Қазақ әдебиетін тарихи дәуірлеу

Кіріспе

1 Қазақ әдебиетінің тарихы: тарихи дәуірлеудегі тың тұжырымдар
1.1 Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері
1.2 Кеңестік қазақ әдебиеті тарихының зерттелу үрдісі
1.3 Тәуелсіз қазақ әдебиеті тарихының даму бағыты
1.4 Әдеби байланыс

2 Егеменді қазақ әдеби сыны мен теориясы, жанр табиғаты.
2.1 Көркемдік үрдістегі бағыттар
2.2 Жанр табиғатын саралау мен талдаудағы сыншылдық эстетикалық көзқарас
2.3 Сындағы оянған ұлттық сана көріністері
2.4 Проза, поэзия жанрындағы көркемдік ізденістер

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздіктің жиырма жылы ішінде еліміздің әлеуметтік-экономикалық, саяси өзгерістерімен қатар ұлттық жаңа көркем жазба әдебиеті де дамыды.
Қазақ әдебиеті ХХ ғасырдың 90-шы жылдары цензуралық қатаң қадағалау мен партиялық бақылаудан құтылды. Осыдан бастап қазақтың жаңа әдебиетінің өмірге келуіне мүмкіндік туды. Қазақстан Республикасы Атазаңында алтын әріптермен «Сөз бостандығы» деп жазылуы – тосқауылдың бірден-бір шегіне айналды.
Бүгінде тиым атаулы келмеске кетті. Ойлаудың жаңа ұлттық деңгейіне қол жеткізілді. Тарихи зерде бұрмаланып, жалғандыққа айналуы тоқтатылып, ақиқаттық тарихи жады үстемдік ете бастады. Бұның өзі – халықтың өткен тарихын көрсетуде кертартпа, бұрмаланған амал-тәсілдерді өзгертіп, әдебиетке жаңа леп әкелді.
Соңғы жиырма жылда қазақ қоғамында үлкен тарихи кеңістік жасалды. Ол там-тұмдалып, жоғалуға айналған руханиятымызды қалыптастыруда, жадыдан өшуге айналған ұлттық көркем ойлау жүйемізді қайтаруда үлкен рөл атқарды.
Кейінгі, егемендікке қол жеткен жылдары, қазақ көркем сөз өнері кеңес империясының міндетті түрдегі қалыбынан, әсіресе, әдебиеттегі интернационалдық, партиялық және жалпы адамзаттық арақатынас жөніндегі мәселеден арылды. Көркем әдебиет мазмұн мен пішін жағынан мүлдем жаңа арнаға ауысты.
Жиырма жылда қазақ өмірінде ғасырға татырлық ұлы өзгерістер өтті. Қоғам сапалық биікке көтерілді, сана жаңғырды, жаңаша дүниетаным қалыптасты. Бұл өзгеріс көркем әдебиетке де ықпал етті. Жаңа заман жаңа әдебиетті өмірге әкелді.
Осындай қордаланған күрделі мәселе әдебиетші мамандар тарапынан жан- жақты зерттеуді қажет етті. Әдебиеттану ғылымының әр саласы жаңаша пайымдалған ғылыми тұжырымдармен зерделене бастады.
Атап айтқанда, кеңестік дәуірде аттары аталмай, «алашшыл -ұлтшыл», «діни-клерикал», «ескішіл-байшыл», «пантүрікшіл-панисламшыл» аталып, әдеби мұралары мансұқталып келген қаламгерлердің қазақ әдебиеті тарихындағы орны анықталды, ұлттық сөз өнеріндегі әдеби түр, жанрлардың калыптасып, даму кезеңдері қайтадан тәуелсіз санамен сараланды, қазақ әдеби үдерісіндегі ағымдар мен бағыттардың тарихи-саяси мәні ашылып зерделенді; қазақ әдебиеті теориясының негізін қалаған Ахмет Байтұрсынұлының шығармашылық мұрасы ақталған кезден бері ұлттық әдебиет теориясы тіпті жалпы филологиялық (тілтаным, әдебиеттанудағы) қисындар жаңа көзқараста зерттелді; қазақ әдеби сынының арналары, сынның жанрлық өрістеуі ұлттық әдеби сынның тарихи даму кезеңдері тұрғысынан қарастырылды, есімдері аталмай, мақалаларынан саяси астар тауып, кеңестік саясаттың құрбаны болған сыншылардың еңбектері ақталып ғылыми айналысқа түсті; қазақ әдеби байланысы түркілік, батыс-шығыстық, жалпы әлемдік контактология аспектісінде қарастырылды.
Дегенмен бұл зерттеулер әдебиеттанудың жеке салалары (тарихы, сыны, теориясы) негізінде жеке-жеке тұжырымдалғанмен де, жалпы тәуелсіз әдебиеттану ғылымы ретінде жинақталып қарастырылған жоқ. Магистрлік жұмыстың өзектілігі де осында.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Тәуелсіз қазақ әдебиеттану ғылылмының көкейкесті мәселелері жаңаша танымдағы теориялық және әдіснамалық негіздегі кандидаттық, докторлық ғылыми жұмыстарда қарастырылды. Әдеби сын мен теория тұрғысынан С.Қирабаев, Т.Кәкішов, Р.Бердібай, З.Ахметов, Ш.Елеукенов, З.Қабдолов, Р.Нұрғали, Б.Майтанов, Қ.П.Жүсіпов, Қ.Ергөбек, Б.Ыбырайым, Б.Кәрібаева, С.Негимов, Д.Ысқақұлы, А.Исмақова, Ж.Смағұлов; әдебиет тарихы мен ұлттық руханият арнасында Қ.Мұхаметханов, М.Мырзахметов, Т.Қожакеев, Н.Келімбетов, М.Жолдасбеков, М.Мағауин, М.Жармұхаммедұлы, А.Еспенбетов, Қ.Сыдиықұлы, А.Сейдембеков, Ж.Тілепов, З.Жұмағали, С.Дәуітұлы, С.Мақпыров, Т.Жұртбай, Қ.Алпысбаев, Р.Тұрысбек, Б.Әбдіғазиұлы, А.Жақсылықов, Қ.Мәдібай, Д.Қамзабекұлы, Б.Омарұлы, А.Шәріп, Б.Ердембеков; әдеби байланыс, контактологияда Ш.Сәтбаева, Ө.Күмісбаев, Ә.Дербісәлі, С.Сүтжанов т.б ғалымдардың соңғы кездегі зерттеулеріне түрлі аспектіде өзек етіп алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. 1990-2009 жылдар аралығындағы тәуелсіз қазақ әдебиеттануының ғылыми мәселелері жүйелі түрде қарастырылып тұжырымдалды:
- қазақ әдебиеттану ғылымы бүгінгі кезең талабында қарастырылып, жекелеген ақын-жазушылар мұрасы мен шығармашылық қырларының зерттелуіндегі тұжырымдар сараланды;
- ұлттық әдебиеттану ғылымының кеңестік қысымнан түбегейлі арылу барысындағы тоталитарлық жүйе тезінен өткен әдебиеттанудың тәуелсіздік кезеңдегі даму барысы түйінделді;
- сөз өнерінің өзекті мәселелерін әдеби үдеріс, жекелеген қаламгерлер шығармашылығы мен туындылары негізінде шолу және жинақтай қарастырылған сын зерттеулердің әдеби сынды дамытудағы маңызы айқындалды;
- қазақ әдебиеті көркемдік дамуының әдеби-теориялық мәселелерін талдаудағы ізденістер сараланып, әдебиет теориясы өзекті тақырыптарын арқау етіп алған зерттеулер талданып қарастырылды;
- әдеби жанрлардың монографиялық еңбектерде теориялық түрлі аспектіде зерттелуінің қазақ сөз өнеріндегі теориялық негіздері айқындалып жан-жақты байыпталды;
- қазақ әдебиетін әлемдік әдебиетпен байланыста қарастырып, олардың өзара қарым-қатынастарын көркемдік-идеялық аспектіде зерттеген ғалымдардың еңбектері сараланып, әлемдік контактологиядағы қазақ әдебиеті дамуының бағыты айқындалды.
1. Қамзабекұлы Д. Қазақ әдебиеттану ғылымы, бүгіні мен ертеңі // Егемен Қазақстан, 2006. –№123-124
2. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 447 б.
3. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – Б.201
4. Ысмаилов Е. Ақындар. – Алматы: Көркем әдебиет баспасы, 1956. – Б. 44-45
5. Қазақ әдебиетінің тарихы. 4-том. – Алматы, 2010. – Б. 122-145
6. Кәкішев Т. Тарихты түптен тартсақ // Қазақ әдебиеті, №27, 2006. – Б. 4-5
7. Жаксылыков А. Образы и идеи с религиозной содержательностью в произведениях казахской литературы: автореферат диссертации ... кандидат филологических наук. – Алматы, 1999. – 23 б.
8. Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1989. – 436 б.
9. Большая советская энциклопедия. Том 1. – Москва, 1931. – С.590
10. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
11. Күзембаев Ж.Е. Міржақып Дулатұлының әдеби публицистикалық мұрасы: филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты. – Алматы, 2010, – 23 б.
12. Нұрғали Р. Алаш идеялары және Тәуелсіз Қазақстан мұраттары // Егемен Қазақстан, 2008
13. Қамзабекұлы Д. Аққан жұлдыз // Егемен Қазақстан, 2007, 11
14. Қорғанбек А. Олжа салған он томдық // Егемен Қазақстан, 2009. – №81-83
15. Р. Марсеков. Қазақ әдебиеті жайынан // Қазақ газеті, 1915. – №112-113
16. Ысмағұлов Ж. Алтын ғасырдың ақ таңы. – Алматы: Арыс, 2009. – 431 б.
17. Иманғазы Н. Қазақ әдебиетінің төркіні мен тарихын дәуірлеу мәселесі:филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты. – Астана, 2005, – 21 б.
18. Ысмайлов Е. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінде. – Алматы: Қазақстан біріккен мемлекеттік баспасы, 1941. – 120 б.
19. Алтынсарин И. Собрание сочинении в трех томах. – Алматы, 1978. – 306 б.
20. Дәуітұлы С. Күрделі кезең шежіресі // Ана тілі, №21
21. Қайырбеков Ә. Тарлан талант тағдыры // Ана тілі, 2006, 02
22. Сүтжанов С.Н. Қазақ-түркі әдеби байланыстары (ХХ ғасырдың алғашқы ширегі). – Павлодар: ПМПИ, 2005. – 204 б.
23. Сүтжанов С.Н. Әдеби байланыс негіздері. Оқу құралы. – Павлодар, 2008. – 138 б.
24. Аймауытов Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. 5-том. – Алматы: Ғылым, 1999. – Б. 110-290
25. Қирабаев С. Жүсіпбек Аймауытов. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 182 б.
26. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994. – Б. 223-224
27. Елеукенова Г.Ш. Қазіргі әдеби сын туралы бірер сөз // ҚР ҰҒА Хабарлары. Филология сериясы. – №1(173). – 2009. – Б. 3
28. Әуезов М. Шығармалар жинағы. 19-том. – Алматы: Жазушы, 1985. – 450 б.
29. Нүсіпова А.Ж. Сағат Әшімбаевтың сыншылық шеберлігі // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. №2 (110). – 259 б.
30. Ысқақұлы Д. Әдебиет айдынында. – Алматы: Арыс, 2008. – 453 б.
31. Меңдеке Ә. М.Мағауинді Қазақстанға қай бетімізбен шақырамыз // Алаш айнасы, 2009, 02
32. Бельгер Г. Мұрат пен Марат // Жұлдыз, 2010, № 9. - Б. 104
33. Тұрысбек Р.Өлеңтанудың өрісті өрнектері //Егемен Қазақстан, 2010 №9
34. Шапауов Ә.Қ.Драматургия мәселелері.Оқу құралы.-Павлодар:ПМУ,2002-76 б
35. Нұрғали Р.Жеті томдық шығармалар жинағы.-Астана:Фолиант,2005-154 б.
36. Жарылғапов Ж.Ж. Қазақ прозасы: ағымдар мен әдістер:Монография– Қарағанды:Гласир,2009– 400 б.
37. Құндақбаев Б. Жүсіпбек Аймауытов және театр өнері. Кітапта: Шернияз (пьесалар жинағы). – Алматы: Өнер, 1990. – 155 б.
38. Тұрысбек Р. Әдеби сын және шындық шырағы // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2006, №9. – Б. 40-43
39. Пірәлиева Г. Әділдікпен өткен әдемі өмір // Ана тілі, 2008, 09
40. Тойшанұлы А. Діні берік Бәйтерек // Алаш айнасы, 2010, 04
41. Жұмабек С. Сын симфониясы. Таңдамалы. Әдеби толғаныстар, мақалалар.– Алматы:Алатау, 368 б.
42. Кәкішұлы Т. Жанр жайлауы. 1-кітап: Оқу құралы-Алматы:Қазақ университеті.2007-462 б.
        
        Кіріспе
I.Қазақ әдебиетінің тарихы: тарихи дәуірлеудегі тың тұжырымдар
1.1 Қазақ ... ... ... ... Кеңестік қазақ әдебиеті тарихының зерттелу үрдісі
3. Тәуелсіз қазақ әдебиеті тарихының даму ... ... ... ... ... ... сыны мен ... жанр табиғаты.
2.1 Көркемдік үрдістегі бағыттар
2.2 Жанр табиғатын саралау мен талдаудағы сыншылдық эстетикалық көзқарас
2.3 Сындағы оянған ... сана ... ... ... ... көркемдік ізденістер
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздіктің жиырма жылы ішінде еліміздің
әлеуметтік-экономикалық, саяси өзгерістерімен ... ... жаңа ... ... де ... әдебиеті ХХ ғасырдың 90-шы жылдары цензуралық қатаң қадағалау
мен партиялық бақылаудан құтылды. ... ... ... жаңа әдебиетінің
өмірге келуіне мүмкіндік ... ... ... Атазаңында алтын
әріптермен «Сөз бостандығы» деп жазылуы – тосқауылдың бірден-бір шегіне
айналды.
Бүгінде тиым атаулы ... ... ... жаңа ... ... қол
жеткізілді. Тарихи зерде бұрмаланып, жалғандыққа ... ... ... жады үстемдік ете бастады. Бұның өзі – ... ... ... ... ... ... өзгертіп,
әдебиетке жаңа леп әкелді.
Соңғы жиырма ... ... ... ... ... ... жасалды. Ол
там-тұмдалып, жоғалуға ... ... ... ... ... ... көркем ойлау жүйемізді қайтаруда үлкен рөл атқарды.
Кейінгі, егемендікке қол жеткен ... ... ... сөз ... ... ... түрдегі қалыбынан, әсіресе, әдебиеттегі
интернационалдық, партиялық және ... ... ... ... ... ... әдебиет мазмұн мен пішін жағынан мүлдем жаңа
арнаға ауысты.
Жиырма жылда қазақ ... ... ... ұлы ... ... ... ... көтерілді, сана жаңғырды, ... ... Бұл ... көркем әдебиетке де ықпал етті. Жаңа заман жаңа
әдебиетті өмірге әкелді.
Осындай қордаланған күрделі мәселе әдебиетші ... ... ... ... ... ... ... ғылымының әр саласы ... ... ... зерделене бастады.
Атап айтқанда, кеңестік дәуірде аттары аталмай, ... ... ... «пантүрікшіл-панисламшыл» аталып, әдеби
мұралары мансұқталып келген қаламгерлердің қазақ әдебиеті тарихындағы орны
анықталды, ... сөз ... ... түр, ... калыптасып, даму
кезеңдері қайтадан тәуелсіз санамен сараланды, қазақ әдеби үдерісіндегі
ағымдар мен бағыттардың ... мәні ... ... қазақ әдебиеті
теориясының негізін қалаған Ахмет ... ... ... ... бері ... ... теориясы тіпті жалпы филологиялық
(тілтаным, әдебиеттанудағы) қисындар жаңа көзқараста зерттелді; қазақ әдеби
сынының ... ... ... ... ... ... ... тарихи даму
кезеңдері тұрғысынан қарастырылды, есімдері аталмай, мақалаларынан саяси
астар тауып, ... ... ... ... ... ... ... айналысқа түсті; қазақ әдеби байланысы ... ... ... ... ... аспектісінде қарастырылды.
Дегенмен бұл зерттеулер әдебиеттанудың жеке салалары (тарихы, сыны,
теориясы) негізінде жеке-жеке ... де, ... ... ғылымы ретінде жинақталып қарастырылған жоқ. Магистрлік
жұмыстың өзектілігі де ... ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылылмының
көкейкесті мәселелері жаңаша танымдағы ... және ... ... ... ғылыми жұмыстарда қарастырылды. Әдеби сын мен теория
тұрғысынан С.Қирабаев, ... ... ... Ш.Елеукенов,
З.Қабдолов, Р.Нұрғали, Б.Майтанов, Қ.П.Жүсіпов, Қ.Ергөбек, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық руханият арнасында Қ.Мұхаметханов, М.Мырзахметов, Т.Қожакеев,
Н.Келімбетов, М.Жолдасбеков, М.Мағауин, М.Жармұхаммедұлы, ... ... ... ... ... ... ... Р.Тұрысбек, Б.Әбдіғазиұлы, А.Жақсылықов, Қ.Мәдібай,
Д.Қамзабекұлы, Б.Омарұлы, А.Шәріп, Б.Ердембеков; ... ... ... Ө.Күмісбаев, Ә.Дербісәлі, С.Сүтжанов т.б
ғалымдардың соңғы кездегі зерттеулеріне түрлі аспектіде өзек етіп ... ... ... ... жылдар аралығындағы тәуелсіз
қазақ әдебиеттануының ғылыми ... ... ... қарастырылып
тұжырымдалды:
- қазақ әдебиеттану ғылымы бүгінгі кезең талабында қарастырылып,
жекелеген ... ... мен ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымының кеңестік қысымнан түбегейлі арылу
барысындағы ... жүйе ... ... ... ... даму ... ... сөз өнерінің өзекті мәселелерін әдеби үдеріс, жекелеген қаламгерлер
шығармашылығы мен туындылары негізінде шолу және ... ... ... ... ... ... маңызы айқындалды;
- қазақ әдебиеті көркемдік дамуының әдеби-теориялық ... ... ... ... ... ... ... арқау
етіп алған зерттеулер талданып қарастырылды;
- әдеби жанрлардың монографиялық еңбектерде теориялық түрлі ... ... сөз ... ... ... ... жан-жақты
байыпталды;
- қазақ әдебиетін әлемдік әдебиетпен байланыста қарастырып, олардың
өзара қарым-қатынастарын көркемдік-идеялық ... ... ... сараланып, әлемдік контактологиядағы ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Тәуелсіздік – халқымыздың
мол әдеби мұраларын жинауға, жүйелеуге, жаңаша зерттеуге мүмкіндік ... ... ... ...... сөз өнеріндегі болып жатқан осындай
жаңа өзгерістерді жаңаша ... ... ... саралап,
тәуелсіздік кезіндегі әдебиеттану ғылымының қалыптасу кезеңінің бағытын
айқындау. Осы мақсаттан өрістейтін мынадай ... алға ... ... ... ... зерттеулердің әдеби мұраны
игеру, әдебиеттің ғылыми тарихын жасаудағы қол жеткізген ... ... тың ... ... ... ... тереңдете
отырып жүйелеудегі маңызын ашып көрсету;
- тәуелсіздік кезеңдегі әдебиеттануда «ақтаңдақтар» мәселесінің өткір
қойылуы, «Зар заман», «Алаш ... ... ... ... ... ... зерттеу бағытына бетбұрыс жасаудағы
ізденістерді қарастыру;
- ХХ ғасырдың соңғы он жылы мен ХХІ ... ... он ... ... ... тәуелсіздік үдерісінде жаңғырып, көркемдік танымда
саяси бұрмалаулардан айығудағы жағңашыл ізденістерін анықтау;
- қазақ сөз ... ... ... даму ... жанр ... ... анықтап, әртүрлі ғылыми-зерттеушілік әдіс тәсілдерді
ұштастыра қолдану тәжірибесінің ... ... ... ... көрсету;
- әлем әдебиеті мен қазақ ... ... ... ... ... ... ... әдеби үрдіс негізіндегі ... ... ... ізденістерді саралау.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- ұлт әдебиетінің тарихын жүйелеу тың тұжырымдармен нақтыланып ... ... ... ... жаңа ... ... ... әдебиетін зерттеу тың қадамдармен өрістеп, ... ... даму ... ... ... ... ... аясында қарастырудың басым бағыты жаңаша сипат алды;
- әдеби сын ұлт ... даму ... ... ... алды ... ... ... дейінгі кезеңдегі идеологиялық қыспақтан ... ... ... ... ... жанрлардың теориялық мәселелерін түрлі аспектіде жүйелі талдау
мен саралаудағы ... ... ... өріс ... ... сөз өнері
теориялық тарихының негіздерін орнықтыруда ... ... тың ... ... әдеби-теориялық ой-пікірде жаңаша талдау мен саралаудың әдіснамалық
негіздері өрістеді, жанр табиғатын ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіннің даму үдерісін ... ... ... туыстас әдебиет үндестігінде қарастыруға, шығыстық рухани
ықпалдастықта ... ... ... ... жұмысының ғылыми-әдістемелік ... ... ... зерттеу барысында әдебиеттану ... ... ... мен ... ... ұстанымдар негізге алынды.
Зерттеу барысында А.Байтұрсынов М.Әуезов, Е.Ысмайылов, ... ... ... ... ... ... ... Д.Ысқақұлы, Г.Пірәлиева, Г.Елеукенова, С.Сүтжанов
т.б. ғалымдар еңбектері, сондай-ақұжымдық зерттеулердің ғылыми-әдістемелік
негіздерін бағыт-бағдар ұстандық.
Зерттеудің ... және ... ... ... ... ... ... оқу орындарындағы әдебиет тарихы, әдебиет
сыны, әдебиет теориясы пәндерінен өткізілетін жалпы ... ... ... ... ... пайдалануға болады.
Зерттеудің тәсілдері. Жұмысты жазу барысында дәстүрлі ... ... ... тарихи-салыстырмалы, кешенді талдау әдістері негізге алынды.
Зерттеу жұмысының сарапталуы мен жариялануы. Зерттеу жұмысына арналған
мақалалар Қ.Сатпаев халықаралық конференциясында, Қазақстан ... ... ... ... Қазақстан университетінің
ұйымдастыруымен өткен республикалық конференцияда, «Айқап» және «Қазақстан
журналының 100 жылдығына арналған ... ... ... ... ... жылдығына арналған «Ғылым және Білім -
2011» жас ғалымдардың халықаралық конфренциясында баяндамалар жасалынып,
талқылаудан өтті.
Зерттеу ... ... ... ... ішкі ... бар ... қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Қазақ әдебиетінің тарихы: ... ... тың ... ... ... ... ... мәселелері
Қазақ халқының қалыптасуына негіз болған ертедегі темір дәуіріндегі
(б.з. д. VІ-VІІ ғ.ғ.) сақ, ғұн, үйсін, қаңлы ... б.з. ... ... ... ... қарлұқ, оғыз, қимақ тайпалары, дамыған орта
ғасырлық мемлекеттер кезіндегі наймандар, керейіттер, жалайырлар, қыпшақтар
тарихы мыңдаған жылдарға созылғандығын ... ... ... ... да ... ... ... XV ғасырдан емес, одан арғы көне дәуір
әдебиетінен басталады. Сол себепті ұлттық әдебиет ... ... бірі ... ... табылады. Себебі Қазақстан тәуелсіздік
алғанға дейін екі мың жылға жуық тарихы бар ... ... ... ... ... мәселесі қолға алынбаған еді. Бұл проблемаларға
байланысты тоталитарлық жүйенің өзге ұлттардың тарихының даму ... ... ғана ... ... ... ... талаптары тұрғысынан батыл ... бере ... ... көне ... бүгінгі күнге дейін дамуының өзіндік
ерекшеліктерін есепке алу негізінде ... ... ... ... ... даму процесін дәуірлеуден бөлек алып ... ... ... ... ... ...... басталып, ХХ
ғасырға дейін созылған ұзақ мерзімді қамтыды. Қазақ әдебиеті тарихының
өткен ... де осы ... ... ... даму ... ... мен ... дамып өркендеуі, дағдарысы мен тоқырауы, қайта ... ең ... ... ... ... ... жолдарына сәйкес келеді
және де, өз кезеңдері бойынша осы қоғамдық даму процесінің ерекшеліктеріне
толыққанды сипаттама жасайды. 
Қазақ ... ... ... бойғы дамуының әр ... ... әр ... ... ... ... өзіне тән
белгілері мен қасиеттерін, жанрлық, көркемдік ерекшеліктерін анықтап алу
қажет. "Ежелгі ... және орта ... ... ... монографияда
қазақ әдебиетінің көне заманнан ХІ ғасырға дейінгі ... ... ... ... ал ХІІ ғасырдан бастап, Қазақ хандығы ... XV ... ... орта ... ... деп аталады. Көне дәуірдегі түркі жазба
әдеби ескерткіштеріне сақ-ғұн дәуіріндегі әдебиет ... ... ... ... ... ... мұралар, Иран мен Тұран әлеміне ортақ әдеби
шығармалар, түркі-моңғол бірлігі ... ... ... көне ... ... ... руна жазба ескерткіштері, оғыз-қыпшақ
дәуіріндегі әдебиет мұралары - ... ата ... ... ... ... ... "Оғызнама" дастаны, Қарахандықтар тұсындағы
әдебиеттің көрнекті өкілдері Жүсіп ... ... ... ... ... еңбегі, Махмұд Қашқаридің "Диуани луғат-ит-түрік" ("Түркі
сөздерінің жинағы") кітабындағы аңыздар мен әпсаналар, әдеби-поэтикалық
үзінділер ... Бұл ... ... ... ... ... ... байлығы деп бағалаған жөн. ХІ-ХІІ ғасырлар түркі халықтарының ... ... ... ... ... әрі бұл аралық кезең
қазақ ... ... ... ... ... ... да ескеру
керек.
Қазақ әдебиетінде жаңадан басылып жатқан, жарық көріп жатқан ... мен ... ... ... әдебиетінің тарихы, теория мен
сынының жаңа қырынан ... ... ... ... ... ... идея -
ол тәуелсіздік идеясы. Қазақ әдебиетінің тарихын қарастырғанда, осы уақытқа
дейінгі ... ... ... ... кезең тұсында жазылған,
зерттелген. Әрине ... де осы ... яғни ... ... әдебиетінің
тарихын жазуда Кеңестік кезеңдегі дерек көздеріне сүйендік.
Жалпы қазақ әдебиетінің, жазба қазақ әдебиетінің түп ... ... ... тіреледі. Дәуіріне сай дамыған мәдениеті, төл жазуы
болған бабаларымыз орта ... ... (V-VIII ғас.) ... ... жасады. Ғылымда «Орхон-Енисей жазулары» аталатын, түркі
тайпаларының ... ... ... көне руна ... ... қашалып
қалдырылған бұл тамаша ескерткіштер қазір адамзат ... ... ең ... ... бірі болып саналады.
Түркі қағанаттары құлағаннан (VIII ғас) соңғы кезіндегі әдеби ... ... ... мен Сыр ... ... ... сипатқа ие дала
мәдениетімен қоса қала мәдениеті де өркендейді. Осы кезеңде бірталай түркі
тайпаларының ... ... ... ... , руна ... араб
жазуына алмастыра бастады. Осы кезеңдегі бізге жеткен ... ең ... ... – 1069 жылы ... ... ... «Құтадғу Білік» Поэма авторы Юсуф Хас ... Шу ... ... ... Бұдан соңғы ғасчырларда жасаған, ... ... ... ... ... бар ақын-жазушылардың ішінен
Хакім-Ата (ХІІ ғ) мен Ғали (ХІІІ ғ.) Дүрбек пен Сейф ... (ХІV ... ... ... Махмұд Қашқари жазған түркі тілдерінің сөздігі
«Диуани лұғат-ат-түрк» (1074) және ... ... ... ... (1303) ... ескерткіштер де көне дәуірдегі қазақ поэзиясы,
қазақ фольклоры туралы мол мағлұмат, құнды ... ... ... ... ... дәуірінде оғыз-қыпшақ тайпаларына
ортақ тілде жазылған ... ... - ... ата ... мен ... сол замандағы қазақ ұлыстарының өмір ... ... ... ... ... ... ... (Х-ХІІ ғ.) деп
аталатын тарихи ... ... ... ... даму тарихындағы
қайта өркендеу дәуірі деуге болады. Әл-Фарабидің «Риторикаң, ... ... ... ... «Диуани лұғат ат-түрікң («Түркі сөздерінің
жинағың), Жүсіп ... ... ... Қожа Ахмет Иасауидің «Диуани
хикметің ... ... ... Бақырғанидің «Бақырғани кітабың және
т.б. осы дәуірдің зор жетістігі болып ... Бұл ... ... ... ... ... өркендеп, ілгері дамуына өлшеусіз ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті
суырып салып өлең шығару, ауызша орындау және ауыздан-ауызға берілу түрінде
дамып өркендеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... мен мазмұнының нақтылығын, шығарманың
адресаты - ... ... ... сондай-ақ шығарма стилінде автордың
даралығының болуын, оның ... ... ... отыруын атау керек.
Бізге жеткен авторлық поэзияның ең ... ... ... ... Бұл - "Ұлық жыршы" атанған Кетбұға (XІІІ ғ.) жырларының үзінділері.
Олардың өмірбаяндары мен ... ... ... өте жұтаң және
негізінен аңыз күйінде жеткен. Мазмұны мен ... ... әр ... ... ... ... Орда қоғамының рухани өмірінде ақындар мен жыраулар
басым болғанын дәлелдейді.
Қалай болғанымен де, дерек көздері ... ХІІІ ... ... ... ... ол ... ауыз әдебиетінің ертеден
басталғандығын аңғартады.
Қазақ әдебиетінің тарихын да, оның дәуірлерін де ... ... оның даму ... ... Қазір біз әдебиетіміздің тарихын
көне дәуірлерден ... ... онда ... ... ... ... сөз етеміз. Әдебиет деген қазақтың ұлттық мәдениетінің үлкен бір
саласы. Оның дамуы ұлттың тілімен, ділімен, ... ... ... ... ... бәрі ... туынды арқылы
көрініп, ... ... ... оның ... ... ... туралы ғылым (әдебиеттану) көркем әдебиеттің осы жолдағы ізденісін,
табыстарын, халықтың ұлттық бейнесін ашудағы ... ... мен ... ... ... ... әдебиет тарихы жүріп өткен жол
бүгінгі ұрпақтың ұлттық ой-санасының жаңғырығуына әсер етеді. Әдебиеттің
тәрбиелік ... өмір ... ... – бәрі де сын ... ... ... [1.7]
Қазақ әдебиет тарихын бұрыннанн бері зертеушілер зерттеудей-ақ зерттеп
келе жатыр. Алайда ... ... ... алып ... оның ... ... заңдылығын ескеретіндей жағдайда бола бермегені рас.
Тарихи дамудың кеңес иделогиясына жақын жағын қарастырғандықтан, көп
уақыт ... ... ... ұғымның ауызға алынбай, мәдени мұрамызға
социализм тұрғысынан ғана қарастырылғаны шындық еді. Көне мұраларымыз ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... кезінде жазылмай, ескерілмей келді. Міне, осындай мәдени мұраларымызды
жан-жақты зерттеу тәуелсіздік алғаннан бері ... ... ... ... қазірде 20 томы шыққан, барлығы 100 том болып басылады деп
жоспарланған ... ... ... ... тарихын» (10) айтуға
болады.
Әдебиет өмір шындығының көркем бейнесі десек, әдебиет тарихы да халық
тарихымен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... бір саласы ретінде көркем сөз өнері ел тарихымен бірге қалыптасып
дамыды. Адам санасы, ой-өрісі мыңдаған ... бойы ... ... ... ... әдебиет адамзат тарихындағы көркем ой жетістіктерінің
бірі екендігі ... ... ... ... ... ел ... ... әдеби кезеңді
М.Әуезов «Зар заман әдебиеті» деп ... Оның ... зар ... сол ... ... жағдайлары туғызған. «Ақтабан шұбырындыдан»
басталған қазақ қайғысы кейін орыс ... ... ... «ноқтаға
бас иіп, асаудың жуасып, алыптың басылған уақытымен» жалғасады. Зар заман
ақындарының шығуын М.Әуезовтің ХIХ ... орта ... бері ... Махамбет, Кенесарылар қозғалысынан кейінгі кезеңге жатқызады. Бұл
кезең мен Абылай заманының ... ... ... ... ... ... ... артынан шыққан зар заман ақындары мен ... ... ... ... ... ... ... табады.
Ол Абылай дәуіріндегі зар заман ақынын екі топқа бөледі: бірі – келер
күннің ... ... ... елге өсиет айтатын қария, екіншісі – толғау
айтқан жырау. Екеуінің де көпке айтар сөздері өлең күйінде ... ... ... ... Олар – елдің ақылшы кемеңгері, заманның сыншысы, елді
меңгерген хан мен ... ... ... ... ... ... салмағы
зор ақындардың аузынан шыққан сөзі де қорғасындай ауыр, оқтай ... ... ... осы дәуір поэзиясының үлгісі есебінде Асан қайғы мен ... ... ... Асан ел ... ... алдына халықтың
ендігі күйі «не болады» деген сұрақ қоя білді дейді. Оған мысал ретінде
Асанның ... соң қилы – қилы ... ... ... азып, заң тозып жаман
болар. Қарағайдың басына шортан шығып, балалардың ... ... ... жыры мен ... ... ... сөзін келтіреді. Сол арқылы Асанды «бұл
дәуірдегі әлеумет тіршілігінің ең шаншулы ... ... ... ... рет қалың ел қамын ойлап, күңіренген ақын ретінде бағалайды.
Зар ... ... сары ... Асаннан басталады деген қорытынды
жасайды. Ал Бұқар шығармашылығынан М.Әуезов «әлеумет қамын сөйлеу, мұң ... ... ... қабілетін көреді. Бұқар Асан қайғының жоғарғы
өлеңдеріндегі жұмбағын шешеді, басқа жырларында «қайғы шерін Асан ... ... ... ... ... даму жолы ... алғашқы сүрлеу
болғандықтан, онда әдебиет тарихына қатысты көптеген деректер, жеке ақындар
еңбектері толық бағасын ала ... жоқ. Оған сол ... ... ... ... ... ... болған дейді Серік
Қирабаев. [2.234]
Қазіргі тәуелсіздік жағдайында, ... ... ... ... ... ... ғылымдар саласындағы көптеген
ұстанымдармен бірге ұлттық әдебиет тарихын дәурлеу жөніндегі көзқараста ... ... орын алып ... сәйкес әр дәуірдің ішкі
құрылымында да ... ... мен ... ... бір ... ... ақын шығармашылығынан зерттеу мен зерделеу
мезгілінің XIX ғасыр басына шығарылғандығы.Бұл уақыт шеңберіндегі жай ... ... ақын ... ... ... ... ... мәнді
өзгеріс.
Қазақ әдебиетіндегі жыраулар поэзиясының төрт ғасырға жуық тарихы
бар. Анығын айтқанда, ... ... он ... ... ... жартысында,
Қазақ хандығын құрғанда, оның алдында талай ... ... ... еді. Жас ... ... ... мен тілектерінің қандай
қиындықтармен жүзеге асқанын желмаямен жер шолып, ел ... Асан ... ... ... әз ... Асан ... ... да түсінуге
болады.
Жыраулар поэзиясына, жалпы жыраулар кім ... ... ... ... ... «Жырау құр ғана тақылдақ өлең ... бұл ... ... шешілмеген жұмбақ түйіні шаиасқан сөздерді сөйлейді. Өзі
тұрған заманның белгілеріне қарап, келешек заманды ... Не ... ... қамы мен жәйі, мұңы туралы не көпке арнаған ... ... ... бір ... ... Тарих тегершігі ілгері жылжыған
сайын заман өзгереді.Олардың зардабы алдымен ... ... ... ... ... сахнадан кеткенімен, олардың айтқыштық
өнері, суырып салма шығармашылық дәстүрі жоғалмады.Жыраулар орныны ... Бұл ... ... ... ... ... Есмағамбет
Ысмаилов бір кезде былайша түсіндірген.
«Жыраудың ақындық рөлі қазақ әдебиетінің еретерек кезінде зор болып,
бертінде бәсеңдеуінің негізгі себебі-жаңа қоғамдық тарихи даму ... гөрі ... яки ... ... ... ... сан алуан шындығын, адамның сезім дүниесін терең бейнелей алмады,
ал ақын болса, ол ... XIX ... бері ... ... профессионалдық
өнерін кең дамытты, ол бертінгі жазба әдебиет дәуірімен ұштасты. Сонымен
жыраулықтың келесі дәуірлердегі ... ... ... пен ... жылы ... ... ... «Әдебиет тарихында» тарихи жырлар
мен зар заман ақындарының туу, қалыптасу жолдарына ... ... ... ... Тарих өлеңдері ең алдымен ел тіршілігінде анық болып өткен тарихи
оқығадан туады. Пәлен жыл мен ... ... ... ... дәуірдің жыры».
Ал зар заман ақындары туралы былай дейді: «зар заман ақындарының көпшілігі
XIX ғасырдың орта ... бері ... ... ... Кенесары
қозғалысының артынан шығады. ... ... ... шайқап шыққандай
болып, орта жүзді, кіші жүзді түгел ... ... ... ... ... ... соң, елдің тауы шағылып, иығы түсіп, бұрын болымсыз
үміті болса,белгісіз келешектен күткен азған сәуле болса, барлығы да ... ... ... соң ... ... ... Сондықтан XIX
ғасырдың орта кезінен кейін зар заман күйі қалың елге түгел жайылады..
Мұхтар Әуезовтің ... ... ... ... ... туғызған
оқиғалар мен сол жырлардың өздерінің, сондай-ақ зар заман тақырыбындағы
шығармалардың дүниеге келу ... ... ... бастап, Абайға дейін,
яғни жүз жылға созылған. [4.143]
Жүз жылдық дәуірдің қалың бір қапталын ... ... ... ... өнерін жаңа бір өріске өрбіткен сурып салма ақындар легі
де өздерінің соны үрдісімен қосылған еді деп айтуға толық ... ... ... көш ... Шал ... тұлғаланып көрінуі де даусыз ақиқаттың
бірі еді.[5.122]
Ұзақ жылдар Қазақ университетінде ұстаздық етіп, ... ... ... оқу ... шығарып келген Ханғали Сүйіншәлиев ... ... ... ... атты ... ... жасалған оқулықтар ескіре бастаған соң, «Ана тілі» баспасы Қазақ
КСР білім беру министрлігінің ... ... ... ... ... шығара бастап, аяғына жеткізе алмай келеді. Оның көзқарастары мен
мазмұндауларында ... ... дағы аз ... ... ... Бейсембай Кенжебаев басқарып, ұзаққа созылған айтыс-тартыспен
1967 жылы шыққан «Ежелгі ... ... ... негізінде
Н.Келімбетов 1986 жылы оқулық жасап, оны екінщі рет әлгі ... 1991 ... Одан ... ... ... ... ... хрестоматиясы
Мұхтар Мағауиннің жәдігерлігімен жарық көрді. Бұл екі кітап- бұрынғы ... ... мен ... ... редакциядан өткізіп,
студенттерге ұсынылған дүние. Бірақ, XVIII-XIX, XX ғасырлардың көркемдік
шындығы әлі ... ... жоқ. ... 50-60 ... ... ... ... ештеңе қоса алмай келеміз деп дабыл қағуда Тұрсынбек
Кәкішұлы.[6.4]
Қазақ ... ... ... кезеңде де кең көлемде де зерттеліп,
1960-1967 жылдарда алты ... ... үш том ... жарыққа шыққаны
көпшілікке мәлім.Бірақ ол уақыттарда ... ... ... ... ... ... ... өтті.Соған орай эстетикалық ой-сана, көркемдік
мұраттар, осы реттегі талғам мен талап жаңа ... ... ... алғашқы әдебиет тарихы өз міндетін атқарды. Бірақ ол қанша ... ... ... ... ... идеологиялық қыспақтың
салқыны тимей қоймады, көптеген нәрселер одан өтіп ашық ... ... ... көрген авторефераттың бірі ол-Жаксылыков
Аслан Жамелевичтің «Образы, мотивы и идей с религиозной содержательностью ... ... ... атты ... 1999 жылы ... ... ... Зерттеу жұмысының өзекті сипаты басты тақырыптың
жалпытеориялық проблема ретіндегі әдебиеттегі діни-эстетикалық ... ... ... мен ... әдебиеті материалдар негізінде
қарастырылуында. Жұмыстың жаңалығы – жаңалығы осы бір ... ... діни ... ... ... мен оның ... әдебиеттер арасындағы көрінісінің - ... ... ... ... ... осы ... мәденигенездің
мәнді кезеңдеріндегі дін мен әдебиеттің ... ... және орта ... түркілік әдебиеттегі діни
мазмұндағы бағыттардың мәнді пішін мен образ жасау ... ... ... тұсындағы ақын-жыраулар поэзиясы мәні мен
типологиясы айқындалады. ХІХ, ХХ ... ... ... ... ... қозғалысы қарастырылады.Зар заман өкілдері Абай мен ... ... сол ... Ш.Бөкеев, М.Жұмабаев,М.Көпеев,
Ғ.Қараш т.б сөз өнерлері шеберелерінің ... ... ... ... ... образом, что в казахской литературе в
определенные периоды (ХIХ век) ... ... ... ... ... и ориентации ( поэзия течения зар
заман, творчество поэтов – религиозных просвитителей ), активно влиявших ... ... В ... ... ... вся это ... сложная вековая литература ... ... ... ... и в казахском литературоведении тех лет она
изредка ... ... ... ... ... ... Х.Досмухамедовым, С.Сейфуллиным, ... ... и др. В ... ... и ... эта литература подвергалась ... В ... ... в ... науке развивается активное
переосмысление всего этого богатого ... ... его ... роли ... ... культуре, появились отдельные и ... ... ... Ш.Кудайбердиева, Д.Бабатайулы, М.
Монкеулы, А.Кердери,М.Ж. ... ... ... ... и др».
А.Ж.Жаксылыков бұл әлі үлкен зерттеудің басы ғана дей отыра, әлі қазақ
әдебиетінде нағыз өзіндік рөлін,орнын ала ... әлі көп ... ... ХІХ және ХХ ... ... ... ... ағымдар мен
олардың басқа да әдебиетпен байланысын, олардың ұлттық мәдениетке қосқан
үлесін анықтау қажет дейді.
А.Ж.Жаксылыков өз ... ... ... ... ... ... бірнеше жаңа диссертация жұмыстарымен толыққандығын
айтады.
«Несколько раньше была ... ... ... ... творчеству Ш.Жангирова. В числе подобных следует
назвать кандидтские диссертации ... ... ... ... й, а ... ... А.Кыраубаевой, У.Калижана. Среди работ представителей смежных
наук следует назвать диссертацию философа Г.Есимова.
В названных диссертационных ... ... ... ... либо творческая биография отдельных представителей
поэзии религиозной восточной ... ( ... ... творчеству А.Кердери, Мадибаевой К.К - ... ... в ... ... Зар ... ...... Г.Караша;
Г.К.Аюповой - эпическому наследию Ш.Кудайбердиева , либо стилевые тенчение
локализованного периода ( в диссертации У.Калижана анализиурется ... ... - ... ... 19-го и ... 20 века), либо
генезис и типология восточных жанров в казахской литературе (в ... ... ... ... и ... жанров кисса и
дастан в национальном искусстве слова). [7.7]
Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... бірі ол ... ... жаңа тұрғыдан қарастыра зерттеу, салыстырмалы зерттеу
әдістері мен қазақ әдебиеті тарихын жаңа көзқарас, тың деректермен ... ... ... ... ... жете ... ... асы мұраларын ұлттық тұрғыда қарастыру қызу қолға алынып,
жоғарыда аталынып өткен А.Ж.Жаксылыковтың ... ... ... ... атап өтуге болады.
Қазақ әдебиетінің тарихын, көне дәуірден бүгінге дейінгі өткен ... сала ... адам сол ... ... де жалғасып үзілмей келе жатқан
бір ұлттық идеяны көреді. Ол – ... ... ... ... ... дербес ел болу идеясы. Сол ... ... ... ... ... ... ... тегі арғы түрік мұраларынан бастау алатыны
даусыз, «Күлтегін» жырында кездесетін «әкеміз, ағамыз ... ... ... ... деп, түрік халқы үшін түн ұйықтамадым, күндіз отырмадым» ... ... сол ... ... ... өмірін арнаған, жанын да қиюға ... ... Осы ұлт ... үшін ол ... жаумен алысады, елінің
тұтастығы мен бірлігін сақтауға тырысады.
Таза қазақтың әдебиеті туған кезде де, хандық дәуірде бұл идея ... ... ... да ... ... ... ... тілек өлеңінде «Желкілдеген
ту келіп, Жер қайысқан қол келіп, Сонан сасып тұрмауды», ... ... ... ... ... ... біреуге тегін олжа болмауын» тіледі. Мұның
бәрі сахарадағы көшпелі елге көз тіккен ... ... ... болу үшін ... ... пен ынтымақтың сөздері болатын.
Орыс отаршылдығы кезінде бұл идея ашық та, ... ... ... Ашық ... байырғы қазақ жерін біртіндеп жаулап, елді ... ... ... ... ... ... сөзі еді. «Еділді тартып
алғаны – етекке ... ... ... тартып алғаны — ... ... ... ... ...... ... дегенді Мұрат ақын айтты,
Махамбеттің Жәңгірге қарсы күресінің негізінде ... ... ... Ол да елі, жері үшің ... ... үшін ... ... жандастық, Қиғаш үшін қырылдық, Тептер үшін ... деп ... ... ашық күрестің жолы болған жоқ. Ел отаршылдыққа мойын ұсынды.
Бірақ тәуелсіздікті аңсау тоқталмады, ... ... ... ... ... – «Зар ... сарынын туғызды. Ақындар уытты сөзін Жәңгірге ... ... ел ... ... арнады. Солардың «Әбілпейіз,
Абылай – екі асыл ... ... ел ... ... ... қалғанын,
жаудың қай жақтан келетінін аңғармай, дұшпанына қызмет ... ... ... сияқты батырлардың өтіп кеткенін, енді ондай ел қорғар
батырлар жоқтығын күңірене ... Абай мен ... ... ... ... осы
ауыртпашылықты көрді. Бірақ олар орыстармен ... ... ... білімін, ғылымын игеріп, сол арқылы теңдікке, тең ... ... ... ... деп ... XX ... басында қазақ киген
отаршылдық қамыты қатайып, мойын бұрғызбай, күшейе ... ... ... шабындык, егіндік, шырайлы жерлерді тартып ... ... ... ... шаруаларды қоныстандыру саясаты жедел
жүрді. Дамудың мешеу күйінде ... елді ... пен ... езгі екі
жақты қыспаққа алды. Қазақ елінің болашағына қауіп төнді.
Мұндай жағдай бір біздің басымызда ғана ... ... ... ... ... бәрінің басына туды. Ресейдің ішкі өмірінде жағдай
ауырлап, наразылық ... Оған ... ... ... ... себепкер болды. Патшашылдыққа қарсылық
ұлғайды. Реакция бұл толқуларға қарсы дөкір саясат ұстанып, ... ... ... ... ... аяғы XX ғасыр басындағы ... алып ... ... ... ... ... орыс
революциясы тұсында-ақ «бүкіл дала ... ... ... ... ... ... құрсауына енді» деп жазды Ә.Бөкейханов.
Осындай, қазақ халқының ояна бастаған ... оның ... ... туын ... ... ... өмірінің шындығы мен алдыңғы
қатарлы идеясын жырлаған қоғамдық сананың бір түрі – ... ... ... XX ... ... ... ... Абайдың ағартушылық,
демократтық жолын ұстана ... оны ... ... ... ... ... езгіні айыптады, халықтың қараңғылыққа қамалып отырған
күйін керіп күйініп, оны ... ... ... ... ... А.И. Герцен XIX ғасырдағы орыс әдебиетінің ... ... зор ... ... «бұл ... саяси бас бостандығы жоқ
елде жан ашуын айтатын бірден-бір ... ... ... еді. ... де XX ... басында осындай үлкен қоғамдық міндет атқарды.
Ахмет Байтұрсынов пен ... ... осы ... ... ұлт мүддесі жолындағы саяси күресті әдебиетшілердің бастауы ... ... үшін ... ... Қазақ халқының патриархалдық
мешеулікке ... орыс ... ... ... ... ... жан ашуын алдымен осы екеуі айтты. Халқына жаңа ... Бірі сөз ... ... ... ... құлағына маса боп ызыңдап,
екіншісі бар даусымен «оян, қазақ» деп жар ... XX ... ... ... әдебиеті, оның қайраткерлері осы ... нәр ... ... ... жыр ... ... ... да Ахмет пен
Міржақыптың кең қолтығының астынан өрбіді. Отаршылдыққа қарсы күрес, елдің
тәуелсіз даму жолына ... ... ... ... теңелу, оқу-білім
үйрену, халық тұрмысының ауыртпашылықтарын ... сөз ету ... ... ... ... ... 1909 жылғы Петербургте басылған «Қырық мысалдан»
басталады. Бұл И.А.Крылов мысалдарының ... еді. ... ... орыс ... ... ... ... қоймады, шығарма
сюжеті мен идеясын қазақ жағдайына ыңғайлап, қоғамдық әділетсіздік пен адам
мінез-құлқындағы ұнамсыздықты тұспалдап айтты, оған қарсы үн ... ... (1911. ... ... ... ... ойларын көркем бейнелей отырып
жеткізді. Ол ұлт тағдырын, оның ... ... ... ... ... ... адам бойындағы азаматтық сезімді, намысты оятуға қызмет
етті.
Бүкіл өзінің саяси-қоғамдық, ағартушылық және ... ... ... ... ... ... ... досы және інісі
Міржақып Дулатов еді. Бұл екеуінің өмірінде де ұқсас жайлар көп. ... ... ... ... ... ауылдық мектептерде мұғалім болудан ... ... ... ... ... зорлық-зомбылығына қарсы
күреске дайындады. Екеуінің саяси-революцияшылдық қызметі де басталды. ... орыс ... ... ... ... ... демонстрацияға,
Оралдағы конституциялық-демократиялық партияның сьезіне қатысты. Міржақып
сол съездің жұмсауымен 1906 жылы ... ... ... атты ... ... ... ... 1907 жылғы бірінші санында «Жастарға»
деген өлеңін бастырды, екінші санында «Біздің ... атты ... Онда ... 1905 жылы ... ... патша өкіметінің
атына айтылған талап-сындар жазылғандықтан, газет конфескеленіп, таратылмай
өртеніп кетті. Полиция күзетінің мәліметінде ... ... ... және ... ... ... қою ... жазылған» делінген.
Дулатовтың ақындық публицистік қызметі де осы тұстан басталады. 1909
жылы ол атақты «Оян, қазақ!» атты ... ... ... 1911 ... ... ... патша әкімшілігі конфескелеп, баспаға айып салды,
авторын түрмеге ... ... ... ... ... В.Д.
Смирнов кітапты оқып отырып, оның мазмұнын «Серке» газетінің ... ... ... ... ... ... ... М. Дулатов өзінің әдеби-публицистік
қызметін тоқтатқан жоқ. ... ... атты ... (1910), «Азамат»(1913),
«Терме»(І915) кітаптарын жариялады.
Түрмеге бір түсіп, бір шығып, ... ... ... ... ол ақыры
1913 жылдан бастап Орынборға тұрақтап, ... ... ... ... пен Міржақып ... ... ... ... ... көтерген идеяны ашық публицистика тілімен халыққа тікелей
жеткізуге қолайлы жағдай туғызды. Олар сол бір ... ... ... ... қатысты оқиғаларға өз көзқарастарын ашық ... ... ... ... ұлттық демократиялық бағыт ұстанды. Патша
саясатының қатал сыншысы болды. Бірақ орыс ... ... ... ... Ұлтаралық сөзге, іске бармады. 1916 ... ... ... солдат беру мәселесіне, Алаш партиясы мен ... ... ... ... ... ... ... үлкен
азаматтық, қайраткерлік тұлғасы танылады. Осындай мақалаларды ... ... та ... қоса ... ... ... адам еді. Оның әдеби-сын мақалалары, ... ... ... ... ... ұлттық мүдделерін корғау идеясына
құрылды.
«Қазақтың ... ... ... жасына түгелімен ой түсіріп, елін
ұйқысынан оятып, жансыз ... қан ... ... ... ... ... етек-жеңін жиғызған. «Қазақ» газеті болатын» деп М.Әуезов
тегін жазбаған.
«Қазақ» газеті ... ... ... үшін күрес идеясына
ұласуына зор әсер етті. Алашорда кұрылған тұста ... ... ... ... осы ... еді. ... пен Міржақып идеясы елді
оятты. Алдымен ойы бір, ақылы бір жас таланттар оянды. Олар ... ... алып ... ... ... С.Дөнентаев,
М.Сералин, С.Көбеев, Ж.Аймауытов, С.Сейфуллин, Б.Майлин, М.Әуезов сияқты
бірін-бірі ... ... ... тобы әдебиеттің жанрлық, тақырыптық
ізденістерін байытып, қазақ халқы ... ... кең ... ... ... артта қалушылығын сынап шеней отыра, отаршылдық езгіге қарсы
үн көтерді, ... туын биік ... ... Бұл ... таланты айрықша танылды. Ол Алашорда көтерген идеяның
жауынгер жақтаушысы болды. Ұлт көсемдерінің ... ... ... халқына
атар таң, келер жарық, сәуле, нұрды солардың есімімен байланыстырды.
“Таныстыру” (1918) ... ... ... ... бірі ... бірі – ... бірі Айым” деуінің де сыры осында. “Әлиханның Семейге
келуі” (“Сарыарқа”, 1917. 30 ...... атты ... ... “еңбегі сіңген ерін” күтіп алғанын суреттей келіп: “Ол
ері – елі үшін ... ... ... бит, ... ... ... ... сасық ауа, темірлі үйде алаш үшін зарығып ... ... аяқ кер ... ... жасымай алашына қызмет еткен, болса да қалың
тұман, қараңғы түн, туатын бақ жұлдызына көзі ... ... ... ... бір басы үшін ... ... алаш ... ойдан басқа ойды өмірінде малданбаған ... ... ... еді”, – деп жазды. Осы сөздердің өзі-ақ Сұлтанмахмұттың Әлихан
бастаған іске тілектестігін ... Ол ... ... ... ... ... патшаның құлауына, елдің автономия алуына қуана үн қосты.
Сұлтанмахмұт шығармашылығы ақынның заман туралы үлкен толғанысынан ... оның ... ... өнердің күшімен XX ғасыр басындағы қазақ
елі өміріндегі қайшылықтар мен рухани сілкіністі кең ... ... ол ... ... ... ... ... ескі ауылды құрт аурудай
есеңгіреткен, тоздырып бара жатқан қараңғылықты, ... ... ... сынай суреттесе, «Кім жазықтыда” қазақ қоғамы жайлы ойларын
ел билігін ... ... ... ... ... Әжібайды жаңалық
атаулыға бөгет болып, ескі ... бар ... ... ... ... ... ... Ақынның “Шындықтың аулын іздеп
шығуы да” заман, ... ... пен ... ... ... ... бұрыннан белгілі.
1918 жылы Семейде Алашорда жұмысына ... ... ... атты журнал
шығарды, елдіктің, тәуелсіздіктің туын көтерген өлең, әңгімелер, мақалалар
жариялады, Жүсіпбектің ... ... ... ... сол ... Олар ... ... азаттық, тәуелсіздік жолындағы күресінің
ұранына айналды. Патша құлағаннан кейінгі үмітін ақын Алашордаға ... ... мен ... ... ... ел ... ... дамуын, оның оянып, есейіп келе жатқан жаңа ... ... ... Ол шын ... ... ... ... қазақ
романын жазды, «Қартқожа» мен «Ақбілек» арқылы халық ішінен ... ... ... өтіп ... жолын тапқан жас ұрпақтың өкілдерін көрсетті.
1917 жылғы бір мақаласында ... ... ... ... ... Тізгін мақсұты басқа, ниеті шалғай, суық бауыр жаттың қолына
тиді… Кемеңгер билердің заманы құрып, адамды мал мен ... ... ... ... – деп жазыпты ( «Алаш», 1917. 30-наурыз). Автор ұзақ
жылдар бойы ... ... ... ... жасаған
өзгерістерін құлдық психологияны, ұйымсыздық, ұсақтық, рушылдық, жікшілдік,
парақорлық, арызқойлық, әйел халіне теріс көзқарас сияқты кеселдерді ... Ол ... ... алғашқы шараларға осы жағдайды түзеуге
пайдаланбақ болды. Жаңа жағдайда ... ... ... ... ... ... Семейде, Орынборда кеңес
жұмыстарына ... ... ... ... ... да ... обкомы
оған: «Партия жұмысына дұрыс қарайды, бірақ тәртібі ... ... ұлт ... ... ... ... ісін тұтас бір ұлттың
мүддесіне пайдалануға ... – деп ... ... Бұл жағдай
М.Әуезовтің Орынбордағы партия ұйымы ... ... ... ... тапсырып, Ташкентке кетіп қалуына себеп болған. 1926 ... ... ... ... ... ... Тарих деген шалдың атынан
айтылған монологта жазушы заман өзгерістеріне сыншылдықпен қарап, қазақтың
ертедегі ... ... ... ... «Сарыарқадай, сары жайқын
даланың кешегі бір кезде өскен сері жігіт, еркін кызы ... Хан – ... мен бек, ана мен ... ... ... ... ... Заманның
жігіт, еркетотысы келеді, танырмысың, танымассың. Ол аса бір соққан желдей,
алыста сары белдей, ... ақ ... ақ ... көлдей» толықсып аққан
селдей, шырқап кеткен келмей, алыстағы асқардай, ... да ... ... ... ғой. Сол күн ... қалмады ма екен? Жасыл бел басына
тіккен ала туды ... ма ... ... сары өзен ... үнін ... ма
екен?
Бүгін дала жай болып сарылған, бүгінгі ән мұңайған, жүдеу, қаралы ... ... ... домбыра күй тартпайды, жылайды, қыз ән ...... ... ... ... дербестігін сақтау, ұлттық намыс, ұлт абыройы Мұхтардың өмір
бойғы арманы болып кетті. Ол ... оның ... ... ... ... паш ... пен Міржақыптың қазақ әдебиетіне ... ... ... ... Олар көтерген ұлттық тәуелсіздік,
бодаңдыққа қарсылық, халықты оқу-ағарту жолына тарту, ұлт мүддесіне ... ... ... ... осы идея ... ... Мұны біз сол ... өкілдерінің бәрінен табамыз. Тіпті кезінде ... ... ... ... өзі ... халықтық шығармаларымен оларға ... ... Ол да орыс ... ... ... ... қазақтың ұлттық
мүддесін, тәуелсіздігін жоғары қойды. Мұны ол кеңес өкіметі жылдарында да
ашық көрсетіп жүрді. XX ... ... ... ауыр күйі мен отаршылдық
езгіге наразылықты ашына жыр еткен Ахмет пен ... қана ... ... ... ... ... мен ұлт ... аяққа
басуға ашық қарсылық айтқан, «Жан ашуын» ... ... ... ... ... оның күрескерлігінің бір саласы. 20-жылдардың басында ... ... қол ... ... ... ... хатшысы Е.Ярославскийдің
атына жазылған «Он төрттің хаты» осының алғашқы мысалы. Сәкен ол кезде
Халық Комиссарлар ... ... еді. ... ... он төрт ... автономия алғанмен, онда ұлт жағдайын көтерер ештеме істелмей
жатқанын, қазақ тілінде басылымдардың, кітаптардың ... ... ... ... мектептерін ашу қажеттігін, әкімшілік жүйеде
орысшылдықтың басым екенін айтқан. Е.Ярославский ашуланып, ... ... ... ... ... деп ... іс жүзінде осы шараларға
қозғау салды. 1924 жылы қазақ тілінің орыс ... ... ... тіл
болып бекітілуі осының салдары болатын. Сәкен қазақша іс ... ... ... бұл ... бірнеше мақала жазды. Қазақша газет-
журналдар көбейіп, қазақша ... шыға ... ... ... ашылды.
1923 жылы Ахмет Байтұрсыновтың 50 жылдығы ... ... екі рет ... оны қорғады. «Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа
шыдап, құлдыққа ... ұйқы ... ... қазақтың намысын жыртып, ұлттық
арын жоқтаған патша заманында жалғыз Ахмет еді», – деп жазды ол. ... ... ... ... «Азия», «Отарбаның жұмсақ вагонында», «Қызыл
ат», «Біздің ... ... ... ... ... қарсы жазылған. Табиғаты таза, ұлт мүддесіне ... ... ақын ... ... ... шынын айтты. Сол үшін таяқ
жеді, қызылдардың сойылын соға жүріп, ... ... ... ... ... ... қазақтың еңбекші бұқарасына жасаймыз
дегенін ол «Мынау қу НЭП, ... ғой жеп» ... өлең ... ... ... ... уағыздап, оны озбыр Европаға қарсы қоя жазды.
Голощекин тұсында оның оппозицияда болғанын сол ... ... ... бюро ... ... өзі мойындап жазған. Ол Қазақстанда
болған ... ... ... өлкелік комитетінің ... ... үн ... ... 1937 жылы ... Алматыға
келуіне көмектесіп, онымен достық қатынасын қайта жалғаған ... да ... ... ... ... ... ... болғаны
даусыз. Мағжанды оңаша қонақ ... оған ... ... ... ... Злиха айтқан, Сайфи Құдаш та жазған. Мағжанның 1937 жылы
қайта ұстағанда ол ... ... соң ... табысып, екеуі жаулығын
бірге жасаған деген де айып бар. Ол ... ... ... Мұның
бәрі Сәкеннің ұлт мүддесіне, әдебиетіміздің халықтық дәстүріне адалдығын
танытады.
Ахмет пен Міржакып шығармаларының идеясы ғана емес, реалистік ... ... өмір ... ... ... мен ... жасаудағы
ізденістеріне де мұрындық болды. Реалистік әдебиет дәстүрі қалыптасты. ... ... ... пен азаттық жолындағы күреске ... ... ... сай ... ... ... мешеу
қалпында, халықтың қараңғылық пен надандығына сыншылдықпен қарау реализмнің
сыншылдық бағытын ... Ауыз ... ... ... ... ... ... мен жанды бейнелер молырақ көріне бастады. Әдеби
тілдің дамуы мәселелері күн тәртібіне ... Бұл ... ... ... ... жалғасуын, Ахмет пен Міржақып бастаған жолдың өміршеңдігін
дәлелдеді. Жаңа ... ... ... биіктігін, гуманизм мен
демократтық көзқарасты, Отан сүюшілік пен туысқандық идеяларын ... ... ... ... ... ... ... кәусар бұлағынан нәр алғандығы сөзсіз. Екіншіден, ХХ ғасыр
басында жазба әдебиеттің түп ... ... ... тіл ... ... ... ұлттық әдебиетінің өзіндік көркемдік
сипатының айқындалуына игі әсерін тигізді. ... ... – өзі өмір ... ... ... ... бағасы мен дүниетанымдық көзқарасы
«Айқап» журналы мен «Қазақ» ... ... ... ... сараланды. Міржақыпты көп толғандырған жер, земство ... ... ... әйел ... ... болуға ұмтылушылық,
білім беру туралы өзекті өмірлік маңызы зор ... ... Осы ... ... ... мен саяси көзқарасы 1905 жылы «Қарқаралы»
петициясынан бастау алып, 1907 жылы ... ... ... ... ... ... ... «Серке» газетінің бірінші нөмірінде
«Біздің мақсатымыз» атты публицистикалық шығармасынан көрініс ... ... ... қоғамдық-саяси көзқарасын ... ... ... шығармасымен тереңдеп ашып айту мүмкін емес-ті.
Себебі, осы кезде «Айқап» (1911 ж), ... (1913 ж) ... мен бір ... ... жүйе жоқ болатындықтан, автор ұстанымы ... ... ж.) ... ... мен ... ... (1910 ж) романында толық
көркемділікпен көрініс тапты.
ХХ ғасыр басындағы қазақ халқының ... ... ... ... ... жер, ... ... саясат, оқу, оқыту, тәрбие,
діни мәселелер публицистикалық сарынмен «Бақытсыз ... ... ... ... ... ... романының мазмұнында публицистикалық
сарын мен астарлы ойлар кейіпкерлерінің әңгімесімен, ішкі ... ... ... өн бойынан жақсы көрінетін әлеуметтік жағдайлар,
халықтың өмір-салты, адам тағдыры арқау етілген. ... ... ... бір ғана ... ... ... ХХ ... басындағы бүкіл әлеуметтік
қоғам болмысын анықтап, халықтың санасын тәрбиелеуге ... ... 1910 жылы ... ... ... ... ... Жамал» романының
көркемдік құрылымындағы автор ұстанымы өте тиімді әрі шебер ... ... ... ... ... мен ... тұлғаның сипаты көркем
стиль мен тілдік қолданыстағы сөздің өткірлігімен ерекшеленеді. Біріншіден,
шығарманың көркем мәтінінде оқиғаның драмалық ... ... ... ... ... ... – авторлық тұлғасын танытса, екіншіден,
шығармадағы кейіпкерлерінің ішкі ... ... ... ұмтылысымен
байқалады.
ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... ... ұлт тәуелсіздігін, жер, оқу, денсаулық ... ... ... дінін, тілін ашып айтып, әрі оның орындалуын талап
етті. Міржақып Дулатұлының публицистикалық ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірінің жағдайы ... ... ... ... дәстүрлерге сәйкес
жанрлық болмысын сақтап, ХХ ... ... ... ... ... ұлттық сана-сезімін ояту мақсатында өз дәуірінің көкейкесті
мәселелерін көтеріп, ағартушылық идеяларын ... ... ... қаламынан туған публицистикалық сарындағы шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... дін
мәселелері қамтылған. Міржақыптың публицистикалық сарындағы шығармаларында
өте ... ... ... ... ... ... ... мен өз тұлғасының талғампаз сараптаушылық қабілетін ... ... ... ... ... бағыттылығында, қайталанбас көркем мәнерінде
екенін аңғартады.
«Оян,қазақ!» өлеңдер жинағындағы публицистикалық сарын» деп ... ... ... ... публицистикасының идеялық бағыты мен саяси
көзқарасының қалыптасуына ... ... «Оян ... ... ... ... публицистикалық ойлары «Айқап» (1911ж.), «Қазақ»
(1913 ж.) ... мен ХХ ... ... бір ... ... ... болмағандығынан «Оян, қазақ!» (1909 ж.) өлеңдер ... ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде:
«Қазақ халқының ұлттық санасының оянуына Міржақып Дулатұлының «Оян, қазақ!»
өлеңдер жинағы ұшаң-теңіз ықпал жасады[8,156.], - деп ... ... ... басындағы ұлттық әдебиетімізде Міржақып Дулатұлының «Оян, қазақ!»
өлеңдер жинағы ... ... және ... ... идеялық
тұжырымдамасы (концепциясы) болды.
М.Дулатұлының 1909 жылы Қазан қаласынан шыққан ... ... ... ... ... мен тілдік қолданыс жағынан алғанда автор ... ... ... ... ... ... ұстанымы поэзияның жанрлық
өрісімен ерекшеленеді. Автордың ... ... ... ... ... ... өткірлігімен көрінген. Міржақып Дулатұлының
«Оян, қазақ!» ... ... ... ... ... ... жалғасы болып келетін «Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі»,
«Қазақ халқының бұрынғы мәғишаты», «Сайлаулар ... ... ... ... діни бір уағыз», «Һүнерін халық ... ... ... ... ... ... аз мінәжат», «Мүдәррис
әфәндіге жазған бір мәктубім», «Жесір дағуалары ... ... ... Ғумумия» бөлімдерінде көрініс тапты.
М.Дулатұлы 1907 жылы Петербургте татар ... ... ... ... қосымшасы «Серке» газетінің бірінші нөмірінде «Жастарға»
атты өлеңін жариялап, XX ғасыр басындағы қазақ халқының әлеуметтік жағдайын
дәл ... ... елін ... ... мақсат етті. 1931 жылғы «Большая
советская ... ... ... ... «Жастарға» атты
публицистикалық өлеңі басылған «Серке» газеті қазақ ... ... деп ... жылы ... қаласында шыққан «Серке» газетінің
екінші нөміріндегі «Біздің мақсатымыз» атты мақаласында: «Қазағым менің,
елім ...... ... ... «ең алдымен қазақ халқы – ... ... оның ... ... ... ыза мен кек ... М.Дулатұлы 22 жасында өзінің саяси көзқарасын, өмірлік позициясын айқын
көрсетті. Ақын М.Дулатұлы 1909 жылы Уфа ... ... ... ... ... ... атты ... аш, ояқ қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал һараб боп,
Қазағым, енді жату ... ... өлең ... ... ... ... ... ояту жолындағы
саяси көзқарасын, өмірлік автор ұстанымын ... ... ... күрделі де көп қырлылығымен бірде махаббат романтикасына бой ұрса,
енді бір өлеңдеріне уақыт ... ... ... ... ... ... ... сырларын ақтарған өлеңдерінде ақын жан толқынысына беріліп,
ішкі күй тереңіне бойлайды. Ал ... ... ... ... үн ... ... түрмесінде көргендері мен куә болғандарын көңіл
сүзгісінен өткізіп, отарлық билеудің зардаптарын әшкерелеп, алаш қозғалысын
дәріптейді. Ақынның «Азамат» ... ... ... ... ... ... де 1914 жылы академик Гордлевскийге жазған хатында «Азамат» жинағына
байланысты: «Менің шығармаларым сипаты жағынан лирикаға ... деп ... ... ... айтылып отырған автор ұстанымы жер мәселесі
жөнінде жазылған барлық публицистикалық мақалаларының ... ... 1731 жыл ... ... ... ... кезеңі болса
«...ел билеудің «жаңа низам» деп аталатын дәуірінде (1867-1917) қазақ жері
мемлекет ... деп ... ... ... ... алуы ... жаңа тартып алынған жерлерге қоныстандыру әрекеті империяның
басты ... ... Ақын ... ... ... ... ХХ ... Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси өміріндегі
өзгерістерді ... тіл, ... ... ... ... көрсете алды.
М.Дулатұлы өз ... ... ... ... ... ... лирикалық шығармаларына маңызы зор келелі мәселелерді арқау ... ... ... ... сарын» деп аталатын
тараушада Міржақып Дулатұлының әдеби публицистикасының көркемдік ... тың ... ... ... жазылған «Бақытсыз Жамал» (1910)
романы қарастырылды. Міржақыпты көп толғандырған жер, земство мәселесі,
әйел теңдігі, болыс ... ... ... беру туралы, орыстың қазаққа,
казақтың қазаққа зорлық-зомбылығы ... ... ... ... зор
мәселелер «Бақытсыз Жамал» (1910 ж.) романында көркем бейнелермен ... ... ХХ ... ел ... ... ... отырып, ондағы
әділетсіздікті реалистік әдіспен анық бейнелеген. Жазушы романын прозалық
шығарма етіп жасауда, әдебиеттің көркемділігін арттыру ... ... ... ... композициялық құрылымын көркейте түскен көркем
туындыны ұлттық ... ... ... ... ... ... ... реализмге негізделген. ХХ ғасырдың шындығынан туындаған
жаңалықтар жазушы шығармасының тіліне ... әсер ... ... ... орын ... Қаламгердің «Бақытсыз Жамал» романының мазмұнында
тікелей астарлы ой мен ... ... ... кейіпкерлердің әңгімесі,
ішкі толғанысы және мінез құлқы сыртқы факторға ... ... ... ... ... Мұнда сыртқы фактордың басты белгісі - әлеуметтік
жағдайлар, халықтың өмір-салты. ... ... ... ... ... ... ... мәселе: Ресей
империясының қазақты ... ... ... елді ... беру ... ... ... билікке таласу мен халық өз мүддесін өзі қорғауына
жол бермеген ... пен ... ... ... ... ... жеке
адам қасіретіне айналған махаббат трагедиясының әлеуметтік негізі арқау
болған.
Ахмет Байтұрсынов әдеби формаларды қарастыру ... ... ... ... ... ... «ұлы әңгіме», «ұзақ әңгіме»,
«ұсақ әңгіме» деп ажыратады. Мержақыптың «Бақытсыз Жамалына» «роман» («ұлы
әңгіме») деп ат қойылды» [ 10, 283] - ... ... ... ... өз
авторефератын Ж.Күзембаев [11,11]
Алаш қозғалысы, Алашорда өкіметі, Алаш қайраткерлері туралы шетелдерде
қазақ Мұстафа Шоқай, башқұрт Зәки ... ... ... ... Хайт, орыс,
неміс, ағылшын, жапон ... ... ... ... ... берілді. Ең үлкен ерлікті Қытайдағы Такламакан
шөлінен өтіп, Гималай тауларынан асып, ... ... ... ... ... ... ... Рахымбекұлының перзенті Хасен Оралтай жасады. Ол 1973
жылы Түркияда "Алаш - Орта Азия ... ... ... ұраны" атты кітап
шығарды. Автор өз қолы жеткен құжаттар, деректер, суреттер, мәтіндер арқылы
Алашорда, Алаш қайраткерлері туралы қысқаша ... ... ... ... Кейін бұл саладағы қызметтерін Хасен Оралтай
"Азаттық" ... ... ... ... өмір" және "Елім-айлап
өткен өмірден кейін" кітаптарында толық тиянақтады.
Мәскеуде шыққан түркологтар туралы ... ... ... ... ... ... үшін (оның өзі М.Дулатовтың
1923 жылғы мақаласынан ... ... ... ... ... қазақтар
арыз айтты. Ол аз болғандай В.Колбин алдында 1987 жылы сөйлеген бір тарихшы
профессор: "Біз өз ұлтшылдықтарымызбен ... ... ... ... ... дегенін "Торжество ленинской национальной политики в
Казахстане" ... ... оқи ... ... 1987, ... ... түпқазық идеясы - қазақ мемлекеті. Ол үшін ... ... ... ... ... қалған, мыңдаған жылдар бойы ешқайда
көшпей, тұрақты мекен еткен жерді бөлшектемей, жатжұртқа таптатпау, сатпау,
жерден айрылғаның ... ... ... ... ... өшу ... сөз; ... басқару дәстүрлерді сақтай отырып, алдыңғы
қатарлы Еуропа, Америка, ... ... ... ... ... ... жасалған жүйелермен жүру керек; бұл ретте
ешкімнің нәсіліне, жынысына, дәулетіне ... ... жоқ; ... ... ... пайда әкелетін өнім шығару мемлекет әрекетінің ең бірінші
шарты; қазақ ... ... ... ... ... ... ашу; өз ақшасын шығару, әскер құрып, елді - ... ... ... ... ... ... ... Міржақып, Халел,
Мұхамеджан - алдымен Абылайды, Шоқанды, Абайды, ... ... ... орнын ерекше ұқты. Әлиханды серке деп мойындады.
Сұлтанмахмұт, Шәкәрім, Ахмет, Міржақып, Мағжан, ... сөзі бір ... ... ... ... ... ... сүю Ахмет - Міржақып, Ахмет -
Мұхтар, Мағжан - Жүсіпбек, Әлихан - ... ... ... құрметтен көрініп тұр. Олар басқа ұлт өкілдерімен де мұраттастық
негізде құшақ жайыса білген - ... - ... ... ... ... - М.Жұмабаев.
Алаш қайраткерлерін ақтау үшін құрылған арнаулы комиссия 1988 жылы
орасан зор құжаттарды, деректерді, сот ... ... ... ... ... еңбектерін, газет-журнал материалдарын, түрлі
арыз-шағымдарды, әртүрлі қорытындыларды түгел қарап, зердеден ... ... алып ... ... ... Бұл іске ... жазушылар, қоғам қайраткерлері қатысты.
Сол шешімнен кейін тез арада газет-журналдар, баспалар ... ... ... ... ... ... асыл ... жариялай бастады.
Зерттеушілерге мүмкіндік туды. Кітаптар шықты. Диссертациялар жазылды. Алаш
арыстарының еңбектері орта мектептерде, ... оқу ... ... Алаш ... ... ... шоғыры қалыптасты десек, заңгерлер
С.Зиманов, М.Құл-Мұхаммед, Ө.Озғанбаев, С.Өзбекұлы, философтар Ж.Әбділдин,
Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, тарихшылар ... ... ... ... ... ... Ш.Сәтбаева, Р.Нұрғали,
Б.Әбдіғазиев, Ш.Елеукенов, М.Базарбаев, А.Еспембетов, ... ... ... тілшілер Т.Қордабаев, Р.Сыздықова,
Ш.Құрманбайұлы, баспагерлер Ғ.Әнес, Д.Әшімханов, Е.Тілешов, ... ... ... бола ... ... ... ... Семейде
ашылған, жұмыс істеп жатқан Алаштану орталықтарын ... ... ... ... ... ... ... дайындалып жатыр.
Алаш қозғалысының әлеуметтік істердегі салған арнасы азат Қазақстан
мұраттарымен сабақтас ... ... ... ... ... кіндіктес.
Қазақ әдебиетінің жан-жақты дамып, барлық жанрларда ... ... ... ... ... берген бай-бағылан дәуірін тудырған ХХ ғасыр
қаламгерлері, олардың ғұмыры, тағдыры, шығармалары туралы бүгінге ... ... ... ... ... енді жаңа ... толығып, соны
пайым, жинақтау тұжырыммен қоюлана түспек.
Жасыратыны жоқ, Кеңес өкіметі ... ... ... ... жетпіс жыл бойы әдебиет, өнер, ... ... ... ... ... ... ... ишарамен сөйлейтін әдебиет тұп-
тура саясат шапанын кие алмайды, бірақ әдебиеттану, сын саласында зорлықпен
енгізілген қисындар көп ... ... да ХХ ... ... ... оның ... стильдік-жанрлық ізденістеріне, бейне,
көркемдік қазынасына баға ... ... ... ... байлығын анықтау, бір сөзбен бос топырақтан кенді ... алу ... ... ... бұл - көп ... ... талап ететін ұзақ
шиыр.
Қазақ халқының ұлттық рухының тамырына балта шабу үшін коммунистер ең
алдымен осы қозғалыстың бастау ... ... Алаш ... ... ... бір ... ... да артынан большевизмді жақтаған,
Кеңес өкіметін мадақтаған коммунист зиялылардың өзін де ... ... ... ... ... ... үнемі үркітіп-қорқытып отырды,
анда-санда науқан жариялап, солардың ішінен де біреулерді жұлып ... ... ... ... ... ... ... қаталдық жасағанымен,
Алаш идеялары, ұлттық азаттық рухы, ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Партия қаулы-қарарларымен ой нысанасын, тақырып ... ... ... белгілеп берген Кеңес дәуірі ... ... бәрі де Алаш ... ... ... ауызданған, жазу-
сызудың әліпбиін солардан үйренген.
Тарихшылар, әдебиетшілер еңбектерінде, оқулықтарда, ... ... ... ... күні ... ... ... үкімет
тарапынан қадағаланып, жоспарлы түрде бағытталып отырған арнаулы саясаттың
салдарынан Алаш қозғалысы, Алаш ... ... ... ... ... ... қып-қызыл өтірік айтылып келді. Ең бастысы, ... ... ... қас ... болып көрсетіліп, олардың
шығармаларына тыйым салынды.
Әділіне келгенде, Алаш қозғалысына қатысқан ... ... ұлт ... ... ... ... іс, қарымды
әрекеттермен айналыса жүріп, қуғын-сүргін азабына қарамастан, ... ... ... ... ... бай мұра қалдырды.
Кейін қолдарынан билік кетіп, халыққа ... ... ... жолы - ... ... ғана ... аз уақыттық тыныс шақта ұлт тілінде ғылымның
барлық жүйесі бойынша ... ... ... Алаш ... ... ... жеке ... шығармаларына тән ортақ, сапалы
белгілер ... ... ... ... ... ретінде қарауға
мүмкіндік береді.
Қоғамдық белсенді әрекетке, ... ХХ ... ... ... бұл
толқын 1905 жылғы алғашқы орыс революциясы, 1917 жылғы ... ... ... басына большевиктердің келіп, Кеңес өкіметінің орнауы
секілді аспан жарылып, жер ... ... ... ... қайрат
көрсетті. Осы ұлы ағыстардың баршасы ... жеке ... ... ... ... ... ... із тастады.
Табиғатынан дарынды жаратылған бұл буын өкілдері қазақы тал ... ... ... ... нәр алып, мұсылманша хат танып, одан
кейін жәдитше, орысша оқып, ... ... ... ... ... ... ... Алматы, Ташкент, Уфа, Қазан, Мәскеу, Петербор секілді шаһарлар
тәрбиесін көрген, өз заманының көзі ашық ... ... ... заңгерлік, экономистік, дәрігерлік секілді сан алуан мамандық
иелері. Түркі, славянды былай қойғанда, араб-парсы, ағылшын, неміс, ... жеті ... ... ... ... ... шыққан кезде бұл
ерлердің бес қаруы сай еді. Сол ... кез ... озық ... асып ... кем ... әр түрлі ғылым негіздерін
меңгерген, сегіз қырлы, бір сырлы тұлғалар еді. Алаш ... ... ... ... ... ... жасаған қайраткерлер ішінен қазақ
әдебиетінің алтын діңгек, сом тұлғалары шықты. Отаршылдықпен ... ... ... ... ... ... тәуелсіз демократиялық,
дербес мемлекет құруды биік нысана ету, белгілі бір тап мүддесі емес, ... ... үшін ... ... ... тұту - бұл ... ... ұлылы-
кішілі азаматтардың баршасының дүниетанымына ортақ, етене ... ... ... қазақ әдебиетінде бұрыннан бар үлгілермен қоса ... ... ... ... роман, драма, публицистиканың соны түрлері
туды. Әлем әдебиетінің классикалық шығармалары аударылды. Сөйтіп, әсіресе
Абай сабақтарын нысана тұтқан, ... озық ... ... ... Алаш ... ... тарихымыздағы ерекше кезең болып табылады.
Кеңес өкіметі мен Компартия тап тартысы, саясат, шаруашылық саласында
ғана емес, ғылым, ... ... да ... қатал тартып ұстап
отырды. Дәлірек айтқанда, марксизм-ленинизм ілімін ... ... ... тартқандардың басын шапты, тілін кесті. Орасан зор мақсатты іске асыру
үшін арнаулы ұйымдар құрылды (Пролетар жазушылардың ... ... ... ... комитеттерінде өнер қызметін бақылап, бағыттап,
тексеріп, жазалап отыратын ... ... ... Бұлар жазушы, әнші-
күйші, суретші, композитор, сәулетшілердің жазған-сызған, істеген-жасағанын
ғана емес, жүрген-тұрғаны, ішкен-жегені, ... ... ... ... ... ... отырды. Тап тартысы, орыс үстемдігі, коммунистік
мұратқа көлеңке түсіретін сәл ... өзі ... ... жойылды. Бұл
үшін жоғарыдан қаулы-қарарлар түсірілді, оларды талқылайтын, жан беріп, жан
алатын жиналыстар ... ... тас ... ... ... санасына әбден сіңген, соған ... ... ... ... ... рахым-қайырды білмейтін қаныпезерлер
әулеті қалыптасып, олар ел тарихын мансұқтап, отаршылар алдында бас шұлғып,
ұлттық игіліктерден безіп шығып, ... ... ... қамшысын
үйірді.
Уақыт өтті. Заман өзгерді. Алаш тарихын 1917 жылдан бастау ... деп ... ... ... қазақ халқының ұлт-азаттық
қозғалысының нақты әрекеттері, әдебиеті мен ... ... ой ... сан ... рухани қуат 1905 ... ... Бұл ... ... ... ... ... Қазақ елі орыс патшалығына қарағаннан кейінгі әлеуметтік -
саяси жағдайға ... баға ... ... ... ... ... дінге, мектепке қатысты талаптар нақты айтылған. Осы
көкейкесті ойлар 1913 жылдан шыға ... ... ... ... ... 1917 жылы ... Алаш партиясы бағдарламасының жұмыс
жүйесіне айналды.
Алаш қайраткерлері шоқ жұлдыз іспетті Қазақ елінің барлық өлкелерінде
туған аса ... ... ... Олар ... ... құрылтайлар өткізуде, бағдарлама жасауда, ... ... ... ... ... қатар, тең еңбек ете
білді. Партияға мүше ... ұлт үшін ... ... ... ... тағы ... мүшелерін түгелдей қырып тастағанмен, олардың идеялары қазақ
халқының ... ... ... іс ... ... ... ретте Алаштың бас шығармасын тудырған Мұхтар Әуезов, коммунист ... Алаш ... іске ... ... ... Ілияс Омаров, Бауыржан
Момышұлы, Ілияс Есенберлин, Ермұхан Бекмаханов, Бейсенбай ... ... ... Жәнібеков ерліктері ұмытылмақ емес деген Рымғали
Нұрғали әлі де болса Алаш ... ... ... ... ... айтады.Ел үшін туған ел ағаларының ерліктерін ... ... ... ... қозғалысы туралы Дихан Қамзабекұлы көп айтты, көп ... ... ... де ... да ол, ... жазылмаған,айтылмаған
бірақ тарих беттерінде сақталғын қазақ әдебиетіне қазақ мәдениетіне көп
еңбек сіңірген ... ... тың ... ... Міне,осындай тағы
бір, ерек тақырып,Смағұл Садуақасұлы жайында да жазды.
Кеңес тұсындағы ресми тарихта есімі еленбей келген, аты сөз ... ... ... ірі саяси қайраткердің бірі – ... Ол ... 33 жыл ғана ... ... Иә, Смағұл елдік іс десе
қайтуды, бұғып қалуды ... ... тар ... ... ... ... ... бірегей тұлға-тын. Солай бола тұрса да 5 томдық Қазақ
ССР тарихында 20-жылдары ірі ... ... ... ... ... бір-ақ ауыз ғана сөз жазылыпты. Мұның өзі де оның атын
қаралаған сөз-тін.
Бірақ саясат ... ... да ... ... жастар ұйымы “Бірлік”
пен оның бағытын дәйекті түрде жалғастырған “Жас азаматтағы” (1916-1919),
Алашорданың ... ... ... ... Сібір төңкеріс
комитетіндегі (1920), кеңестік ... ... ... ... (1920), ... ... республикасының Жастар одағындағы
(1920), Қазақ ... ... ... ... ... ... ... төңкеріс комитетіндегі (1921), Қазақ ОАК-нің
Түркістан автономиялық республикасы өкілдігіндегі (1921), ... ... ... ... ... Халық
ағарту комиссариатындағы (1925-1927) жауапты һәм жетекші қызметін елемеу,
ескермеу тарихи әділетсіздік болар еді.
Дегенмен Смағұл ... ... ... А.Байтұрсынұлы,
Т.Шонанұлы, Қ.Кемеңгерұлы, т.б. тарапынан жоғары бағаланғаны да белгілі.
Сондай-ақ Смағұлдың көзі ... және ... ... де оны ... ... Ғ.Тоғжанұлы, С.Мұқанұлы, Е.Бекенұлы, ... ... Ә. ... және т.б. ... ... ... ... білеміз.
С. Садуақасұлы қазақ зиялылары жаппай тұтқындалған 1929 ... ... ... ... 1937 жылдың қан-қасап науқанына ілікпеді. ... ... ... ол ... шеттетіліп, Қазақстаннан тысқары жерге
(Мәскеу) кеткен болатын, ал 30-жылдар қуғын-сүргіні өршіген кезде ол ... ... жоқ ... ... ... комитетінде сақталған ұлт зиялыларын
тергеу ... де ... ... ... ... сыншы Смағұлды ұмытпайық дегенге саятын профессор Б.Кенжебайұлының
1957 жылы “Өтелмеген парыз” атты ... ... ... КП ... ... да, “Қазақ әдебиеті” газетінің редакторы мен бірнеше
қызметкерін де ... ... ... ... үшін ... ... академик, сол кездегі жас қаламгер Р.Бердібай да бар еді.
Соңғы жылдардың бедерінде аты қайта ауызға ілініп, сіңірген еңбегі сөз
бола бастаған ... ... өмір жолы мен ... ... пен ... ... ... бола алады. 1918 жылы, архив
деректері нұсқағандай, Ақмола облыстық Жер-су басқармасында қызмет ... оған ... ... ... ... ... Садуақасұлы ағалары
Айдархан Тұрлыбайұлы, Миғаш Абылайханұлы, Асылбек Сейітұлы, Мұсылманбек
Сейітұлы, ... ... ... ... ... ... ... Кемеңгерұлы, Мұратбек Сейітұлы сынды азаматтармен тізе
түйістіре отырып, тер төгіп, Алаш Орда үкіметінің Ақмола облыстық ... ... ... ... ай ... етеді. Смағұл аянбай жұмыс жасаған
“Жас ... ... үні – ... азамат” газеті Алаш Ордаға тілектес
“Қазақ”, “Абай”, “Сарыарқа” сынды басылымдардың ... ... Әр ... ... Жасасын Алаштың көшбасшылары! Жасасын Алаштың жаужүрек
ұлтшыл жастары!” деп ұрандайтын, “Алаш Орда тігілді. Ақ ту ... ... ... ... ... ... қылуы тиіс” деп қуанатын, “Жетісу
жағында большевиктер қазақ болсын, қазақ-орыс болсын ... ... ... ... жатыр. Ең аяғы Бискідегі емшектегі нәресте балаларды мылтықтың
ұшына шаншып ... ... ... деп ... ... ... ... уығын шаншыған “Жас азамат” еді. 1918 жылы 5-13 ... ... ... ... ... ... жас
алашшылдардың белсенділігі арқасында Омбы қаласында өткен қазақ-қырғыз
жастары съезі аумалы-төкпелі уақытта ұлт ... ... ... ... ... де – ... ... Смағұлдың қырқы өтер-өтпестен
(ол 1933 жылы ... ... ... ... ... “Төңкеріс дұшпаны
– ұлтшылдардың сыры жеріне жеткізіле ашылсын” атты мақаласында ... ... кісі ... ... сөз ... деген қазақтың сөзін
Смағұлдарға қолдану орынсыз” дей келіп: “Смағұлдың ұлтшыл уклондарға нұсқау
боларлық толып жатқан ... ... ... ... ... Смағұл көзі тірісінде сол теріс пікірлерінің бір де ... ... ... Оны ... үшін тырысу оның қолынан келмеді. Оқиғаның бұлай
болуына жас алаш партиясы “ ... ... ... басшыларының бірі
Смағұлдың біздің партияға өзінің програмымен ... кәрі ... ... ... ... онан құтыла алмауы ерік ... ... ... ... ... кеше Смағұл Садуақасұлын қаралаған
бұл сөзі алашшыл азаматтардың большевиктер жағына не үшін ... ... 1918 жылы 14 ... “Центросибирь” бірлестігі
(Омбы) басқармасының саудадан басқа істермен шұғылданатын (неторговый)
бөліміне ... ... ... кооперация жұмысын жүргізуші стажер-нұсқаушы”
есебінде қызметке алынады. Сөйтіп, кооперацияның әліпбиін үйренген ... ... ... ... ... ... Бұл ... жүріп
С.Садуақасұлы мал баққан қандастарына мал өнімін құнттау мен еңбегінің есеп-
қисабын ... ... ... Мұны оның ... ... газеті мен
бірлестіктің үні – “Трудовая ... ... ... ... ... ... ... түгел талдау жасайтын
“Қазақ әдебиеті” атты очеркі де осында ... ... жылы 2 ... ... ... ... ... (ол кездегі төраға С.Меңдешұлы) Қазақ мемлекеттік баспасы
жанынан қазақ тілінде ... ... ... және ... ... 5 ... ... редакциялық алқа құрылды. Алқаға
А.Байтұрсынұлы, Ә.Бөкейханұлы, ... ... ... ... қатарында С.Садуақасұлы да кірді.
1925 жылы қаңтардың басында С.Садуақасұлы “Еңбекшіл қазақ” газетінің
жауапты шығарушысы болып ... Бұл ... ... ... өсті.
Ол тек ресми материалдарды жарияламай, танымдық, ғылыми дүниелерді басты.
Қазақтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтаған ... ... жиі ... ... күрделі Ә.Байділдаұлы НКВД қызметкерлеріне: “С.Садуақасұлы редактор
болысымен, газетті түбегейлі өзгертті десе болғандай. ... ... ... ... өлеңдерін, Ә.Бөкейханның, М.Әуезұлының мақалаларын
баса бастады. Міне, соның кезінде Жұмабайұлының астарлап ... ... ... ... ... “Жүсіпхан” дастаны, Әуезұлының идеалистік
бағытта жазылған театр ... ... ... ... аты мен мазмұнын ұмытып отырмын. Мен газеттің осындай теріс
бағытын айтып, крайком бюросына арыз ... Бюро мені ... ... ... ... қазақтың” редакторлығынан ... ... де рас дей ... ... ... ... табылған
дәлелдерімен шынымен С.Садуақасұлының бұрынғы «Қызыл Қазақстан» қазіргі
«Ақиқат журналына редактор болғандығын да дәлелмен келтіреді.Сонымен ... ... ... ... ... ... ұйымының да
бағдараламасына атсалысып, Қазақстан, қазақ әдебиеті үшін жан ... ... де ... ... ... Алаш ... Алаш орда ... жайында
көлемді зерттеулер жүргізілуде. Ол зерттеулердің қарқынды жүру заңды да
еді. Себебі ... ... ... ... ... қайта жазылып жатқан
дерек көздерінде келтірілгендей шындығында да сол ... ... ... ... тап ... ... шаруашылық саласында ғана емес, ... ... да ... ... ... ұстап отырды. Дәлірек
айтқанда, ... ... ... ... ... бұра
тартқандардың басын шапты, тілін кесті. Орасан зор ... іске ... ... ... ... ... ... ассоциациясы, Жазушылар
одағы). Партия, қауіпсіздік комитеттерінде өнер қызметін бақылап, ... ... ... арнаулы бөлімдер болды. Ал ондай бақылаудан
жалаң қазақ ... ғана ... ... аман шығу ... ... ... ... Р.Нұрғали, Б.Әбдіғазиев, Ш.Елеукенов,
М.Базарбаев, А.Еспембетов, Т.Жұртбай, ... ... ... ... ... ... ... Д.Әшімханов, Е.Тілешов, Т.Шаңбай еңбектері қазіргі Алаш ... ... ... ... ұсталған қазақ әдебиетінің жауһарларын
толық өз ұлтына қайтаруға жасалынып жатқан үлкен істің дәлел бола ... ... ... ... елі мен ... ... үшін
үлкен істер атқарған саяси ... ... ... ... ... қайраткер тұлғасы екендігін ... ... ... Алаш ... ... ... толыққанды емес
екендігімен де келісуге болады. Тәуелсіздік алғандығымызға енді ғана жиырма
жыл ... ... ... ... басы қайырылып келеді. Ендігі қазақ
әдебиетінің өзіндік тәуелсіз жаңалығы – Алаштану ғылымы болмақ.
Қазақ әдебиетінің жаңа ырғақтаға ... мен ... ... де ... ... ... ... қолға алына бастаған жаңа
бастама. Қазақ ... ... ... ... әдебиет тарихына
арналған оқу құралдарында жалпылама сөз болып келсе де, осы ... ... ... ... ... мен тарихын дәуірлеуге арналған зерттеу
болған емес. Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... рет 1915
жылы Р.Марсековтың «Қазақ ... ... деп ... ... еді. ... ... Ы.Алтынсарин, Ә.Диваев сынды белгілі
ғалымдар өз зерттеулерінде қазақ әдебиетінің тарихы жайында өз ... ... ... ... ... ... ХVIII ғасырдан, Бұқар жыраудан бастап
жүрді.Оны ары ... ... ... ... ... ... ... тарихын арғы замандарға шегіндіру тек Мұхтар Мағауин сынды
жекелеген жанкештілердің ғана қолынан ... ... ... ... ... осыны талап етті. Жаңа материалдар мен тың деректер пайда болды.
Хрущев жылымығының ... ... ... ... кезі ... 60-шы жылдардың басынды әдебиеттану ғылымына еркін ойлайтын, ел деп
толғайтын, жаңа көзқарастағы жас толқын ... ... ... бірі ... де, тағы біреуі Мырзатай Жолдасбеков ... Сол ... ... ... тақырып таңдатып, жөн сілтеген
Б.Кенжебаевтың ... ... ... тарихының елесі ғана қалған
ескі замандараға жылжытуға мүмкіндік туды. ... төл ... ... ХV ... алып ... М.Жолдасбеков Орхон-Енисей тас
жазбалары арқылы көне түркі әдебиеті мен біздің әдебиетіміздің ... ... ... анықтады. Одан соң Алма Қыраубаева, Кейінірек
Немат Келімбетовтер ежелгі ... мен орта ... ... едәуір
тереңдете зерделеп барлады. Бірақ жекелеген адамдар ... ... ... жүйе ... Тек б. Кенжебаевтың әдебиетті дәуірлеуіне
сәйкес жұмыс істеген қазақ ... ғана ... жүйе ... ... талпыныстар болды.
Академик Қажым Жұмалиев бастаған бір топ ғалым қазақ әдебиетінің
тарихы ХVIII ... ... ... ... ... Екінші бағыттағы
жақтаушылар - Б.Кенжебаевтың пікірлестері, шәкірттері. Сайып келгенде, дәл
сол кезде екеуінің де ... жаны бар еді. ... 1920 жылы ... ... тап ... ... бас-көз жоқ ала ... ... ... ... жазған болатын.Ол үшін жаңа дәлел-деректер
табылуы керек. Замана ыңғайына орайласа сірескен сірі ... ... ... ... ... біз әдебиетіміздің тарихын әуелі даусыз
белгілі дәуірден бастап, арғы замандарға бірте-бірте барамыз деген ... ... екен ұлы ... Осы ... ол уақыт толғағын сабырмен
күтуді меңзеген.
1980 жылдардың соңында ұлттық рухани қазынамыз ХХ ... ... ... ... ... ... нығайып
жетілуіне зор үлес қосқан алып арыстарымыздың атымен қайта толықты. Олар
«білім-ғылымның, мәдениеттің қай ... да ... ... ... ... ... ... етуді мақсат тұтқан, сегіз қырлы, бір сырлы жандар»
болатын. Атап ... ... ... ... Дулатұлы, Шәкәрім
Құдайбердіұлы, Әлихан Бөкейханұлы, ... ... ... ... ... тағы ... еді[14.5]
Нұрахмет Иманғазының «Қазақ әдебиетінің төркіні мен тарихын дәуірлеу
мәселесі» (Астана 2005) атты ... ... ... ... біршама
тұжырымды пікірлер кездеседі. Мысалға ол, 1915-1928 жылдар арасында әдебиет
тарихын дәуірлеуге алғаш талпыныстар ... кез деп, бұл ... ... А. ... М. ... Х. ... ... ғалымдардың
еңбектерінен айқын көрінеді дейді. Р. Марсеков қазақ әдебиетінің «Ескі
замандағы қазақ арасына жазу ... ... кезі ... ... ... өнер ... ... еркін дамыған дәуір еді, мұсылман діні ... ... ... туа бастаған тұс ұлттық әдебиетіміз ... ... ... еді» ... ... Байтұрсынов қазақ жазба әдебиетін «Діндар дәуір әдебиеті», «Ділмәр
дәуір әдебиеті» деп екіге бөледі де, ... ... ... ... ... ... деп ... Ауыз әдебиетінің шығу тегін
көне мифологиялық сенімдерге байланысты түсіндіреді. Бұл ... ... та ... [16.239]
1930 жылдарда «Әдебиет тарихын тануда саяси өлшемдер алға шықты. Ол
тұстағы ғалымдар еңбегінде өткен ... ақын ... ... ... тап ... ... ұлтшыл деп бағаланды. ... ... ... ... «Билер дәуірі», «Қазақ елі орыс ... ... ... ... ... ... [17.18]- деген кезеңдерге
бөледі. Әдебиетіміздің төркінін тану мен ... ... ... ... ... бұл ... ... тарихына таптық көзқарас тұрғысынан баға
берілген.
1940-1950 жылдары «бірыңғай ағым» ... ... ... ... мен ... қалған әдеби мұраларды ... екі ... ... орын ... Бұл ... С.Мұқанов пен Қ.Жұмалиев сынды сол
дәуірдегі ... ... ... ... тапты.
Е. Ысмайловтың «ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінде» ХХ ғасырдағы қазақ
әдебиетін «Сыншыл реализм әдебиеті», ... ... деп ... ... ... ... оны ... ескі ауылды
көксейтін», демократияшылдар «қайғы зарға ... ... ... талаптарын ашық қоя білетіндер» [18.92] деп ... ... бұл ... «30 ... соңындағы алапат репрессия ұранының
жетегінде кетпей, ғылыми бейтараптығын мүмкіндігінше сақтап қалған ... деп ... қол ... ... ... ... ... байланысты көзқарастар өзгеріп, ашылмай жүрген тарихи жайттардың
біразы ашыла бастады. Қазақ ғалымдар енді қазақ әдебиетінің тарихына, ... ... ... ... ... ... алды. Жаңа
лептегі, жаңа ырғақтағы жаңа егемен елдің әдеби зерттеулері лек-легімен
баспа ... көре ... ... бірі ... ... ... ғасырдың ақ таңы»
атты 2009 жылы Арыс баспасынан ... ... ... ... ... Абайдың алғашқы жинағы туралы, оған зор
үлес қосқан Әлихан Бөкейхановтың 1905 жылы ... 25-27-і ... ... ... ... үш нөмірінде «Абай Кунанбаев»
деген тақырыппен ... ... екі ... ... іс ... ... Абай ... салып жатқанда басқа халықтар былай
тұрсын, өзінің қазағы да атын естімеген ұлы ... ... ... ... ... жұртшылығына танытты, (ғалымның олай деуінің себебі, дәл
осы мақала 1907 жылы Ресей Императорлық Географиялық ... ... ... бөлімшесі шығарып тұрған «Запискаларда» Абай суретімен қоса
жарияланған еді). Екінші, қазірде тек көркем әдебиет пен әдебиеттану ғылым
ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... айналған
абайтану ғылымының негізін салып кетті деп көрсетеді.[16.158]
Зерттеуші ғалым жазба әдебиетіміздің реалистік ... ... ... арғы ... көзі ... Ыбырай мен Абайды көрсетеді.
Орыстың үлкен әдебиетші ғалымы А.Самойлович сонау 1919 жылы, бізде
әдебиет ... ... ... көп бұрын, өзінің «Түркі халықтарының
әдебиеті» атты еңбегінде былай деп ... ... пен ... ... ... ... ... ретінде құрметпен аталады. Екеуі де XIX
екінші жартысында өмір сүрді. Абай орыс әдебиетімен жер ауып ... ... ... ... ... А.Құнанбаев аударған «Татьянаның
хаты» қазақ жыршылары арқылы ... ... ... ... Ы.Алтынсарин
орысша білім алып, оқытушы ... ... ... ... ... ... сияқты украин зерттеушісі А.Е.Крымский Ыбырай мен Абайдың қазақ
әдебиетіне негіз салғанын айта келіп, ... ... ... ... ... ... орыс ғалымдары мен жазушылары
еңбектеріне негізделген оқу ... ... ... ... ... ... ... оянуына күшті әсер ... ... 2 ... күні ... ... листок» листок
газетінде «Библиографическая ... ... ... ... мақала
жарияланады. Онда Ыбырайдың ... ... өз ... ... ... ... ... баға беріледі.
«Қай халықтың болса да өз тілінде ... рет ... ... ... ... мақала,-сол халықты ағарту ісінде тұтас бір дәуір болып табылады.
Өзінің қандастарына, біздің достарымыз және көршілеріміз – қыр ... ... ... мырзаның «Қазақ хрестоматиясы жөнінде осыны
айтуға болады..бірақ еккен ... ... ... ... да, оны орып ... қаншалықты мықты болса да, ... ... ісің ... ... ... ... оны жақсы көретін адамдар қажет
болады......»
Мақала ... ... ... ... ... ... кітапты басып шығару құрметі біздің еншімізге тигенін ... ... ... ол кітаптың тағдырына осынау ерекше дарынды
халықтың, жалпы
адамзат өміріне ақындық шығармашылық пен ... ... ... ... ... халықтың әдебиетіне негіз болу ... ... ... ... ... ... ... ырзашылығымен мойындалып жатса да,
күні кешегі кеңестік идеологияның өктемдігі ... ... ... ... ... мұсылман дініне қарсы атеист етіп көрсетуі де ... ... ... ... оң ... айқын дәлелі - оның
«Шариғат-ул-ислам» атты діни оқулық жазғандығы деп ... ... өз ... ... аяғы мен XIX ... ... ... әдебиеті дербес
ақындыққа бет бұрды.бұл ... ... елін ... ... ... ... ақындары ел басындағы әлеуметтік жағдайларды суреттеуге
ауысты.Бұл кездің әдебиеті екі түрлі бағытта дамыды. Оның бірі- ... ... ... ... ... ... поэзиясы да екіншісі отаршылдық
әкелген ел ... ауыр ... ... ... , ... ... да шығар жол таппай күңіренген шарасыздық поэзиясы.[2.25]
М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» – ... ... ... ... ... ... ... жасалған алғашқы талабы. Автор алғысөзінде оның
қазақ әдебиетінің бүкіл ... ... ... ... ... ... ... бастап, Абай мезгіліне шейін қазақ тілінде шыққан сырлы сөздің
түрлерін айырып, жік-жікке бөліп, әрбір дәуірден ... ... ... белгілер бойынша тарих шаңы басып жатқан ескіліктің желісін созып
шығу», ... ... ұлы ... тауып алу» міндеті ... ... ... ... шыққан осы шағын мақсаттың, сүрлеудің
бұл күнде ұлы даңғыл ... ... ... ... тарихы туралы
зерттеулерден белгілі.
М.Әуезовтің алғашқы еңбегі осы ... ... ... даусыз. Сонымен
қатар М.Әуезовтің кітабы жазба әдебиеттің басталуы, оның ауызша шығарылған
әдебиетпен байланысы, айырмашылықтары жайында кең сөз ... ... ... ретінде автордың әдебиет тарихын жасаудың қажеттігі мен
міндеттерін айқындайтын ... де ... әрі ... ... Ол ... ... ... зерттеу, түсіну арқылы «Қазақ деген елдің
өткендегісі мен бүгінгі пішінін ... ... ... ... ... ... кешкен тарихи жағдайлармен байланыстыра қарайды. «Белгілі
заманның тарихи шарттары мен кәсіп дағдысынан ... ... ... ... еді? ... өнер ... ... үлгілі сөз туғызған ақылшалымы,
ішкі дүние ... ... еді? ... ... әрбір заманда шыққан сырлы
сөздердің үлгісі қандай, мағына-маңызы қандайлық? Бір-бірінің ортасындағы
тарихи байлам, тіркестік қайсы, ... ... ... ... пе?» Осының
бәрін жүйелеп, саралап зерттеу, оқулық түрінде жас ұрпаққа ұсыну ... ... ... ... ... ... ... өткен жолын шолу мен оған баға беруде, әдебиет
туындыларын солармен байланыста қарастыруда Мұхтар сөзі ... ... басы десе де ... Ол мұны ... ... мен «Зар ... бөлімдерінде толық баяндаған. Оның «тарихсыз заманда» шыққан
кітабындағы бұл ... да ... ... Ол қазақ елінің кең ... ... ... заманындағы әдебиет үлгілерінде «Қайда барамын, не
тілеймін, кім боламын?» ... ... ... ... ел ... ... ... заманы туған кезде ғана әдебиетте ... ... ... ... ... ... «бастаймын, түзеймін, қазіргі
күйге қанағаттанбаймын» деген күй, бірлік, алғашқы рет тұтасқан ой құралып,
әдебиет жүзінде елдің ... ... сөз бола ... ... жазба әдебиет дәуірі туғанына тоқталады. Осылардан бастап әдебиет
«әлеумет халін ұғып, ел қамын ... ... Өлең ... ... ... ... ... қызметін атқара бастайды. Елдің саяси пікірі мен
тілек, мақсат, мұң, зар сияқты ... ... ... ... ой
негізін, салт – санасын құрай бастайды» дейді ол. ... ... ... жолы ... ... тұсынан ХV – ХVI ғасырлардан
басталып, жыраулар поэзиясы үлгісінде дамығаны, олардың ар ... ... ... ... ... ... ... болғаны кейін зерттеліп
дәлелденді. ... ... ... жобасы әдебиет тарихының алғашқы
сүрлеуі есебінде аса бағалы.
1.2 Кеңестік қазақ әдебиеті тарихының зерттелу үрдісі
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ... бұл ... ... жатыр. Бұл еңбек соның бір саласы, ... ... ... ... Бұл ... ... дәуір әдебиеті, негізінен үш
кезеңге бөліп қарастырылады. Олар ... ... ... және 60-80-жылдар (1956-1990) әдебиеті арасын қамтиды”, – деп
атап көрсетілген. Кітаптың кіріспесін жазған академик Серік Қирабаев осы ... ... ... ... ... ... қай ... жазылады деген
сұрақтарға саралап- талдап жауап берген.
Шыны керек, біздің әдебиетіміз әр ... ... ... Кеңес
өкіметімен бірге дамыды, бұрын болмаған қаншама әдеби жанрлар өмірге келді.
Мұның бірден-бір дәлелін 10 сыныпқа ... ... ... ... ... ... ... “Әдебиетші ғалым
А.Байтұрсынов өнер түрлерін “Көрнек өнері” деп ... да, оны: ... ... ... ... ... кескін өнері (живопись), әуез
өнері (музыка), сөз ... ... деп бес ... ... дей келіп, бұл
терминдердің басым ... ... ... ойлап тапқан Ахмет
Байтұрсынов екендігі айтылады. Сонымен бірге, қазіргі ... ... ... ... ... ... түйдектеу сияқты
атауларды да Ахаң ... ... ... ... тән ... ... ... Байтұрсынов өлең айшықтары, шумақ, тармақ түрлері,
ұйқас түрлері сияқты өлеңтану теориясын жасады. Арнау деген өлең ... ... ... яғни, сұрай арнау, зарлай арнау, жарлай арнау дей ... ... ... ашып ... ... аталған еңбекте сөз болады.
Әдебиетіміздің тарихы бұдан бұрын да ... сөз ... ... ... ... белгілі. Олар: “Қазақ совет әдебиеті тарихының
очеркі” (1949), “Қазақ ... ... ... ... (1958), ... ... (1967). Осы аталған еңбектер бүгінде көнерді, сонымен
бірге еліміздің шынайы ұлттық ерекшеліктері ... ол көп ... ... бір ... ... ғана көрсетілді, ішкі мән-маңызы сол кездің
идеологиясының ықпалында ... ... ... ... ... ... сонау 20-
жылдардан бастап, осы мерзімге дейінгі уақытты ескерер болсақ, “тілі басқа,
тілегі бір, жүзі ... ... ... деген сияқты ұранмен партияның ... ... жоқ. ... сөзін сөйлеп, сойылын соқты, осы кездерде
науқаншылдық бой көтерді, бір жақтылы ... ... ... ... ... ... ... сол мезгілде жат, бөтен саналғаны
белгілі. Ол уақытта татымды ... ... ... ... ... ... аталмады. Осы жағдайдан келіп ... оның ... ... ... ... үндеуі, бала тәрбиесі
сияқты өте зәру істер дұрыс жалғасын тапқан жоқ. 1937 жылы ... ... ... ... ... ара-тұра шығып жатқан сын мақалалардың
үстіне әшкерелеу науқаны қосылды, бұл жағдай сол кездегі әр ... ... ... ащы да ... ... ... соңынан бірі шығып жатты.
Қазақтың зиялы қауым өкілдері бірінен соң бірі ... ... ... ... ... мәселе М.Әуезовке де соқпай ... ... ... ... ... ... әшкерелеп, бүгінгі күннің сотына тартып,
бүгінгі жұртшылықты сол өткеннің ... ... ... ... ... ... сол ... көксейді, арман етеді,
қазақ байларының феодалдық тұрмыс-салты, олардың салтанаты Әуезовке ... ... ... Әуезовке кеңес тұрмысындағы жаңалықтың бәрі ... ... ... деп ... Бұдан әрі жазушыға баспа бетінде
тыныштық болмады, күндеу, сынау, ... ... ісі бір сәт ... Дәл осы ... ... ... т.б. ... да
айналып өтпеген. Халқымыздың өнерлі, дарынды халық екені, ақын, ... ... ... жомарт халық екені өткен-кеткен тарихтан белгілі. Осы
себепті қазақ жазушылары өзі қатарлы ... ... ... ... бойы озық ... ... ... да, пьеса да, поэма да, сын да жиырмасыншы
жылдардың бас кезінен-ақ дүниеге келді, тіпті ... ... ... да
біздің ауқатты азаматтарымыз (Маманов) көрегендік көрсете білді. Осының
нәтижесінде әдебиетіміз кезінде бір серпіліп қалды.
Біз сөз етіп ... ... ... ... атты ... ... – жазушылардың шығармасымен қоса, өмірбаяндық деректерінің ... ... ... ... бұл ... тарих үшін де, болашақ ұрпақ үшін де аса
маңызды мәселе. Осы ... ... ... көз ... ... ... өнерге жақын болған. Болашақ жазушыға оның
әсері де мол болған түрі бар. Ақат ағам екеуіміз де әрі ... әрі ... әрі ... әнші ... ... Әкем ... тартушы еді. Ақатты
бес жасынан алдына алып отырып, ... ... ... еді. ... ... ... ... өлең сөзге құмар Жүсіпбек шығармашылық жолын өлеңнен бастаған.
1917 жылы “Сарыарқа” газетінде оның ... ... ... ... Сол жылы ... газетінде “Жазушыларға”, “Отағасы”, “Ұршық”, “Ах-ха-
ха-хау” атты өлеңдері жарық көреді. 1918 жылы “Абай” журналында ... ... ... жарияланды”, — делінсе, осы тәртіппен үш томға
енген барлық ақын-жазушылардың да ... ... ... ... еңбекте тек кеңестік кезең ғана емес, ара-тұра әдебиеттің
тарихы сөз болады: ... ... ... ... ... одан ... ... “Құтты білігінде” көрініс
тапқан философиялық-дидактикалық пайымдар, ... ... ... ... ... ... ... С.Бақырғани, одан кейін сопы
Аллаяр, бертінде ... ... ... т.б. ... орта ... Орта ... күшейген, одан Қазақстанға да кең
таралған діни-философиялық сарындар белгі береді”, – деп ... ... ... келе жатқанын ғылыми жолмен дәлелдеген.
Жиырмасыншы жылдардың басында-ақ әдебиетімізде біраз ілгерілеу болды,
бұл кезде өзіндік үнімен жаңаша жырлап, әдебиетімізге жаңа ... ... ... М.Дулатов, ... ... ... ... ... Осыдан келіп, кеңестік дүниенің бәрі
бірдей ... ... ... ... көркемдігіне қарай бағалау, талғап,
талдау болған жоқ. ... бір ... ... келеңсіз жағдайлардың
егемендік алған ... ... ... ... ... ... ... сөз етіп отырған “Қазақ әдебиеті тарихының” екінші томына жазылған
кіріспеде аталған ... ... ... ... даму ... ... Бұл жылдары соғыс кезіндегі қиян-кескі ... ауыр ... ... ... ... ... бір-біріне
жасаған өзара іштей көмегі, Отан алдындағы борышы жан-жақты ... ... ... ... ... ... Сырбай Мәуленов,
Қасым Аманжолов, Әбу Сәрсенбаев, Әбділда Тәжібаев, Қалижан Бекхожин, т.б.
ақындардың ... ел ... ... ... ... ... орынды
демекпіз.
Бұл уақытта проза да басқа жанрлардан кем қалмапты, ... ... ... романның алдыңғы қатарға шыққаны, онда М.Әуезов, С.Мұқанов,
Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафиннің романдары орысша аударылу арқылы шетел тілдеріне
тәржімаланып, жан-жақты танымал ... ... ... ... ... ала ... пен ... туындылары келді. Біздің
елімізде романның одақ көлемінде ... ... 1959 жылы ... жолы” эпопеясы мен С.Мұқановтың “Өмір мектебі” атты романы Лениндік
сыйлыққа қатар ... Дәл осы жылы ... ... ... Одағындағы ең
үлкен дәрежелі мәртебеге ие болғаны – бұл ... ... ... ... ... ... ғылыми жолмен дәлелдеп
жазған.[20.3]
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің алыптары туралы ... ... ... Мұқановтың” (өз сөзі) орны бөлек. 2000 жылы 100 ... ... ... жоғары деңгейде ұлықталған ... ... ... ... ... ғұмыры жаңа ХХІ ғасырда да жалғасын
табуда. Шығармалары қайта басылып шығып жатқаны өз ... ... ... ... ... ... ... елінің әдебиеттану
ғылымында С.Мұқановтың кітаптарына, өткен ғасырдағы атқарған қызметі мен
жазушылық жолына ... ... ... ... ... ... бастады. Мұның рухани сұраныстан туғанын, қоғамдық қажеттілікпен
байланысты екендігін дәлелдеп жату ... ... ... ... “Тарихи тұлға тағылымы” айдарымен 2005 жылы
жарық көрген Тұрсынбек Кәкішұлы мен Күләш Ахметтің ... ... ... ... ... ... ... Кітап
аңдатпасындағы: “Ұлттық мәдени ... ірі ... ... ... ... бұл ... ... өскелең ұрпаққа алып тұлғаның қилы
заманы мен қиян тағдырын ... ... ... ... ... алымды сыншы Т.Кәкішұлы тарихи тұлғамен рухани ... ... ... ... ... өмір ... шығармашылық ерен еңбегін тарихи
үдеріс барысында терең ... ... ... әділ ... ... ... ойлар кітаптың құлақ күйін келтіріп тұр.
Ғасырлар тоғысында қоғам алмасты, ... ... ... жаңаша көзқарас қалыптаса бастады. ... ... бен ... ... сын ... ... ... біржақты пайымдаулар, бұрмалаушылықтар, асығыс үкім ... де ... ... ... ... кесірінен
қуғын-сүргінге ұшыраған, атылып-айдалып кеткен, шығармалары құртылған,
қапаста ... ... ... Алаш ... ... ... істерінің қайта жаңғыруы дүр сілкініс, зор серпіліс әкеліп, қазақ
рухының асқақтауына септігі тиіп, жаңа ұрпақтың ... ... ... ... ... дәуірдің төл перзенттерін, солардың тәлім-тәрбиесінде
өскендерді үрей мен күдіктің торына шырмады. Қазақ әлеуметі ... ... да ... ... ... ... ... зор тұлғасы аласарғандай, айқын
келбеті ... ... ... ... бірі – ... ... еді.
Кеше ғана Мұхтар Әуезовтің: “Қазақ әдебиетінің аға жазушысы Сәбиттің аты ... ... мол ... өте ... анық қымбат аттың бірі” ... ... ... Сәбит Мұқановтың қаламынан туған еңбектер өз
алдына бір ... деп ... ... ... ... халық жазушысы еді” деп, ... ... ... ... бірі” деп, Сәйфи Құдаштың: “Шын мағынасында
үлгі-өнеге тұтатын кең құлашты жазушы”, деп т.б. атын ... ... ... ... ХХІ ... ... оқырмандарына қалай таныстыру
керек дейтін сауал бүйірден қойылды. Осы сауалға алғашқылардың бірі болып
жауап іздеген, ... ... ... ... ... сөздер мен
жазықсыз жала жабулардан арашалап келе жатқан көрнекті сәкентанушы әрі
сәбиттанушы ... ... ... ... профессор Тұрсынбек
Кәкішев екендігі әдеби-ғылыми ортада әмбеге аян болса керек.
Рас, сәбиттанудың жаңа да жарқын ... ... ... 100 ... ... жоғары деңгейде аталып өтуі де зор әсер-
ықпалын тигізді. Жаңа ... ... ... ... ... ... Петропавлда, т.б. ... ... ... ... ... ... ... Мұқановтың өмірі мен
шығармашылық жолын әр қырынан келіп сараптан өткізді, талдау жасады, ... ... ... жоқ, ... адам да ... “Қазақтың
ұлан байтақ даласының, Мен де бір көпке ортақ өзенімін”, деп нар ... ... ... ... ... ... ... жазықты болды, кінәлі
болса, не себепті халық жүрегіне жол тапты, неліктен Мұқановтың шығармалары
ХХ ... ХХІ ... ... бет ... ... ... ... іздеген кісі “Сәбит Мұқанов” әдеби-ғылыми ғұмырнама кітабын бастан-
аяқ шолып, оқып шыққаны жөн.
Кітаптың ең ауыр жүгін “Даңқ тұғырының шайқалуы” атты І ... ... ... Ең ... ... алдымен талдап-таразылап алайық,
қалған әңгіме содан кейін ... ... ... ... ... шешімді дұрыс
қабылдадық.
Кітаптың 44 бетін алып жатқан бұл тарауды бей-жай ... оқу ... ... ... 20-30 жылдардағы жетістіктері мен шалыс басқан
қадамдары, әдебиет майданындағы даусыз табыстары мен ... ... ... ... қалыптастырудағы жанкешті еңбектері ... ат ... ... ... ... ... олжа ... прозалық, поэзиялық және ғылыми-зерттеу еңбектерін жазуы
және өзі сенген, көзсіз табынған ... ... мұны ... ... шығаруы, ұлттық мұраларымызға, тарихи тек-тамырларымызға
ерекше қамқорлықпен қарауы және ... ... ... әрі ... ... кезеңдік мәселелерде, әдебиеттің жеке тұлғаларына қатысты айтыс-
тартыста қате де ... ... ... және өзінің сол мүлт кеткен,
қателескен тұстарын кейін өз қолымен қайтадан түзетуі, т.б. ... ... ... ... ... қоғам биігінен қайта баға берілуі,
жан-жақты ... ... ... бұл ... құнын арттыра түседі.
Кітап авторлары С.Мұқановтың әдебиетке қатысты мәселелерде өткір сынды
айта білумен қоса, өз тарапына ... ... зор ... ... дұрыс деп тапса сыннан қорытынды шығаратынын дөп басып
айтқан. Сөйте тұра, С.Мұқановқа ... ... ... ... ... тым шамшылдықпен қабылдайтын тұстары да байқалады. Әсіресе, бұл
Мұхтар Әуезов пен ... ... ... байланысты.
Негізінен, ұлы адамдардың арасындағы ... ... ... ... ... заңдылығы емес пе. Өзара шығармашылық тілектес
көңіл-ниеттері болғандығына, бірін бірі азаматтық ... ... ... ... келтірілген. Ал кейінгі толқын жазушылардың
баррикаданың екі ... ... алып ... ... ... жоқ
деп ойлаймыз. Сондай-ақ бұлардың мұражай-үйлерін, ескерткіштерін (саны
нешеу екенін), көшелерін салыстыру да басы ... ... ... ой ... деп аталатын тарауда Сәбит Мұқанов пен Міржақып
Дулатов, Ахмет Байтұрсынов– Сәкен Сейфуллин – ... ... ... пен ... ... ... Кемеңгер мен Сәбит Мұқанов, Ілияс
Жансүгіров пен ... ... ... арқылы көп шындықтың шымылдығы
ашылады. Осы қалай дейтін күбірткелі сауалдарға жауап берілген, сондай-ақ,
бұл тараудағы арнайы ... бір ... ... Мұқанов әдебиет әлеміне,
идеологиялық майданға келгендігін аңғартқан, аңғартып қана ... ... ... ... деп ... және ... үміттендірген
атышулы мақаласы” – 1922 жылы “Еңбекші қазақта” ... ... ... ... шешендер!” дейтін мақаласы жөнінде. “Осы эссесінде Сәбит
Мұқанов талайларды тарихтан сызып ... деп ... ... ... ... ... ... Мұқановқа өмірі кешірілмейтін күнә болды.
Оны даттағысы келетіндер осыны дәлелге келтіріп, өздерінің жымысқы ... ... ... ... ... тарих – әділетті, бәрін де өз орнына
қояды”, – дейді кітап авторлары.
Осы тарауда С.Мұқановтың ... ... ... ... ... аса ... араласқаны, әдебиет туралы айтыс-
тартыстарда ерекше ... ... ... ... араласқан істің түзелгені
көп болумен қатар, бұрмалана ... да аз ... ... осының
бәрін ол көзсіз сенім, алғаусыз көңілмен атқарғандығы жан-жақты ... Бұл ... өмір ... ... ... ... ... тың, кәміл жаңа көзқарасты аңғартады.
Әдеби-ғылыми ғұмырнаманың “Алғашқы асу” және “Шыңға ... ... ... ... даңқ әкелген, қазақ әдебиетінің тарихында
елеулі орын ... ... ... ... романы мен “Адасқандар”
романы жөнінде. “Сұлушаш” романын ... ... ... шын ... ... арғы-бергісіне мол қамти тоқталған кітап авторлары:
“Романның тіл шеберлігі – ауыз ... мен ... ... үлгілерінің
творчестволық жолмен қисынын ... ... ... ... ... ... ... тарихында көркемдік дәуір жасады,
этаптық шығарма берді”, деп түйінді пікірмен ... Ал ... ... ... ... 1935 ... ... 1999 жылы “Елорда”
баспасынан қайта басылып шықты. Профессор Т.Кәкішевтің “Өтпелі дәуірдің
кесек туындысы” деген мақаласы қоса ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінен филология ғылымдарының
докторы, профессор, сәбиттанушы Құлбек Ергөбековтің еңбегін айрықша атап
көрсеткенін айтқан жөн. Сондай-ақ осы ... ... өн ... Мұқановтың өмірі мен шығармашылығына қатысты ой-пікір айтқан, елеулі
үлес қосқан ... ... ... мен ... ... аса ... оқылатын көлемді тарау (43 бет) – “Жаңа өріс”
деп аталған екен. Бұл ... 1932 жылы ... ... ... ... жарық көруіне рұқсат етілмеген “ХХ ғасырдағы қазақ ... ... ... ... ...... ... аталатын еңбегі туралы. Поэзияда “Сұлушашты”, прозада ... ... ... ... ... ... тұста ғылымға ойысып, әдебиет
тарихынан 458 беттік көлемді еңбек жазуының объективті және ... бұл ... әділ ... ... күні ... сөзге қалдырып, абыройына дақ салып, ел-жұрт көңіліндегі ... келе ... бір ... – алаш ... және оның ... түсінігі, айтқан-жазғаны. Тапшылдықтан оянған санасы,
төңкерісшілдікпен қалыптасқан ... алаш ... ... деп табудан
өзгермей кетті, ал оған қатысқан азаматтарды совет ... ... деп ... ... дей келе мына еңбекті атап “Бұған айрықша
мән беру керек, себебі әлі күнге ... оның ... ... ... жазылу тарихын, сырын білу жағы жетіспейді”, дейді кітап авторлары.
“Сәбит Мұқанов осы ... ... ... ... ... өте келе ... бағасы өсе түспесе, кемімейді”, “Сәбең саяси-идеялық мәселелерді
кейде, тіпті, ... ... ... ... ... ... ... аз емес” дейтін ой ұшқындарын шығарып, оны кеңінен талдау-таразылауға
ұластырған.
“ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті” еңбегінің екінші бөлімі ... ... ... ... деп ... да ... Байтұрсынов, Міржақып
Дулатов, Ғұмар Қарашев, Мағжан Жұмабаев, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Сәбит
Дөнентаев, ... ... ... ... Жүсіпбек Аймауытов
шығармашылығына талдау жасалып, баға ... ... ... ... ... деп атайды”, “Сәбит Мұқанов бұл ... ... ... ... ... еш ... ... деп ғұмырнамалық кітаптың ... сол ... ... ... ... ... Мұқанов бояуды қалай қолданған,
ақын-жазушылардың дәл бейнесін бере алған ба дейтін сауалға қазіргі қазақ
әдебиеттану ғылымының талаптары ... кең ... ... шолу
жасайды, тұжырымды баға береді. С.Мұқанов алаш арыстарын тек ... ... үшін бұл ... ... ... ... ... бұлардың алатын орындарын айқындау, есімдері мен еңбектерін атап-
атап бағалау, ұрпақ жадында қалдыру ... ... ... өте ... ... ... ... Мұқановтың Ахмет
Байтұрсынұлы туралы: “Қазақ тілінің негізін жасап, қазақ мектебінің іргесін
қалаған ... адам – ... ... бұл ... ... бағаланбай қалмақ
емес” деуі, Мағжан Жұмабаев туралы: “Абайдан кейін тіл өнегесіне ... ақын ... ... ... Мұхтар Әуезов туралы: “Ақындық, ... ... ... ... ... Тіл ... ... Мұхтар кейіпкер
жасауға шебер”, деуі – осының бәрі кездейсоқ, тіл ұшымен жасалған ... ... ... ... ... сыни ... екендігі күмән туғызбайды.
Сәбит Мұқановтың дәл осындай тағдырлы еңбектерінің бірі – 1942 ... ... ... ... ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер”
атты зерттеу кітабы. ... 60 жыл ... ... кешені ЮНЕСКО-ның
қолдауымен бұл еңбекті 2002 жылы “Арыс” баспасынан шығарды. Бұл кітапқа ... ... ... ... ... “Азаттықты армандаған еңбек”
атты мақаласы қоса берілген болатын. Мына ғұмырнамалық кітапта бұл “Очерк”
жөнінде “Тарихпен сырласу” атты ... ... ... ... ... ... Өтемісұлы, Байтоқ пен ... ... ... Көтібар, Кенесары, Наурызбай, Жанғожа сынды ... ... ... ... ... ... ... сынды
зар заманның үнін жеткізген ірі ақындардың еңбектеріне баға беріп, сонымен
бірге қазақтың айтыс өнерін ғылыми ... ... ... ... ... бұл ... ... жөнінде де тың тұжырымдарға айрықша
ден қоямыз. Мәселен, авторлардың “1927 жылы М.Әуезовтің “Әдебиет тарихы”
деген ... ... ... ақындары аталып, әсіресе оның жарқын да айбынды
өкілі Шортанбайды Сәбит Мұқановтың 1942 жылы қалай зерттеп, қандай ... ... ... ... эволюциясының сыр-құпиясын ұққандай
боламыз да, “кедейшіл, тапшыл” ... сол ... ... ... ... көтеріліп келе жатқанымызды аңғарамыз”, деген батыл пайымдауларына
толық қосылмасқа шара жоқ. ... да, тек ... ғана ... азаттықтың
ұлы жыршысы Махамбетті тануда да ... ... зор ... ... ден ... “Даңқ тұғырында” аталатын тарауында С.Мұқановтың “Жұмбақ
жалау” – “Ботагөз” романдарының ... ... ... ... ... ... қосөрім бірлікте қарастырылған.
Сондай-ақ Мағжан – Сәкен – ... ... қиын ... ... ... тағдырлар” атты тарауды Тұрсынбек Кәкішұлының
сарыла зерттеп, санаға салмақ сала шешкен жұмбағы деу керек шығар. Әу ... ... ... ... ... қара ... ... өсек-жалалардың арқауына айналып кете барғанын, оған аса ... ... ... ... ... тамыршыдай тап басқан.
Ал “Атымтай жомарт”, “Сайран”, “Шежіреші”, “Классик” тарауларының
әрқайсысы шертетін баян да ... Әр ... ... әр ... ... ... ... еліктіріп, Сәбеңнің өзінің шығармасын
оқып отырғандағыдай шым-шытырық уақиғалардың ... ... ... ... әкетеді.
“Сәбит Мұқановтың “Өсу жолдарымыз”, “Жарқын жұлдыздар” және ... ... ... ... ... қауымы” елдігіміздің,
халықтығымыздың жарқын беттері екенін еріксіз ... ... ... ... бүгінгі ұрпақтың атынан, ХХІ ғасыр мінберінен айтылып
тұр деп ұғамыз. С.Мұқановтың Абай туралы, Шоқан ... ... ... ... ... ... ... топшылауларын жылдар өте келе түп-
тамырымен қопара ... Абай мен ... ... ... ... Шоқан өмірінен “Аққан жұлдыз” атты ... ... оның екі ... ғана ... ... ... ... өмірінің
соңғы жылдарындағы қазақ қауымының ... ... ... т.б. ... ден ... ... сыр жатқанына зерттеушілер
айрықша назар аудартады. [21,02]
Т.Кәкішұлы мен ... ... ... атты ... ... ... сүбелі үлес, әсіресе, ұлттық
құндылықтарымызға, ... ... жаңа ... ... ... жазылған шығармалардың халықтық мәнін ашып, қазақ елінің
жаңа ұрпағын тарихи тұлғалардың тағылымды іс-өнегесімен тәрбиелеуде ... ... ... ... ... ... жылдары Сейфитден Сүтжанов біршама
еңбектер жазды., . «О казахско-татарских ... и ... ... мақаласы 2004жылы Омск Мемлекеттік университетінің «Вестник»
журналында және ... ... пен ... мәселесі атты мақаласы ҚР ҰҒА
хабарларында . 2004 жылы тағы да ... ... ... байланыс
мәселесін қаузаған мақалалары үздіксіз жарық көріп жатты.
1.3 Тәуелсіз қазақ әдебиеті тарихының даму бағыты
Ал тәуелсіздік тұсында А.Қыраубаеваның «Ежелгі ... (1999), ... ... ... алтын ғасыры» (2002), Ж.Тілеповтың «Елім деп
еңіреген ерлер жыры» (1995), Т.Еңсегенұлының «Қазақ әдебиеті тарихының арғы
арналары» (2001), ... ... ... діни ... (1999), А. ... «Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдік
жүйесі» (1999) , Н. ... « ... ... ... және қазақ
әдебиетіндегі көркемдік дәстүр» (2003), Д. Қамзабекұлының «Алаш ... (2002), Б. ... «Зар ... ... (2000), М. ... ... мен Абай арасындағы шығармашылық ... ... Қ. ... ... Орда ... ... классикалық поэзияның
көркемдік ерекшеліктері және қазақ әдебиетімен дәстүр сабақтастығы» (2003)
сынды еңбектерде әр дәуірдегі ... ... мен ... сабақтастығы
жан - жақты талданған.
“Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы аясында М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер ... ... ... ... ... ... 2005 жылдар аумағында “Қазақ әдебиетінің тарихы” атты 3 томдық кітап
жарық көрді. Бұл еңбек ең ... ... ... ... тәуір
нышаны. Өйткені, біздің қазақ халқының тарихында әдебиетіміз бұдан бұрын әр
қырынан алынып, жан-жақты ... ... жоқ. ... ... “Қазақстанның тәуелсіз егеменді ел ...... ... ... ... жерде біз өз тарихымызды бұрынғыдай көп ұлтты
мемлекеттің құрамында ... ... ... ... ... ұзақ
жолында ұтқаны мен ұтылғанын, жеткені мен жете алмаған тұстарын кең ашып,
бүгінгі егемендікке келуіміздің заңды ... ... ...... ... кітапқа енген материалды зер салып, тұтас ... ... ... ... ... ... жетеді. Әдебиеттің ұзақ мерзімдегі өсу-
өркендеу жолы бірде ілгері, бірде бәсеңдеген тұсы осы ... ... Бұл ... ... еңбекте: “Қазақ әдебиетінің көп
томдық тарихын жасау, онда халықтың ғасырлар бойғы көркемдік мұрасын ... ... ... ... ... ... және сол негізде
бүгінгі тәуелсіздігімізге заңды түрде қол ... ... ... ... зерттеуші ғалымдардың алдында тұрған үлкен міндет
М.Әуезов атындағы Әдебиет және Өнер институтынан он ... ... ... 2008 жылы ... ... ... әдебиеті тарихының"
оныншы томы 1991-2001  жылдардағы әдебиетке ... ... ... Атап ... ... ... бастапқы он жылы ауқымындағы
әдеби дамудың ерекшеліктері мен ... ... ... ... зерттеуді көздейді. Кітап алғы сөз, кіріспеден және ... ... ... ... ... ... Қазақстан халықтарының әдебиеті, қазақ әдебиетінің аталған дәуірдегі
халықаралық ... ... ... ... өмір ... ... көрсеткіш берілді. Бүгiнгi дербес Қазақстан - егемен
мемлекет болуымен ... ... ... ... ... ... ... босанып, өз тағдырының кiлтiн өз қолында ұстау, ... ... ... қай ... үшiн де - ұлы ... ... дәурен,
ғажайып құбылыс. Ежелден еркiндiк аңсаған қазақ қауымы үшiн ... ... ... ... ... ... халқымен  бiте қайнасқан көркем өнер
өлкесiнiң өрендерi  ... ... ... ... ... ... жұмыла бет қойды. Ұлы уақыт пафосы, ұлт өмiрiн  жаңғырту ... ... ... ... ... жамыратып, әдебиетiмiздiң 
жаңа тарихын бастап та кеттi. ... ... ... ... томы құрылымы жағынан негізінен бұған дейінгі
томдардың ізін басады. Өткендегідей ... даму ... ... ... жанрлық принціпін басшылыққа ала отырып жүргізеді. Әдеби
кезең шығармаларын тақырып-тақырып ... ... ... ... жеке ... өмір жолы мен шығармагерлігі туралы монографиялық
очерк беру ... деп ... ... ... ... ... һәм стильдік жаңалықтарына шешуші ... ... легі әлі ... ... ... жоқ. Оның бер ... ... өзі
де әлі толысу үстінде. Құбылыс ретінде түпкілікті қалыптасып үлгіре қойған
жоқ.
1.4 ... ... ... ... байланыс) мәселесі
Павлодар баспасынан 2005 жылы «Қазақ - ... ... ... ... ... ... Монографияда ХХ ғасыр басындағы қазақ және
түркі халықтарының ... ... ... ... ... олардың түп,тіл, дін негізіндегі рухани ... Сол ... ...... ... орай ... түркі
ұлыстарының әр түрлі ... ... ... деректермен
зерделенген. ХХ ғасыр басында жаңа толығып, толыса бастаған ... ... ... оның ... ұлт әдебиетімен байланыс жасауы
игі ықпал етті. ... төл сөз ... ... ... өзге ... әдебиеттермен рухани алмастығының, әсер – ықпал
көріністерінің орын ерекше. Бұл ... ... ... мен ғылыми
мақалалар тізімі ... ... ... ... С. Н. ... ... дені қазақ әдеби байланыстарын бір ғана аспектіде,
яғни қазақ-орыс, қазақ-еуропа контексінде алып ... оның ... бір, тілі ... тағдыр-талайы бір-біріне жақын шығыс-түркі
халықтарымен рухани алмастығы ішінара,тиіп-қашты ғана сөз ... ... ... тұсындағы жарияланғандықтан, біржақты пікірге ... ... ... байланыс үрдісінде үлкен рөл атқарған ақын –
жазушыларымыздың ... ... ... ... ... да
аталмады. Тәуелсіздік алғалы бері жазылған ... ... ... ... орнын толтырғандай да еді. ... бұл ... әлі ... ... ... ... ... Академик
С.Қирабаев « Бүгінгі қазақ халқы ұлттық тәуелсіздігін танып, ... ... ... ... оның ұзақ ... ... ... мұрасын түгендеп алу,
оны бүгінгі заманның игілігне жарату осы тұрғыда үлкен міндет болып ... де ... ... ... түседі.
Жалпы тегі мен діні бір , тілі ... ... ... ... ... басын біріктіріп қана қоймай, шығармашылық үндестікке
де итермелейді.Сондықтан әдебиеттегі тоғысулар, ... ... ... ... процестің өз заңдылығы болумен қатар, сөз
өнерінің қалыптасып, дамуының негізгі формасы ... де ... ... мына ... ... ... « Жалпы, әлемде еш
саңылаусыз, тоамға - тұйық, өз қалпымен , өз ... ... ... өмір ... әдебиет жоқ. Қай әдебиеттің жүріп өткен жолына қарасаң
да, қандай айқын , ... ... ... да, сол не ... ... ... ... көрініс береді. Тек өз тұрғысында
және бірыңғай ... ғана күш ... нәр алып ... ... ... ... ... әдебиет зерттеушілері мен ғалымдары да әдеби байланыстың
мәдени-рухани даму тенденциясында ... ... ... зор ... ... ... ... өзекті мәселесінің бірі болғандықтан
әдеби байланыс мәселесі жайында көп айтылды да, жазылды да, ... ... атап ... ... ол ... ... көп ... 1960 жылғы
пікірсайыста сөз өнеріндегі алмасудың екі негізгі түрі анықталған еді.
Бірі – әдеби ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас. Кейіннен бұл жіктеу бұдан кейінгі жазылған еңбектерге
басты нысана болды.
В. М. Жирмунский, Г. И. ... Н. И. ... И. Г. ... сынды
ғалымдар өз еңбектерінде Кеңестер Одағы аясындағы ... ... ... ... ... ... ... әдеби
байланыстың жалпы теориясына үлкен үлкен қосты дей келе С. Н. ... ... ... ... пен ... байланыс мәселелерін айта
келіп, ғасыр басындағы түркі халықтарының өзара қарым-қатынас ... ... ... ... ... жүйелеп, түрікшілдік
негіздегі концепция бірілігі мен алмасу тұрғысындағы дәстүр үрдісін ... ... ... [22.84] С .Н. ... әдеби байланыс
жайын кейіннен 2008 жылы «Әдеби байланыс негіздері» [23,14] атты ... ... ... тарихи- мәдени процесс неігізінде зерделеп, оның
теориялық мәні мен ... ... ... байланыс жайлы Рымғали Нұрғалидың 2005 жылы шыққан 2 томдығында
әдебиеттер туыстығының терең тамырлы ... ... ... ... рухы жақын бауырлас елдер мысалына жүгіну қызықты ғылыми
байламдар жасауға мүмкіндік береді дей ... ... өз ... ... іші - алтын бесік, « Ел көркі сақал, сөз көркі мақал», «Айрылған ... ... жем ... ... ... ауыз ... ... тағы да
көптеген мақалдар қазақ, башқұрттардың ... ... ... ... ұқсас сюжеттер мен ортақ сарындардың басымдығы,
әдеби процестердің ыңғайлас екендігі ... ... ... мұрасы – қаһармандық дастан, қобайыр, тарихи жыр, тақпақ, ертегі,
аңыз, тұрмыс- салт өлеңі, бәйіт, ... ... сан ... ... аса ... ... ... өмірінің ықылым заманаларынан бергі
бейнесі, ұрпақтар сыры жатыр.
Башқұрт арасынгда жиі қолданатын ... тар ... ... не ... «Көп ... ... көп ... білер», «Алыстағы
дұшпаннан аңдып жүрген дос жаман», «Шешен дауда, батыр ... ... ... ... төл ... ... ауыз ... дамып, форма жағынан ерекше жетілген жанр – қобайыр деп аталады.
Ол қазақ поэзиясында ... ... ... бұлғаны-
Илде батыр туғаны,
Илдең мұңлы болғаны-
Дұшпан килеп тұрғаны.
Қобайыр өзегі әрқашан әлеуметтік сарын. ... ... ... қара ... ... ... бұл ... тән көсем сөзді,
стильдік әсем өрнектерді, айшықтаудығ алуан түрлерін шебер пайдаланады.
«Ақбоз ат», ... ... - Баян ... «Кусәк бей» секілді эпикалық
поэмалар - башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелеген, ... ... ... көзқарас жайлы ұғымды білдіретін халықтық ... ... ... әдебиетінің тарихында Салауат Юлаев (1752 жылы туылған, өлген
жылы белгісіз) есімі мәшһүр бірінші ақын ... ... ... ... ... ... ел аузында қалған, кезінде орыс тіліне
аударылып, сақталған жырларына тән сипат - ... ... ... ... ... ... де, шығармашылығымен де туыс.
Қазақ, татар поэзиясында ... із ... ... ақын ... -- ... ... ірі ... бірінші биографы, оның ел аузындағы көп шығармаларынан
қағазға түсіріп, ... ... ... - ... қажы Қашқынбайұлы.
Татар әдебиетшілері М.Ғали, ... ... ... С. ... ... ХІХ ... ... әдебиетіндегі терең
идеялы, прогресшіл бағыттың өкілі деп, өнер тарихында құрметпен ... ... ... ... ... діни ... мен жаңалық күрестері басталғанда ояну жылдарында,
түн қараңғылығы мен жаңа ғана ... ... таң ... ... бір ... болып, жаңа толқынның бір үгітші - ... ... ... ... ... Мифтахеддин Ақмола келген. Ғалым
һәм оқытушы, шайыр һәм балташы Ақмолла әр уақыт бар ... ... ... ... ... ... алып, Шиһап маржани жаңалықтарды жақтап,
мақтап, фанатик ... ......... үгіт ... деп ... ... Құдаш (С.Құдаш, «жастық іздерін бойлап.Естеліктер,
Уфа, 1964, 26-27 б)
Ұлы ... ... ... ... тек ... исі, ... ... исі
шығып тұрады» деген сөзді бекер айтпаған.
Қазақ ғалымы, Б.Кенжебаев Ақмолланың әкесі қазақ десе, татар-башқұрт
оқымыстылары оның тегі ... деп ... Зады бұл ... анық ... ... әдебиет тарихы үшін ең ... ...... оның ... ... көлдер шалқиды,
Түрлі құстар бауырын төсеп қалқиды.
Көгарай шөп көлді айнала көмкеріп,
Мас қылады, күшті жас иіс ... ... таза ... ... дау айтпайды.
Ал мына жолдары;
Сүз чығар шаһирлерден хикмет берлән.
Аича күз алартмаңыз хиддәт берлән
Деген жолдары башқұрттар мен ... ... ... ... ... арнап диссертация да жазды.
Қашан да әдеби ... ... ... ... ... қарастырғанда
алғы шарт – тарихи көқарас болу керек. Мына бір ... ... наза ... ... үлгәнә –
Башын монар алғаны.
Ай мен көндең үлгәнә-
Төниорап байып барғаны;
Қара жердің үлгәнә-
Қар астында қалғаны.
(А. Харисов, ... ... ... ... 1965, ... ... ... таудың өлгені-,
Басын мұнар шалғаны.
Көктегі бұлттың өлгені-
Аса алмай таудан қалғаны.
Қара жердің өлгені-
Қар астында қалғаны.
( «Ежелгі әдебиет ... ... 1967, ... ... да ... ... көне үлгі ма әлде бір ... екінші
әдебиетке ауысқан сарын ба ? әлде ұқсас жағдайлардан туған ұқсас жырлар
ма? Осы байлам, тұжырымдардың ... де ... ... ... ... ұқсастығынан, рухани жақындықтан
болар, татар прогресшіл өнерінің түркі ... ... ... бірталай
ықпалы бар еді.
Қазақ әдебиеттануындағы әдебиет ... мен ХХ ... ... ... ... ... күнде филология ғылымдарының маңызды,
перспективасы ... ... бірі ... ... ... ... ... жетекші рөл атқарған ғалымдарымыздың бірі – Шәмшиябану
Қанышқызы Сәтбаева болды.
Ш.Қ.Сәтбаева өзінің қазақ әдебиетінің тарихы және ... ... ... ... мақалаларын өткен ғасырдың 50-60 жылдарынан
бастап жариялай бастады. ... ... ... "ХІІІ-ХІХ ғғ. қазақ
жеріндегі еуропалық саяхатшылар”, "Қазақ фольклорының шетел ... ... атты т.б. ... бірден ғылыми жұртшылық назарын ... ... ... ұлтаралық байланысы” (Алматы, 1970), "Әдебиеттер
достығы” (Алматы, 1986) және т.б. жинақтарды, сондай-ақ, "Қазақ әдебиеті
тарихының” ... ... ... ... ... ат ... 1971 жылы "Қазақ
әдебиетінің шетел әдеби сынында бағалануы” атты ... ... әрі ... ... ... ... ... шетелдік
авторлардың деректері мен жолжазбаларындағы құнды мәліметтер орыс тіліне
аударылып, тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ... кеңейе берді. Фирдоусидің "Шахнамасының” қазақ тіліндегі
нұсқасы, шығыстық ... ... ... дастандары, Абай шығармаларындағы
шығыстық сюжеттердің қолданысы, ... ... ... ... ... ... қазақ қаламгерлерінің Азия және
Африка елдері ... ... ... ... байланыстар
мәселесі жайлы айтқан ой-пікірлері мәселелері де кең тұрғыда қарастырылған.
Осындай құнды мәліметтердің қатарына ... ... Клер ... ... ... ... ақыны Герман Гамбстың қазақ елі жайлы жазылған
"Владимир және Зара” атты романтикалық ... ... ... ... 1836 ... ... ... отырып, қазақ халқы туралы
шетелде жазылған тұңғыш ... ... мән ... оған ғылыми терең талдау
жасады. Ш.Сәтбаеваның ... ... ... ... ... жаңа сатыға көтерді. Зерттеушіні ерекше қызықтырған мәселелердің
бірі – әдеби сапарнама ... ... көп ... ... ізденісінің
нәтижесінде "ХІХ – ХХ ғғ. шетелдік саяхатшылар Қазақстан туралы” ... ... Орта ... ... ... болған еуропалық
саяхатшылар Плано Карпини, Вильгельм Рубрук, Марко Поло және тағы ... ... ... ... тарихы, мәдениеті, дәстүрі мен салт-
санасы жайлы пікірлері жинақталды. Сондай-ақ, әлем әдебиетінің классиктері
Даниэль Дефо, ... ... Жюль ... Адам ... ... ... қазақ еліне қатысты жолжазба, ... ... Тек ... ... елі жайлы жазған жолжазбаларын ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев сынды
ойшылдардың батыс өркениеті жайлы ... ... ... ерекше мән
берді. Ш.Қ.Сәтбаева Шығыс және Батыс Европа, Азия ... ... ... мен ... ... өзі де ... саяхаттардың озық
үлгілерін жасап берді. Зерттеушінің барлық ғылыми еңбектері өз ... ... ... ... арналған алғашқы ғылыми зерттеулер
ретінде осы саладағы ғалымдар мен қоғамдық ортаның ... ... ... ... қазақ әдеби сыны мен теориясы
2.1 Көркемдік үрдістегі бағыттар
Ұлттық сөз өнеріне, оның өрісті өркендеуіне ... үлес ... ... ... әдеби мұра мен оны зерттеу ... ... пен ... сын мен ... сипатына биік талап, жоғары жауапкершілікпен
қарады. Өз еңбектерінде бұл ... ... ... ... ... саласын әдеби-сын еңбектері
құрайды. Абайдың ақындық әлемі ... ... һәм ... ... ... Мағжанның мұра-мирастары //«Мағжанның ақындығы туралы»//,
театр табиғаты мен ... ... ... «Сауық кеші», «Театр
кітабы ... сөз ... ... ... мәселесі», «Көркем
әдебиетті саралау», «Әдебиет мұралары»//, әдеби мұра мен оны ... ... ... ... жинау науқанына ат
салысыңыздар», «С.Торайғырұлының жиналған сөздері»//, т.т. ... ... ... пен руханият ісінің көкейкесті мәселелері, талант
табиғаты мен дара ... ... ... ... ... мың ... терең танылады. Сондай-ақ ұлттық сөз ... ... ... ... ... мен тағылымдары, сахналық туындылардың
табиғаты мен жекелеген ... ... да кең ... ... Ең негізгісі, ұлттық сөз өнерін бар асылдан да ... ... ел ... мен ... ... мен ... ... қарайды
[24,110-290].
Ж.Аймауытұлы адам, қоғам, кезең хақында //«Қазақтың өзгеше мінездері»,
«Партия», «Пара алу тоқтала ма?»//, ағартушылық-гуманистік һәм ... ... ... ... «Журнал туралы», «Емлені өзгертуге жоба»,
«Мектеп қандай болу ... «Хат ... ... // ... ... де ... айырықша болып табылатын мақалаларында ұлт мұратын, елдік һәм ұрпақ
ұлағатын, мәдени-рухани мәселелерді кең ... ... ... ... ... – Абай ... ... беріледі. Айталық, «Абайдың өнері һәм қызметі» атты мақаласында
ақын өмірі мен шығармашылығына, ақындық мектебі мен оның ... ... мән ... ... ... ... пен ... иесі, ой мен
сөзден сыр ... ... ... ... екендігі танылады. Ұлт мұраты ... ... ... кең көлемде ашады. Ақын ақиқаты,
талант табиғаты мен тағылымы былай білдірілген: «Абайдың қиялы ... ... ... әр ... көкірегінде асыл қазынасы көп. Сол көп
қазынаны барлық ырғағы, ... ... ... ... ысылмаған жуан
тілімен биязы ғып шығаруы әрі ақындығы, «қызыл тілді шешендігі» ... ... ... ... ... асыл ... Бұл асыл ... үстіне
салынатын ілгері қазақ әдебиетінің дүкені көрікті, ... ... ... ... Абай ... ... ... сөз ету негізінде жан-
жақты ашады. Ақындық ... ... ... ... ... пен
шеберлік сырларына, тіл мүмкіндіктеріне кең орын ... ... алды – ... сипаты, көркемдік құпиясы, асыл сөздің ... ... ... ... ... жеткізіледі. Абай мұрасы, өлеңдегі өмір
өрнектері, сөз сыры мен сипаттары ... ... ... ... ... сөз өрнегі, көркемдік әлемі, руханият ісіне қосқан
үлесі жан-жақты айқындалады. Көркемдік көкжиегіне, өлең өнер ... ... кең орын ... Абай ... ақын ... ұлт мұраты мен
тарих-таным төңірегіндегі өрнекті ойлар мен толғамды толғаныстар жан-жақты
ашылады. Қысқасы, Абай ... мен оның өлең ... – ұлт ... ... ... ... екендігі кеңінен көрсетіледі. Таным өлшемі
айқындалады. Ақын әлемі, сөз сыры ашылады.
«Абайдан соңғы ақындар» атты мақалада ұлттық поэзияның жай-күйі, ... мен ... ... ... ... сөз
етіледі. Өлең сөзге қойылатын талап-шарттар мен өлеңші ... ... ... ... мен ондағы жаңашылдық сипаттарға
Абайдың, «Қазақ» газетінің әсер-ықпалы ... ... ... Өлең
өрісі мен өресі, «сезімге әсер беретін суретті өлеңдер» – ... ... пен ... ... сұлу, тілі кестелі, ... ... ... ...... ... Ш.Құдайбердиев,
Б.Өтетілеуов шығармашылығына зор маңыз беріледі. «Әдебиет бақалшының
қоржыны емес» ... де ... тыс ... ... ... кейінгі
ақындар әлеміндегі артық-кем тұстардың бары, ... сөз ... ... ... сөз ... ақын ... өлең-мұра сипаттары кеңінен көрсетіледі.
Талант табиғаты мен тағылымына мән беріледі. ... ... ақын ... ... одан ... сөз ... ... кезеңдеріне, көркемдік таным
арналарына ден қояды. Ақын мен өлеңші сыры ашылады. Ортақ мін, ... ... ... ... шын ақынның сөзі көрік беріп,
күшейте алады» деген қорытындыға келеді. Өлеңнің өрнекті де ... ... ... ... алуы негізгі назарда болады. Әдебиет – ... ... ... ... ... ... ... көріністері
екендігі кеңінен көрінеді. Сөз өнері мен өрнегі басты ... ... ... ... ... ... мен ... шалқары шығармашылық
шыңы ретінде көрсетіледі. Маңыздысы, Абай мен оның айналасы, ... ... ... өлең ... сыр мен сымбат үйлесімі, сезім
мен сүйіспеншіліктің мөлдір ... ... ... ... табиғи
жеткізіледі. Ақын мұраты, оның өрісті өнері мен өрнекті үлгі-өнегелері ... ... Абай ... ... ... еңбек-уақыт
шындықтары – адам әлемі, келелі келешек ... ... ... ... ... ... мұралары», «Көркем әдебиетті саралау»
сынды мақалаларда қазақ сөз ... ... ... тарихы мен
тағылымдарына кең орын беріледі. ... ... ... ... ... – әдебиеттің» мұрат-міндеттері сөз етіледі. ... ... ... ... мен ... күнгейі мен көлеңкелі
тұстары кеңінен сараланады. Ал, ... ... ... ... ... сөз өнерінің белгі-ерекшеліктері, артық-кем тұстары жан-жақты
қозғалады. Әдебиеттің халықтық мұраты, көркемдік-эстетикалық қуаты, рухани
нәрі ... ... ... ... көркемдік қайнарлары
айқындалады. Басты мұраты, мәні ашылады.
«Әдебиет мұралары» сөз ... ... ... ... оны ... алу, ... орындары арқылы көпшілікке
жеткізу, жинап-жүйелеу мәселелерін кеңінен қозғайды. «...Мәдениет мұрасы
тарихымызға бір олжа ... ... ... он олжа ... деп ... ... ... Халық әдебиетін жинау, бастыру мәселелері
кеңінен қозғалады. Ел ... ... ... Оны ... ... ... зерделілік, жанашырлық қажеттілігі баса ... мұра – ел ... ... ... ортақ игілігі екендігі басты назарда
тұрады. Автор халық әдебиетіне жанашырлық пен жауапкершілікті күшейту –
елдік мұратқа ... ... ... ... пен ... ... айқын аңғартады. Ұлт мұраты, елдік мәселесі, мәдени-рухани
құндылықтар әдеби мұра мен оны ... ... ... қозғалады. Әлеуметтік
мәні ашылып, көркемдік-эстетикалық қуаты еселеп арта ... ... ... ... ... ... ... тарих пен таным арналарына, өмір-
тұрмыс сырларына, дәстүр өнегелеріне ерекше мән ... ... мұра ... ... ... пен ... ... жауһар-жәдігерлері ретінде
жоғары бағаланады. Ұлт пен ұрпақтың, тарих пен ... ... ... ... Әдеби-тарихи құндылықтары, мәдени-рухани мәні кеңінен
қозғалады. Бастысы, әрине әдеби мұра мен оны зерттеудің түйінді ... ... ... ... ... ұлт пен ұрпаққа берер тағылым,
сипаттары тереңнен қозғалып, байыпты ... ... сын ... ... әртіс», «Қазаққа
пайдалы жас талап», «Тәрбие», «Театр кітабы туралы», «Ән-күй жайында», «Тіл
туралы», «Сауық кеші» т.т) ... ... пен ... қамы, адам еңбегі мен
өнегелі үрдістері, сахна өнері мен оның көрнекті ... тіл ... кең орын ... Аталған мақалалардың қай-қайсысында да
елдік мұрат-мүдде, ұлттық құндылықтар мен руханият ісінің түйінді тұстары,
талант ... мен ... ... пен ... мәнері, шеберлік пен
шешендіктің сыр-сипаттары кеңінен көрініс береді. Ең ... ... ... ... мен ... ... қатысты мәселелерді
кеңінен қозғайды. Өмір, уақыт шындықтарын негізгі назарда ұстайды. Артық-
кем тұстарды анық та, ашық ... ... ... ... ... ... келелі мәселелерді алға тартады. Нәтижесінде, сөз
жоқ ... ... пен ... ... ... ... уақыт
биігінде, талап деңгейі тұрғысынан танып, жіті таразылайды. ... ... ... таңдау мен талдау мәдениетінен, саралау мен
салыстыруларынан еркіндік те, ... те ... ... ... ену,
елдік мұраттарға назар аудару, мәдени-рухани құндылықтарды жоғары бағалау,
көркемдік қайнарларына ден қою – ... ... ... ... Осы реттен келгенде, Ж.Аймауытұлының білікті әдебиетші,
сындарлы сыншылығын ... ... тап ... ... «Жүсіпбек – өз
заманының белгілі сыншысы болған, әдебиет ... ... ... ... қалдырған жазушы. Оның ... ... ... ... ... де ... жазу өнері жайлы, оның ерекшеліктері
туралы, суреткердің психологиялық, ... ... ... жайлы қызықты ойлар кездеседі. ... жаңа ... ... ... жаңа ... қаламгер ретінде ол сөз өнеріне,
оның ... тың ... ... ... ... ... бір ... дамуына арналған шолу да, жеке ... ... ... ... ... те, ... да кездеседі. Бірсыпыра қызықты
ойлар жазушы хаттарында да орын алған» [25.182].
Бұл ... еске алар жайт – ... өз ... ұлт руханиятына
қатысты мәселелердің бәрі-баршасына жіті назар аударған-ды. ... ... ... сын мен ... ... да ... мән ... мәселелерге, соның ішінде әдебиет ... ... ... ой-пікірлерін ашық, айқын білдірген.
Дәйек-дерек көздерін орынды ... ... ... ... ... тереңдік тәрізді белгілер кеңінен көрініс
береді.
Ж.Аймауытұлының ... ... ... ... пен ... қоғамдық-кезеңдік көріністер, мәдени-рухани құндылықтар, тәлім-
тәрбие ісінің мың сан иірім-сырлары кең орын алады. Танымал ... ... ... – ұлттық сөз өнерінің көркемдік көкжиегін, ... ... ... айқындай түседі. Болмысы бөлек,
дарыны сирек тұлғасы, ерек қаламгерлігі де ... ... ... ... ... ... қазақ студенттеріне етілген
баяндама) атты мақаланың орны бөлек. Мақала ... ... ... шығармашылығы, соның ішінде ақындық өнері хақындағы мақсат-
мұраттарын қалың көпшілік алдына жайып ... ... ... ... ... ... жетеді деп айта алмаймыз: толық сынау ... ... ... ... ... ... сегіз қырлы, негізді білім
керек...
Мағжанның өлеңдерін аса құндап, бұлдап жарыққа ... ... бар; іске ... ... өртеп жіберу керек дейтіндер де бар; қысқасы
Мағжанның қасы да, досы да бар, мақтаушылар нені ... ... жүр. ... ... ... жоқ. Біз ... келгенше Мағжанға сын көзімен
қарағымыз келеді. Сын көзі дегенде, біз ғылымның жолын тұтынуымыз керек.
Мәдениетті жұрттар ... ... қай ... ... ... ... сол ... қолдануымыз керек» (Сонда, 144-145 бет). ... ... ... ... ... өзгешеліктерді тап басып көрсетеді. Артық-
кем тұстарына тоқталады. Көркемдік құндылықтар мен сырлы сипаттарды ... ... ... мен құнарлы қолтаңбаны, айқын көзқарас пен рухани
құндылықтарды жіті зерделейді. Мағжан мұрасының көпке ... ... та, ... та ... ... ... биік белеске көтереді.
Әділ бағасы беріледі.
Ж.Аймауытұлының «Мағжанның ақындығы туралы» атты мақаласы ... 1923, №5// ... сөз ... ... қояр талап-тілегімен мәнді
болып табылады. Мақалада әдеби ... ... ... ... ... ... өлең-өнердің өзіндік өрнектері
айқындалады. Мағжан ... ... ... ... ... арналар, ой
мен сөз жүйелері, тіл-стиль сипаттары кеңінен көрсетіледі. Ақын әлемі туып-
өскен, ... ... ... өнегесімен сабақтастықта сараланады.
Ақындық мұрат, өнер өрісі Мағжан ... ... сөз ... ... тану мен ... ... ... әдебиетінде романтизм
дәуірі аяқтануға Мағжан көмек көрсетті», «Сентиментализм ... ... ... ... ... ... ұшырайды», «Бейнешілдердің өлең
жазу әдісін Мағжан қазақ әдебиетіне кіргізеді» деп түйін жасайды. ... ... ... Абайдан соңғы әдебиетке жаңа түр кіргізіп,
соңына шәкірт ерткен, школ ... ... ... ... ... ... ... еркіндігімен, тапқырлығымен күшті,
маржандай тізілген, торғындай үлбіреген ... үнді ... ... ... ... ... ... ақыны» деп талант табиғатына енеді. Қалам
қуатына, ой-сөз жүйесіне, сыр-сезім иірімдеріне мән береді. Біздіңше, ... ... ... ... Ақын ... мен ақындық өнер сипаттарына еркін
енеді. Өлең ... ... ... ден ... ... ... сыры мен ой орамдарына мән береді. Шындық шырағын ту етіп, ... ... ... ... барлау жасайды. Ой-сөз жүйесін байыпты
саралайды. Ақын мұраты, көзқарас-ізденістері мен ... ... ... ... ... ... ... сырларымен сәйкестікте сөз болады.
Мақалада Мағжан туып-өскен, тәлім-тәрбие алған ортасы, «Ғалия»
медресесіне қатысты білім-білігі, ... ... ... ... ... ... ... Гете, Пушкин, Фет т.б) орын-үлестері
кеңінен көрсетіледі. Ақынның ұлтшылдық, түрікшілдік бағыттағы ұстанымдары,
елдік ... ... ... ... ... ... өзіндік өзгешеліктері жан-жақты ашылады. «Мағжан күшті
ақын» деген қорытындыға келеді. Оның мәніс-мәнін, себеп-сырын әр ... ... ... ... ... ақын мұраты туралы толғам-
толғаныстарға ... «... әр ... әр ... ... ......... әлеуметіне, үшінші – нәсіліне (тұқымына) байлаулы. Ақын
ерікті-еріксіз өз заманының тонын кимеске, өз әлеуметінің мұңын жоқтамасқа,
тілегін орындамаса әдді ... гөрі ... ... баса ... ақын болу ... ақын ... қарапайым тырна қатар топас мүшесі емес, өзгелерден
сақ құлақты, сезгіш жүректі, сара ... ... ... ... ... ... сезеді, көрмегенін көреді, ойламағанын болжайды, тілі
жетпейтінін айтып береді. ... өз ... ... ... ер ... қалып, кер кеткені өзгеден гөрі ақынға ... ... ... ... гөрі ... ... ... толғанады. Өзгелер салқын
қанмен қарайтын нәрсеге ақын ... ... бір ... өз ... ... ... ... мүддесін
көксеп жүрсе, екінші ... оның бір ...... ... ... ... жете білуінде. Өзі өмірді ... ... жөн ... ... ... ... ашық ... алмаған
ақын – ақын емес. Сондықтан ақын жалғыз ғана таптың пайдасын көздеп,
сойылын соға ... ... анық ... кемшілікті түгел көріп тұрған соң
ақын кейде тап көлемінен шығып, жалпы шындыққа, жалпы адам баласының қамына
да құлаш ұрып ... ... ... ойы ... басқа нәрселерге де көшіп
кетеді» (146-147 бет).
Әдебиет сыншысы бұдан кейінгі жерде Мағжанның ақындығы мен ... ... ... ... жағынан үй іші – әкеге, әлеуметі – ру басыға бағынған, ... ... ... ... ... болса, екінші – ... ... ... ... рухында тәрбиеленсе, үшінші –
патша саясаты шымбайға батып, отаршылдық зардабы қазақтың ұлтшылдық сезімін
оятқан ... ұлы ... ... – орыс ... ... бұқарашыл,
халықшыл болып жатқанын сезіп білсе, бесінші – батыстың, қала берсе ... ... ... ... школынан сабақ алса, енді
Мағжан қай ... ақын ... шығу ... Сөз жоқ, ... ... ... ақын болып шығу керек» (150 бет), «Күшті ақын өзгелерді
өзіне еріксіз ... ... ... ... ... жүзінде жаңа жол
(школ) ашады. Мағжан да күшті ақын, күштілігі еліктеткенінен көрінеді. Осы
күнгі ... көбі ... ... не ... ... не ішкі мазмұнына
еліктемей жаза алмайды. Кім өлең жазса, Мағжан сөзінен ... ... ... ... ... Мағжанға қарсы жазып ... бәрі ... ... даяр түрінен жазып отырғанын көресіз.
Жеңіл-желпі өлеңшілер былай тұрсын, бір кезде күшті ... ... ... ... ақындарымыз бұл күнде өлең жазса, баяғы ... ... (170 бет), ... ... ойдың ақыны емес, нәзік
сезімнің, тәтті қиялдың ақыны, ол кедейдің ақыны ... ұлт ... Ел ... ... ... ... көрмейді. Ұлтты жалпағынан
алып қарайды. Ол түрікшіл, санашыл, ... ... ... ... ... қарасақ ол – ескі пікірлі ақын.
Жақсы жағын санасақ, ол сыршыл, толғағыш, суретші, сөз ұстасы, түршіл,
романтик, ... ... ... қарсы күншығысшыл ақын»
(171 бет).
Қазақ әдебиеті тарихын кең көлемде ... ... ... авторы профессор Т.Кәкішев Мағжан мұрасына қатысты мақала туралы
былай деп жазды: «Бұл шын ... ... ... екі ... Мағжан ақындығының қыры мен сырын ... ... ... қалай кіріп, қалай түсіну, ақын жанының қалтарыс-бүкпелерін ... ... ... әлі ... ... ... мағжантануда ғана емес,
бүкіл қазақ әдебиеттануында асқар бел болып келе ... ... ... ... биік ... ... сын тарихында
белгілі бір кезең жасаған туынды екендігімен құнды. Теориялық ой-пікірлерін
мөлдіреген әсем тілмен, ажарлы орамдармен жеткізуінің өзі үлкен ... ... да, ... ... да ... дәлелдер келтіріп, көздеген
мақсатына жетудің өнегелі үлгісін осы ... ... ... күні бүгінге дейін сын жанрындағы биік шеберліктің эталоны
болып келеді... Ж.Аймауытовтың мақаласы көп шындықтың ... ... ... ... қай жақта болатындығын, оны қалың ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті сынының тарихына, оның жүріп өткен ... сапа ... ... ... ... айтулы кезеңдерді атап
өтуге болар еді. ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында алаш ... ... ... ... ... ... ... биігіне
көтерілген әдеби-көркем сыны, ең бастысы осы арқылы сол кезеңдегі туған
әдебиетіміздің ... ... ... ... бір ... ... ... барлығы да зая кеткен жоқ. Сол ... ... ... ... ... ... ... Б.Кенжебаев бастаған және осы ізденістер арнасын
ары ... ... ... кете ... ... ... ... зерттеушілері
мен сыншылары да ұлтымызға теңдессіз мол мұра қалдырды.. ... ... ... сыны ... ... ... жоқ, құнарлы мектептен, телегей
теңіз әдебиетіміздің өз қайнарынан қуат ... Жанр ... ... мен ... сыншылдық – эстетикалық
көзқарас
Қазақ әдебиетімен бірге оның ғылым да ... даму ... ... ... мен көп ... тарихы жасалып, ... ... ... бір ғана ... ... әміршілдік заманда
қоғамдық өмірдің барлық мәселелеріне таптық тұрғыдан баға беру принципі
әдебиеттану ғылымына ... ... ... ... оның шын ... ... ... кесір келтіргені де белгілі. Қазір қазақ әдебиеттану ғылымы
сан ғасырлық тарихы бар ... ... ... ... білу ... жіберілген олқылықтардың орынын толтыруда.
Қазақ әдебиетінің даму жолдарын саралауда оның ғылымымен бірдей қызмет
жасап, ыстық суығына күйіп келе ... ... ... да рөлі ... ... сыны да ... ... алды.Көркем творчествоның
қандай келелі мәселелері болмасын, қазіргі әдеби сынымыз ... ... ... ... қорытуға да әзір». Дегенмен де қазақ әдеби ... ... ... ... Сын мәселелері мерзімді, ғылыми
басылымдарда көтеріліп жүр. Алайда оларда ... ... ... ... ... мен ... төңірегінде ғана әңгімеленіп жүр де, ал
оның өзіндік ерекшеліктері, методологиялық және ішкі құрылымдақ ... ... ... ... ... ... оның теориялық мәселелері мүлдем
сөз болмай келеді десе де болғандай.
Орыс әдеби сынында осы салада атқарылған ... ... ... ... орыс ... сынының өткен кездері біршама зерттелініп,
көп томды тарихы жасалынған. ... оқу ... ... ... ... ... ... Белинскийдің,
Чернышевскийдің, Добролюбовтың, Писаревтің, Луначарскийдің т.б. ... ... көп ... әдеби мұралары жарық көріп, ... ... ... ... бір ғана ... ... ... шықты; шығармашылығына арналып ... ... ... ... ... ... ғылыми жинақтар жарық көрген.
Бұл салада басқа туыстас әдебиеттерде істелінген істерге көз жіберсек,
ұлттық әдеби сынның тарихын ... ... ... ... ... ... әдеби сынының жағдайына келсек, мүлде басқаша.Қазақ әдеби
сыны жүріп ... ... ... ... ... ... де атқарылған,
жүргізіліп жатқан ірілі-кақты еңбектерді атап өткен ләзім. Бұлардың ... ... ... ... көп ... бері үзбей зерттеп келе жатқан
белгілі ғалым Тұрсынбек Кәкішевтың еңбегін алдымен атап ... ... ... ... ... туу және ... ... деген тақырыпта докторлық
диссертация қорғап, «Сын сапары», «Оңаша ... атты ... ... оқу ... ... ... ... әдеби сыны тарихы» (1994)
оқулығын жазды. Сөйтіп, Т.Кәкішевтің зерттеу еңбектерінде қазақ әдеби сының
алғашқы ... ... ... қиын ... шешілді. Жекелеген
дәуірлерді,қаламгерлердің сыншылдық қызметтерін қарастырған ... ... шыға ... ... М.Әуезовтің,Е.Ысмайловтың т.б
эстетикалық көзқарастарына арналған еңбектері жарыққа ... ... ... ... ... ... ... бірсыпыра зерттеулерде
жанамалай әртүрлі дәрежеде сөз болады.
Жекелеген мақалалар да баршылық. Сонда да болса, қазақ әдеби ... ... ... еңбектер әлі де аз. Әсіресе, әдеби сынның
теориясына қатысты зерттеулер жоқтың қасы.
«Сын жанры- ... ... ... ғана ... ... ... ... аз зерттелген творчестволық сала, әсіресе, оның ... ... ... ... ... гөрі ... «........Күні бүгінге дейін сын жанрының өз ... ... ... ... ... ... жоқ»- деп жазады Т.Кәкішев.
Әдеби сынды дамыту үшін алдымен, сын дегеннің өзі не екендігін дұрыс
анықтап алу ... ... ... сыны ... ... ... ... да бұл
жанрдың өзіндік «ішкі» жақтарына,теориялық мәселеріне назар ... ... ... келеді. Белгілі әдебиетші сынның теориясын арнайы зерттеген
Б.Бурсов «Сын әдебиеттің қамын жеймін деп жүріп, өз ... ... ... деп өте орынды айтты. Демек, сынның ғылыми идеалық-көркемдік
дәрежесін, ... ... ... ... ... күшейту дегенде
сынның өзін-өзі танып білудің оның теориясы мен методологиялық мәселелерін
зерттеудің аса қажеттілігі қатар қойылуға тиіс. Оның да ... ... ... ... ... ... ... даму заңдылықтары
бар.Сынның мұндай өзіндік ерекшеліктерін білмей, ескермей оны ... ... ... ... деп қанша айғайлағанмен де, одан дұрыс ... ... ... да, әдеби сынды дамыту істері алдымен, оның өзін
зерттеп ... ... ... ... ... ... білу
ақылдылықтың біріншісі белгісі» дегенінде көп мән бар сияқты.
Анатоль Франс та «Мен сынды парасатты қоғамның ең басты ... ... деп ... сын ... ... ... бір өзі ... дара алып
зерттеп, талай ... ... ... ... ... құжаттар мен жазбаларды жан-жақты пайдалана келе, ... ... ... ... ... ... Бұл - ... кітап. Сондықтан да
бүгінде туған әдебиетіміздің тірі процесін толғап-талдайтын ... ... ... да бұл ... ... ... ... сын
тарихының алғашқы соқпағына соқпай кетпейді.
Фил.ғ.докторы, академик С.Қасқабасов тәуелсіз қазақ әдебиетіне мынадай
анықтама берген еді:
«Бұл ... ... ... ... баса айтылған.Сонан соң
қаламгерлеріміз тарихи ... ... ... ... ... ... жоқ. ... елдің жазушысы
болудың бір ғанибеті осы ғой.Тәуелсіз елдің жаңа әдебиетінің ... ... Бұл ... ... те, ... ... ... болып
отыр.Драматургияда да серпін бар.Алғашқы кезде тоқырауға ұшырағандай
аңтарылған әдебиетіміз заман ... ... ... ... ауыр ... сынды прозада үлкен эпикалық туындылар өмірге келу
үшін уақыт, тәжірибе байсалды қорытындылар қажет. Осы ... ... ... ... аяқ ... жаман емес. Жаңа леп,
жаңашыл көзқарастар баршылық. Постмодернизм нышандары байқалуда. Мысалы,
жаңа ... ... деп ... «Жармақ» романын айтар едім. Ақын
жазушыларымыз тәуелсіздігімізді жырлаған жауһар туындыларымен қуанта берсе,
әдебиеттану ... да ... әділ ... ... ... тарихын
түгендеуден жалықпақ емес».[14.2]
Әр дәуірдің қоғамдық ерекшеліктеріне сай, әдебиетте де үлкен ... алып ... ұлы ... ... ... сыны мен
теория,тарихына айтарлықтай әсер ететіні даусыз.
Қазақ халқының кемеңгер ойшылы А.Байтұрсынов: "Сөз ... адам ... әрi ... боларға керек. Сөздiң шырайлы, ... ... ... ... ұнамды, орынды, дәмдi болуына сыншылық керек; мағыналы,
маңызды болуына бiлiм керек"- деп жазған екен.
Жалпы ... ... сыны ... ең ... ... ... ... тұлғаның бірі Дандай Ысқақұлы екені белгілі. Әдебиет зерттеушісі
Дандай ... ... сөз ... ... ... 300 ден ... ... бірыңғай сын саласын ... ... ... ... ... «Әдеби-көркем сын», «Сын шын болсын», «Сынсонар», «Сын
жанрлары», «Сын сымбаты», «Сынталқы» ... ... ... ... жанрлық-теориялық һәм ғылыми қырларын
қарастырумен қатар оның табиғаты мен тарихын, ... ... ... ... ... мұраты мен шығармашылық
сипаттарын басқа ғылым салаларымен бірлік,байланыста сөз етеді.Әдеби ... ... ... ... кең ... ... ... Ысқақұлының қазақ әдеби сын ... бірі «Сын ... ... әдебиеті мен баспасөзіндегі әдеби
сын табиғатын, оның түрлері мен ... ... ... ... кеңінен қарастыруымен құнды; әдеби сындағы бағыт-
арналар, ... ... ... ... әдеби сынның
жанрлық белгілері БАҚ жүйесі материалдарымен,зерттеу еңбектер ... өріс ... ... ... ... баспасөз беттеріндегі
«Қожанасыр қоржыны», «Тураби трибунасы» ... ... ... ... ... ... ... айқын да нақты
көрсетіледі.
Зерттеуші Дандай Ысқақұлының «Сын өнері» атты ... ... ... ... ... ... ... Басты мұраты мен негізгі
принциптері, әдеби дамудағы ... ... ... ... сөз ... ... ... қазақ
әдебиетіндегі сынның әлеуметтік-публицистикалық,әдеби-ғылыми,лингвистикалық-
эстетикалық құндылықтары, өзіндік сыр-сипаты сөз етіледі.
Сын мен сыншы мұраты,осыған байланысты арғы-бергі кезеңдердегі алуан
ізденіс пен қилы ... да ... бір ... түсіп,бүгінгі уақыттың
талап-тілектері негізгі назарда болыды.Кітап ... ... ... ... ... ... ... тарихына көз жібергенді оның пайда болу,
даму жолдарының әдебиеттің ... ... ... ... ... Әріге бармай-ақ, XIX ғасырдағы орыс ... ... ... ... ... ... ... сын да
шарықтап,шырқау биігіне көтерілді.XX ғасырдағы әдебиеттің сыны ... ... ... ... ... алғашқы кезеңінде
Абайдың,Ахметтің,Мағжанның,Шәкәрімнің,Жүсіпбектің т.б шығармаларының жарық
көруі әдеби сыншылық ... ... ... ... ... ... шығармашылығ жайлы таластар шын мәніндегі
профессионал сынның ... ... ... ... ... сипаты,бағыты төңірегінде түрлі даулар дуылдап
тұрған кезінде жазылған «Мағжанның ақындығы тулары» ... ... ... биік ... ... ... ... пайда
болып,тарау-тару жолдармен дамыған тұстарды оған шырылдап жүріп тура жолды
көрсеткен де – осы әдеби сын» деп ... сыны мен ... ... жақтары олардың зерттеу
обьектілерінің бірлігінен, ...... ... ... мен ... ... ... ерекшелігі
жазу мәнері жағынан да көрінеді екен. ... ... ... ... ғылымымен байланыстылығында ғана емес, ... ... ... да көрінеді.Әдеби шығарма қоғамдық өмірдің
көркемдік көрініс болса,сол өмір шындығының қалайша көркемдік ... ... ... тек ... ... ... келе бермеуі
мүмкін.Әлеуметтік өмірдің сан-саласын түрлі ... ... ... ... ғылым тарауларымен де әдеби сын тікелей байланысты
болады» деп түйін түйеді.
Қоғамдағы болып жатқан өзгерістер ... ... өз ... ... ... сын ... өзі - ... сананының
бір саласы болып табылады,-дейді Дандай Ысқақұлы.[35,42]
Сонымен қоғамдық ... ... ... Г.Ш. ... ҚР ... 2009 жылы ... көрген «Қазіргі әдеби сын туралы бірер сөз» ... ... ... қилы қилы көзқарастарды қоғамы дей келе,мұны
дін мен ділдің, тіл мен ... ... ... сан ... ... бетінде жарияланған көптеген сын мақалалардан аңғаруға болады деп
мынандай мысалдар келтіреді.
Мысалы, бүгінгі ... ... ... ... ... ... «Алла» деген сөзге тым әуес.Ал,оқырман имандылық ... ... сене ... толы ... ... отырған ақсақалдан
бата беруді,ас қайыруды сұрайды.
Алла деген сөз жеңіл,
Аллаға ауыз жол емес.
Ынталы жүрек,шын көңіл,
Өзгесі хаққа қол ... ... ... ... ... он имя ... в ... грех
хронил» деген классиктің сөзі еске түседі.
Егемен Қазақстан газетінің 2008 жылғы 8 ақпанда жарияланған «Ендігі
сөз елдің өзінде атты ... ... ... ... ... салдарынан
көбіне көп біздің оқырмандарымыз өз сұранысын өзге елдердің ... ... ... ... экраннан өзге өмірге
көз тігеді,өзге кейіпкерлерге еліктейді,міне осылай біздің тыңдаушыларымыз
жат сарынға жатып жабысады» делінген.
Бұған ... ... ... жетіспейді» деген жазушы
С.Ләмбекұлының хаты жарияланды.(«Егемен ... ... ... ... әр ... жауыннан қалған қаққа ... ... ... ... ... ... ... өнімдері Арқадан
артылмайды; Атырау жақта жарық көрген дүниелер Сыр ... бері ... ... ... Шыңғыстаудан бері өтпейді. «Бұлардың асылы
мен жасығын айырады дейтін Жазушылар одағы әдеби жыл қортындысында әр ... ... ... ... ... ... бес-алты кітапқа
сүйеніп әдебиет ағымына баға беруге әрекеттенеді»,- деп ... да ... ... ... ... салып,тым-тырыс жатқанын
атап өтеді.Солайы солай ... ... ... шыққан әдеби
шығармаларды көрмесе, қолына ұстамаса қайтеді.Автордың ... ол бір ... ... ... алты кітап шығарыпты. Қаламгер: «Одақ
мүшелерінің алты жүзі Оңтүстік Астанада ... ... ... ... ... ... сыншылардың мұршасы келіп, шамалары жете ме?
Сонымен қатар автор, ... ... ... алған лауреаттарға
сенімсіздік білдіреді.Бұл енді ... ... ... және ... мен мансаптық қызметке барлық қаламгерлердің бірдей
қолы жете бере ... ... ... ... үшін ... етіп ... Соның
ішінде шығармашылықтың ... мен ... ... ... сын ... бөлек.
Атақты жазушы М.Әуезов «Байсалды зерттеу қажет атты ... ... ... оның ... ... ... ... болуы шарт.Сонда ғана сыншының еңбегі біздің ... ... ... сеп бола ... ... біз ... әдебиеттану ғылымындағы жаңалықтарға қанығып,қаруланып отыратын
болғымыз келеді»- деп жазады.[28.19]
Қаламгердің ... ... ... жазушының өз жан жүрегіндегі
сезім мен ... ... ... мейлінше әсерлі және сұлу жеткізу,
ұтымды және дәл дарыту - сыншының ойынша көп ... ... ... ... қолынан шыққан туында ғана өз биігінің шыңына жетпек,-
дейді сыншы С.Әшімбаев.[29,11]
Қазақтың ұлттық әдеби сыны мен әдебиеттану ғылымындағы осынау ... ... ... ... ... дәстүр 60-90 жылдар, керек болса
бүгінгі тәуелсіз әдебиетіміз бен өнеріміз үшін де баға ... биік ... ... ... ... Осы ... ... осынау құнарға табан
тіреген, содан нәр алған бірнеше буын қазақ ... да өсіп ... ... ... ... ... жазған дүниелерімен оқырманын
елең еткізіп осы ... ... ... ... Т.Тоқбергенов,
А.Сүлейменов, Ж.Әбдірәшев, С.Әшімбаев т.б. сын еңбектері әдебиетке соны леп
алып келді. Осынау талантты, тегеурінді, ең ... ... ... ... мол ... ... ... сыншылары буынының бел
ортасында көрнекті қаламгер, кәсіби сынның ауыр жүгін ауырсынбай арқалап,
осы әдебиет сынын ондаған ... ... өз ... ... бір ерекшелігі
әдебиеттің барлық жанрларын бірдей қамтып, ... ... ... еңбек етіп
келе жатқан Сайлаубек Естайұлы Жұмабекті бүгінгі күні даралап ... ... пен ... биік ... ... ... тума ... қайталамайтын өзіндік стилімен, жазу мәнерімен, ең бастысы осынау
ұзақ жылдардың өн бойында тынымсыз ізденіс пен таза ... ғана ... ... ... ... ... сын жинақтары аз емес.
Бүгінгі күні де қазақтың қабырғалы қаламгерлері ... ... ... ... көрнекті сыншымыз Сайлаубек Жұмабектің “Сын пернесі”
(“Жазушы”), ... ... ... (“Елорда”), “Шерхан
Мұртаза. Жұлдызы нұрлы суреткер”, (екінші ... ... ... ... тектоникасы. (Ахтанов–Ахтановтың көзімен)” ... ... ... ... өтіп ... ... ... көркем мұра сыйлаған Ғ.Мүсірепов, Т.Әлімқұлов, Ә.Әлімжанов,
Ә.Тәжібаев, М.Мақатаев, Қ.Мұхаметжанов, ... ... ... де ... ... ... ... Ә.Кекілбаев,
Ш.Мұртаза, Ф.Оңғарсынова сынды шынайы суреткерлер жайындағы ... биік ... ... мен әдеби талдау мақалалар шоғыры,
осының барлығы әдебиет сыншысының кейінгі он, он бес жыл көлемінде тынымсыз
ізденіс үстінде екендігін ... ... ... бір ... ... ... емес,
көркемдік сапасымен оқырман назарын өзіне аударған әдеби зерттеулер, әдеби-
сын еңбектер десек артық айтпаймыз. Әрқайсысы ... ... ... ... ... аты ... қаламгерлердің шығармашылық
зертханасының, олардың көркемдік әлемінің қазіргі әдебиеттану, ... ... ... жеткен биігінен талдау арнасында
қарастырылуы ... ... ... дер ... ... орнықтылығына оның 1990 жылдардың басында
"Жазушы" баспасынан жарық көрген "Сын пернесі" атты кітабы ... ... еді. ... ... кітабы әдебиетке не қосып, не алды, несімен
қымбат, ... ... ... ... айта алды деген сұрақтарға бір
оралып көрсек. Бұл арада, ең алдымен кітапқа сыншының әр кезде жарық ... ... ... ең ... ... деген сын еңбектерінің
(мақала, сұхбат, эссе) іріктеліп, топтастырылғандығын ... ... ең ... ... ... ... ... деңгейін көтерген.
Себебі, кітапқа енген мақала, сұхбат, эсселердің қай-қайсысы ... ... ... яғни ... ... ... қазіргі әдеби процестің
арналы, кіндік "мәселелері" өзек болған. Айталық, "Ұнамды ... ... ... шынайы реализм әдебиеті мен өнеріндегі кіндік мәселелердің
бірінен саналатын бас ... ... оның ... ... болмыс-
бітімін бірегей, біртұтас көркемдік құбылыс ретінде саралай келіп, ... ... ... ... ... сөз ... проблеманы шешудегі басқа да ұлттар әдебиетінің әр кезеңінде
қол жеткізген ... ... ... ... ... ... ... "Боранды бекет", Ю.Бондаревтің "Таңдау", Ә.Нұрпейісовтің
"Сең" романдарын талдауға ... ... ... ... ... бас кейіпкерлер Едігенің, Владимир Васильевтың, Жәдігердің
ұнамды қаһарман ретіндегі қайталанбас характерлері, мейлінше ... олар ... ... жүк іргелі әңгімеге өзек
болып, жинақтау мен ... ... ... ... "Осы ... қақтығысы, сюжеттік желі тікелей іс-әрекет динамикасынан гөрі,
ой-сана мен психологиялық шарпысулардан тұратын иірімдерге ... ... ... ... ойының тереңдігіне ден қоймасқа болмайды.
Сонымен, жоғарыда сыншының кітабында негізінен ... ... ... ... ... ... ... тиек ететіндігін астын сыза айттық. Және бірнеше
мақалалар қазақ прозасына олжа ... ... ... ... ... ... ... талдауға
арналыпты.
Нақтырақ айтсақ, "Роман және әлеуметтік талдау" деп аталатын ... сөз ... ... ... ... ... "Өз ... Б.Нұржекеевтің "Бір өкініш, бір үміт" романдарындағы қол жеткен
көркемдік табыстар мен орын ... ... ... бір ... яғни осы шығармалардағы әлеуметтік ... ... ... ... көп ... ... ашқан. Осы орайда көркемдік талдау,
кейіпкер шынайылығы, жазушының тіл шеберлігі ... ... ... ... тыс ... ыңғайдағы мақалалардың ішінен, ... ... ... ардагер дарындар Ә.Тәжібаев пен М.Мақатаев және сирек ... ... ... дүниелерді ерекше бөліп айтуға
болар еді.
Ал енді ... ... ... ... ... ... ақтарыла
сөйлейтін тұсы - саңлақ суреткерлер Шерхан Мұртазаның "Қызыл ... екі ... Әбіш ... ... және ... ... ... Бұл қаламгерлердің көп ... ... ... ... ... қаламынан туған
шығармалардың көркемдік әлемін, танымдық-тағлымдық мән-мағынасын, рухани-
философиялық парасатын, қала ... ... ... ... иін қандыра әңгімелейді. Мысалы, "жазушы әке мен бала қарым-
қатынасын педагогикалық, ... ... ... ... ... екі ... өн бойында осы өрімді ылғи ірі планда
көрсетіп ... - дей ... ... ... ... романындағы орталық
кейіпкерлер Рысқұл мен Тұрар ... ... ... ... ... ... мақсатындағы жазушы ізденістеріне, романның реалистік
қуатына, романтикалық тынысына ерекше әсер ... ... ... сөз ... әдебиет классиктері Ғ.Мүсірепов және М.Қаратаевпен арадағы сұхбат-
диалогтарда алдымен туған әдебиетіміздің кешегісі мен бүгінгісі, әлі ... ... ... ... бен ... мақсат-мұраттар сөз болады.
Бүгіндері арамызда жоқ, айтулы сөз ... ... ... ... қаламдас інісіне ағынан жарылып, аманат еткендей, абыз ойларын
бүкпесіз ортаға салуы, оны қолға ұстатқандай ... ... ... ... ... ... болуға керек.
Тағы да бір мақаланы жеке-дара, бөліп алып әңгімелеуге толық негіз
бар. Ол әйгілі жазушы Шыңғыс Айтматовтың ... ... "Жан ... ... ... "Әлеуметтік әділет тартысы" атты көлемді мақаласы.
Кезінде романның ізін суытпай, ... ... ... ... ... бұл мақаланың басты құндылығы - оның сол кезеңдегі одақтық пікірге
дер кезінде үн қосып, алғашқы пікір - ... бірі ... ... ... ... ... терең таным-талғамын, биік парасат-пайымын
байқатқандығында.
Жалпы, кітапты оқып шыққаннан кейін, біздің ... ... ... ... ... ... айту ләзім. Ең алдымен, оның сөз етіп
отырған ... ... қай ... ... соны ... ... ... толғап, сезіммен шалқуы, нені айтса да ... ... ... енді кітапқа енген басқа да шолу, талдау мақалалардың ... ... ... негізінен 60-80 жылдар прозасының, поэзиясының
тақырыптық, жанрлық, ... ... ... ... ... ... енді таныла бастаған, алғашқы тырнақалды шығармаларымен оқырманға
жол тартқан жаңа толқын қаламгерлердің аяқ ... ... да ... ... пікір-байламдары орынды, орнықты көрінеді. Сыншы әдебиетіміздің
ертеңгі күнінен де суыртпақтап сыр ... ... ... сыншылық қолтаңбасын бірден ажыратамыз.
Әсіресе, ой-пікірді поэтикалық аяда айшықтап ... ... ... ... ... мақсатында әдеби-теориялық терминдерді,
халықаралық лексикадағы танымдық аясы кең, ... ... ... ... ұтымды ұстайды. Ұстайды да оларды ... ... ... ... ... киік сақасына қорғасын құйғандай, сөзіне салмақ үйіреді.
Бұл сыншының ұтатын тұстары. ... ... ... сүреңсіздіктің
барометрі, қайсар иммунитеті, барша парадокс, тағы басқа сол ... ... ... сөз ... бұған дәлел. "Жазушы Әбілқайыр, Тевкелев,
Бөкенбай, Есет, Мәті, Тайлан образдарына ... ... ... пен ... ... ... ... бірлігін құрайтын әлеуметтік
шифрды, суреткерлік кодты, шығарманың саяси-философиялық ... ... бұл ... ... биік ... ... ... және көркемдік шешім парасаты", 195-бет). Осындағы ретушь, шифр,
код, тонус сөздері сыншының ... ... ... ... ... ... дөп ... пікір байламын түйіндеп ұсынуға жол ашады.
Ал енді сыншының өткен жылы ғана жарық көрген соңғы еңбегі - ... ... ... жылдар белесінде оқырман қолына тиген әдеби-талдау,
әдеби-сын еңбектердің ішіндегі жаңа ... ... ... айтпаймыз. Тахауи
Ахтановтай қазақ әдебиетіндегі орны бөлек, қайталанбас қаламгердің ... ... ... ... бұл кітаптың басты құндылығы –
жазушы портретінің ... ... ... тәуелсіз танымның биігінен
сомдалғандығы. Сыншының бұл жолы да қаламгер туралы өзіне дейінгі ... ... ... ... ... ... ... мұңы”, “Дала сыры”, “Боран”, “Ант”, ... ... ... “Жоғалған дос” сияқты көркемдік ... ... ... ... ең ... осынау туындылардың қазақ руханияты
мен ұлттық ... ... ... олжа ... ... тартып сөз
ететіндігі айрықша көзге түседі.
Бір ерекшелігі, сыншының әдеби-эстетикалық талдаудың тосын, ... әрі ... ... ...... ... ... өз
көзімен ашуға ұмтылуы әсерлі ... ... ... ... – туындыларымен және әр ... ... ... ... ... яғни сол кездегі әдеби процестегі қалам
қайраткерінің көркемдік жүйесі мен жаңашыл ізденістерін қатар ... ... ... ... көзге түскен көркемдік ізденістердің барлығын
жарыстыра, ... ... ... соның егіз өрім, бір өзек
табиғатын, яғни талант тектоникасындағы ішкі әрі ... ... ... ... ... өз ... ... үшін қаламгер портретін іштен
ашуға, іштен танытуға таптырмас кілт болған.
Сыншының Тахауи Ахтановтай суреткер ... ... осы ... ҚР ... ... ... бағдарламамен
мемлекеттік тапсырыс арқылы “Күлтегін” баспасынан жарыққа шығарғандығын
үлкен игілік дейміз. Бұл да ... ... ... әдеби сының бар екендігін,
жоғалып не тұрақтап қалмағандығын, әлі де болса даму үстінде ... - ... ... ... ... мен ... жаршысы, әдеби
құбылысты жалпы мемлекеттік мүдде ... ... ... ... ... ... деген екен З.Қабдолов. Зейнолла Қабдоловтың әдеби
сыншылық қызметінің аясы кең. Оның сын- ... ... ... «Жебе»
(1977), «Арна»(1988), «Көзқарас» (1996), атты жинақтарына енген. «Жанр
сыры» (А., 1964), ... ... және оның ... ... (А., 1986), ... (А., 1972,1982,1992) атты көлемді зерттеу еңбектерінің де сыншылық
сипаты айқын.
ОЛ жиырмасынышы ғасырдағы қазақ ... мен ... жіті ... оның жылт ... ... көре ... оған ... қауым
назарын аударған сын мақалалары ... ... ... ... жағынана келгенде , З.Қабдоловтың мақала, шығармашылық портрет,
рецензия, заметка жанрларында ... ... ... Көп ... мақалаларының жанрлық жігін ажыратудың өзі қиын. Мысалы, «Ар ісініңт
азабы» ... «Қан мен ... ... Бір шығарма жайлы
жазылған мақала «рецензия» деп аталса, ... бұл ... ... бір ғана ... ... де оның ... ... сипет танытып, проблемалық мақала жанрына тартып тұрса, көлемі
де әдетте шағын келетін рецензияның ауқымынан асып тұр. ... ... Сол ... ... ... жинағына
жазылған пікір де рецензияның, шығармашылық портреттің, одан ... ... ... ... ... осы ... ... өлеңдердің
бірнешеуін мысалға келтіре отырып, Әбулақап ... ... ... ашып
бере алған; одан қалды жаман өлең қалай жарық көреді деген сауалға жауап
іздеп, бұл ... ... ашып ... ... ... ... ол пікір білдірмеген ақын,жазушы жоқ
десе болғандай. Ол ... ... ... Х.Досмұхамедов, С.Сейфуллин,
Б.Майлин, С.Мұқанов, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин сияқты ... ... ... ... ... ... ... Х.Есенжанов, ... ... ... ... ... З.Шашкин,
М.Базарбаев, З.Ахметов, Р.Бердібаев, Т.Қожакеев, С.Қирабаев, Т.Кәкішев,
Ы.Дүйсенбаев, М.Мырзахметов, ... ... ... ... ... Ә.Кекілбаев, С.Жүнісов, Ә.Райымбеков,
т.б көптеген ... ... ... ... поэзия,проза, драма түрлерінен оның лирика, сын,
сатира, аударма мәселелеріне дейін қозғалған.З.Қабдоловтың м.Әуезов ... сыни ... ... ұлы жазушы жайлы көлемді зерттеулерге,
роман-эссеге ұласты.
З.Қабдоловтың пайымдауынша, «Сыншы көркем шығарманы ... ... ... ... ... оның ... құны мен мінін
белгілеп береді. Сыншыны жазушы мен оқушының екеуіне ортақ ара- ... ... еді; ... жазғандарының қателігі мен кемшілігін, жетістігі ме
ерекшелігін көрсетіп, ... ... ... пен ... жағын
танытып, творчестволық өсуіне қолма-қол көмек көрсетсе, ... ... ... оны жан-жақты, терең ... ... А., ... ... - ... ісі» деп ... ... әдебиет атаулыға
асқан жауапкершілікпен қараған. З.Қабдолов сынының негізгі ... ... ... ... дегенге келісе бермейді. «Біздің әдеби
сынымыздағы басты кемшілік не?Басты кемшілік әдеби ... ... ... біле ... күнде дұрыс сақтай алмау ... ... ... ... ... әдеби шығарманың кемшіліг ғана
қазбалау деп ойлайды. Бұл қате ұғым. Көркемдік критерийі ең ... ... ... ... көре ... ... ең қиын ... өзі –осы. Кез-
келген шығармада болатын үлкенді-кішілі қатені табу оңай.Ал шығарма несімен
жақсы ... ... оның ... ... ... мен сырлылығы неде
екенін панықтау бәрінен қиын.Бұл әрине кейбір ымырашыл рецензиялардағыдай
болымсыз ... ... ... ... сыншының берік принципін, зор
мәдениетін,нәзік түсінігін, өрелі ойын, ... ... биік ... ... ... 248-б)
Тереңнен ойластырылып айтылған пікірге қосылмасқа еркіңіз жоқ. Әйтеуір
мақтасам болды деп, орынды-орынсыз жылы сөз сөз айта ... ... ... ... ... тиюі мүмкін. Ал тіпті, лол ортанқол
шығарма, не ... ... ... жылт ... ... ... ... талғампаз
жіті көзбен көре біліп, оқырманға жеткізу сыншының сыншысының ғана қолынан
келеді деген ойды ... ... ... орыс ... ... ... айтып жүрген
«Пушкинді Пушкин қылған В.Г.Белинский» дегені еске ... ... ... ... ... ... ... Бірақ олар
қанша жазғанымен де, мақтағанымен Пушкин сол қатардағы көп жазушылардың
бірі болып қана қала ... Тек ... ... орыс ... ... ... көрініс тапқандығын жіті көзбен байқап, халыққа селт еткізіп
айта білген аузы ... ... ... ... ... ... «ұлы Пушкин» атанды.
Ал қазақ әдебиетіне келер болсақ, дана Абайымыздың ұлылығын ... рет ... ... ... ... ... ... біртуар арыстары екен. «Қазақтың бас ақыны Абай Құнанбаев.Онан
асқан бұрын-cоңғы қазақ баласында біз білетін ақын ... жоқ. ... ... Ахметтей таным-түйсігі, парасат-пайымы терең, озық ойлы ... айта ... ... түрлі сыр-сыйпаттарын сырлы сөзбен бейнелеген өнер
туындысы - көркем шығарманы талдағанда, Зейнолла сыншы сұлулық әлемінің ... ... ... көре біліп, оны бар сезім, жан – ... ...... бір ... жалт еткен нұрлы ойы, жарқ етіп тұтас
көрінген ішкі сырлы дүниесі».(«Жебе», А., ... орда – ар ... ... тек ... ... ... ғана ... екіруі керек.Халықтың ғасырлар бойы көздің қарашығындай сақтаған
кіршіксіз арына аз да болса ... ... бұл ... маңынан да
жүрмеуі тиіс» [30.159]
2.3 Сындағы оянған ұлттық сана көріністері
Әдеби сынды игеру үшін де оны ... ... ... әлгі үш ... ... ... Тума болмысының өзі мінезділікпен мүсінделіп,
әділдікпен әдіптелген, келісімді келбеті мен жылы жүзі ... ... ... ... ... ... әдеби-көркем сынның
кәсіби жағынан жан-жақты толығып, теориялық-танымдық ... ... ... мен ... ... қалыптастырудағы табанды
еңбегін ендігі кезекте ... жазу ... тұр. ... ... ... ... ... бірге жаңа леп, тың тыныс, ... ала ... 1960-70 ... ... топ ... ... ... Әбіш Кекілбаев, Асқар Сүлейменов, Әкім Тарази, ... ... ... т. б. бірден әдеби сынды таңдады. Олар әлем
әдебиетін меңгерген, ... ... ... ... мен ... өз ... мен талғамы бар мамандар болып мойындалды. 1963 жылғы
“Жұлдыз” журналының бірнеше санында ... ... ... ... ... сөз” деген теориялық талдауы сол кездегі жастардың ... ... ... ... ... ... еді. Қазақ әдебиеті
тарихында бұрын-соңды болмаған теориялық, аналитикалық ... ... ... ... ... ... танытты. Міне, осы ұшы-қиыры
жоқ үлкен айтысқа турашыл төрелігін айтып, әдеби үрдістің сол кезеңдегі
бүткіл ... ... ой ... ... ... ... Серікқалиев екендігі белгілі.
Ерекше тоқталар бір жәйт, ХХ ғасырдың ... ... ... ... топ болып танылған “алпысыншы жылғылар” әдеби-
көркем сын мен прозада орасан зор рухани ... ... ... бұл
толқынға жататын тұлғалар І. ... Ш. ... Ә. ... ... М. Шаханов, Қ. Мырзалиев, А. Сүлейменов, З. ... ... Т. ... Ә. ... т. б. сол ... әлем ... көркемдік жүйесінде кеңінен ... ... ... модернизм, постмодернизм, структурализм, постструктурализм, т. б.
бағыттарының бейнелеу құралдарының элементтерін ... ... ... ... ... бастағаны белгілі. Сондықтан сөз өнерінің
өкілдері бәрін автордың бір өзі ... ... ... бас тартып:
“шығарманы бірінші жақпен жазған дұрыс па, үшінші жақпен жазу ... ... ... ... пікір таластырып, сауатты, өткір мақалалар жазумен
де көзге түсуші ... мен ... ... ... ... мен сырласуды өзінің
әдебиетші-сыншы ретіндегі ұстанымы ете білген Зейнолла Серікқалиев халықтың
эстетикалық мәдениетін көтеруге, ... ... ... ... дамытуға дәнекер болып өмір бойы табанды түрде
еңбек етті. Кеңестік кезеңде көптеген сын мақалалар мен ғылыми ... ... ... ... ... шығу немесе құрғақ талдау сияқты
сұйықтықтан өзін таза, сырт ұстаған сыншы ... орын ... ... талдаса да оның көркемдік табиғатын тануға, кейіпкердің
тағдырына, ішкі жан дүниесіне үңілуге, ... ... ... ... жүзеге асырылғанына нақты мысалдар арқылы теориялық талдау
деңгейінде көз ... куә ... Ең ... эстет-сыншы өзі оқып,
тұшынған туындылардан тазалық, сұлулық, биік ... ... ... мен ... ... ... сыншы көңіліне қонған шын
мағынасындағы талантты, көркемдік құндылығы жоғары ... ... ... ... мен ... ... ... ой салуға, сөйтіп
халықтың да, автордың да эстетикалық мәдениетін көтеруге көп ... ... өз ... ... ... жастар шығармашылығын табиғи
талғамды түйсікпен бағалай білетін бағбандық қасиет те бар еді ол ... ... ... ... “Қазіргі заманғы Қазақстан романы”
әдеби ... ... ... ... атанған жас жазушылар
шығармаларының дербес басылымдарына осы әдеби ... ... ... ... жылы ... ... де үлгі. Сыншы мерзімді ... ... ... мен ... ... кібіртіктер жөнінде әр
түрлі пікірлер айтылып ... ... ... сол кемшіліктеріне қарамай,
қазақ әдебиетіне әкелген әдеби сынақтары, түрлік, стильдік ізденістеріндегі
жаңашылдығы жайлы жылы ... ... ... ... ... ... бағыт бергендей. Таласбек Әсемқұлов пен ... ... ... сыншы екі беттік мақалада жан-жақты
талдап, көркемдік ... ... бере ... шығарманы
биік мәдениеттілікпен, жоғары эстетикалық талғаммен, парасатты пайыммен,
терең білімдарлық таныммен талдай білуімен ... ... ... ... ... Мемлекеттік және Халықаралық “Алаш”
сыйлықтарының иегері, Қазақстанның еңбек сіңірген ... ... (1967), ... ... (1971), ... ... (1976), “Ақ ... , “Дүниетану даналығы” (1994), “Тағдыр және Біз” (1996), “Сын
кітабы. Таңдамалы” (1997) т. б. атты ... ... Және ... ... ... ... ... жоспарлануы, олардың бүгінгі
оқырман сұранысына ие болуы дер ... ... ... ... ... алып ... та, олардың елі үшін
еңбектеніп, қазақ әдебиеті үшін тер төккені байқалады. Уақыт, ... ... ... ... да бір ... ... ... әділетті, көкіре көзі әрқашан ояу болып қала ... ... ... ... – ол біздің әдебиетімізді жасаушылар
дегеніміз.
4. Проза, поэзия жанрындағы көркемдік ізденістер
Модернизм қазақ әдебиетінде әр ... ... ... ... ... ... тұрғыда зерттеу нысанына айналдырған ғалым
Т.Есембеков болатын. Зерттеушінің «Драматизм және қазақ прозасы» ... ... ... ... ... ... модернизмнің ұлттық
проза поэтикасынан алатын лайықты орнын ... ... ... еңбек
ретінде бағалы. Бұл мәселені әдебиеттанудың драматизм сияқты күрделі
категориясы ... ... ... ол ХХ ... ... прозада бедер танытқан ... ... ... ... ... ... қатар Т.Есембеков
зерттеуінен кейін жыл ... ... ... ... ... ... (1998) зерттеу еңбегінде қайта
оралған Алаш қаламгерлерінің ... ... ... ... ... ... ... аңыздық
ертегілік сюжеттердің жаңаша түрлендіру-неомифологизм сияқты модернистік
әдебиет принципі жөнінде мәнді байламдар жасады.
Көрнекті жазушы ... ... ... ... ... ... көркемдік әлемді игерудің тың арнасын қалыптастырып,
ұлттық рухты сілкіндіретін өзгеше дүбірлі құбылысқа айналып отыр. ... ... ... ... ... ... жазушының әсіресе соңғы
кезде жазған кез келген ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық санаға дүмпу туғызған келесі бір романы ... ... ... қазіргі қоғамдық-саяси өміріндегі шешімін
таппаған келелі мәселелер сөз болады. Бұнда бас кейіпкер екіге жарылған –
Қазыбеков ... ... ... жоқшысы, кедей тарихшы, ал, оның ...... ... ... дәулетті бизнесмен, биліктегі элита.
Тегінде, бір адамның екіге жарылу ... ... ... ... ... ... би» ... ертегіде бұндай оқиға
былайша көрініс табады: «Өз ... ... ... ұлы бар ... ... ... келе ... бұларға жолдан бір сайтан келіп қосылып
алыпты. Әлден ... ... ... қараса, күйеуі екеу болып қалыпты.
Бір-бірінен титтей де айырмасы жоқ. Келіншек кайсысы өзінің күйеуі ... ... Сол ... «өз ... ... ... оң ... да
өз күйеуі сияқты. Оң жағындағысын «өз күйеуім» дейін десе, сол жағындағысы
да өз ... ... ... ... қайсысын «өз күйеуім» дерін ... екі ... ... ... жүре ... Ал ... би ұлы мен ... жол-жөнекей келіншекке таласып, керісумен
болыпты». Ақыры, өз ... тани ... есі ... ... бала ... ... ол ... жарыстырып, «Озғаның құмыраға келіп кіресің,
қалғаныңды қылышпен шауып ... – деп үкім ... ... шайтан
озып келеді де, құмыраға қамалады.
Романда бұндай жағдаят былайша көрініс табады: «Балжанның өңі бұзылып
кетті. Иегіне дейін көміліп, ... ... ... ...... ... етіп. – Сен… екеу екенсің ғой!», «Балжан, Балжан… қорықпа, бұл мен
ғой!», – дейді, тіпті де, мен ... тек ... ... ... ... университетті үздік бітірген дарынды тарихшы жас ғалымның бір
өзі тылсым жағдайда ... ... бірі – жан ... бірі тән ... ететін жолайрыққа түскен сәті. ... бұл ... ... ... сү ... оны ... тәсіл ретінде
қолданады. Бір адам келесі ... ... ... ретінде бейнеленеді,
кейіпкер белгілі бір кеңістіктен келесі мекенге ... өтіп ... ... бәрі шығарманы шытырман оқиғалы, қызықты болдыру ... ... шын ... ... ... қазақ қоғамындағы бай
мен кедейдің, рухани құндылық пен ... ... ... пен ... ... ... ... кеткендігі суреттеледі.
«Бір бүтін – қос жармақ. ... ... ... ... ... маған тиеселі бар игілікке ие болған. Әуелі жүрек емес, есеппен
қосылған сұлу жар, оған ... ... ... барақат тіршілік… Берік,
нақты бағдар – бар ... бай ... ... дәурен сүру – басқа ниет,
пиғылдан ада. Ал мұндағы жармақ – құр ... ... Рас, ... білім, ұлттық
таным, бірақ соған орай қажымас қайрат, қайыспас жігер ... жаңа ... ... ... ... ... адамы. Қазақ
ақырзаманының. Бүкіл дүниеден түңілген – ештеңеден тайынбайды, иман, ұяттан
ада – ешкімге сенбейді, сөйте тұра, өмірге өте ... Оның ... ... билік пен байлық».
Бизнесмен Марат Бейсенұлы өз сыңары Мұратқа ақша төлеп, ежелгі қыпшақ
ұлысы туралы көлемді кітап та жаздырады. Оны өз ... ... ... ... байлыққа мас болған жаңа қазақ сенатор болып сайланған
соң сыңарын, яғни қара халықты жәбірлеумен айналысады. Бұған ... ... оны ... тәсілін табады, себебі тарихшы Мұрат өзіне қол жұмсаса,
оның жаны – бір ... сол ... көз ... түсінеді. Марат Бейсенұлы
парламентте «Қазақстан: ... және ... ... ... ұранын көтеріп жатқанда оның сыңары Мұрат қол тұзаққа асыла
қалады, сол ... ... да тілі ... ... жаһаннамға қабат
аттанады.
Бір қызығы, Мұраттың жаны ұшып, аспанның екінші қатына көтерілгенде
сыңарының жаны ... оған ... ... Бұл да – ... танымның
белгісі. «Енді ғарасат майданында бірге жауап береміз, екі кісі, екі ғұмыр
емес, бір кісі, бір ... ... Мен ... ... өзім» , – деп толғанады
зиялы Мұрат Бейсенұлының рухы.
Қорыта айтқанда, жазушы қазақ қоғамында орын алып ... жаңа ... ескі ... арасындағы қайшылықты, дүбәра-дүрегейлер мен ... ... өріс ... ... ... ... Бұл кесел
тереңдей берсе, ұлт тұтастығына ... ... көз ... ... ... ... өмірді деректі толғаммен өре
суреттеген шыншыл шығармаға мифопоэтикалық бояулар сәуле ... ... ... ... тұр ... ... бар ... Ақеділ
Тойшанұлы өз мақаласында . ... ... ... ... жарық көрген « Жармақ» романы туралы баспа беттерінде бірнеше
атушулы мақалалар ... ... ... ...... жылдары өндiртiп жазып жүрген
қаламгерлерiмiздiң бiрi. ... ... ... жылдың көлемiнде жарық
көрген «Қыпшақ аруы» және ... ... ... ... оқырмандар
жүрегiнен жылы орын иемденген туындылар болды. Бiрiншiсiнен қаламгердiң
бүгiнгi ең үздiк фантаст-жазушылармен ... тең ... ... ... ... қиялгерлiк қуатын байқасақ, екiншiсiнен Хулио Кортасар
секiлдi классик жазушының әдiсiн («Классикалық үлгiде ойнау» ... ... ... ... ... ... дамыту шеберлiгiн аңғардық.
Мұхаң мына шығармасында да қазақ әдебиетiнде бұрын жоқ әдiс-тәсiлдерге
иек артып, ой айтудағы iзденгiштiкте жаңа ... ... ... ... адам ... ... бөлiнiп, өзара айтысып-
тартысуы, қос жақ болып тайталасуына құру деген тәсiл бар. ... ... көп ... ... ... ... Рюноскэның
новеллаларынан ұшыратамыз. Мұндай дүниелер бiздегi санасын ... ... жын ... ... ... ... таза сауықтырып
тазартып аламыз деп ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Мiне, қазақ әдебиетiне өзi алғашқы боп енгiзген осы тәсiл арқылы
Мағауин бүгiнгi қазақ ... ... ... ... ... ... Бұл ... Мағауин айтып отырған сананың қосарлануы дегенiмiз не?
Бұл – бiр адам санасындағы рухани құндылықтарға ... пен оны ... ... ... мәз ... көзқарастың күресi. Бұл – адал
махаббатқа iңкәр ... пен ... тек ... ... ... ... пиғылдың
жан аяспас шайқасы. Бұл – елi үшiн отқа түсуге бар азамат пен бәрiн байлық
арқылы ... ала ... ... ... бiтiспес майданы.[31.02]
Орыстың қызуқанды әрi аса бiлгiр әдебиет сыншысы Василий Розанов
1914 жылы ... ... ... ... және ... ... әдеби жиында былай дейдi: «Кейбiреулер ... ... ... ... да ... ... да емес,
Достоевский дегенiмiз – ұлттың өзi. Егер жалаңаш денеңе бiреу желiм ... не ... ... ... ... ... ... ме едiң? Бiрден
сезетiнiң анық. Достоевскийдiң ұлтпен бiрiгiп-кiрiгiп, бiр денеге айналып
кеткенi соншалық, ол да орыс ... мен орыс ... ... рухани
кеңiстiгiне төнген қауiп-қатердi дәл осылай, тап бiр өзiнiң жалаңаш
денесiне жабысқан ... ... ... ... Егер сiз ... ... қоғамындағы орны мен Сөзiнiң құнын ... ... ... оны ... ... ... ... жөнiнен дұрыс бағалай
бiлсеңiз, В.Розановтың жоғарыдағы анықтамасының Мұхтар Мағауинге де дөп
келетiнiн айқын аңғарасыз. Ешбiр ... ... ... ... жүрiп жариялаған «Жармақ» романында екi линия қатар
өрiледi: 1. Бiз ... ... 2. Бiз ұлт ... ... ... бе?
Осы екi линияны қатар өрiп, ... ... ... ... тың әрi өте күрделi тақырыпты жазушы жаңа өрiске ... ... ... Ащы ... пен батыл ойлардан түзiлген  бұл романда қазақ
қоғамының бүгiнгi ... ... ... ... боямасыз
баяндалады. Жанры жағынан «Жармақ» – ... ... ... ... «Жармақ» – мiнездi роман. Аквариумның
балығындай мiнезсiз, өрiссiз, ... ... ... ... ерекше ықыласпен қабылдады. Ал әдебиет сыншылары ... ... ... ... ... әдебиетiнiң төлбасы-
романы», «жаңа әдебиеттiң өрiсi мен бағытын ... ... ... ... өте ... ... ... әдебиетшілеріне жақсы таныс Герольд Бельгер «Жармақ» туралы
былай деп баға береді..
«Жармақ» ... ... ... ... ... роман.Мен мұндай сапаны артықшылық деп есептеймін. ... ... ... қызықтыра түседі, ойлануға, кешегі өткенге мұқият үңілуге
итермелейді.Қайшылығ мол ... ... ... ... ... ... ойға ... Болмысқа ұлттық Һәм жалпыадамзаттық тұрғыдан
қарайсың. Бұл ... ... ... айта ... ... ... ... аясына
сыймайтындығын айтып, роман басқа да ... де ... ... ... ... еді дейді. Басқа ұлт өкілдерінің біздің төл әдебиетіміз туралы былай
деуінің өзі қазіргі ... ... ... ... ... ... ... Қазақ прозасының уақыт ағымынан қалмағандығын, әлі ... ... ... мол ... танытады. Қазақ сөз өнерінің, оның
ішінде өлең ... ... ... тағылымды тарихы бар. Бұл
бағытта алуан ... ... ... де көп. Осы ... атап ... ... Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің
қазақ әдебиеті кафедрасының доценті Үсенова ... ... ... ... дәстүр және даму үрдістері” атты ғылыми монографиясы
жарық көрді. Бұл жұмыста автор қазақ өлеңінің құрылымдық ... ... ... зерделейді. А.Байтұрсынов, Е.Ысмайлов, Қ.Жұмалиев,
З.Ахметов, З.Қабдолов сияқты қазақ өлеңтануының ... ... ... арта ... өлең құрылысының дамуының ... ... мен ... ... ... көне ... поэзия үлгілерінің әуендік
қырының жаңғыруы, ... ... ... ... жүйелердің
көріну, жаңа жүйелердің пайда болуының ... ... ... ... ... өлең ... даму кезеңдері” атты бөлімде өлеңнің
құрылымдық жүйесінің даму кезеңдері айқындалса, ... ... ... атты тарауда жалпы қазақ поэзиясының құрылымдық негіздері
анықталады. Ежелгі көне әдеби ... ... баса ... ... толғауларының еркін айнымалы құрылымдық жүйесі қазіргі
қазақ поэзиясының ерікті өлеңдерінің құрылымдық бастауы ... ... ... ... ... ... ... толғаулармен
құрылымдық сабақтастығы талданады. Тәуелсіздік алумен қайта қауышқан ... ... жаңа ... ... ... Кеше ... ... мән беріледі.
“Абай мен Шәкәрім: өлең ырғағының арналық дамуы” атты ... Абай ... ... ... ... ... ... сөз болады. Абай да,
Шәкәрім де өлеңнің ырғақтық ... өлең ... ... ... ... ... ішкі болмысын терең танытудың кілті санап, өз
шығармашылығында ... ... ... ... ... отырып, тұтас
мазмұнның шынайы сипатын жаңа түр ... аша ... ... пікірінше, ірі
ақындар ауыз әдебиетінің мақал-мәтел, санамақ, жаңылтпаш сынды шағын
жанрлар аясында ... ... ... ... өлеңдер жазып, ырғақтық-
интонациялық жүйесін түрлендіру арқылы оның ішкі ... ... ... ... интонациялық-мелодикалық
сапасын да жаңартты. Бұл тұстан да ... ... ... ... Жаңа ... ... мән беріледі.
“Мағжан Жұмабаев пен Сәкен Сейфуллин өлеңдеріндегі мазмұн мен түр
сабақтастығы” атты ... ... өлең ... оның ... жақындай түскені, яғни олардың өлеңдеріндегі мазмұн мен түр
сабақтастығы ғылыми тұрғыда жүйеленеді. ... ... ... мен
Сәкен өлеңдерінде идеялық айырмашылықтар байқалғанымен, өлеңнің құрылымдық
жүйесіне олардың көзқарастары ортақ. ... да, ... де ... ... ... сыртқы ырғақтық-интонациялық, дыбыстық жүйені үйлестіре құру
шеберлігімен көрінеді. Мағжан жеке лирикаларын, Сәкен саяси ... ... ... ... қана қоймай, көзге ... ... ... оның ... ... ... зор. Көркемдік құпиясы да
назар аудартады.
Қасым Аманжолов пен Сырбай Мәуленов шығармашылығындағы ... ... ... қос ... ... ... арналары мен
өнердегі рухани туыстық үндестіктері нақтылы талдау ... ... ... ... он ... ... ... енуі қазақ өлеңі үшін ... ... ... ... бұл ... дәстүрлі он бір буынды өлшеммен
қатар белсенді қолданыста жүргені ... ... мен ... ... ... ... ... даралықтары сараланады.
“Жұмекен мен Мұхтар: ерікті өлең мәнерінің екі үлгісі” атты тарауда
Жұмекен Нәжімеденов пен Мұхтар ... ... ... ... ... өтіп қана ... олардың үлгісіндегі ақындардың
шығармаларының ырғақтық-интонациялық композициясы да ... ... даму ... мен ... атты ... қазіргі
қазақ өлеңіндегі құрылымдық даму үрдістері, поззияның ... даму ... ... ... ... мәні ... ... “Қазіргі
өлең құрылысының теориялық мәселелері” тарауында қазіргі өлеңтанудың
бағыттары айқындалып, бірқатар осы ... ... ... ... Қазір поэзияның жекелеген даму кезеңдерін арқау ... ... ... ... баршылық. Олардың басты жетістіктері – ғылыми
ізденіске негіз болған ... ... ... ... ... даму ... дөп ... тани алғандығында.
Қазақ өлеңі құрылымдық жүйесі саласының негізін салушылардың бірі
академик З.Ахметовтің ... ... жыл ... ... ... ... ... ырғақ жүйесіндегі кей мәселелерді толықтыруды қажет
ететіндігі байқалады. Ол қазақ өлеңінің табиғи даму үдерісінде ... ... ... ... ... ... бунақтағы буын сандары төрт
буынмен шектелмей, алты, жеті, тіпті сегіз буынды бунақтардың пайда ... ... ... ... ... ... ... жаңа ұйқас түрлерінің пайда болуы; ұйқастардың дыбыстық ... ... ... ... тыс ... жүйе
түрлерінің көбеюі; шумақ түзілісіндегі симметриялардың болмауы; шумақсыз
өлеңдердің ырғақтық-интонациялық композициясының түрленуі сияқты ... ... ... даму ... анықтайды.
“Қазіргі өлең құрылысының даму үрдістері” атты тарауда соңғы отыз ... ... ... ... ... даму үрдістері анықталса,
“Дәстүрлі ... даму ... атты ... ... ... ... үрдіс алған дәстүрлі өлшемдердің тасымал арқылы екі немесе
бірнеше тармаққа жіктелу құбылысына мән беріледі.
“Қазіргі поэзиядағы жаңа ... ... ... ... ... ... анықталса, “Қазіргі қазақ өлеңіндегі
ұйқас” атты бөлімде поэзиядағы ... бір ...... ... ... ... автор поэзия құрылысы мен табиғатын бүгінгі зерде
тұрғысынан ғана қарастырмайды, кезеңіндегі көрнекті әдебиетшілер тарапынан
жасалған ... ... ... ... ... ... өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері” атты зерттеуі
өлең өнерінің табиғаты мен тағылымын ... ... ... ... ... ... ... арналардан бастау алады. Қазіргі
әдеби үдерістің даму ... ... ... ... ... ... құндылық қырлары осында болып табылады.[33.9]
ХХ ғасырдың басында жанр есебінде дүниеге келіп, басқа халықтардың
драма ... ... ... ... аз ғана ... ішінде әлемдік
деңгейде дамып үлгерген қазақ ұллтық драматургиясының қалыптасу ... ... ... ... ... ... жағына жетелеген
тұлғалардың қосқан үлесін салмақтай ... бұл ... ... ... ... ... ... бағамдап, ғылыми тұрғыдан бағалап
отырыу әдебиет ... ... тыс ... ... ... ...... күні жан-жақты даму үстіндегі
жанр. Арнайы ... ... ... және ... ... ... ... да бірнеше құнды еңбектер
жазылған.
Әліби Шапауовтың «Драматургия ... атты оқу ... ... жылдырдағы қазақ ұлттық драматургия жарының кейбір мәселелерінің ғана
болуын және замандас драмашылармен қатар белгілі суреткер Сәкен ... ... ... жағдай, драматургтердің образ сомдау
шеберлігі, кейіпкерлердің мінезі қаһармандар арасындағы тартысы, ... пен ... ... ... дәстүр жалғасы мен жаңашылдық ролі,
балалар дрматургиясына қосқан еңбегі, ... ... ... ... ... т.б. ... ... жайлы Рымғали Нұрғали өзінің 2005 жылы жарық көрген жеті
томдығында да ... ... ... ... ... қаһармандық драмаға, саяси-
әлеуметтік дарамаға, тарихи-ғұмырнамалық драмаға ... ... ... ... ... атты ... жаңа эстетикалық мұраттарды орнықтырған, жаңа жанрдың
туып қалыптасуына зор ықпал ... өнер ... ... орын ... ... ... ... Ілияс Жансүгіровтың «КЕК»
дарамасын ... ... ... ... ... ... ... ойлы режиссерін әлі тапқан жоқ. Мұның басты себебі ретінде, Рымға ли
Нұрғали ... ... ... ... ... ... саралап көрсеткен еңбектің жоқтығы дейді.
Қазақ драматургиясияның бүгінгі ... даму ... ... мен ... арасындағы диалектикалық байланыс
күрделілігін ерекше еске тұта отырып, бірнеше ... жеке ... ... ... мәселелерді арнайы бажайлау қажет.
Халық өнерпаздарының сан алуан буыны шыңдаған неше түрлі тамаша
аңыздар, эпостық ... ... ... ... ... дайын тұрған
характерлер ... ... ... ... үшін ... ... кеніш болатын.
Шығармашылық адамдары қазақ халқының ардагер ұлдары Абай, Шоқан, Ақан
сері жайлы пьесалалар үш ілімнің ... ... рөлі ... ... ... ... ... мен халық тағдырын ... ... ... ... ... деректі, негізгі оқиғаны пьесаға
арқау еткен әр драматург автор идеалына, ... ... ... ... пайдаланатын ақын- С.Сейфуллин өміріне арналған С.Мұқанов,
Қ.Сатыбалдин, Ә.Әбішев, А.Сатаев ... ... ... көз ... ... дастаны» драмаларының тарихи материалды зерттеп, екшеу
принциптерінде, характер жасау тіл ерекшеліктерінде поэзия дәстүрлері,
ақындық ... ...... ... ... драмаларда
психологиялық тереңдік, астарлы ойлардан гөрі публицистикалық, ... ... ... ... қызықты шығармашылық үдерістер жүріп
жатыр.Ескі дәстүрлер ... оның ... жаңа ... көріне
бастады. Совет адамдарының, кеңестік қазақ ... ... ... ... негізгі, орталық қаһарман – күрескер, жаңа ... жаңа ... ... ... ... жүрегі»,
Ә.Тәжібаевтың «Көңілдестер» пьесаларындағы персонаждар әр түрлі мінездің
адамдары, бұл ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер бар.
Қазақ драматургиясының байып, өрлеп, өсуіне әсер ... ... ... ... ... ... Алғашқы аудармашылардың бірі
М.Дәулетбаев Гогольдің «Үйленуін», Шекспирдің «Гамлетін» ... ... ... ... ... «Асауға
тұсау», «Любовь Яровая» сынды классикалық ... ... ... ... ... ... дамуының бір көзі қазақ тілді
театрларының көптеп ашылуы да болып отыр.
Қорытынды
Қазақ тәуелсіз әдебиеті ғылымының ерекшелігі оның тәуелсіздік ... ... 1991 ... ... ... ... еңбектердің
басым бөлігінің өзіндік ерекшелігі болып, бұрын айтылмаған, жазылмаған
тұстары, мысалға қазақ ... ... көне ... ... ... Алаш орда кезеңіндегі әдебиетiнiң өзіндік ерекшелігі
Қалай болғанымен де, дерек көздері бойынша ХІІІ ғасырдағы жырлардың
жеткен үзінділерінен байқайтынымыз, ол ... ауыз ... ... аңғартады. Біздің зерттеуімізде де айтылатын жаңалық ... ... ... ... ... тек ... ... ғана
шектеліп қоймай, тәуелсіздігіміздің нәтижесі боларлық жазылып, зерттеліп
жатқан ғылыми автореферат, монография ... ... ... ... көзқарас тұрғысынан қарауға тырыстық.
Қазіргі қазақ әдебиетіндегі болып жатқан үлкен үрдістің бірі ол қазақ
әдебиетін жан-жақты, жаңа тұрғыдан ... ... ... ... мен ... ... ... жаңа көзқарас, тың деректермен дәуірлеу
мәселері сонымен қатар кеңестік кезеңде жете ... ... асы ... ... ... ... қызу ... алынып,
жоғарыда аталынып өткен А.Ж.Жаксылықовтың мысалға келтірген бірнеше ғалым,
зерттеушілерін атап өтуге болады.
Қазіргі уақытта Алаш ... Алаш орда ... ... ... ... Ол ... қарқынды жүру заңды да
еді. Себебі қазіргі заман тұрғысынан қайта қаралып, қайта жазылып ... ... ... ... да сол ... ... өкіметі
мен Компартия тап тартысы, саясат, шаруашылық саласында ғана емес, ғылым,
білім, идеологияның да ... ... ... ... ... ... ... ілімін темір заңға ... ... ... ... ... ... ... зор мақсатты іске асыру үшін
арнаулы ұйымдар құрылды (Пролетар ... ... ... ... ... ... өнер ... бақылап, бағыттап,
тексеріп, жазалап отыратын арнаулы бөлімдер болды. Ал ... ... ... ұлтының ғана мүддесін ойлап, аман шығу мүмкін еместігі анық
еді.
Қ.Мұхаметқанов, ... ... ... ... А.Еспембетов, Т.Жұртбай, ... ... ... ... Р.Сыздықова, Ш.Құрманбайұлы, баспагерлер
Ғ.Әнес, Д.Әшімханов, Е.Тілешов, Т.Шаңбай ... ... Алаш ... ... ... қапаста ұсталған қазақ әдебиетінің жауһарларын
толық өз ұлтына қайтаруға жасалынып жатқан үлкен істің ... бола ... ... ... ... елі мен ... әдебиеті үшін
үлкен істер атқарған саяси қайтаркер С.Садуақасұлының есімі ... ... ... ... ... ... ... әдебиетші
Р.Нұрғалидың Алаш қайраткерлері ... ... ... ... де ... болады. Тәуелсіздік алғандығымызға енді ғана жиырма
жыл толуына қарамастан, үлкен істердің басы қайырылып келеді. Ендігі қазақ
әдебиетінің өзіндік тәуелсіз ...... ... ... ... ... ... зерттелу үрдісі қазіргі уақытта
ерекше сипатқа ие. Кеңес ... ... ... ... ... ... ... ұлттық құндылықтары да әр қырынан сөз
етілуде. Мұндай ерекшеліктер әсіресе Т.Кәкішұлының ... ... анық ... ... ... ... ... рухани қазыналарымызға жаңа көзқарасты орнықтырады, кеңестік
дәуірде жазылған ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғалардың тағылымды іс-өнегесімен тәрбиелеуде әсер-ықпалы
өлшеусіз зор.
Қазіргі уақытта қазақ әдеиетінде зор рөлге ие ... ... ... қазақ әдебиетінің тарихында да да ... ... ие. ... ... ... қоймаған әдеби байланыс мәселелерін соңғы
кездері ... ... ... ғалымдар жаңа қырынан сөз етуде.
Зертеуде көрсетілгендей Ж.Аймауытұлының әдеби-сын еңбектерінде ұлттық
тарих пен оның ... ... ... ... ... ... мың сан ... кең орын
алады.Сонымен қатар жұмыста, Т.Кәкішұлы, Д.Ысқақұлы, З.Серікқалиұлы,
С.Әшімбаев, ... ... ... ... ... деген күрделі де нәзік ұғымның мағынасын ашып көрсете
білген Т.Кәкішұлының пікірлерімен келіспеске болмайды.
әдебиет ... бұл ... ... ... ... ... төлбасы-романы», «жаңа әдебиеттiң өрiсi мен бағытын ... ... ... деп өте ... бағалады.[31.02]
Ал, қазақ әдебиетшілеріне жақсы таныс Герольд Бельгер «Жармақ» туралы
былай деп баға береді..
«Жармақ» ... ... ... ... ... ... ... сапаны артықшылық деп есептеймін. Мұндай ... ... ... түседі, ойлануға, кешегі өткенге мұқият ... мол ... ... ... ... ... болашақ
туралы ойға жетелейді. Болмысқа ұлттық Һәм ... ... Бұл ... ... деп
[32.9]қабылдағанын айта отырып, романның ... ... ... ... ... ... да ... де аударылса, жүрек қылын дөп
басар еді дейді. Басқа ұлт өкілдерінің біздің төл ... ... ... өзі қазіргі қазақ прозасына деген қызығушылықтың, сұраныстың бар
екендігін көрсетеді. Қазақ прозасының уақыт ағымынан қалмағандығын, әлі ... ... ... мол ... ... ... құрылымдық жүйесі саласының негізін салушылардың бірі
академик З.Ахметовтің ... ... жыл ... ... теориялық тұжырымдары
қазіргі өлеңдердің ырғақ жүйесіндегі кей мәселелерді толықтыруды ... ... Ол ... ... табиғи даму үдерісінде пайда болған
мынадай тұжырымдар: қазіргі қазақ өлеңінде ... буын ... ... ... ... жеті, тіпті сегіз буынды бунақтардың пайда ... ... ... ... эмоционалдық, интонациялық маңызының
артуы; жаңа ұйқас түрлерінің пайда болуы; ұйқастардың ... ... ... ... ... тыс ... жүйе
түрлерінің көбеюі; шумақ түзілісіндегі симметриялардың болмауы; шумақсыз
өлеңдердің ... ... ... ... ... қазақ өлеңдерінің даму деңгейін анықтайды.
Қазіргі қазақ драматургиясында қызықты шығармашылық үдерістер жүріп
жатыр.Ескі дәстүрлер ... оның ... жаңа ... ... ... ... ... қазақ ұлтының ... ... ... ... ... қаһарман – күрескер, жаңа дүние
танымының, жаңа психологияның адамы.
Қазақ әдебиеттану ғылымының қай қырынан алып ... да, ... ... ... бет бұрғандығын көресіз. Ол ғасырдан ғасырға
жалғасқан халық мұраты-тәуелсіздік идеясы.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қамзабекұлы Д. Қазақ әдебиеттану ... ... мен ... // ... 2006. –№123-124
2. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – ... ... 2001. ... б.
3. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана ... 1991. – ... ... Е. ...... ... әдебиет баспасы, 1956. – Б.
44-45
5. Қазақ ... ... ...... 2010. – Б. 122-145
6. Кәкішев Т. Тарихты түптен тартсақ // Қазақ әдебиеті, №27, 2006. ... ... ... А. Образы и идеи с религиозной содержательностью в
произведениях ... ... ... ... ... филологических наук. – Алматы, 1999. – 23 ... ... Н. ... толқынында. – Алматы: Атамұра, 1989. – 436 б.
9. Большая советская энциклопедия. Том 1. – Москва, 1931. – ... ... А. ...... ... 1989. – 320 ... ... Ж.Е. Міржақып Дулатұлының әдеби публицистикалық мұрасы:
филология ғылымдарының кандидаты ... ... алу ... ... ...... 2010, – 23 б.
12. Нұрғали Р. Алаш идеялары және ... ... ... // ... ... Қамзабекұлы Д. Аққан жұлдыз // Егемен Қазақстан, 2007, 11
14. Қорғанбек А. Олжа салған он томдық // Егемен Қазақстан, 2009. – ... Р. ... ... ... ... // Қазақ газеті, 1915. – №112-
113
16. ... Ж. ... ... ақ ...... ... 2009. – ... Иманғазы Н. Қазақ әдебиетінің төркіні мен тарихын ... ... ... ... дәрежесін алу үшін
дайындаған диссертациясының авторефераты. – Астана, 2005, – 21 б.
18. Ысмайлов Е. ХХ ... ... ...... ... ... ... 1941. – 120 б.
19. Алтынсарин И. Собрание сочинении в трех томах. – ... 1978. ... ... ... С. ... ... шежіресі // Ана тілі, №21
21. Қайырбеков Ә. Тарлан талант тағдыры // Ана тілі, 2006, 02
22. Сүтжанов С.Н. Қазақ-түркі әдеби ... (ХХ ... ...... ПМПИ, 2005. – 204 б.
23. Сүтжанов С.Н. Әдеби байланыс негіздері. Оқу ...... – 138 ... ... Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. 5-том. – Алматы: Ғылым,
1999. – Б. ... ... С. ... ...... Ана ... 1993. – 182 б.
26. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994. –
Б. ... ... Г.Ш. ... әдеби сын туралы бірер сөз // ҚР ... ... ...... – 2009. – Б. 3
28. Әуезов М. Шығармалар жинағы. 19-том. – Алматы: Жазушы, 1985. – ... ... А.Ж. ... ... сыншылық шеберлігі // ҚазҰУ
Хабаршысы. Филология сериясы. №2 (110). – 259 ... ... Д. ... айдынында. – Алматы: Арыс, 2008. – 453 б.
31. Меңдеке Ә. М.Мағауинді Қазақстанға қай бетімізбен шақырамыз // Алаш
айнасы, 2009, ... ... Г. ... пен ... // ... 2010, № 9. - Б. ... ... Р.Өлеңтанудың өрісті өрнектері //Егемен Қазақстан, 2010
№9
34. Шапауов Ә.Қ.Драматургия мәселелері.Оқу құралы.-Павлодар:ПМУ,2002-76
б
35. Нұрғали Р.Жеті томдық шығармалар жинағы.-Астана:Фолиант,2005-154 б.
36. ... Ж.Ж. ... ... ... мен әдістер:Монография–
Қарағанды:Гласир,2009– 400 б.
37. Құндақбаев Б. Жүсіпбек Аймауытов және ... ... ... Шернияз
(пьесалар жинағы). – Алматы: Өнер, 1990. – 155 б.
38. Тұрысбек Р. ... сын және ... ... // ... тілі мен ... №9. – Б. ... ... Г. Әділдікпен өткен әдемі өмір // Ана тілі, 2008, 09
40. ... А. Діні ... ... // Алаш ... 2010, ... ... С. Сын ... Таңдамалы. Әдеби толғаныстар,
мақалалар.– Алматы:Алатау, 368 ... ... Т. Жанр ... ... Оқу құралы-Алматы:Қазақ
университеті.2007-462 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 111 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі14 бет
Алтын Орда дәуірі әдеби мұраларының зерттелуі92 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті55 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті туралы ақпарат19 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілерінің сипаттамасы мен ерекшеліктері32 бет
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі45 бет
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі әңгіме жанры37 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
Кеңестік дәуірдегі ауыз әдебиетіндегі қазақ тарихының зерттелу мәселелері56 бет
Көне Грек әдебиетінің архаикалық дәуірі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь