ... ... ... ... тіркестердің ерекше бір тобы - мақал-
мәтелдерде де халық өмірінің сипаты, ... ... ... ... ... - ... пен оның ... сабақтастығын зерттеуден
туындаған ғылым саласы. “Бұл, - дейді академик Ә.Қайдар, - этнос пен оның
тілі арасындағы ... ... ... ... ... ... ... жоқ жерде тіл болмайды, тілсіз этнос болмайды” деген ... ... өзек ету ... ... [18,10].
Осы қағида бойынша, біздің диплом жұмысының да мақсаты тілдің
кумулятивтік қасиеті арқылы ... ... ... ... келе ... ... ... тұрғысынан танымдық қырын зерттеу ... ... ... мен ... ... ... ... қалыптасқан ауыспалы мағынасын ғана емес, сол ... ... ... о ... әр ... ... анықтау болып
табылады. Болмыстағы нақты заттар мен құбылыстарға байланысты пайда болған
мақал-мәтелдердің мағына жағынан дами келе жалпыланып, жаңа ...... ... ... ... ... уәжі ... табылады. Демек, мақал-
мәтелдердің жасалу уәжі мен ... ... ... ... оның іс-
әрекетіне, қалып-күйіне, қасиетіне, тағы басқа ерекшеліктеріне байланысты)
ие болу уәжі арасында тікелей логика-семантикалық ... ... ... ол ... ... ... ... әдет-ғұрпын,
дүниетанымын, жалпы ұлттық ... ... мән ... ... ... етеді. Себебі кез келген ұлттық ұжым
негізінде қалыптасқан қоғамда ... ... ... ... сөз ... ... құбылыстары мен заңдылықтары,
ұлттық сана мен дүниетаным мәселелері кемде-кем. Әрине, кез ... ... ... және ... уәжін этнолингвистикалық тұрғыдан ашып беру,
олардың мағынасын терең түсіну оңай шаруа емес. Бұл ... ... ... “... ... тіл байлығына этнос танымы тұрғысынан ... ... кез ... ... ... келе ... іс ... ...мұның
сыры: осыншама тіл байлығын “бір қазақтай-ақ” түсіне білу бар да, ... ... ... ... ... білу тағы ... [18, 21].
Халықтың өмір тарихы мен мәдени арнасы эстетикалық құндылықтарға толы
екенін шаруашылық пен ... ... ... ...... мен олардың тілдік табиғатындағы ... Олар ... ... ... ... ... ... өзіндік
орын қалыптастырғандығын аңғартады. Бұл аталған мәселеге қазақ ... ... ... ... ... ... көз ... Яғни тілдің кумулятивтік қасиеті арқылы атадан балаға мирас болып
келе жатқан мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... ... ұлттық болмысы мен мазмұнын, сонымен қатар ... ... ... ... ... ғана ... сол ... негіз болған о бастағы әр алуан уәждерді анықтауға болады.
Болмыстағы нақты заттар мен құбылыстарға ... ... ... ... ... ... дами келе жалпыланып, жаңа нысан – адам
факторына ауысуы олардың екінші реттегі уәжі ... ... ... ... ... уәжі мен ... ... (көбінесе, адамға, оның іс-
әрекетіне, қалып-күйіне, қасиетіне, тағы басқа ... ... болу уәжі ... ... ... ... болады. Мұны
айқындау ол халықтың ... ... ... ... ... ... менталитетіне ерекше мән беретін
антрополингвистикалық зерттеуді ... ... ... кез ... ұлттық ұжым
негізінде қалыптасқан қоғамда ... ... ... ... сөз ... табиғи құбылыстары мен заңдылықтары,
ұлттық сана мен дүниетаным мәселелері ... ... мол ... мақал-мәтелдердің ерекше көңіл бөліп, өзінің ... ... етіп келе ... ... бірі – ... болмысы”, яғни оның
жақсы-жаман әдеттері мен жағымды, ... ... ... ... мен
тартқан азабы, моральдық, ... ... ... ... адам
бойындағы сан алуан қасиеттері болып табылады. Шын мәнінде, әрбір мақал-
мәтелдің табиғатынан өзіне ғана тән, ... ішкі даму ... ... ... екі ...... ... мағынасы мен қолданыста пайда
болған ... ... ... анық ... ... ... ... тәжірибе түрінде қалыптасқан мағынасы мен ... ... және ... ... ... ... туынды мағынасы
арасында логикалық, уәждік байланыс бар ... ... ... ... алатын орны ерекше, себебі ол – ... ... Осы ... ... әйелге артылар жүк те, жауапкершілік
те айтарлықтай. Қазақтың құтты босағасында ер адам – ... ... ... үй ... ... ... ... бала
тәрбиесі, әдеп пен әдет, рухани қарым-қатынас т.б. ... әйел ... ... және ... тілінің паремиологиялық қорындағы
әйелдердің жеке ... ... ... ... ... ... орнын айқын аңғаруға болады. Солардың
бірнешеуіне тоқтала кетейік:
A good wife makes a good husband ... ... әйел ... күйеу
жасайды). Қазақ тілінде тәрбиелік мәні зор тіркеске мағыналас ... ... ... әйел ... ... би ... әйел ... еркекті адам етеді.
Салғастыра қарағанда халықтар менталитетіндегі ортақ көзқарас, өзара
сәйкес ... ... ... ... әйел ... ... көрдегі басын төрге сүйрейді,
Жаман әйел жақсы еркектің ... ... ... сүйрейді.
Жоғарыдағы «алған әйелің жақсы болса, елге сыйлы етер» деген ұғымды
білдіретін қазақ мақалында айтылар ой төр мен ... ... ... ... ... ... ... «төр» – тек қазақ үшін ең
қастерлі, сыйлы орын.
Зерттеу ... ... және ... қоғамдастығында әйелдер
дәрежесін ер адамдардын сәл ... ... ... орын алғандығын білдіретін мақал-мәтелдердің жиі кедесетіндігі
байқалды. Мысалы, ағылшын тілінде The death of wives and the life of ... her husband rich ... ... ... мен қойдың өмірі ер ... ... Women have no souls ... ... жаны жоқ), ... ... ... парқы жоқ, қатын шешен нарқы жоқ», «Әйелдің шашы
ұзын, ақылы ... ... ... бір ... ... әйел адам
дәрежесінің көрсеткіші іспеттес. Көне заманнан қалыптасқан қазақтың ... ... да орта ... ... ... ... құру
тәрізді мәселелерін ата-анасы шешетін, себебі текті жердің қызына үйлену,
ұлына тұрмысқа шығу ... ... ... ... қоғамдағы алатын
орнын жақсартуға мүмкіндіктер туындайтын. Жоғарыдағы The death of wives and
the life of sheep make her husband rich ... өз ... ... ... ... бейнесі болып табылады, яғни көне дәстүрдің тілдегі
көрінісі іспеттес.
Сондай-ақ, 1918 жылдан бастап жасы ... ... ... ... дауыс беруге құқық берілді және ... ... ... үй шаруасымен айналысты немесе жұмысшы, қатардағы қызметкер
болды. ... ... ... ... ... ... болуы
және оның биік дәрежеге көтерілуінің қисынсыз өрескел болып танылуы ... state affairs are like monkeys in glass shops» ... ... ... айна ... дүкендегі маймылдарға ұқсайды) бейнелі оралымнан айқын
көрінеді [19,11].
Байырғы ағылшын ... ... ... ... ... ... әйел ерін ... қожайыны ретінде қабылдауы тиіс болатын.
Бұған бой ұсынбаған әйел соққыға жығылатын. 1891 жылға дейін ... ... бас ... ... ... ... ұруларына, егер қаласа,
бөлмеге құлыптап қоюларына заңды құқықтары болған. «A woman, a spaniel, ... ... The more you beat them the better they be» ... ... ... бір түрі) және жаңғақ ағашы ... ... ... «A
woman an asse and a walnut-tree Bring the more fruit the more beaten ... ... Әйел мен ... және жаңғақ ағашын ұрған сайын жемісті молырақ
береді) тәрізді тұрақты тіркестер жоғарыда айтылған келеңсіз ... ... ... ... ... ... ... Қазақ арасында да
мұндай жәбірлеулердің болғаны, әлі күнге дейін сирек те ... ... оның ... отбасында болып тұратын елеусіз оқиға ретінде танылатыны
мәлім.
Қазақ халқы малдың түрлі ... мен ... ... ... халықтарға қарағанда бай екені белгілі. Алғашқы
қолданыста төрт ... ... ... да, уақыт өте келе адам бойындағы
түрлі қасиеттерге байланысты ауыспалы мағынаға ие болған ... ... ... Яғни олардың дүние келуі о ... ... ... да, ... бәрі ... ... адамға тіреледі, адамның іс-
әрекетіне, жүріс-тұрысына, мінез-құлқына, жақсы-жаман қасиетіне ... ... Енді ... ... ... өтейік.
Енесі тепкен құлынның еті ауырмас.
1) тура мағынасы: әдетте, енесі өз құлынын ... ... ... да, ... ... теппейді деген сөз;
2) ауыспалы мағынасы: әркімнің ата-анасы өз баласын тәрбиелеу, жөнге
салып түзету мақсатымен ұрып-соғуы мүмкін, тіпті ... ... ... алуы да жиі кездесетін болған. Бірақ өзінің жөнсіз қылықтары үшін
“таяқ жеген” баласы “ұрды, ... деп, ... онша ... ... қазақ салтында анасының ашуланған айқайын айналайындай көретін өз
баласы ата-ананың берген жазасының өзін ... ... ... ... ... ... ауырмайды” деуінің бір мәнісі осында болу керек.
Ал жас баланың әке-шешесінен ... ... ... ... ... ... ... дейін іште сақтап, ұмытпайтындары белгілі жағдай.
Қартайғанда кәрі боз жорға шығарады.
1) тура мағынасы: жасында жорға ... ... ... малының
қартайғанда жүріcін өзгертіп, жорға шығаруын ерсі ... ... ... ... ... ... жас шағында ерекше бір қасиетімен, үлгі боларлық
өнегесімен көзге түсе ... ... жасы ... шау ... бастағанда,
өмірінде көрсетпеген қылық танытып, ... бір өнер ... ... оғаш ... ... айтылады.
Ер арыса - аруақ, ат арыса - тулақ.
Аруақ - о ... ... ... немесе тірілердің жадындағы оның
елесі деуге болады. Адам арығанда, әсіресе, ... ауру ... ... ... көз ... ... елестеткендей болады. “Ер арыса - аруақ”
дейтіні сондықтан.
Тулақ - малдың терісінен жасалған ... ... ... “Ат ... ... ... жануардың жағдайы нашарлағанынан хабар береді.
Еркек тоқты құрбандық.
1) тура мағынасы: елді ... ... ауыр ... ... ... бір ниеттің үстінде жиналып, құдайдан тілек тілеп, құрбандық
шалатын болған. Құрбандық шалу ... - ... ... ... ... иіс ... Осындай үлкен жиында құран ... ... ... Оған ... кәрі-құртаңынан бастап, бала-шаға, тайлы-таяғына
дейін түгел қатысады. Мысалы, құрғақшылық жылы әр ауыл ... ... ... ... ... жаууын тілейді. Қалыптасқан дәстүр бойынша,
құрбандыққа еркек мал ... ... ірі қара мал) ... ... ... ел ... төнген небір сұрапыл соғыстарға ер-
азаматтардың аттанғаны тарихтан белгілі. Елін, жерін қорғаған ... ... ... ... ... [16, ... келген халықтың ойлау ерекшелігі оның ... ... ... ... ... ... мен дүниедегі құбылыстар ... ... ... ... Оларды тек ой формасы болып табылатын тіл
ғана бір-бірінен өзгешелендіріп отырады. Екінші сөзбен айтқанда, бір ... ... ... ... ... жүйесі адам баласына ортақ
болғандықтан, мақал-мәтелдердің ұқсас болуы заңды ... әлем ... ... ... ойлау жүйесі
адамның саналы ғұмырынан бергі кезеңде онымен біте ... келе ... ... ... ... ... ... мифтік дүниетаным
қазыналары жасырынып жатқандығында болса ... ... адам ... ... архетиптер кез келген ұғымның қалыптасуына
қатысып, таным ... әсер ... ... ... мәдени өмірі, ондағы ерекшеліктер басқа халықтың
тұрмысында нақ сол күйінде ... ... ... болатыны
заңды.
Тіл тағдыры - ұлт тарихымен ... ... ... ... ... ... ... деңгейі сол ұлттың тілінде бейнеленеді.
Көп ұлттың ішіндегі түркі халықтарының тілінде де әр ... ... ... ... ерекше мақал-мәтелдер ұлт тілінің даму
ерекшелігін және ұлт ... ... ... ... тілдің
ажырамас бір бөлігі болып табылады.
Мақал-мәтелдер коммуникативті ... ... ... белсенді түрде қолданылады. Әр халықтың мақал-мәтелі - сол ұлттың
болмысына сай қалыптасқан төл ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін білмей, оларды қолданыста дұрыс
пайдалану мүмкін емес. Яғни мақал-мәтелдерде ұлттық сипат ... ... - ... ... ... ... гендер категориясына қатысты түп тамыры тереңде жатқан тілдік
оралымдар екі тілде де ... ... Олар ... бір ... қалыптасқан дүниенің тілдік белгісі болып ... ... ... адам - тіл - ... - ... ... ... арқылы
айқындала түседі.
2.4 Қазіргі ағылшын тілінің фразеологиялық жүйесіндегі гендерлік
қатынастағы оралымдардың типологиялық сипаты
Қоршаған дүниенің түрлі құбылыстары мен нәрселерінің өзіне тән ... ... ... ... болу барысы жүздеген жылдарға
созылып жатыр деуімізге болады. Әр ұрпақ концептуалды ... ... ... ... ... ал кей кездері мазмұнын түбірімен өзгертіп,
өз үлесін қосып келеді. Қазіргі уақытта кез ... ... ... ... ... ... Олар үнемі өзгеріс үстінде, қатары күн
санап толығуда.
Кез келген ... жүйе ... ... мол ... ... ... ... бір тарихи кезеңдегі оқиғалармен тығыз байланысты
болып, жеке ... ... ... ... ... адамның жан-жақты әрекетін
айқындайтын ерекше маркерлерге айналады. Әлемнің тілдік бейнесінің ... әр ... ... болуы этностың тәжірибесі мен біліміне
байланысты. Өйткені тілдік таңбалардың ... ... ... көрген-білгені, көңілге түйгені негіз ... ... ... ол ... ғана ... қалмайды, сөзге қатысты ... ... ... Сонымен бірге концептінің көрінісі сөз
тіркесінде, түрлі ... ... ... ... жүзеге
асады. Концепт мәдениеттің ментальдық ұясы болып ... ... ... ... ... ... ... тіл бірліктерінің
паремиология мен ... ... ... табу мен ... ... тән бейнелілігі, әлеуметтік мәнділігімен көзге түсетін тұрақты
сөз тіркестері әрбір халықтың ... ... ... ... мен мәдениетінен, ұлттық дәстүрінен және ... ... ... ұлттық рухани жан дүниесінен де аса мол сыр ... ... ... ... әр ... зерттеулер жүргізді
және қазіргі таңда жүргізуде. Атап ... ... ... ... ... ... ... аспектіде
тексеру бағыты жандана түсті. ... ... ... ...
фразеологизмдерді тілден тыс факторлармен байланысты қарауға ерекше мән
бере бастады. ... ... тек ... ... қарастыру
жеткіліксіз. Себебі онда ұлттың ұжымдық тәжірибесі, қоғамдағы адамдардың
бір-бірімен байланысы, шаруашылығы, ... ... ... ... ... ... осындай ақиқатпен байланысты қарау қазіргі
лингвистикада басым бағытқа айналуда.
Ағылшын тіліндегі атауыштық мәндегі ... ... ... ... түрлері сипатталады: кейуананың, кексе әйелдің, жас
әйелдің, сұлу ... ... ... ... ... ... әйелдің,
отбасындағы, қоғамдық-әлеуметтік өмірдегі, мәдени өмірдегі әйелдердің
концептісі, әйелдердің қасиеті, моральдық ... ... ... және т.б. ... ... ... ... фразеологиялық
оралымдар арқылы ер адамдардың типтері әйелдерге ұқсас ... ... ... ... ... мен ... сипатын
білдіретін фразеологиялық оралымдардың салыстырмалы талдауы гендерлік
қатынасқа байланысты қызық деректердің бар ... ... ... атап ... ... тіліндегі гендерлік қатынастағы зерттеу нәтижелері ... мен ... ... гендерлік қатынасқа байланысты
зерттеу қорытындыларымен сәйкес келеді.
2. Қазіргі ағылшын тілінің фразеологиялық жүйесіндегі ... мен ... ... оралымдарда олардың арасындағы белгілі бір
айырмашылықтар мен биологиялық, физикалық, психологиялық, ... ... ... ... ... Ағылшын тіліндегі әйелдер мен ерлерді сипаттайтын фразеологиялық
оралымдар ... ... ... ... ... ... кәсіби, ғылыми өмірінде, ал әйелдердің отбасы, мәдени
және қоғамның тағы да басқа салаларында ... ... ... ... растайды.
4. Әйелдерді сипаттайтын фразеологиялық оралымдар, керісінше,
мемлекеттік, ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді, сондықтан да ағылшын тіліндегі осы
тақырыпқа қатысты фразеологиялық бірліктер аз кездеседі.
5. Ағылшын тіліндегі ... мен ... ... ... олардың қайсысының көбірек Англияның мәдениет, тарих,
әдебиет, өнер ... ... ... ... ... ... ... мен ерлерді сипаттайтын фразеологиялық оралымдардың бір-біріне
қарама-қарсылығын ер ... ... ... ... мен перифразалардың жиі қолданылып, ал әйелдерге қатысты
фразеологиялық ... ... ... ... тілі бір немесе бірнеше жүйенің жиынтығындағы ... ... ... сол бейнеленген категориялардың ... ... ... бұл ... лексикалық және фразеологиялық
жүйесінің өзара әсерінен көрінеді. Екі ... де ... ... бір шектеулер бар, бұл олардың арасындағы қарым-
қатынастың ерекше ... ... ... ... қағидасының
қалыптасуына алып келеді. ... ... ... ... ... семантикалық, функционалды-номинативтік қызметін фразеология
толықтырады, сонымен бірге лексика немесе ... ... бір ... ... категориялық
сипаттарын бір-бірімен тығыз байланыста қарастыру керек.
Ағылшын тілінің ... ... ... ... ... ... ... егде жастағы әйел немесе кейуананың концептісі;
2) тұрмысқа шықпаған ... ... ... ... әйел және ... әйел және ... (әйелдің қоғамдық және кәсіби мәртебесі);
6) әйелдің сыртқы келбеті
7) әйелдің мінез-құлқы;
8) әйел және оның қасиеті, ... ... ... тарихи тұлғалар;
10) әдеби кейіпкерлер.
Кейуана мен кексе әйелдің концептісі фразеологиялық ... кең ... ... – an old cat, кәрі мысық (сөзбе-сөз аудармасы), фразеологиялық
мағынасы – ашушаң кемпір;
Әйел, қыз – old girl – ... ... ... ... – mutton dressed (up) as lamb – ... күтіп қалған
кемпір (молодящаяся старушка);
Гейзер – old geezer – ауызекі сөйлеуде қартаю (старушенция).
Ағылшын ... ... ... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестері молынан ұшырасады. Мысалы:
An unappropriated blessing – қажетсінбейтін қазына, тұрмысқа шықпаған
әйел, кәрі қыз;
Bachelor girl – жеке ... ... қыз, ... ... has no fury like a woman cored – ... ... ... қорқынышты емес»;
Be an the shelt – 1) (of smb) ... ... ... 2) ... ... кәрі қыз ... қалу.
Ағылшын әйелдерінің мүддесі, қызығушылығы, отбасылық, ... ... де ... ... ... ... беруге
болады. Мысалы:
Girl Friday – сенімді ... ... «оң ... ... ... ... байланысты айтылады);
G.Y.Jane – американдық әскери сөйлеу тілі, ... ... ... ... meter maid – ... әйел – ... автокөліктердің
ережесін бақылайтын полиция қызметкері.
Ағылшын тілінің фразеологиялық жүйесінде ... жас ... және ... ... ... сөз ... де көптеп кездеседі.
Мысалы:
Please one’s age and plague on’s heart – есеппен күйеуге шығу;
Marry money – бай ... ... ... age of consent – ... некеге тұрар жасы.
Ағылшын тілінің фразеологиялық жүйесінде әйелдердің жағымды және
жағымсыз мінездерін сипаттайтын ... де аз ... ... ... ... ... ... адамгершілік,
зияткерлік, мәдени ... ... ... ... Tabby – ... ... ... тәте» (әйелдер теңдігіне
қарсы, консервативті әйел);
A peroxide blonde – шашы боялған әйел, (блондинка)
A high kicker – ... ойлы қыз, ... slick chick – ... ... сұлу қыз, сүйкімді қыз,
A glamour girl – ауызекі ... ... сұлу ... ... ... ... ... ... |
|1 ... ... әйел ... – an old cat, кәрі мысық |
| | ... ... ... | ...... ... |
|2 ... шықпаған әйел |An unappropriated blessing – |
| | ... ... ... |
| | ... ... кәрі қыз; |
| | ... girl – жеке ... |
| | ... қыз, ... қыз; |
|3 ... ... әйел |A high kicker – ... ойлы қыз, |
| | ... |
|4 ... және ... |Queen of the dripping pan – ... |
| | |сөз: ... ... ... |
| | ... ... ас ... |
| | ... |
|5 ... және ... (әйелдің |A meter maid – ... әйел – |
| ... және ... ... ... |
| ... ... бақылайтын полиция |
| | ... |
| | |Girl Friday – ... ... |
| | ... «оң ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... |
| | | |
|6 ... ... келбеті |A peroxide blonde – шашы ... |
| ... ... ... ... |
| | |A glamour girl – ... сөйлеу тілі,|
| | ... қыз. |
| | | |
|7 ... ... |Sally Lunn – ... ... ... |
| | ... ... (ХVІІІ ғасырдың аяғында |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... |
|8 ... кейіпкерлер |Sister Anke – ... ... адал |
| | ... ... «Көк ... |
| | ... ... |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... ... ... ... ... тек ... ғана ... бірге ер адамдар да сипатталады. ... ... ... ... жоғары адам ретінде қарайды. Атап өту керек, әйелдерге
қарағанда, ерлердің әлеуметтік, кәсіби және қоғамдық рөлі ... ... ... өте көп ... ... бірқатарын кесте арқылы
көрсетейік.
2-кесте. ... ... ... ... ... |
|1 ... жастағы ер адам |An old bird – қария, қарт адам |
|2 ... ... |A back room boy (a boy in the back |
| ... ... ...... ... тілі: құпия |
| | ... ... ... ғалым |
| | ... ... жаңа бір ... ... |
| | ... ... |
|3 ... өндірістік-кәсіби |A wife-collar worker – «ақ жағалы», |
| |мәртебесі ... |
| | |A ... man – ... ... |
| | ... ... ... |
|4 ... ... ... |A past worker – ... сөйлеу тілі: |
| |және бағасы ... ... ... пысық жігіт |
|5 |Ерлердің жағымсыз мінез-құлқы |A marked man – 1) көрнекті, атақты |
| ... ... ... 2) ... дақ ... ... |
| | ... адам |
|6 ... және ... ... |The Black Prince – тарихи. Қара |
| | ... (ІІІ ... ... ұлы |
| | ... ... ол қара лат киіп |
| | ... prince charming (Prince |
| | ... – ертегідегі ханзада |
| | ... ... ... |
|7 ... ... |Robin Goodfellow – фольклор. Мейірімді|
| | ... |
| | |Man Friday – ... ... адал үй |
| | ... ... тіліндегі әйелдер мен ерлердің ... мен ... ... арқылы салыстырмалы талдау жасау әлеуметтану
үшін де, мәдениеттану үшін де, ... үшін де ... ... ... ... фразеологизмдерге қарағанда ер
адамдар бейнеленетін тұрақты сөз ... сан ... ... кездеседі.
Екіншіден, фразеологиялық бірліктер арқылы ер адамдардың ... ... ... ... ... әйелдерге қарағанда
анағұрлым көбірек екені байқалады.
Үшіншіден, ағылшын тіліндегі ер ... ... ... ... ... және ... ... варианттар әйел
адамдарға қарағанда молынан ұшырасады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диплом ... ... ... ... және ... мәні бар
өзекті тақырыпқа арналған.
Адамның жас ерекшелігі мен ... ... ... мен ... ... ... бірліктер кез келген тілдің сөздік қорының қомақты
бір саласы. Бұлар – әрбір халықтың жанына ... ... ... дәл ... ... топ. Мұндай атаулар өмірде жиі
қолданылатыны белгілі. Солай бола тұрса да, лексикалық қорымыздың бұл тобы,
әсіресе, ... тіл ... күні ... ... жеке ... ... ... зерттелінген жоқ. Оның үстіне бұл ... ... да, ... ... да ... ... нысаны
болған емес. Біз диплом жұмысымызда аталған коммуникативтік ... ... әрі ... әрі ... ... ... өзара бірлікте
қарастырдық.
Өйткені адамның жас ерекшелігіне, жынысына байланысты атаулар мен
солар арқылы жасалған ... ...... ең ... ... лексикалық қорымызды байытып қана қойған жоқ, сонымен бірге олар
халқымыздың тарихын, ... ... ... ... ... психологиясын, өз бойына жинақтап жүрген құнды да ... ... ... ... ... сол ... ... ол
тілдік байлық болсын, мейлі ол рухани, мәдени байлық болсын) ашып, оны
халқымыздың ... ... ... сөз ... ... Біз өз ... және ... тілдеріндегі әйел мен ердің типологиясын фразеологиялық
оралымдар арқылы сипаттап, олардың лингвистикалық ... ... ... ... тырыстық.
Диплом жұмысының негізгі мақсатына орай өзіміз ... етіп ... ... мен сол ... ... тілдік бірліктерді жинап, оларды
тіл білімі тұрғысынан әрі ... ... ... әр ... ... ... бірліктің, мақал-мәтелдердің
мағыналарын ашуға, сөйтіп сол мағыналардың ... ... ... яғни ... ... мен ... ... тән ой-сананы,
дүниетанымды, наным-сенімдерді, мінез-құлықты, психологияны, философияны,
салт-дәстүрді, бір сөзбен ... екі ... ... ... мен
мәдениетін, тарихын айқындауға талпыныс жасадық.
Бүгінгі таңдағы лингвистика ғылымының жаңа бағыттарының зерттеу
нәтижелері ... ... ... мен ... теориялардың біртұтас
сипатта топтасуы тілдің табиғатын анықтаудың жүйелі үрдісін қалыптастыруда.
Бұл үрдістің негізін қалаған ... ... тіл мен рух, тіл мен ... мен ... ... ... мен таңбаның өзара байланысына баса назар
аударып, соның негізінде ... ... мен ... ... ... ... туралы ғылыми теориясын, тілді жүйелі зерттеу туралы
тұжырымдамасын ұсынады. Ғалымның лингвистика ... бұл ... ... антропоцентристік бағытта зерттеу жүргізушілердің тарапынан
кеңінен қолдау табуда.
В.Гумбольдт ұсынған ғылыми теорияны одан әрі жалғастырып ... И.А. ... де ... ... ... ... өзгермелі
форма арқылы ойдың дамуын көрсететін тілдің таңбалық табиғатының ерешелігі
мен өзіндік болмысын аша ... ... ... ... ... басқа гуманитарлық
ғылымдарға қарағанда кейінірек, атап айтқанда, өткен ғасырдың аяғына ... және ... ... ... мен ... сипатын
білдіретін тілдік бірліктердің салыстырмалы талдауы гендерлік қатынасқа
байланысты қызық деректердің бар ... ... ... ... ... ер мен әйелдің адами ... да ... ... ал олардың тілдерінің де байланысты екендігін зерттеу нысанынан
білеміз, яғни тілдегі номинация, ... ... ... ... да екі ... ... ... белгілі. Мұндай
зерттеулердің негізгі ... ... ер мен ... тілі ... ... ... ... олардың қоршаған дүниені бағалауы, бағалауыштық
мәннің қай салада көбірек таралғандығы болып ... ... ... ... ... әйел мен ер
адамның мінез-құлқына байланысты болуы мүмкін. Мұндай зерттеулер әлеуметтік
детерминизм немесе биодетерминизм шеңберінде болады.
Үшіншіден, тіл ... ... ... ... ... өте жиі жүргізілетіндігін атап өтуге болады.
Төртіншіден, лингвистиканың кез келген саласы гендерлік ... ... тіл ... ... мәселесі қолданбалы сипатта
екендігін де атап өту ... ... да осы ... ... айтарлықтай табысқа жетіп, тілді зерттеудің жаңа ... ... ... ... ... ... ғылымдар тоғысында
пайда болған тіл білімінің жаңа бір ... ... ... ... табиғи тілді сана әрекетінің көрінісі, ... ... ... ... әр ... ... жеке ... әрбір ұлттың танымдық сана
болмысын тіл арқылы анықтауды ... ... ... ... тіл ... беріп қана қоймайды, образдар арқылы әлемнің тілдік бейнесін
сипаттайтын танымдық қыры тұрғысынан ... ... ... ... В.фон. Избранные труды по языкознанию. М.: Прогресс, 1984 г.
2. Потебня А.А. Из записок по русской ... Т.1. М.: ... ... ... де ... И.А. ... ... по общему языкознанию. М., 1969
г.
4. Хомский Н. Язык и ... М., 1999 ... ... Қ. ... тілі ... ... А.: ... 1999 ж.
6. Қайдар Ә. Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері. А., 2003 ж.
7. Платон. Письма. М., 1972. –Т.3. -343 ... ... Ғ. ... тіл ... ... ... сөздігі. А., 2001
ж.
9. Кирилина А.В. Гендер: лингвистические ... М., ... ... О.А. ... основания языковых категорий. Москва, 1996.
11. M.R.Key, Male / Female Language (New Jersey. ... ... ... ... Language and ... Place (New York, Harper, ... ... Deutsche als Mannersprache (Frankfurt / Main: Suhrkamp,
1984).
14. Сепир-Уорф. Язык. Введение в изучение речи // ... ... ... М., 1993. -261 с.
15. Кирилина А.В. Категория gender в языкознании. С.15-20.
16. Динаева Б.Б. Қазақ тіліндегі ... ... ... 2006 ... Пермяков Г.Л. Пословицы и поговорки народов Востока. -Москва: Наука,
1979. -671 ... ... Ә. ... ... // Қазақ тілінің өзекті мәселелері.
-Алматы: Ана тілі, 1998. -304 б.
19. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік ... ... ... ... 2004 ... Динаева Б.Б. Төрт түлікке қатысты қазақ паремиялары жасалуының
этнолингвистикалық сипаты. ҚазГЗУ ... №1, 2008 ... ... А.Б. ... ... во фразеологической системе
английского языка. Автореферат. канд. дисс., Алматы, 2009 г.
-----------------------

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тілін оқыту технологиялары74 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь