Көк сөзінің семантикалық қызметі

Кіріспе
1. Семантика туралы
1.1 Семантиканың зерттелуі
1.2 Семантикалық өріс
2. Көк сөзінің семантикалық қырлары
2.1 Көк сөзінің мағыналары
2.2 «Абай жолы» роман.эпопеясындағы көк сөзінің қолданыстық мағыналары
2.3 І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясындағы көк сөзінің қолданыстық мағыналары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиет
Кіріспе

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Сөздердің лексикалық мағыналарының түрлерін анықтауда тілші ғалымдар арасында әр түрлі ғылыми пікірлер, тұжырымдар айтылып келуде. Семантика – тіл немесе оның бірлігі арқылы берілетін мағына. Осы тұрғыдан келгенде, қазақтың танымын білдіретін түр-түс мәселесі төңірегінде де азды-көпті зерттеулер бар. Кеңестік қазақ тіл ғылымы кезінде зерттелген бірлі-екілі еңбектен басқа ғылыми тұжырымы бар кітаптар жоқтың қасы. Тек соңғы жылдары кейбір ғалымдардың түр-түстің семантикалық мағыналарына арналған мақалаларын атап өтуге болады. Осыларды ескере келе қазақ тіл біліміндегі түр-түстерді жаңа қырынан қарап, олардың қолданыстық ерекшеліктерін көрсетіп, мағыналарын аша отырып, жан-жақты талдау жүргізуді жөн деп таптық,
Тақырыптың өзектілігі. Түр-түс семантикасы халық өмірімен байланыста келіп, ұлттық психология, салт-сана, әдет-ғұрыппен ұласып келіп ұлттық танымды көрсетуде үлкен қызмет атқарады. Осы мақсатта көк сөзінің семантикалық мағыналары, оның тілімізде атқаратын қызметін қарастыру дипломдық жұмыстың көкейкесті мәселелерінің бірі болып табылады. Көк сөзінің тілде беретін мағыналары, тарихи шығу тегі, көркем шығармалардағы ролі талданып, ғалымдардың пікірлеріне сүйене отыра пайымдалады.
Көк сөзінің шығу төркініне қатысты айтылған ғалымдара арасындағы пікірлерде бірізділік жоқ. Міне, мұның өзі тақырыптың өзектілігін ашып көрсетеді. Осы жағынан келгенде көк сөзінің этимологиясында да үлкен құпия жатқаны анық. Осы құпияны нақтылай ашып көрсету осы дипломдық жұмыстың негізігі құндылықтарының бірі болмақ.
Зерттеудің нысаны. Түсіндірме сөздіктерде, қаламгерлердің туындыларындағы (М. Әеузов, І. Есенберлин) көк сөзінің қоланыстық қызметі қарастырылады.
Зерттеудің пәні. Қазіргі қазақ тілінің семасеолгиясы.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың басты мақсаты – көк сөзінің семантикалық қырларына жаңаша сараптама жасау.
Осы мақсатқа қол жеткізу үшін дипломдық жұмыстың бірнеше міндеттері айқындалды:
• семантика мәселесінің қазақ тіл біліміндегі зерттеуіне шолып, ғалымдардың пікірлеріне талдау жасау;
• семантикалық өріс және оның қазақ тіл ғылымындағы қарастырылуы;
• көк сөзінің семантикалық қырлары, оның беретін мағыналары, шығу тегіне байланысты ғалымдардың зерттеу еңбектеріне жүгіне отырып өзіндік тұжырым жасау;
• М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы көк сөзінің қолданыстық мағыналарын ашып көрсету;
• І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясындағы көк сөзінің қолданыстық мағыналарын аша келе, қаламгердің өзіндік стилін таныту;
• көк сөзіне қатысты терілген мысалдарға статистикалық талдау жүргізу;
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Тіл білімі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1998. – 560 б.
2. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Сөздік-Словарь. 2005. – 440 б.
3. Қазақ тілі. Энциклопедия. – Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998. – 509 б.
5. Белбаева М. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы: Мектеп, 1976. – 176 б.
6. Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Сөздік – Словарь, 2006. – 264 б. / Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы: Мектеп, 1979
7. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. – Алматы: Сөздік – Словарь, 1998. – 304 б.
8. Оразбаева Ф. Ш., Сағидолда Г., Қасым Б., т.б. Қазіргі қазақ тілі: Оқулық. – Алматы: PRINTS, 2005. – 547 б.
13. Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. Лексикология. І бөлім. Оқу құралы. 2-басылым. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 101 б.
14. Салқынбай А. Қазіргі қазақ тілі: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 340 б.
31. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977. – 712 б.
36. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991
49. Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика, морфология, синтаксис / редакциясын басқарған І. Кеңесбаев. – Алматы: Ғылым, 1984. – 564 б.
        
        Мазмұны
|Кіріспе |3 ... ... ... | ... ... зерттелуі | ... ... өріс | ... Көк ... семантикалық қырлары | ... Көк ... ... | ... ... ... ... көк сөзінің қолданыстық | ... | ... І. ... ... ... көк ... | ... мағыналары | ... | ... ... | ... жұмыста қазақ тілінің семантикасы, ... ... ... ... ғалымдар пікіріне сүйенген. М. Әуезовтің
«Абай жолы» роман-эпопеясы мен І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясынан
«көк» ... ... ... ... ... ... ... к исследованию семантического поле,
семасеологии казахского языка где приведены ... ... ... ... к ... «көк» (синий) от известных писателей, таких как М.
Ауезова «Путь Абая», И. ... ... и ... Diploma work is devoted to the study of the semantic ... ... Kazakh language which gives the scientific
citations. Compile examples related to the word ... (blue) from ... such as M. Auezov «The way of Abai», I. ... ... ... ... сипаттамасы. Сөздердің лексикалық мағыналарының
түрлерін анықтауда тілші ғалымдар ... әр ... ... пікірлер,
тұжырымдар айтылып келуде. Семантика – тіл немесе оның бірлігі ... ... Осы ... ... ... танымын білдіретін түр-
түс мәселесі төңірегінде де азды-көпті зерттеулер бар. ... ... ... ... ... ... ... басқа ғылыми тұжырымы бар
кітаптар ... ... Тек ... ... ... ғалымдардың түр-түстің
семантикалық мағыналарына арналған мақалаларын атап өтуге болады. Осыларды
ескере келе қазақ тіл біліміндегі ... жаңа ... ... ... ... көрсетіп, мағыналарын аша ... ... ... жөн деп таптық,
Тақырыптың өзектілігі. Түр-түс семантикасы халық өмірімен байланыста
келіп, ... ... ... ... ... келіп ұлттық
танымды көрсетуде үлкен қызмет атқарады. Осы ... көк ... ... оның ... ... қызметін қарастыру
дипломдық жұмыстың көкейкесті мәселелерінің бірі болып табылады. Көк
сөзінің ... ... ... тарихи шығу тегі, көркем шығармалардағы
ролі талданып, ғалымдардың пікірлеріне сүйене отыра пайымдалады.
Көк ... шығу ... ... ... ... арасындағы
пікірлерде бірізділік жоқ. Міне, мұның өзі тақырыптың өзектілігін ашып
көрсетеді. Осы жағынан ... көк ... ... да ... ... ... Осы ... нақтылай ашып көрсету осы дипломдық жұмыстың
негізігі құндылықтарының бірі ... ... ... ... ... (М. ... І. ... көк сөзінің қоланыстық қызметі
қарастырылады.
Зерттеудің пәні. Қазіргі қазақ тілінің семасеолгиясы.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың басты ... ... ... ... ... ... ... жасау.
Осы мақсатқа қол жеткізу үшін дипломдық жұмыстың бірнеше міндеттері
айқындалды:
... ... ... тіл ... ... ... пікірлеріне талдау жасау;
• семантикалық өріс және оның қазақ тіл ғылымындағы қарастырылуы;
• көк сөзінің семантикалық қырлары, оның ... ... ... байланысты ғалымдардың зерттеу еңбектеріне жүгіне отырып
өзіндік тұжырым жасау;
• М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы көк ... ... ашып ... І. ... «Көшпенділер» трилогиясындағы көк ... ... аша ... ... ... ... таныту;
• көк сөзіне қатысты терілген мысалдарға статистикалық талдау жүргізу;
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Көркем ... атап ... ... ... ... роман-эпопеясынан және І. ... ... ... көк ... байланысты мысал үлгілері
терілді.
Зерттеудің тәсілдері мен әдістері. Жұмыс барысында ... ... ... ... (статистикалық), пайымдау, қорытындылау
әдістері қолданылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері:
. семантикаға байланысты ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіл ғылымындағы ... ... ... көк сөзінің жеке қолданыстағы және жалпыхалықтық қолданыстағы үлгілері
салыстырылды;
. көк сөзіне байланысты терілген мысалдардың статистикасы жасалынды;
. көк сөзінің адамға қатысты, ... ... ... ... қезметі көрсетілді.
Жұмыстың әдістанымдық негізі. Дипломдық жұмысты жазу барысында М.
Оразов, Ә. Қайдаров, З. ... Б. ... Г. ... Э. ... т.б. ... ... теориялық пікірлері
мен тұжырымдарына сүйендік.
Зерттеудің ... және ... ... ... ... қол ... ... және практикалық нәтижелері тіл ғылымының
лексика-фразеология, семасеология, лингомәдениеттану, ... ... т.б. ... ... өзекті мәселелерді айқындауда
және олардың ... ... әрі ... ... ... ... қатар аталмыш зерттеу жұмысы ... ... мен ... ... ... ... ... «Семасеология» оқу пәндерінің тәжірибешілік сабақтарында
көмекші құрал қызметін ... ... ... студенттердің курстық жұмыстарын жазуда, ғылыми жұмыс
жазу ... ... ... ... ... ... көмегін
тигізеді.
Зерттеу бойынша қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
. көк сөзінің жеке қолданыста және ... ... ... ... көк сөзі метафора, метонимия, синекдоха, теңеу, т.б. көркемдеуіш-
бейнелеуіш құралдары арқылы жасалады;
. көк сөзінің ... ... ... т.б. ... ... ... қызмет атқарады.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... және ... ... ... ... пайдаланған әдебиеттер тізімі қолданылу реті бойынша берілген.
1. Семантика туралы
1.1 Семантиканың зерттелуі
Сөз мағынасы – тіл білімінің еншісіне тиетін категория, сол үшін ... ... ... тіл ... ... тиеді. Сөздердің лексикалық
мағыналарының түрлерін анықтауда тілшілер арасында бірізділік жоқ. Егер тек
кеңес ... ғана ... ... ... ... айтқан
пікірлерін санайтын болсақ, олардың санының өзі оннан асады. Ал ... ... саны ... одан да көп. Мысалы, сөздердің
дыбысталуы мен ... ... ... сөз ... ... мен
құрылымдық элементтері арасындағы байланыс, лексиканы белгілі ... ... ... жүйе деп ... сол жүйе ... қарым-қатынасын анықтау сияқты толып жатқан мәселелер бар.
Семантика (грек. semantikos – белгілеуші) – 1) тіл немесе оның ... ... ... ... сөз ... сөйлем) арқылы берілетін
мағына, хабар; 2) Осы ... ... ... тіл білімінің бір
саласы; 2) ... ... ... ... ... ... – мағыналы сөз (мыс. зат есім, етістік, сын есім, үстеу), ол
«семантикалық үшбұрышты» құрайды:
а) ... заты (зат, ... ... ... - ... ... зат ... ұғым не түсінік (ұғым, сигнификат, интенсионал,
белгіленетін нәрсе).
Семантиканың бұдан басқа да маңызды бөлігі – ... Онда да ... ... және ... ... ... болады. Лингвистикалық
талдаулардың арқасында сөз таптарының (морфемалар мен ... ... ... ... ... ... сөздердің морфемалары – түбір
мен аффикстер мағынаның екі түріне ие болады.
Түбірлер заттық мағынаға ие болады. Ол ... ... ... ... қызыл, қызғылт, қыздыр, қызару сөздері ... ... – қыз. ... ... ... ... Бұл ... бөлінеді: категориялық (заттарды категорияға бөледі) және ... ... ... ішіндегі сөздерді байланыстырып отырады).
Семантика пән ретінде өзінің зерттеу нысаны етіп ... ... ... ... өте кең, бірнеше бағыттағы зерттеуді ... ... ... тіл ... барлығы да мағынаға ие бола ала ма ... ... беру ... ... ... ... ... тілдің барлық
элементтері (дыбыстар да, морфемалар да, сөздер де, ... де) ... ... ... ... ... жүр ... Егер тіл
элемнттерін ... ... ... ... жеке ... ... жоққа шығарып болмайды. Сонымен бірге одағайлар бір ғана
дыбыстан жасалынып та мағынаға ие болатыны ... ... - Е, ... шоғы, көңілінің оты бар ақын екен ғой... (Ел аузынан). – О, ... ... айта ... (Ел ... ... ... е
мен о одағай сөздер (тек дыбыстар ғана ... ... ... ... ... білдіріп тұр. Қазақ тілінде одағайдан басқа бір
дыбыстан жасалған (О не зат) сөздер де бар. Сонымен бірге ... ... ... символизмдерге байланысты да әр түрлі пікірлер айтылып жүр.
Мысалы, А дыбысы қара түспен, И дыбысы ақ ... У ... ... О дыбысы
жасыл түспен байланыстырылып, түрлі мағына телініп жүр. ... бұл ... төл ... ... ... оған ... үстеме мағына болып
есептеледі.
Дыбыстардың мағынамен байланысы туралы сөз ... ... ... ... ... ... дауысты дыбыстар
мағынаға ықпал жасайды делінеді. «Еліктеуіш ... ... ... я ... я ... ... да мағынаға әсер ететіндігі байқалады»,
- дегенде А.Ысқақов осы ... ... ... ... Егер ... ... еліктеуіш сөздердің құрамындағы дауысты дыбыстардың ашық
не қысаң ... ... де ... ... түбір құрамында ашық дауысты
дыбыс ... ... ... ... мағына амал-әрекеттің не дыбыстың
күшті балғандығын, ал қысаң дауысты дыбысты ... ... ... ... ... ... не ... білдіреді. Салыстырыңыздар: тарс-тұрс-
тырс, жалт ету - жылт ету, шыңқ – шіңк т.б. (339-бет).
Қазақ тілі ... ... ... де) ... табиғаты
үндіеуропа тілдері морфемаларының табиғатынан басқалау. Сондықтан олардың
семантикалық қасиетінде, ... ... ... ... ... сөзсіз. Мысалы, орыс тіл білімінде морфемаларға
анықтама бергенде сөздің ең кіші ... ... ... және оның
өайталанып тұратындығы ескеріледі. Қазақ тіл ... де ... ... ... ... ... орыс ... морфема сөздің бір
бөлшегі, тіпті түбір морфемалар да сөзбен тең түсе ... ... ... ... Ал ... ... болса, түбір морфемалар сөзбен тең
түсіп жатады да мағынамен байланысады. Әрине, сөз мағынасын жалаң бір ... ... ... ... ... болмайды. Ең алдымен ескеретін
нәрсе сол – сөз ... ... ғана ... қалмай, лексико-
грамматикалық категория болып саналады. Түркі тілдеріндегі түбір морфемалар
(санаулы түбірлерден басқа) сөзбен тең ... ... ... ие
болады, грамматикалық жақтан формаланған болуы сөзсіз.
«Қазақ тіліндегі сөз ... ... ... ... сын ... ... онда ... тілі семасиологиясын жаңадан жазу қажеттілігі
анық көрінеді. Тек бірен-саран еңбектер болмаса, бұл ... ... ... үшін тың ... ... ... да ... талдау жасау толық емес. Оған басты себеп – қазақ ... ... ... ... ... терминдерінің
қалыптаспауы», - дейді М.Оразов «Қазақ тілінің семантикасы» еңбегінде (32-
бет).
Қазақ ... ... сөз ... ... ... ... Ғ.Мұсабаев сөз мағынасына тікелей анықтама бермесе де:
«Сөз формасына оралған ұғымның мазмұны сөздің мағынасына айналып, ... ... ... ... сөздің өзін қалыптастырады», - ... ... Бұл ... ... сөз ... ұғым ... ... Ал К.Аханов болса Е.М.Галкина-Федоруктың сөзге берген
анықтамасын толық қабылдап: ... ... ... ... ... ... өмірдегі құбылыстардың бірімен белгілі бір тілде
сөйлесуші коллектив арқылы белгіленген байланысы болып ... - ... ... ... жарық көрген жоғарғы оқу орындарына арналған
оқулықтарда да осыған жақын анықтамалар беріліп жүр. ... ... тілі ... ... «Сөз ... - адамды қоршаған
объективтік өмірдегі заттардың, құбылыстардың, ... ... ... ал ... ... ... деп әрбір сөздің өзге сөздермен
қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... ... мағынасын айтады » деп анықтама береді (14-бет). Нақ осы ... ... та ... ... Бірақ Т.Қордабаевтың анықтамасында
сөз мағынасын белгілеуде қажетті болған әлеуметтік шартты да қосып, ... ... ... Яғни ... лексикалық мағынасы – оның жеке
тұрып та білдіретін өзіне тән қоғам таныған мағынасы», - ... ... сөз ... ... бір ... да ... ... «Сөз
мағынасы дегеніміз оның білдіретін ... Сөз нені ... ... сол оның ... ... ... ... сөздің мағынасына берілген үшінші және төртінші анықтамаларды
да көруге ... ... ... – объектив дүниедегі заттардың,
құбылыстардың, болмыстардың санадағы бейнесі» не ... ... атау ... атау болған мазмұнның арасындағы қатынас, бірлік деп түсінген дұрыс»
(143-бет). Т.Қордабаев ... төрт ... ... де ... ... ... бар ... Б.Сағындықұлы «Қазіргі қазақ ... ... ... ... сөз ... өте ... болатынын атап өтіп, «сөздің
өзге сөздермен қарым-қатынасқа, байланысқа ... ... ... түсініктерін халық таныған логикалық-заттық ұғымы, ... ... ... ... деп аталады» деп жазады. Лексикалық
мағына сөздерді бір-бірінен ажыратып танудағы ең ... ... ... ... ... өзге де мағыналарының тууына негіз болатынын
көрсетеді (13-бет).
Түркі тілдерінің ... да осы ... ... ... ... жуық ... ... жүр. Мысалы, өзбек тілшісі Я.Д.Пинхасов
«Сөз зат не құбылыс, ұғым ... ... ... ... яғни ... ... сөздердің лексикалық мағынасы болып табылады», - десе ,
Ш.Рахматуллаев «Сөздердің лексикалық бірлік есебінде бір ... ... ... білдіруі, атауы, көрсетуі ) лексикалық мағына деп ... ... ... Соңғы кезде жарық көрген лексикология оқулығының
авторлары да (бұл тарауды жазған проф. ... сөз ... ... ... ... ... ... мен құбылыстар, әрекет пен белгі
сияқтылардан хабар (түсінік) беретін мазмұны лексикалық мағына ... - ... ... ... ... «Лексикалық мағына сөздің
жеке тұрғандағы мағынасы», - десе, ... ... ... ... ... ол не бұл ... грамматикалық заңдылықтары
бойынша қалыптасқан заттық-предметтік мағынадан құралады», - ... ... ... ... басты көздерін: «Семантика 3 негізге
сүйенеді, ойлау мен сөйлеуден ... ... үш ... мыналар деп
көрсетеді: қоршаған шындық дүние, адам (индивид) миы және тіл. ... ... үш ... ... ... тіл ... – сөйлеу – сөйлеу
қызметі», деп ... ... ... ... ... ... ... мен дыбысталудың бірлігі деп қарайды да, сөз ... ... да, ... ... да) объектив дүниедегі материалдық
қабығы - ... ... ... ... деп ... Сөздер бұл
екі жағдайдан басқа грамматикалық жақтан формаланған ... да ... ... ... ... ... қабылдамайтын сөздер болса да,
формасыз сөз ... ... ... ... мен ... біте қайнасқан
бірлігі деп түсіну дұрыс түсінік.
Шет ел тілшілері арасында ғана ... ... ... ... ... ... ... мағынаға ие болады деген тезиске ... ... ... В.А. ... сөз мағынасына берілген өзінен
бұрынғы анықтамаларға шолу жасай отырып: «Тек ... ... ... оның ... сөздермен байланысу қабілетімен, мүмкіндігімен
анықталады», - деп ... Сөз ... ... ішкі ... ... ... туады деу үстіміздегі ғасырдың елуінші-алпысыншы
жылдарының жемісі емес.
Жоғарыдағы пікірге жуық тіл білімінде ... бір ... бар. ... ... – Ф. Де ... және оның ... ... Кеңес тілшілері
арасында да ол бағытты қолдаушылар табылады. Ф. Де ... ... ... тек ... ... мен ... жай ... қарау үлкен қателік болып саналады. Система мүшелерін бұлай анықтау –
оны өзі мүшесі болып саналатын системадан ажырату болып ... бұл ... алып ... - ... еді ... ... ... ары қарай
жалғастырып, «Тілдің барлық элементтері болғандығы үшін ғана байқалынады»,
- деп қорытынды ... ... ... бұл ... ... бағыттарда
дамытылып, соңғы кездерде структурализм өкілдерінің негізгі қағидаларының
біріне айналып қалды. ... «Сөз ... ең ... оның ... ... яғни ... системадағы орнымен
анықталады», - деп жазған болатын Прага тіл ... ... ... ... ... өріс ... жасай отырып, «Сөз тек бір ... және сол ... ... ғана ... ие ... - деген еді.
Кеңес тілшілері арасында да сөз жеке ... ... ... ... ... ... не сөздердің сөйлем құрамына енгенде ғана пайда
болады, не жүйе құрамында басқа сөздермен қатынасы ... ... ... ... Мысалы, Д.Н.Шмелев өзінің лексиканы жүйелі талдауға
арналған ... ... ... ... ... ... сөздермен байланысу нәтижесінде ғана ие ... - деп ... ... ... ... ... ... да
мақсат болуы мүмкін. Монографияда ... ... ... дей отырып,
әрбір сөз бір лексика-семантикалық топтың құрамына еніп, ... бір ... баса ... әрекет еткен. Бірақ кез-келген сөз белгілі
бір лексика-семантикалық топтың құрамына енгенде лексикалық ... ... үшін ... ... белгілі бір лексикалық мағынасы ... сол ... ... ... бір ... ... үшін енеді.
Сондықтан да тілдің даму тарихында белгілі бір лекика-семантикалық топтың
құрамынан кей сөздердің ... ... ... ... ... екінші бір сөздер жаңадан пайда ... ... ... еніп байытып отыратындығы анық. Бірақ тілде пайда болған әр
сөз не қолданылудан ... сөз сол ... ... ... ... ... орыс тілінен енген самовар, трактор, тетрадь
сияқты сөздер басқа сөздердің мағынасына ықпал етпей-ақ қолданылып жүр.
Бірақ ... өз ... ... ... ... «Кез-келген мағына тілде
өздігінен, басқа мағыналармен байланыспай өмір сүре алмайды», - дей отырып,
орыс тіліндегі большой, ... ... ... ... ... ... ... мағынасына қарсы тұрғандығы үшін ғана бар дейді.
Д.Н.Шмелев екінші бір ... өз ... ... ... да: ... ... ... бейнеленуі лексикалық мағына деп анықталады»,
«Сөздің негізгі ...... мен ... ... ... - ... ... (55-бет).
Тіл элементтерінің лексикалық мағынасының бар екендігін кей ғалымдар
мойындаса да ол мағына тіл ... ... ... ... ... емес ... Мысалы, А.А.Реформатский: «Ешкім мағынаны жоққа
шығармақ емес және көп жағдайда ғалымдар ... ... ... ... ... Қай мамандықта? Егер тілші жүйе мен құрылыммен шұғылданатын болса,
онда онымен айналысатын ... ... ... ... - ... ... ... біреуі – А.Г.Волков. Ол: «Мағына тілдік категория
емес, ол өзінің табиғаты ... ... бір ... - деп ашық ... ... екінші бір жерінде: «Мағына тілдік категория емес,
ол тікелей ... ... ... тумайды», - деп жазады (69-бет). Екі
автордың екеуі де сөз мағынасын тілдік категория емес ... оны ... ... жүйе мен ... ... қояды. Демек, сөз
мағынасын тіл білімі тексермейді, ойдың бір ... ... ... ... ... де тіл білімі тілдік құрылым мен жүйені зерттейді, ... ... ... ... ... сөздердің лексикалық мағынасының құрылымына көңіл бөлетін
болсақ, кей сөздер жеке тұрғанда лексикалық мағына ... ... ... ... ... ғана айтылған пікір емес, атауыш сөздер деп
аталатын сөздердің тобынан да ... ... ... ... ... ... ... құрамына түспей нақтылы бір зат не ұғым атауы бола
алмайды. «Қай ... ... ... ... атау ... яғни ... ... ие болған сөздер жасайды. Сонымен семантикалық-
грамматикалық классификациясы жағынан ... ... ... бірақ сілтеп, ажыратып көрсететін сөздер (диексис) ... - ... ... ... ... Бұл жерде С.Д.Кацнельсон
атауыш сөздерді екіге бөліп, біріншісін атауыш қасиетке ие ... зат ... ... болатын сөздер десе, екінші топқа есімдіктерді ажыратып, олар
зат атауы болмайды, затты нұсқап, ажырататын сөздер деп көрсеткен. ... топ ... одан да ... ... ... ... ... жоқ,
оларды көмекші сөздердің қатарына қосу керек дейді. Сонда есімдіктерде
лексикалық мағына болмағаны ма? ... ... ... ... ... ол ... контекст жасайды да жеке тұрғанда лексикалық мағына
білдірмейді ... де ... ... сөз мағынасын нақтылауға,
анықтауға себі ... ... ... мағынаны контекст жасай алмайды.
Кей ғалымдар жеке тұрғанда сөздерде ... ... жоқ, ... сөйлемдегі орнымен не басқа сөздермен ... ... ... деп ашып айта ... ... ... лингвистикалық
мәәтіннің түрлі қасиеттеріне талдау жасай отырып: «Мағына екі ... ... бар ... ғана ... ... - ... Әрине, бұл жерде
автор сөздердің сөйлем құрамына енгендегі байланысын айтып тұр. Тіпті ол
кез-келген ... ... мен мәні ... бір ... ... ... деп ... пікір жағынан үндесіп жатады.
А.А.Реформатский бұл пікірлерден де тереңдей түсіп, сөз мағынасы обьектив
дүниедегі ... мен ... ... ... ... бейнесі,
көшірмесі емес, керісінше, тіл элементтерінің арасындағы қатынастан туады
дегенді айтады. Бірақ автор қатынас ... кең ... ... ... зат та ... ... да ... субстанция да емес, қатынас және ең
негізгісі, тілдік факті мен (сөз-формамен) ойға тән, ... ... ... яғни ... тілден тыс құбылыстармен (ұғыммен, затпен-
денотатқа) арсындағы байланыс», - ... ... ... ... ... ... ... тұрған жоқ, сондықтан да ол
мағына (значение) мен мәнді ... ... ... ... ... ... ... факті мен (десигнат) тілдік емес фактілер
қатынасы нәтижесінде болса, мән ... ... ... ... Мән – ... жүйе және ... тыс өмір сүре ... жүйенің өзінің мәнді
болуы сөзсіз», - дейді (274-бет).
Түрлі қатынастар арқылы мағынаны анықтау А.А.Реформатскийден бұрын да
тіл білімінде болған. ... ... 1963 ... ... ... ... форманың мағынасы ұғыммен де, заттармен де,
әйтеуір бір құбылыспен де ... ... ... ... - ... ... ... Қатынас терминін кең түсінуге болады. Сондықтан
да қатынас арқылы сөз ... ... ... ... үш ... бөлуге
болады. Бірінші топқа сөз мағынасын объектив дүниедегі ... ... ... ... мен ... арасынан шығарушыларды ендірсек,
екінші топқа сөз мағынасын өздері мүше болған жүйе ... ... ... ... Ал үшінші топқа сөз мағынасын олардың
сөйлем құрамына еніп, басқа сөздермен байланысынан ғана туады ... ... ... ... дүниедегі заттармен, құбылыстармен белгілі
байланысы барлығы анық. Бірак ол байланысты тек ... деп ... ... ... ... ... түрлі қатынастар да сөз арқылы екінші
біреулерге жеткізілетіндігі де анық. Сонымен ... ... ... да ... ... ... ... К.Маркс «Капиталда» заттар
арасында түрлі қатынастардың барлығын, бірақ заттардың түрлі қасиеттері ... ... ... ... негізінде анықталатындығын
айтқан болатын. Сөз мағынасы да қатынас ... ... ол ... ... не ... ... ... дәрежедегі жалпыланған
адам санасындағы бейнесіне негізделінеді.
Сөз мағынасын сөздердің жүйедегі орны ... ... ... ... ... кең ... ... жүйелі құбылыс
екендігін көпшілік ғалымдар мойындайды. Біздің түсінігімізше, жүйе ... ... ... ... ... ... бір ... жүйе ретінде талдауға мүмкіндік береді; ал системаның өзі болса
сол мағыналық ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Мысалы, етістіктерді қозғалу етістіктері, ... ... ... ... ... ... топтарға бөлгенде олардың
лексикалық мағынасын негіз етіп ... ... ... ... ... ... бір ... екінші орынға өтуімен байланысты
мағынаны білдіруіне негізделсе, қалып етістіктері ... ... ... ... болған мағынасына негізделінеді. Кел, кет,
бар, жүгір, жел, ұш, еңбекте, жорғала деген сөздерде қозғалу, орын ... ... бұл ... біреуі жоқ болса, жүйе ыдырайды деген ұғым
тумауы керек, олардың ... ... ... бар. ... қарай белгілі бір лексика-семантикалық топтың құрамынан орын
алады.
Cөз семантикасы көне дәуірден бері келе ... әр ... ... мен
философтардың араларында талас тудырып жүрген күрделі мәселелер болып
саналады. ... сөз ... ... ... Яски мен ... ... күні ... дейін зерттелуі, анықталуы қажет болған жақтары
көп екендігі анық.
Ғылым ретінде семантика ХІХ ғ. ІІ жартысынан бастап ... ... ... дами ... ... ... В.Вундт жасаған
лингвистикалық, гноселогиялық тұжырымдамалар семантиканың дамуындағы
бірінші кезең болып ... Бұл ... ... ... ... еді, тіл семантикасы халық психологиясымен тығыз байланыста
қарастырылды. Ғылыми ... сөз ... ... ... ... ... ХІХ ... өмір сүрген тілшілер еңбектерінде ... ... ол тек ХХ ... 60 жылдарынан кейін ғана
басталады. ХХ ғасырда эволюция мен ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасы т.б.) ... ...... ... ... ... ... осы ілімдердің әсерімен Н.Я.Марр «тіл туралы жаңа ... мен ... ... ... тарихи тұрғыдан зерттеуден
бас тартады. ... Марр ... ... семантика» қағидатын
ұсынады, яғни бұл – ескі заттың атауымен қызметі ұқсас жаңа атты атау. Тіл
білімінде ... не ... ... атаумен семантика –
зерттеудің екі кезеңі М.Покровский және т.б. ... ... ... Бұл ... семантикада нақтылы тарихи–салыстырмалы
жалпы қағидаттар ... ... ... ... ашылады. Мысалы:
М.Покровский мынадай негізгі қағидаларды ұсынған:
1) семантика заңдарының көрінісі сөз таптарында, сөз жүйелерінде, ... ... бұл ... 2 ... ... тіл ... ұғымдық (сигнификативті)
және тілден тыс (заттық) топтар;
3) әмбебап (универсалды) – негізінен ... ... ... ... ... ... ... сияқты заңдылықтар.
Келесі кезеңде (ХІХ ғ. 20 ж.ж.) семантика логика және философия
пәндерімен жақындасып, синтаксиске бет ... ... да бұл ... ... ... деп ... болады. Бұл
кезеңге мынадай негізгі теориялық қағидалар тән:
1) нақтылы болмыс «заттардың ... ... ... ... ... немесе фактілер» ретінде қарастырылады. Осыған сай семантиканың
негізгі бөлігі «сөз» емес, факт туралы айтылған ... ... ... ... ... ... тыс жатқан нақтылықпен (болмыспен)
байланысты болады. Мысалы: арқа, сары, ... ызың ... ... ... түседі: Сары – Арқа, маса ызыңы;
3) жоғарыдағы сөздерді талдау үшін олардың сөйлем ішіндегі ... мен ... ... ... ... сөз ... ... үшін, ең алдымен, әуелгі, бастапқы
мағынаны табу ең негізгі жұмыс болады. ... ... ... ... ... ... пайда болған: Б.Расселдің ... ... ... ... ... ... Куайн, Серл,
Стросон, Вендлер т.б) логикалық атомизммен байланысты кезеңде «бастапқы»,
«ядролық» (өзекті) ... ... ... ... ... жасауға
ұмтылыс болған. Кейін логикалық талдау ... ... ... ... ... ... Бұл ... америкалық тілшілердің
дистрибуция ұғымының тікелей байланысы бар. Олар сөз ... ... ... ... ғана анықтайды. ХХ ғасырдың 70 ж.ж. басында
кеңестік тіл білімі ... ... ... ... Оның орнына басқа
тәсілдер ұсынылды: компонентті талдау, ... ... ... Қазақ тілінде семантикалық талдауға арналған алғашқы еңбек М.Оразовтың
«Қазақ тілінің семантикасы» (1991) болды. ... ... ... ... ... ... ретінде Е.Қажыбеков,
К.Хұсайнов, Б.Қалиев, Қ.Жаманбаева, А.Салқынбай, С.Өткелбаева, Ғ.Хасановтың
т.б. ... ... ... семантика психосемантика, логикалық, ... ... ... ... деп, ал ... ... ... сөйлем, лебіз семантикасы, грамматикалық
семантика, мәтін семантикасы, когнитивті семантика, стилистикалық семантика
салаларына бөлінеді.
Тіл білімінде сөздердің ішкі ... ... ... еңбектер,
ғылыми бағыттар өте көп. Сөздің мағыналық құрылымы мен ... ... ... ... ... ... т.б. ... қарастыратыны (грек. semasia – мағына, logos – ... сөз бен оның ... ... сөз бен ... ... бір
бөлшегі болып табылады.
Қазір кей тілшілер сөз ... ... ... ... ... ... берумен анықтауға әрекет етеді. Сөзсіз сөйлеу
үдерісі кезінде ... ... ... бір ... ... жеткізу
қажет. Совет тілшісі И.Ф. Вардуль «...тіл арқылы объектив информация туралы
хабар беру ... ... - ... ... Автор пікірін ары қарай
жалғастырыл: «Тіл ... ... тыс ... ... үшін ... тыс ... ... действительность) сүйеніп тіл семантикасын
зерттеу тиімсіз»,- дейді. И.Ф. Вардульдың бұл ... ... ... ... ... ... дүниемен байланыстырып жататындығын оның
өзі де көрсетеді. ... ... ... ... мен ... тығыз
байланысты болатындығы сөзсіз», - деген тезис И.Ф. Вардульдың тезисі.
В.М.Солнцев сөз мағынасын тікелей жоққа шығармайды. ... ... ... ... ... таңбалық қасиетіне тоқталады. Автор
тілдік таңбаны екі жақты құбылыс деп танымай, бір жақты ... ... ... ... ... тыс жатқан құбылыс болып шығады. Әрине,
тілшілер ... ... ... ... пікір таласы бар екендігі
анық. Сонда да тіл ... ... ... болу үшін белгілі бір
ақпаратпен, мағынамен байланысуы ... ... ... ... ... ... бола алмайды. Дыбысталу мен мағына арасындағы
байланыс бұл мәселенің екінші жағы ... ... ... ... оқу ... арналған оқулықтарда, негізінен,
сөздің белгілі өзіне тән болатын мағынасы барлығын ... «Сөз ... ... болуы – табиғи нәрсе» (І.Кеңесбаев), «Сөз біткеннің барлығында
да белгілі мағына болады» (Ә.Болғанбаев). Бірақ Ғ. Мұсабаев ... ... ... ... ... айта ... «Үшін, сайын гөрі дегендер сөз
емес, бірақ мұнда жүйелі дыбысталу бар. Демек, дыбысталу мен сөз бір ... ... ... ... ...... басты элементі», - деп жазады.
Автордың пікірінше, мағына болмаса да сөз бола береді. Сөз болу үшін ... ... ... ... ... Үшін, сайын, гөрі дегендер шылау
сөздер. ... ... ... ... ... ... мағына жоқ
деген пікір ерте кезден-ақ бар болатын, бірақ жүйелі дыбысталу ... ... ... ... ... едік. Жалпы жүйелі дыбысталу деп
нені түсінеміз? Барлық тілдерде дыбыстардың белгілі бір ... ... ... ң ... сөз ... д ... ... Сондай-ақ ерін
дауысты дыбыстарды сөздің ... ... ... кездеспейді; қ,ғ
дыбыстары тек жуан дауысты дыбысты буындардың құрамында ғана ... ... г тек ... ... ... буындар құрамында қолданылады. Қазақ
тілінде буындардың екі ... ... екі ... шындық. Бұндай заңдылық өзбек, қарақалпақ, т.б. тілдерде де
бар. Мысалы, өзбек тілінде сингармонизм ... жоқ, ... ... келуінде заңдылық бар. Б, д, дыбыстары ... сөз ... да, ... п, т ... ... Сөз ... келгенде б
дыбысы м дыбысындай айтылады: бұндай – мұндай, бурун – мурун, ... Сөз ... екі ... ... ... ... г ... и
дыбысына айналып кетеді. Мысалы, кигиз-кийиз, сигир-сийир, тегиб-тийиб т.б.
Сөз соңындағы қатаң қ дыбысы айтылуда ғ ... ... ... ... учуқ-учуғ, башық-бошиғ т.б.
Тілдің басқа да дыбыстарға байланысты заңдылықтары бар. Бірақ бұлардың
барлығы да ... ... ... олар ... мен ... байланыстың қалыптасуына жағдай жасаған. Сондай-ақ қазақ тілінің
заңдылығы бойынша езу дауысты дыбыстар ... ... ... ... ... ж, м, с, т, к, қ, н, з ... ... барлық деңгейінде
қолданыла береді; ң тек сөз басында қолданылмаса, б, д, г, ғ ... ... ... ... да бем, ғаж, гек, саж, мез дегендердің
құрамындағы дауыссыз дыбыстардың ... ... ... ... қайшы келетін қасиет жоқ. Демек, мұнда заңдылық, жүйелілік бар,
бірақ оны сөз деп есептемейміз. Сөз болу үшін жоғарыда ... ... ... ... бір ... ... келуі керек. Мағынамен
байланыспаған жүйелі ... сөз де, ... да ... ... мағынасы жоқ немесе сөздер жеке тұрғанда ... ... ... ... ғана ... ... ... барлығы да бірдей сөздердің лексикалық мағынасының табиғатын
түсінбейді деу дұрыс болмайды. Мұндай ... ... ... ... ... ... зерттеу
әдістерімен байланысып жатқан принципиал мәселелері де жоқ ... ... ... ... зерттеушілердің кейбіреулері сөздердің көп мағыналығы,
синоним, антоним, омоним ... ... ... ... ... ... әдістерінің бұл құбылыстарды түсіндіруге ... ... ... ... ... да олар бір ... бір ғана
мағына бар, оларды алгебралық формулалар арқылы беруге болады деген
қағидамен өз ... ... ... Осы ... олар ... ... тілде өте көп кездесетін болса да), синонимдерді,
омонимдерді тілден тыс жатқан ... деп ... ... ... мен ... формаль методтың қолданылу өрісін тарылтады, бірақ оны
жоққа шығармайды», - деп отырып, ... ... ... ... ... мен омонимдер деп атауға негіз бар. Бірақ синонимдер мен
омонимдер барлық тілдерге тән емес»,- деп қорытынды шығарады ... бұл ... ары ... жалғастырып, тереңдете түседі де тілдерді
тілдік мағынаға ... ... ... ... зерттеуге болады ма деген
сұрай қояды. Кітапшада бұл мәселенің ... ... қиын дей ... бірнеше
(үш) ескертулерден кейін тілді мағынаға сүйенбей зерттеуге ... ... ... ... бұл пікірін тек сөздерге байланысты ғана
емес грамматикалық категорияларға да байланысты қолданады. ... ... ... оның мағынаға байланыссыз екендігі ... ... бері ... ... - деп ... да, ... пікір айтқан
өзіне дейінгі авторлардың атын көрсетпеген. Ол формаль әдістің ғылыми әдіс
екендігін, тілдің ішкі ... ... себі ... ... ... әдіс үшін сөз мағынасы, жалпы мағына деген түсініктің жат
кендігін де ... ... ... ... ... ... тіл білімінде семантикаға орын жоқ екендігін ескертеді. ... ... ... ... ... формаларының мағыналарын
саналы түрде есепке алмай, олардың тұлғасын не ... ... ... ... бұл сөз ... ... формалардың
мағыналарын жоққа шығару деген сөз емес, тіл ... ... бір ... ғана.
Жалпы тіл білімінде сөздердің лексикалық мағынасын жоқ ... тіл ... деп ... ... бір ... – глоссемантика
мектебінің бірнеше өкілдерінің еңбектерінде де табылады. Кеңес ... бұл ... ... ... ... сылтау етіп, түрліше
дәлелдер айтып жүргендіктерін де айтқан жө۟н ... ... ... ... жоқ, олар ... ... құрамына
енгенде ғана қабылдайды деушілердің бір тобы өздерінің пікіріне ... ... көп ... қасиеттерін көрсеткендігін жоғарыда айтқан
болатынбыз. Шындығында да полисемантизм ... ... ... Олар ... ... ... ... басқа-басқа сөздер.
Омоним сөздерге де нақ осындай анықтама береміз, бірақ олар ... ... ... ... ... ... анық. Мысалы,
зат есім деп есептелетін той сөзі ... тойы ... ... мен ... ... той ... жеп тойып алғын да жұмысыңа бар) сөздері
арасында мағыналық ... (нақ ... ... жоқ. Ал ... ... бас сөзі мен судың басы дегендегі бас сөздерінің арасындағы
мағыналық байланыс бар. Сондықтан да ... ... ... ... ... сыңарлар деп санасақ, екінші мысалымызда келтірілген бас
сөздерін полисемантизм деп атаймыз. Әрине, ... ... ... көп ... сөздердің семантикалық байланыстары үзіліп
омонимдер қатарына өтетін кездері болатындығы анық.
Түркі тілдерінің ... ... ... ... ... сын ... мен етістіктерде көп кездесетін ... ... ... даму ... бар ... ... Ол
заңдылықтар жалпы семантикалық заңдылықтардан ала бөтен бөлініп ... ... ... ... ... тілі түсіндірме сөздігінде бұл сөздің 4
түрлі мағынасы берілген.
1. Адам мен жануарлардың есіту мүшелері;
2. Бас киімнің құлақты ... ... ... ... ұстауға арналған жері, тұтқасы;
4. Музыкалық аспаптың ішегін қатайтатын немесе босататын тетігі.
Сөздікте 2, 3, 4 – ... ... ... ... деп ашып ... ... негізгі, номинативтік мағынасы адамның немесе жануардың
есіту ... ... ... мен ... мағынаның арасындағы байланыс құлақ
сөзінің атауы болған заттардың ... ... ... ... ... ... ... құлақ - бастың қалқиып, екі шетінде
көрініп тұратын мүшесі. Бас киімнің құлағы да нақ ... ... ... ... ... ... ... бөлігі. Бұлар сан жағынан да ... ... ... мен ... мағына арасында байланыс та осы сыртқы
ұқсастыққа ... ... ... ... осы ... ... ... (ұстау үшін арнаулы қойылған) бөлшегі. Бұл жерде олар сан
жағынан сәйкес келе беру шарт ... ... ... ... үшеу ... де болады т.б. Демек, бұл жерде сөз мағынасының ауысуы ұқсастыққа
(метафораға) ... ... ... ... өтіп тұр. ... нақ ... ... барлығын өзбек тілі түсіндірме сөздігінің
авторлары да ... ... ... ... ... сол - өзбек
тілінің сөйлеу формасында бұл сөздің қосымша екі ... ... ... тракторлардың басқарушысы рулі, екіншісі - өсімдіктің жапырақ
шығаратын не бүршік шығатын жері) бар. ... ... ... сөздігінде
берілген мағынасы да қазақ, өзбек тілдеріндегі құлақ сөзінің мағынасымен
сәйкес келеді. Тек татар тілінде оның ... ... ... жас ... ... жапырақтарын да құлақ сөзі арқылы беретіндігін көрсеткен.
Мысалы, Углан яшьтән, тары колактан беленер. ... тілі ... ... ... ... аудандарында
мақтаға, қауын-қарбызға ... ... сөзі ... да, ... шыға ... ... ... қос құлақ, үш ... ... ... тіркес қолданылады.
Ю.С. Маслов жалпы тілдердегі полисементикалық сөздер туралы сөз ... көп ... ... метанимия, синекдоха сияқты құбылыстар
негіз болады деген еді.(124-бет).
Көп мағыналылықтың ... ... ... рөлі жоқ па? Көп
мағыналылықты контекст жасап тұрған жоқ па сияқты ... ... Егер көп ... ... ған ... десек, онда контекст
мағына жасайды, сөз мағынасы контексте пайда болады деген пікірді қолдаған
боламыз. Егер контекст сөз ... ... онда ... жеке ... ... ... ие ... деген пікірді қолдаған боламыз. Пікіріміз анық
болу үшін ... алып ... ... ... ... ... ... сөзінің жеті түрлі мағынасы бар деп көрсетілген.
1. Адамның, жан-жануардың тамақ қабылдайтын мүшесі.
2. Дыбыстау мүшесінің бірі, артикуляциялық аппарат.
3. Адам, кісі мағынасында.
4. Бір ... ашық ... Бір ... кіріп, шығатын жері, есігі.
6. Бір нәрсенің басталар жері.
7. Жараның, ісіктің ашылған жері, үстіңгі жағы, ... ... ... ... ... болатындығы анық.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... баға беруі дұрыс-ақ. "Көп ауыз біріксе, бір ауыз жоқ ... ауыз сөзі адам ... ... ... ... ... ... қолданылып тұрғандығы анық. Жай қараған адамға ауыз сөзі
адам мағынасында қолданылуы тек осы контекстпен байланыстыдай көрінуі ғажап
емес. ... да, ... ... сәл ... ... нақ ... ... бұдан басқа да үш мысал берілген.
Контекстің қызметі көп мағыналы ... ... ... ... бір ... ... келтіру. Екінші сөзбен ... көп ... ... қай ... айтылғандығын тыңдаушысына нақты
жеткізуінде ғана. Мысалы, аудар деген көп мағыналы етістікті алайық. ... ... ... оның жеті ... ... ... ... бидайды күнде аударамыз десек, тыңдаушы адам „бір ... ... деп те, ... ... деп те, ... ... төгу” деп те,
„бір жерден екінші бір жерге көшіру” деп те түсінбейді. Керісінше, ... ... ... ... ... ... деп түсінеді. Демек, затты
бір қалыптан екінші бір қалыпқа өткізу мағынасы сөз атауының ... сөз ... ... себеп болып тұр. Тек ... ... ғана емес ... аударды, құмды аударды, шөпті аударды,
сабанды аударды сияқты толып ... ... ... ... үстіне
қарату” мағынасын білдіреді. Бұл – ... көп ... ... ... ... ... болады деген қағиданың дұрыс ... ... ... жоқ, олардың мағынасы тіркесте, жүйедегі орнына
байланысты болады деушілер мен көп ... ... ... ... ... ... ... деушілер арасында байланыс бар. Бұл
қағидаларды қолдаушылардың екеулері де сөздер жеке тұрғанда ... ... ... ... ... ... ... жоққа
шығарады.
Кеңес тілшілерінің көпшілігі жеке сөздердің лексикалық ... ... ... сол ... ... қалай анықтау керек.
Оның негізінде не жатады деген ... ... ... ... ... туып
жатады. Бұл, әрине, тілші ғалымдардың жеке өздеріне ғана емес философтарға
да, ... де, ... да, ... ... ғалымдар
арасында да байқалатын жағдай. ... ... ... де бұл
мәселені бір түрлі ... Бұл ... ... әдістері мен
көзқарастарына да байланысты. Дегенмен де, сөз ... ... ... ... ... бар, ... ... ретінде қолданылатын
тілдің негізгі элементін тү۟сінетініміз рас. Сол үшін де ... ... ... кең ... ... ... мағынаны ұғым
түсінігі арқылы белгілеуге әрекет етеді. ... ... ... сөз ... да ... білдіреді, яғни объектив дүниедегі
заттардың бейнесін білдіреді», - деген (30-бет). Әрине, ұғым ... ... ... ... тең деп ... та, бұл екі ... ... бар ... ... ... бар. Қалай демейік,
бәрі бір, марксизм – ленинизм методологиясына негізделген дәйекті зерттеуші
сөз бен зат ... ... ... элементтері, оның ұғыммен
байланысып жатқан жақтары барлығын мойындайды. Бұл жерде ... ... ... жүрген нәрсе – сөз мағынасы мен ұғым ... тең ... сөз ... ұғым элементтері қаншалықты бар деген нәрсе.
Кеңес тілшілерінің көпшілігі құптаған мәселенің бірі – сөз мағынасының
құрамында ... ... ... ... ... ... ... бейнесі бар деу. «Ең алдымен, сөз мағынасы дегенде ... ... ... ... ... ... мен түрлі қасиеттеріне қаратылған , солардың атауы ... ... деп ... анықтама берсе (67-бет),
Д.Н.Шмелев: «Сөз ... – сол не ... ... ... ... - деген пікір білдірген ... ... ... ... мен болып жатқан құбылыстар сөздердің тікелей лексикалық мағынасы
бола бермейді. Объектив дүниедегі заттар мен ... ... ... лексикалық мағынасы ретінде қабылданып, қалыптасқанға дейін
бірнеші психологиялық ... ... өтуі ... Сондықтан да сөз
мағынасын тек заттың не ... ... ... ... онда сөз
мағынасы тілдік категория болып саналмастан психологиялық ... ... ... еді. Бұл - ... Екіншіден, дүние жүзіндегі адамдар
объектив дүниедегі заттарды сезінуде, түйсінуде бірі екіншісінен онша ... ... ... ... ... ... ... байқалынады.
Бұл, әрине, әр халықтың мәдени деңгейіне, әлеуметтік даму сатысына, өмір
сүрген ортасына, ... ... ... жеке адамдардың өмір тануына
да байланысты сияқты. Салыстырыңыз: Аринта деп аталатын ... туыс ... ката деп ... ... комуна деп атайды.
Қазіргі орыс тілінде бұлай бөлу жоқ, олар үшін бәрі - ... Бұл ... ... туыстас тілдер арасында да кездеседі. Мысалы, өзбек тілінде
сингил сөзін ... де, ... де ... ... ... - өзінен
жасы кіші қыз балаға байланысты қолданылатын туыс атауы. Қазақ тілінде
болса, ... ... жасы кіші қыз ... ... ... ... ... жиен сөзі екі ... ... де ... сол – қазақ тілінде жиен сөзі күйеуге шыққан ... ... ... ... тілінде ағасының да, інісінің де, қарындасы
мен әпкесінің де балаларына байланысты қолданыла береді.
Қорыта ... сөз ... өте ... ... ... ... категория. Соныман лексикалық мағына дегеніміз белгілі ... не ... ... мен ... ... және ... ... объектив дүниедегі заттардың, амал-әрекеттердің, түрлі құбылыстардың
адам санасындағы жалпыланған, дерексізденген бейнесі.
Сөз мағынасы объектив дүниедегі заттар мен ... ... ... та ... Дүниегі заттар мен заттар, құбылыстар мен құбылыстар
түрлі қатынаста болады. ... ... ... ... ... ... Қозғалыс белгілі бір кеңістікте, мезгілде болады. Айтылғанның
үстіне қозғалысқа ... ... және ... бағытталған объекте болады.
Осы сияқты қатынастар сөз мағынасының құрамына еніп, бір сөздің екінші бір
сөзде ажыратылып жатуына не байланысып ... ... ... Егер дублет
сөздерді есепке алмайтын болсақ, кез келген сөздер бірі екіншісінен әйтеуір
бір семантикалық не семантика-грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... синоним сөздер, бірақ өзара олар да
мағыналық реңктері ... ... ... ... кейбір сөздер мағына
көлемі жағынан тар не кең ... де ... ... әйел ... ... бен ... ... пен оқулық. Сөздер арасындағы ... сыр ... ашу үшін сөз ... ішкі ... ... талдап көру керек.
Сөз мағыналарың деңгейі, анықтығы барлық ... де ... ... бола ... Сол үшін де атауыш сөздердің лексикалық ... ... ... ... тең ... ... ... Тіпті зат есімдер
мен сын есімдердің, зат есімдер мен етістіктердің мағыналарын тең деп санау
жаңсақ пікір ... ... ... Зат ... сын ... сан ... ... екіншісінен ажыратып тұрған олардың категориялы
мағыналары емес, лексикалық ... да. Сын ... зат есім ... ... мағынаның мүлде жоғалып, таза заттық ... ... ... бұл ... әрі семантикалық, әрі
синтаксистік қызметінің өзгеруімен байланысты құбылыс.
Сонымен, сөз мағынасы да ... ... ... ... ... ... ... дүниедегі заттардың бейнесі, адам ойының
қызметі негізінде жасалынған жалпыланған, дерексізденген бейнемен бірге ... ... ... ... реңктер де енеді.
Сондықтан да дыбыс не дыбыстар тізбегі белгілі бір ... ... ... ... да ... алады. Тіл заңдылықтары сөздерге ... әсер ... ... ... енгенде шешуші қызмет атқарады.
Кұнделікті өмірде және ... даму ... ... қайталана берген соң
ол тілдік заңдылықтар мағынаның ішкі құрамына да еніп кетеді
1.2 ... ... тану ... адам ... ... ... адамзатқа ортақ әмбебаптығымен сипатталады. ... ... ... оның ... қоры мен ... ... ... Ой мазмұнын беретін тілдік ... ... ... бір тіл ... шеңберінде, сондай-ақ ортақ белгілі бір тіл
деңгейімен бірлікте кешенді түрде қарастыруға болады. Осымен ... ... бар жүйе ... ... ... ... ... (сөздік) өріс, синтаксистік өріс, морфо-семантикалық ... ... ... ... ... өріс деп ... ... бар. Сондай-ақ бұл аталғандардан
басқа тілтанымда ұғымдық ... ... ... ... өріс,
реляциялық өріс, ассоциативтік өріс ... де ... ... бұл ... оның қай тіл ... ... ... және
өрістің қай аспектіде қарастырылуымен байланысты болып ... ... ... тіл ... ... ... ... қолданылған.
Лингвистикада өткен ғасырдың 30 жылдары пайда болған бұл ... ... ... ... оны ... және ... өріс деп
екіге бөліп қарайды. Ол жалпы лексикадағы белгілі бір сөздердің ... ... яғни сол ... енетін сөздерге ортақ жалпы ... ... ... ... өріс деп ... өріс ... – ортақ мағына негізінде топтасатын
лексикалар жиынтығы. Өріске енетін барлық сөздерге ортақ ... ... ... ал өрістегі сөздердің әрқайсысына тән өзіндік мағына
дифференциалды семантикалық белгі болып ... ... өріс ... ... ... біріккен лексемалар лексикалық мазмұнның
айырмашылығы жағынан бір-біріне қарама-қарсы ... ... ... [,50].
Семантикалық өріске ұғымдық өріс, ... ... ... ... ... ... бір ... (Вейсгербер), мағынаның мәнді
байланыстары (Порциг), ... ішкі ... ... және ... ... деген анықтамалар берілген.
Семантикалық өріс – ең ірі лексика-семантикалық ... өріс ... сөз ... ... ... ... Бұл
сөздер болмыстың бір фрагментіне сәйкес келуі ... Олар ... ... ... ... ... ... ие болуы тиіс.
«Трир доктринасы» бойынша:
1) тіл өздігінен семантикалық өрістерге бөлінеді;
2) тілдің мазмұндық жағы қоршаған ортадағы заттар мен ... ... тіл ... ... ... ... тіл белгілі бір халықтың рухы мен зияткерлік ерекшеліктерін
анықтайды.
Зерттеушінің ... ... адам жеке ... ... үшін оның
санасында бүкіл «тілдік өріс» көрініс табу керек. Сөз айналасындағы ... ... ... ... ... семантикалық өрісті бөліп алып
қарастыру қиындық туғызады деп есептейді.
Семантикалық ... ... торы ... ... Бұл Э.Лендваидың өзге пікірлерді ... ... ... ... айтуынша тор әлемнің тілдік бейнесін көрсетеді. Ол
идеографиялық сөздіктерде мағыналық ... ... ... ... ... ... ... болады. Олар лексикалық жүйе мен өзге өрістерден біршама оқшауланып
тұрады. ... ... ... ... ... Өрістің фрагменті ретінде осы автордың мысалының бірін келтіре
кетейік. Архисемасы «цвет» болатын өріс: белый, черный, ... ... ... құрылымдарын да өріс құрамына енгізетіндігіне
назар аударғымыз келеді. Мыс, «түстер» өрісіне: …(ненің) түсі, …түсті ... ... ... …түске бояу сияқты тіркесімдер де жатқызылған.
Семантикалық өрістер ... ... және ... ... ... ... ... антонимдік,
синонимдік т.б. лексика-семантикалық қарым-қатынастар орын алады [10, 67].
Семантикалық өрістің ерекше қасиеттерінің бірі - оның ... ... ... жүйесінің өзіндік ... ... ... өрістің құрамындағы ұғымдардың екі үлкен қарым-қатынастар
түріне ... ... ... ... ... қарым-қатынастар. Бірінші типтегі
4 қатынас:
1) ұқсастық (синонимдер)
2) қарама-қарсылық (антонимдер)
3) енгізу, (гипер-гипонимиялық ... ... ... ағаш ... ... ... ... қатар орналас (бір текке кіретін түр қатынасы:
қарағай - самырсын)
Бірінші тип Трирдің семантикалық ... ... ... ... құрайды.
«Иелену» типі қиысу және өзіне тәнділік қатынастарына негізделген (зат
және оның ... оның ... оған ... қимыл-қозғалыс, қызмет:
самырсын, орман, бүршік, өсу, тақтай т.б.) Осындай шектестік қатынастармен
байланысқан сөздер ... ... ... яғни ... ... Осы екі ... ... ауқымды тақырыптық өрістер келіп
шығады [10,68] .
2. Көк сөзінің семантикалық қырлары
2.1 Көк сөзінің мағыналары
Түр-түс атаулары – қазақ ... ... ... ... ... ... (І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, А.Ысқақов, М.Балақаев, С.
Аманжолов, Ғ.Мұсабаев, Ж.Шакенов т.б). Олар қазақ тілі ... ... сын есім ... ... ... сапалық сын есемге тән
лексика-грамматикалық табиғаты мен мағынасы, қолдану аясы анықталған.
Түр-түс атауларының негізгі көпшілігі көне ... ... ... ... болғандықтан, тіл біліміндегі оның ... ... ... ... ... ... ... орай, түр-түс атаулары – сапалық
сын есім ... ... ... ... ... ... де ... және этимологиялық тұрғыдан зерттелген, анықталған ... ... ... ... ... Ол жөнінде мағлұматтарды біз кез-
келген түркі ... ... ... ... ... ... Батманов, Дыренкова, Дмитриев, Баскаков,
Убрятова, Ширалиев, ... ... ... ... ... ... ... Кейбір түр-түс атауларының шығу тарихы мен тілдік
табиғатын қарастыратын ... ... ... және орта
ғасырлық жазба ескерткіштеріне арналған еңбектерден (Малов, ... ... ... Боровков, Батманов, Юнусалиев, Айдаров, Құрышжанов
т.б) тарихи-салыстырмалы және этимологиялық сөздіктерден (Радлов, Ашмарин,
Будагов, Наджип, Севортян, Егоров, ... ДТС т.б) ... ... түр-түс проблемасын жан-жақты, түркі тілдерінің фактілері негізінде
тұлғалық, мағыналық ерекшеліктерін аша ... ... ... көп ... ... ... А.Н.Кононовтың «Семантика цветообозначения»,
«Способы и ... ... ... ... у ... народов», «О
семантике слов «қара» и «ақ» в тюркской географической терминологий»۟۟, ... ... ... ... ... ... Г.Дерфер
т.б. еңбектерін атауға болады. Түр-түс атауларын орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... Р. М.Фрумкина, А.В.Михеев, Ф.Н.Шемякин т.б.
ғалымдар жатады.
Қазақ тіліндегі жалпы түр-түс ұғымына қатысты атаулардың саны ... ... ... ... сан жағынан қаншама көп болғанымен,
сұрыптай келгенде бір топ негізгі, базистік ... ... ... бәрі ... боп ... осы 20 шақты түбір сөздің негізінде
дамып (көк – көгілдір, көкше, көкшіл т.б), ... ... ... ... ... көк, күлгін көк т.б) айналған жай және ... ... ... ... табиғатына тән бір ерекшелік: ... ... шығу тегі ... ... ... ... ... анықтауға болса да, кейбіреулерінің құпия сырын анықтау мүлде ... ... ақ, боз, сұр, көк, кер, ал ... бір буынды түр-түс
атауларын талдап, анықтап жатудың қажеті жоқ сияқты. Өйткені ... одан ... ... ... келмейді. Демек, оларды көне түркі
заманнан бері келе жатқан байырғы, ілкі түбірлер ... ... ... сөзіне келетін болсақ, оның түркі тектестігі, тіпті монғол, оның
ар жағында бүкіл алтай (тұнғыс-маньчжур, жапон, ... ... ... ... көп ... ... Көк сөзі әр ... фонетикалық және
семантикалық вариант ретінде бұл тілдердің бәрінде де ... ... бұл сөз ... тегі ... ... алтай әлеміне ортақ дүние болып
саналады. ... ... ... өте ... келе жатқандығына ежелгі
түркі жазба ... және ... ... түркі тілдері деректері куә.
Мысалы, М.Қашқари сөздігінде «көкің кім?» сияқты тіркестің аудармасы «сенің
шыққан ... ... ... ... ... ... төлеуіт
тілінде көгі сөзі «ру» мағынасында қолданылған [13,186].
Дәл бүгінге ... ... ... жері көк түс ... ... ... ... (тәңірі) көк түске байланысты шықты ма деген ... ... көк ... оның түсіне қарап көк деп атап кетуі ... ... ... жер ... көк түсті заттардың бәрін аспан түсімен
салыстыра отырып, жалпылама көк ... ... ... ... алуы да ... [1,39].
Түркі тілдерінде бұл кук (татар) // кюк (әзербайжан) // кик (түркімен)
// кук (өзбек) // көк ... // кек ... // кек ... // кек ... кюек ... тұлғаларында кездеседі.
Этнографиялық жағынан алғанда көк түс қазақ ұғымында аспанның символы:
көкке табынудың белгісі болған. Көк түсті пір тұтып, ... ... ... хан күмбезінің, Жошы хан, Бестам т.б көптеген бейіт ... ... ... ... ... ... ... көк сөзі мейлінше кең мағынада қолданылады және
сол мағыналардың қай-қайсысы да киелі мәнмен назар аударады. Мәселен,
1. Көк – аспан ... ... сөз ... ... үшін ... ... Сондықтан да, тілек тілегенде қолды көкке жайып, тәу ете
жалбарынады, ... қол ... ... ... қимыл жасайды.
2. Көк түсі реңді білдіретін сөз. Сонымен бірге Тәңірінің ... ... түс ... есептеледі. Байырғы түріктер шығысты көк түспен
бейнелесе, батысты – ақ, ...... ...... ... ... Көк – ... сөзінің баламасы۟. Тәңірі – дүние, тіршілік ... ең ... ... күнге тұрақ болған аспан да, күн көзінің шығар тұсы да, әлемнің
әміршісі де, ... өзі де көк сөзі ... көк түсі ... ең ... де ... ... ... екен.
Түркі халқының тілдік санасындағы «аспан», «көк», «тәңірі» ұғымдары
бөлінбейтін бірлікте және көне ... ... әлем ... ... ... Көне түркі ескеркіштерінде кездесетін
метафоралардың халықтың тұрмыс-тіршілігімен, салт-дәстүрімен байланысы бар.
Мысалы, көк турк ... ... ... күшті, мықты” мағыналары
негіз болған. Оксыз көк түрк метафоралы тіркесі ... көк ... ура ... ... «ішкі рулық бірлестігінен айрылған көк түрік»
деген ауыс мағынада жұмсалған [16, ... ... ... ... Сол жарық сәуледен көк шашты,
Көк жанды арлан шыға келді…
2) Көк бөрі – ұранымыз болсын
Темір найза тоғай болсын…
Көк тәңірі – қорғанымыз ... ... ... ... ұстаңдар…
немесе Оғыздың алған әйелін былайша: Көктен нұр ... ... ... ... қыз еді. Ол қыздың көріктісі сондай, ... көк ... ... көк ... ... ... ... суреттейді.
Сонымен қатар, көк сөзі әдеміліктің, көріктіліктің нышаны ретінде де
қолданылатын кездері болған:
Оғыз қаған келбеті: осы ... ... көк еді, ... ... ... қара еді. ... ... көріктірек еді…
немесе ағаш қабығынан табылған екінші ... Оның көзі ... ... еді. ... жұрт ғашық болған сондай сұлу көрікті еді [9,196].
Үйсіндерде көк бөрі ... ... ... мынадай аңыз қалған:
үйсін күнбиі Нанду би ... ... ... ... ... ... ... Осы Елжауды жабайы құстар асырап, қаншық ... ... ... көк бөрі ... ... ... алғашқы бастаулары деген болжам
бар. Сондай-ақ Римде де болғаны белгілі: аңыз бойынша Рим шаһарын орнатқан
Рамул және ... ... ... қасқыр еміздіріп өсірген екен. Рим
қаласында табылған м.б. IV ғасырда жасалған қасқыр тотемі мұны дәлелдейді.
Көкке табыну, күнді ... ету ... ... ... ... сенімнің
жалпы атауы. Мұндай наным Қытайда да болған. Мәселен, «Тянь - ... ... ... деп ... ... Мұндағы «Тянь-Шань» және «Тәңір» сөздері
көк, аспан, аса биік ... ... ... ... тауы да дәл ... ... уаляты» газетінің 1989 жылғы санында «Қытай хәм оның халқы»
атты мақалада былай деп жазылған: Қытай өз жұртын «Тянь - ся» деп ... асты ... сөз). Бұл ... ... ... қытай императорларының
өздерін күні бүгінге шейін «көктің ұлы», ал жапон императорларының өздерін
күні ... ... ... үлы» ... бұл нанымның сол дәуірлерде Орталық
және Шығыс Азия халықтарында таралған ұқсас, тіпті ... ұғым ... ... ... ... ... ... сөздігі»,
«Фразеологиялық сөздігі» ана тілінің байлығын, халықтың таным дүниесін
көрсететін ... 1969 жылы ... ... ... ... ... 5 диалектілік ерекшелік көрсетілген:
1.Көгеріс суы (Түркмен, Ташкент). Мақтаның көгеруі үшін ... ... ... ... ... ... көк жер, ... көк.
3. Көгесі (Ақтөбе, Ойыл). Тарының саға жағының ... ... ... ... ... , ... Көгістену (Маңғыстау). Алыстан сағымданып көгілдірлену [,172].
Бұл түбірлес сөздер морфологиялық ... ... ... ... ... ... мағынасы көк сын есімнен келіп шығып тұр.
Ал 1977 жылы жарық ... ... ... 92 ... ... ... 1980 жылы ... көрген «Қазақ тілінің түсіндірме»
сөздігінде алдымен мынадай үш ... ... сын . 1. Ашық ... ... түс. Көк ала ... ... ... не жорық. (О. Шипин)
2. Қаулап өскен шөп, әр түрлі өсімдік. Мал ... ... кез ... бұл
уақытта малдың аузы көкке тиетін биыл о да жоқ. (А. ... ... ... Бала ... соң ... ... болады. (Ә
Қалдыбаев)
Мағынаны толық ашып түсіндіру үшін фразеологиялық ... ... ... саны - 66. Одан ары ... көк ... ... мағынасы
туралы айтылады.
Көк зат. Түпсіз тұңғиық әлем, аспан. Жарып жалпақ ауаны, Көкте қалқып
келем мен (С. Мәуленов) Көктің осы ... ... 16 ... ... зат. 1. ... ... ... шыдамды түрі. Мұндай таспаны көк деп
атайды. Мұндай таспадан ... ... ... әрі ... әрі берік
болады. (С. Қасиманов) 2. Кереге ағаштарын ... ... ... Қыз Жібектің беттерін кереге көгі жиырады. («Қыз Жібек»)
Көк сөзімен біріккен 43 сөз көрсетілген.
2.2 ... ... ... көк ... ... ... сөзінің мағыналық өрісін, қолданылу ерекшеліктерін нақтылау
мақсатымен талдауға “Абай жолы” роман-эпопеясын алдық. Роман-эпопеяның ... ... ... 1989.- ... ... Абай – 608 бет, ... 1989.- ... ... Абай ... – 616 бет.) ... ... сөзінің мағынасын таптық. Көк сөзінің түсіндірмелі ... ... орай ... ... ... ... үш ... екеуі
кездесті. Олар: 1)Ашық аспан тәрізді түс; 2) Түпсіз ... ... ... ... көк сөзінің семантикалық өрісінің кеңдігіне оның ... ... ... ... ... ... мысал бола алады.
Бұл тұрғыдан «Абай жолында» көк ... ... ... ... ... салып жинақталды. Ә.Қайдаровтың топтастыруынша:
1) Көк – қаулап өскен шөп, ... ... ... көкөніс; 2) Көк - әлі
жас, піспеген, шикі; 3) Көк – арық, ... ... ... 4) Көк ... ... ... ашушаң; 5) Көк – езбе, мылжың, көп сөйлейтін; 6)
Көк – сылбыр, жалқау, топас.
Осыған орай ... ... ... көк ... мынадай
мағыналық түрлері кездеседі:
“Ашық аспан тәрізді түс” мағынасында:
1) Жер ошақтан шыққан түтіндері де ... ... ... ... мұнардай тарайд (8-бет).
2) Көкшіл түсті үлкен көздері әрі салқын,әрі сыр ... ... ... ... жауқазын, сарғалдақ, бәйшешек дегендер қызыл, ... ... ... жайнайды (23-бет).
4) Жидебайдан жиырма шақырымдай жердегі Шыңғыс кешкі шақта ымырт жабыла
көкшілденіп, суық тартып ... ... ... Үлкен көк көздері қылилау келген (80-бет).
6) Жақын ... ... ... өзі де қазір көкшіл көлеңке ... ... ... ... ... ... (85-бет).
7) Қарақошқыл таулар ай астында көкшіл мұнарға оранып, жым-жырт қалғып тұр
(114-бет).
8) Ақ тулы, көк ... тулы ... ... ... ... ... ... Ақ дала алыс адырлар жеңіл, көкшіл тұманға батып,түн жібегін ... ... ... ... мөлдір көк көздері салмақты сабырмен, барлай
қарайды (276-бет).
11) Сол жақта, алыс көк жиекте, көкшіл мұнар ... ... ... ... Бұйралау, ұзын, сары сақалы бар, қызыл жүзді, көк көзді, кесек мұрынды
сұлу адам екен (303-бет).
13) Кейде олар көк ... ... ... ... жерден үзіліп, аспандап
кетеді (312-бет).
14) Осы сағым ар жағында, көкшіл мұнар арасында Шыңғыстың ... ... көк ... ... ... Ең ... ... көргенде осы өзеннің бас жағындағы, анау алыста
көкшіл тартқан – Түйеөркеште көрген (313-бет).
16) ... ... ... фатиха жөніндегі қалжыңын орынсыз көріп, қабағын
ренішпен бір шытынды да, үлкен көк ... ... ... ... жалт
еткізіп, үндемей тынып қалды (366-бет).
17) Сол өткір көкшіл көзді чиновник бұл мәжілісті басқара келе, Кошкинді
шақыртты ... ... ... ... ... ... бұрды (416-бет).
19) Аса бір көп шашыранды шоғырлар, сол алыс көк ... ... ... ... ... (432-бет).
20) Алыста қоңыр көкшіл тартып, бүктүсіп жатқан алыс адыр ... ... ... Екі көзі ... ... ... сағал сары Баймағамбет Абайдың
мінезіне күліп жіберді (470-бет).
22) Араларында сары мұрт, сары шашты, мөлдіреген көк көзді кәрі-жасы да жиі
кездеседі ... Зор ... ... ... ... шүңірек көк көзді кісі (520-бет).
24) Қызғылт, кең жүзді, қою қоңыр шашы бар, ... ... қара көк ... ... ... қиян алыс ... ... қараған Абай көзі, ой көзі ... оң ... ... ... телміре қарап қапты (590-бет).
26) Аяғы ақ тас пен көк тастың арасына барып ізі ... ... ... дала ... ... қарауытпай көкшіл тартқан (34-бет).
28) Ақ-көк реңді суық дала (34-бет).
29) Казанцев бұл жолы ... ... ... ... көк көз ... ... ерте ... (35-бет).
30) Ояздың қасында сұлу көк көзді, келісті толық денелі ... етті ... ... Ақ ... ... түскен, қалың түкті қабағы көк бурыл мұртындай боп
көзіне жеткен (67-бет).
32) Жұқалаң ғана ақшыл көк мұнар ... тұр ... ... мол ... мен бұдырсыз алыс көкжиегі үстінде аспан әлемі
ғажайып тыныш, шексіз ... ... ... түні ... ... қара көлеңкелі қараңғы болады (182-бет).
35) Өзінше біралуан көкшіл-бозғыл түн (178-бет).
36) Екіншісі, кішілеу денелі, өткір шүңірек көк ... ... ... шал – Сергей (186-бет).
37) Биік аспан да ай ... ... сәл ғана ... ... ... көзі ... ... көкпеңбек (236-бет).
39) Сарсақалды, көк көзді Баймағамбеттен басқа ұзын бойлы, сопақ ... ... қой ... ... мұрынды Ақылбай – бір тип (238-бет).
40) Кірпіксіз суық көкшіл көздерін Сармоллаға қатты жиренішпен қадап тұрды
(316-бет).
41) Ол көк ... ... ... ... ... ... тәрізденеді (322-
бет).
42) Екі жақ қаңылтыр қанатына қызыл, көк ... ... ... ... әйел ... ... қажып, талған мұңшыл қаракөк көзімен ұзақ
қарап алды ... ... суы ... ... ... көкшіл, тұнық боп ағатын (325-бет).
45) Бүгінгідей жауынсыз ашық күні сол мол су ... ... ... түсіпті (325-бет).
46) Ол бөшкелердің үлкен-кіші мөлшері, ескі, жаңа қалпы, әсресе қызылға,
жасылға немесе көкке боялған іреңдері де әрі ... ... Көп ... да ... көк, сары бояулармен жаңғыртылған (329-бет).
48) Сол кезде ... ... ... ... ... ... қағып сары
сақалды, көк көзді Баймағамбет жетіп келді (371-бет).
49) Әлмағамбет көңіліне ... көзі де ... тыс ... ... ... ... Сыртта жарқыраған күннің қуанта жайнатқан аспаны сондай мөлдір, таза,
көкпеңбек (427-бет).
51) Талайдан бұлыңғыр, жүдеу, ... ... ... ... көк боп ... еді ... Көкжиек қоңыр-көкшіл қалың күңгірт бояуға ауысқан (456-бет).
53) Қарауыта қызарған сол шапақ ... ... бата ... ... ... Тек ... жақ әлі кешкі шапақ көкжиекке қызыл-көк арайынан түгел ... жоқ ... Ол да бұл ... көк ... ... оранып, аспанмен араласып, бояу
қосып тұтасып барады (456-бет).
56) Тек оқта-текте сол алыс көкжиекте өте бір ... шоқ қара ... ... жалт етіп ... ... ... ... мол даланың мұнары ішінде оқшауланып тұрған біртұтас
жалғыз биік, тотияйндай көкпеңбек боп ... ... бар ... Шыңғыстың сыртында талай биік таулар болса да, дәл Үлкен ... ... ... ... ... ... ... Көкшіл реңі де өзгеше боп көз тартпайды (465-бет).
60) Сол жақта, күншығыста Орда ... ... ... ... ... ... ... таулар көрінеді (514-бет).
61) Шырқау ұзақ алыста, асан мен жер ... боп, ... ... ақкөк бояуға
айналыпты (514-бет).
62) Көкжиегі көрінбей қосылып кеткен, ... ... ... ... тауы,
Байжан тасы байқалады (514-бет).
63) Сол теңіздің бетінде күдір белімен кесіп ... боп ... көк ... көк ... ... ... да енді ... күнмен қоңыр көлеңке көкшіл ажым кезектесіп
таласыпты (515-бет).
65) Бөлек ұсақ адыр да ... ... ... ... ... келеді (515-бет).
66) Көкпеңбек түпсіз биік аспанда қалықтаған аққудың аппақ таза қанаты күн
шұғыласына ... ... ... па еді (600-бет).
67) Енді дабылдың шұғыл дауырығы шыққанда, бұрынғысыннан да ... ... тік ... ... ... шошайып қалған жалғыз қу ағаш көк аспанға тіл ... ... ... ... тек, көк аспан, куәм едің, сенен ғана сұраймын (596-бет).
70) Сорымның да куәсі, көгерген гүл атқан шағымның да ... сен ... ... ... ... ... біз көкщіл, көкпеңбек, көгілдір, қара көк, ақкөк, ... ... ... көкжиек тұлғаларын да қоса алып
қарастырдық. ... шығу ... ... көк сөзінен туындаған.
Қара көк – екі компоненті де ... ... ... ... 94). ... ... ақкөк, қоңыр-көкшіл, қызыл-көк, көкшіл-
бозғыл атаулары да осы сияқты жасалған.
Көкжиек сөзінде жиек сөзімен бірігіп келіп, аспанның ... ... ... атау ... Бұл ... талдауға алғанымыз, көк сөзі
өзінің «ашық аспан тәрізді түс» мағынасын сақтайды. Бұл мысалдарда ... - ... ... сөзі – 20 рет; ... сөзі – 7 рет; ... – 5 рет; «көгілдір» сөзі – 3 рет; ... көк» сөзі – 2 рет; ... сөзі – 2 рет; ... сөзі – 1 рет, ... сөзі – ... ... сөзі 1 рет ... өскен шөп» мағынасында:
1) Жазықсыз сары биік көкшіл қоныс ақ көделі әдемі өлке ... ... ... мен күз ... ... екі рет осы ... Құнанбай
ауылдары келіп қонып, ұзақ уақыт отырып, жайлап та кететін (7-бет).
3) Бұл өзінің, биыл осы көктемде ... ... оқып ... ... ... ... Аздан соң сөзді басқа жаққа көшіріп, осы көктемде мал тойыны қандай, ... ... ... мезгілі қандай болатынын айта бастады (19-
бет).
5) Айналадағы жазық пен төбешіктің бәрі де ... көк ... ... ... кішкене көк төмпешік үстінде құбыла жақтағы серес ... ... жас ... қана тұр ... ... ... ... былтыр ғана осындай кезде, күліп жайнап
жүрген аман шағын, сау шағын еске түсіреді (23-бет).
8) ... ... ... соң, осы ... жұрт ... кінәлай бастады (26-
бет).
9) Ағындап ұшып келе жатқан бетінің екі жағында көделі ... көк ... ... ... ... ... ... құлдырап ағып кетіп жатыр (34-
бет).
10) Көктемде Шыңғыс асып ... көшу ... ... ... ... мен жоқ-жітікке соншалық ауыр ұзақ бейнет көрінгенмен балаларға
сейіл сияқты (39-бет).
11) Қыс пен көктем күзеуде бір-бірінен алыс ... ... осы ... ... ... түйісіп қым-қуыт араласып қонысады (39-бет).
12) Құнанбай көктемде ерте көшсе Уақтың жерін шаба ... ... ... Тақыртұмадан сонау жайлаудағы Байқошқарға шейін отыз көш
жерде ылғи ... ... ... ... мен ... (45-бет).
14) Бір сыбаға көктемде (45-бет).
15) Көктемде Қодарды асып ... жер осы ... ... ... ... күземде кеп сүйекші болған кімді көрдің? ... ... ... ... жан ... ... ... пен Әйтімбет
қойшы ғана кеп жоқшы боп еді (55-бет).
18) Көктемде бұл жел игілік желі (63-бет).
19) ... ... ... рет ... үйге ... ... осы ... Көктемдегі киіз үй Абайға әрқашан таңсық болатын (109-бет).
21) Бұл үйге әсіресе, өзгеше көктем нұрын енгізген бір жан бар ... ... ... ... ... үйлі ақ ауылдың түңлігі тегіс жабық (115-
бет).
23) Биыл Қарауыл суы мол тасып Жидебай, ... ... кең ... ... ... ... боп келе жатыр еді (126-бет).
24) Жылдағы әдет бойынша бұл ел әуелі бауырға қарай, көктемдік ... еді ... ... ... көк ... ... Саркөл деген тұщы көлдің басында
(128-бет).
26) Суы молдығына және көк шалғынмен ... ... ақ от, ... ... ... етеді (139-бет).
27) Бүлдірген иісі аңқыған, көк майса шалғыны бар, жасыл ... ... ... ... көп боп еді ... Көктемнен соң көргені осы (145-бет).
29) Осы биылғы көктемнің өзінде Тәкежан көрші үйлердің бір кексе қатынын
байқаусыз ... ... ... ... ... (147-бет).
30) Дүркірей ағылып, шулап шапқан топ Жәнібектің көк майса кең саласында
жыпырлай ... ... ... көп ауылдардың үстіне шыға келді (149-бет).
31) Майырмен және бар ... ... ... табысқан Құнанбай көктемге
шейін қайтпай жатып, енді ұлықтығын қайта қуды ... Қар ... көк ... ... шығып, жер дегди бастағанда Құнанбай
Қарқаралыдан шығып, Тобықтыға қайтты (169-бет).
33) Әр қыстаудың жанындағы тақыр ... ... ақ ... ... ... ... Бұл кезде ел-елдің бәрі де қыстауларынан көшіп, көктемге, ойға ... ... ... ... бір шақырымдай жоғары, қалың көк шалғынның ортасына
ұзыннан-ұзақ екі ... боп ... ... Сол ... ... ... ... бері дамылсыз жиын жиып,
тынымсыз қимыл үстінде екен ... ... ... ... ... ... ... үлкен баласы Ақылбай
туды (216-бет).
38) Көктемде, азық азайған кезде, бір үйден мол тамақ табу оңай емес ... ... айы деп ... ... ... ... ... жұттың
атын «мамырдың жұты» деп, бұрынғы жұттардан бөлек санады (233-бет).
40) Көктемнің ескегі соға бастасымен, ... қары ... тез ... Көк те шыға ... ... ... Жәнібекте, сол белгілі көк өзекте отырған ауылға Абайлар жақындап
келгенде, үй сыртына бұларды қарсы алып Асылбек, Әділбек шықты (238-бет).
43) ... ... ... ... ба? (249-бет).
44) Үй сыртындағы көгалға барып, таң салқынына төсін ... ... ... қап еді ... Енді ... ... ... білінбей бақыламақ болды (252-бет).
46) Бір шақта, қаладағы оқудан қайтып келе жатып, ауылды ... ... көк ... осы еді ... ... ... ... түске жақындаған шағында, екі қабат үйдің барлық
астыңғы, үстіңгі бөлмелерінен қалың жұрт ақтарылып шыға ... ... ... ерте кезі еді (294-бет).
49) Әлі бұл өңірде көктің шабан тебіндеп келе жатқанын, қыс ... ... ... ... ... ... ... Бұл шақта қатты жүрген күйме, жаңа ғана қылтанақтап келе жатқан, жол
жағалаған, ... ... ... келе ... еді (295-бет).
51) Көптен қаладан шықпаған Абайға жаңа көктем енді ғана ... ... баян етті ... ... ... күні ... тағы да аса бір сағындырып, ... келе ... ... Жас көктің жауын ішінде құлпыра түскен шат селін, жүргіншілер
тақыр жолмен жарып өтіп келе ... ... жас ... исі үзілмей
толқып келіп отырды (302-бет).
54) Ең алғаш сәт сағатта ... ... ... ... ... сол ... ... Айнала, бар дүниені ал қара көк бетеге мен шашақтанған ал күрең
көде басыпты (312-бет).
56) ... ... ... ... суық, көгалы ұшан-теңіз, ұзыны мен
көлденеңі бірдей құнан шаптырымдай (314-бет).
57) ... ... көк әлі ... ... ... ... қос етек шұбалаң көйлектер, қынай бел кемзалдар,
неше алуан бояумен ақ үйдің сыртын, ... ... ... ... ... тұр (314-бет).
59) Кең көгалға жайыла қонған үлкен ауылдың оң жақ шеті ... ... ... ... ... көк ... қонақтар өрлеп барады (346-бет).
61) Осы жылы көктемде, Біржан келместен бір ай ... екі жас ... сыр ... екен де, содан бері жан жүзіне білдірмей, іштен тынып жүреді
екен (348-бет).
62) Мөлдір сулы ... бар, ... ... кең, көк өзек – Қаршығалы,
қазір ай астында сұлу сәулеге оранып ақшыл тартады (349-бет).
63) Аз уақыт ішінде жасыл бел, кең ... көк ... бәрі ... ... ... ... ... түңлігі шалқия ашылған кең үйге көктем ... ... бар үні мол ... тұр ... Абай ... оқып ... да, ... осы сияқты көп алуан жаңа
тірлігін үнемі қатар сезеді (364-бет).
66) О да адам ... жас ... ... ... үні ... Еңсксі биік отаудың оң жақтағы ... ... ... күн ... көктемдік, жаңа ашық рең бар (364-бет).
68) Өзіне-өзі тиген еркін шақта, жас жасаулы, жарастықты жаңа көктемді
үйден, ... ... ... ... бір ... тын ... ... Осы таңертеңгі отырыста Абайдың бар дүниені, ... ... ... ... шат, ... ... ... себебі де, сол жаңа
тыныс, жақын дос болған, қызық кітаптан ауысқан әсер еді ... Көк ... жаз ... шыққанша қыстаудан ұзамай, Жидебай мен
Шыңғыста қалған Құнанбай ауылдары, енді ... ... ... ... ... ... кең шалғ\ынды, мол сулы Қорық бойында, Ащысу өлкесінде
өткізбек (369-бет).
71) Құнанбайдың Тәкежан мен Қаражаннан туған ең ... ... ... 12 ... бала ... көктемнен бері науқас еді ... ... ... дағды бойынша қалың ауылдар көп малымен осында
орнап қалды (371-бет).
73) Осы маңда отырған Әнет, ... ... әрі ... ... көгімді жедің» деп, мен қайсысына сөз қатайын (371-бет).
74) ... ... көгі ... кейін де тез жетіліп кетеді
(371-бет).
75) Ен сулы көк ... ... ... ... мал атаулы тыныш
рақат тапқандай ... ... ... ... ... тиген жерде, көкмайса жас шалғында
қадалып, жабысып қалғандай (371-бет).
77) Оспан мен Дархан қазірдегі Қорық бойындағы мал ... ... ... ... ... тәжірибелері бойынша тез таныды (372-бет).
78) Жылда көктем ... ... ... ғой ... Абай сол үйлердің жап-жазық, тап-таза көк ... ... ... толтырып бара жатқан шарасын байқап келе жатыр (372-бет).
80) Енді теп-тегіс көк жазықта, жасыл дария жүзінде даяр ... ... ... ... сол аққан бойында өзеннің арғы бетін шығып ап, көк шөп
арасында ... ... ... барып, аңшылар көзінен жоғалыңқырап кетті
(376-бет).
82) Шәкенің дәл алдындағы құрғақ көгалға топ ... ... ... Ауыл ... отырған жер сазды көгал (385-бет).
84) Көктем сендердің ауыр ... ... ғой, ... егіп ал ... Абай ... көктемде Ақшоқыда «Дубровскийді» оқып отырғанда есіне
алған бір ойын ... ... ... ... Көктемде жасыл желек, көк шашақ атқан сасыр, қурай да қазір қызара
сарғайған (432-бет).
87) Көктемде ... су ... ... сот қарлығын бір көрген
Нұрғаным жаз бойы Құнанбайға өтініш еткен (446-бет).
88) Қыс ерте шыққандықтан жердің көктеуі биыл ... ... ... ... ... Абай ... ... алып, қыстаудың
желке жағындағы көк бетегелі, кішкене төбешіктің басында отыр (488-бет).
90) Көктемнің кешкі ... дөң ... ... жел ... білінеді (489-бет).
91) Ыстық пен шаң да ерте көктемде ... ... ... бұзып
араласпаған (492-бет).
92) Бәрі де Ақшоқы мен Семей арасындағы ... ... ... ... ... көк ... қоршалған (492-бет).
93) Арал тоғайларын жас жапырақпен безендіріп екле жатқан ... ... екі дос ... шығып, су жағалайды (497-бет).
94) Биылғы көктемдегі егістеріне тигізген залалдары болды ма? ... ... ... тап осы ... ... жаңа ... келе
жатқанда тағы жылқысын түнде жайып кеткен жоқ па? ... ... ... ала ... ... биыл ... сөз қылғанда,
көктемде осы өңірлерге көшіп келген Тәкежан, Майбасар, ... ... ... ... сияқты жуандар ашу шақырып, зіл көрсетіпті (508-бет).
97) Сол, «қалаға тұруға ауруым бар, ... ... ... деп ... ... бар ғой, ... оларды да оқытып тұрайын» деген соң,
Абайдың балаларын оқытсын, кішкенелерін орысша ... деп ... ... ... ... көк ... ... нүпір құйықтыра шауып келе жатыр
екен (524-бет).
99) Жыл ... ... ... желіндей есті (586-бет).
100) Дауылды күні ылайланған суық жайқын көбік атып толқын ұрса,
ортасында кішкентай көк ... арал ... көз ... еді ... Бұл ... басы өткен жылы көктемде ... ... ... ... бір ... басталған-ды (29-бет).
102) Көрші үйден азын-аулақ тобылғы, көкпек жиып әкеп шай ... ет асып ... ... ... ... ... отырып, Базаралы
алғашқы әңгімесін содан бастады (53-бет).
103) Ауыл сыртында көк бетегелі ұзынша төбешіктің басында Абай бір топ
көршілерімен Шыңғыс жаққа ... көз ... отыр ... ... атқа ... және сырттың салқын бел, өзен, ... ... ... ... ... өзінің оңашалығын ұнатады (110-бет).
105) Алыста, жігіттердің бет алдында, үш-төрт бөлек көгілдір жоталар
жатыр (110-бет).
106) Бергі жазықтағы ... ... ... ... ... тастарға
ауысады (110-бет).
107) Салқын самалы жайлы соққан көк жасыл жайлау дүниесі ... ... ... ... ... ұзын ... өзен-бұлақтар, көкорай шалғындар да жоқ
(168-бет).
109) Жүріп келе жатқан жолдарында шаң жоқ, ... ... ... ... ... шалғын бар (170-бет).
110) Соны дәл бір ғана көктемде бермесе, жалғыз Базаралы емес, сан
азамат ... ... ... Орыс ... сол ... басын жағалай, көгалдарға жайғасыпты (185-
бет).
112) Қазір ол қыстаулар мен көктем, күзеу, жайлау атаулыда ... ... ... ... ... ... көл, ... пішендік
– бәрі де есепке алынды (245-бет).
113) Сонымен күзеу, ... ... ... мен ... ... бәрі шешілді (245-бет).
114) Кей жері жарлауыт болса, көп ағысының бойында әдемі, майда,
көкмайса шалғын бар ... ... шөп ... ... ... мүлде айрылған емес (259-бет).
116) Қораның сол ... ... ... ... шөп жеп ... екі –
үш ат, көкшіл бау шөпті күтір-күтір шайнай түсіп, пысқырып қойысады (295-
бет).
117) Үш бала биыл ... бері бір ... ... ие ... ... Биыл ... бері жасы 12-ге ... соң, жаңағы кіші баламыз
Әлімжан да ағаларына ілесіп қайықтың бір ескегін ұстап үйреніп жүр ... Бір ... ... ... ... ... жүзіп өтіп, жарлау
кенересі бар көгалды аралға жиектеп келіп еді (326-бет).
120) «Орнына жаңа көк ... анау жол ... деп өрт ... ... ... жетер ме, жаз шықса, күн жылынса «тым құрса туған жеріме
қайтып ... бір ... ... ... ... да ... Әбіш ... айтқан
еді (425-бет).
122) Өзіміз көктеу - күзеу етіп отырған исі ... сол ... ... ... ... ... алыпты (447-бет).
123) Қысыр сауылып отырған көктем шағы (450-бет).
124) Осылай ойласа анығында жаңағы даулы боп ... ... ... ... ... ... ... жиырма - отыз ғана ауыл еді
(452-бет).
125) Бірақ көктем кезі ең су жетерлік ... осы ... ... ... егін ... ... ... да, мал баласына жаман емес еді
(458-бет).
126) Солардан кейін Абайға өтініш ... көп ... ... қаза көрген, азап тартқан, содан кейін сорға қамалған жандар екен
(483-бет).
127) Бұл жайда билер мен әкімдерге ... ... ... ... Абай ... ... ... көктемдегі шабуылға ауысты (486-бет).
128) Менің әкем Құнанбай ... ... ... баса қоныс
етіп, көктем кезінде алғаш қона бастаған да менің жасым 11-де болатын (488-
бет).
129) Даланың елі, ... ... ... күзеу, көктеу, қыстаулары
ғана естіп қойған жоқ (499-бет).
130) Жағалай оңтүстікке көз ... ... ... ... ... ... өлке ... түсіп, қатпар-қатпар көк адыр, қалың тау Шыңғыс
жатыр (514-бет).
131) Ол қоңыраулы бұйра нарындай, көпке пайда көп ... ... ... ... ... Көштің байсал тапқаны көкорайға қонғаны, даудың байсал тапқаны,
төрешіге барғаны (519-бет).
133) Әр ауыл екі-үш кең шананы көк шөпке ... ... ... ... Күн жылынған соң көктемде мағашты аса ұнатып, құрметтеуі ... өзі де ... ... ... ... ... емдеп қайтпақшы
болды (571-бет).
135) Көктемде, қар кете бере сол жылқылар ... ... ... ... беріпті (586-бет).
136) Осы көктемде, Абайдың өмір серік екі арысындай, екі ... ... мен ... да қаза ... ... ... ... күніне үмітін артып, шат қуаты жапырағын ... ... ... Баяу жел ... ... ... шилі көк майса шалғынды үнемі
толқытып, ырғалтып, ылғи бір ... ... ... қарай майыстырып иілте
береді (598-бет).
139) Көп өсіп, көктей өсіп ... ... ... «көктем» сөзі – 71 рет, «көк» сөзі – 24 ... сөзі – 11 рет, «көк ... ... ... – 9 рет, ... сөзі ... рет, «көкшіл» сөзі – 3 рет, «көк жазық» ... – 3 рет, ... сөзі ... рет, «көк ... ... – 2 рет және ... көк қырқа, көк өзек, көк
жота, көгілдір» сөздері – 1 реттен қолданылған.
Түпсіз тұңғиық әлем, аспан:
1) Биік көк жапанда ... ... ... ... ... айға ... Абай
күрсініп қалды (507-бет).
2) Былтыр «берекені көктен тілеме, еткен еңбектен тіле» деген бір ... ... ... ... ... ... көктен түскен «жай көкше»болмады ма! (508-
бет).
4) Осы жер де айқай, көк те ... ... ... бәле ... жер де ... көк те айқай боп кеткен соң «тәк –
тәкпен» зорға ұстап ... ... ... ... алдан, арттан жер-көкті «аттандаған» айғайға толтырып
қамаған қол, Тобықты жауларының ... ... ығын ... ... түлік малға, аң-құстарға қатысты:
1) Жұмабайдың астындағы да сол Құнанбайдікі - Найманкөк деген үлкен ақ ... ... ... ... асау көк ... жетектеп бара жатқанда, бір төбелесқой, ... ... ... ... ... ... да есіне алды (20-бет).
3) Баланы алып, бізді баққан екен – ау деп ақ көк атты ... ... ... Сол ... ... таңертеңнен бергі қатты жүрісін Найманкөктің
ақырын бүлкегіне әкеп салған еді (7-бет).
5) «Қазіретке сыйға апарам, Құнанбай жіберді» деп, ... бір ... ... ... ... ... ді ... Сонда көк құнан ышқына шапшып, безе жөнелгенде Жұмабай айырылмаймын деп
тырысып көріп еді, тай сүйреп, ... ... ... аяғы ... ... ... ... да ұшып түсіп қалған-ды (20-бет).
7) Жұмабай көк құнанды зорға тоқтатып алған соң, Абай Сағитты ... ... сол ... ... да, ... да өзі құтқарып шыққан (20-
бет).
8) Бөкенші ішінде, көп көк ала жылқысы бар, ең үлкен бай осы ... ... ... ... ... деген қалың шумен, өңшең бір көк аттылар тиіп кеп
кетті (61-бет).
10) Сонда ымырт жабыла ... ... кеш ... ... көк қаршыға өрттей қаршыға, секунд санап жалындай шалқып, жайнай
беруші еді ... Үйде ... көк ... бар-ды (118-бет).
12) Екіншісі – дом боп жарап ... ... ... сұлу қара көк ат ... Қара ... осы жаз ... ... жүр еді (137-бет).
14) Қара көк атқа да соны істеп, тұлдаған екі атты барлық осы өңірдің өзге
жылқысынан ... ... ... қоя ... ... Қара көктің жал-құйрығы қара ғой, қаралы ақ осы болсын (138-бет).
16) Енесі- асау көк бие ... Тап ... ... ... бос ... кекілі күзелген, қара
көк ат бар (144-бет).
18) ... ... ... ... ... айтысып баталасу,
тамырласып достасу көп (159-бет).
19) Арада тағы да әлденеше ... ... ... ... қып мал
сойып, қалжыңға, күлкі айғайға, ән-жырға бөленіп, ұзақ қызық ... ... Абай ... ... еді, бір ... ... семіз қара көк биеге мініп
жетіп келді (175-бет).
21) Көк бие мұз ... ... ... ... ... да, ... Ой, көк биенің бүгінгі еңбегі жетеді (175-бет).
23) Баласына айтқан көкқасқасын Зере сойған (176-бет).
24) Күнкенің ауылына апарып, ... өзі ... ... да ... (176-
бет).
25) Алғаш келген кездегі көкқасқа, ақсарбас сойылған топтардан басқа, кейін
де талай әңгіме-дүкен құрыпты ... ... ... ... мен қара көк ... ... ... Тыста екі көк ат ерттеулі күйде бораннан ... ... ... ... ... Көк атқа ... басып, ақ боранның ішіне құйықтыра шауып, кіріп ... ... боп, ... ... да ... ... кәр ғып жүрген кезінде ақ
боранның ішінен шапқылап кеп шыққан екі көк атты көрінді (223-бет).
30) Азғана ... ... көк ... ... ... Жұмағұлдың кеудесіне
тірегендей, бұған да тақап қойды (227-бет).
31) Қазір Ербол мініп келген семіз көк атқа кәшаба шана ... екі ... ... сар ... ... (227-бет).
32) Көше бойынан шыныланып қалған қалың қары көк ... ... ... ... түсіп, кірш-кірш етеді (275-бет).
33) Абайдың жүрісі қатайып кеткен соң, Теңбілкөкпен кейіндеп қалып ... ... ... ... қуып жетті (302-бет).
34) Бір жігіт үлкен үйдің белдеуінде әлі ... ... таң асып ... ... көк атын ... алып келді (343-бет).
35) Оралбай мынау ақылды естігенде, астындағы күміс құйрық, ақ көк ... ... дүр ... болды (348-бет).
36) Керімбала – Сүгірдей «көк аласы» бар, мыңды айдаған байдың қызы (351-
бет).
37) Оның сөзін мың көк ... ... ... ... ... Ол ... ... – бұл екеуінің аңшы інісі, әдемі көк ... ... сұлу ... ақ сұр ... ... Шәке ... ... Абай қызарып, еңкейіп бара жатқан күн астында, топшысы мен омырауы
қызыл алтын буын ... ... етіп ... көк ... ... ... ... Суыл қанат сұқсұрлар, қос-қостан ұшқан көкмойындар, қоңырлар ... еді ... Екі ... қаз ... көк ... ... ... майданда
екен (376-бет).
42) Көк қаршыға, кесек көк ... ... Көк құс ... бос ... ... ... ... соққысын енді
кешірместей долдоныпты (377-бет).
44) Жон жүнін жұлдыра, көк құстың сол ... ... ... екен ... Көк құс ... екі ... қазды бірдей алды (347-бет).
46) Көк құс сол ытқыту ретінде топшысын үшкірлеп, мойнын ... ... еді ... Енді өзге ... ... ... қарай озғындай шыққан сары аяқ, көк
мойынға дәл астынан ... ... ... бір ... ... ... Бүгін осы үйлерге бір көк қасқа сойғызып, ояздардан босайтын әредікте
келіп, ас ішіп деп, ... ... ... кеп бас ... екі ... қонаққа шақырып отыр екен (525-бет).
49) Бүгін түс ауа Оспан ... көк ... жеп, ... ... достық
айтысып аттанғанда, Сыбанның жуаны Жұмақан, Керейдің болысы ... ... ... да Байкөкше ақынның сөзін ұмыта алмаған (530-бет).
50) Көк ... ... ... ... ап, ... ауыз біреуін тантытқаны
несі? (531-бет).
51) Немене бұл екі қу көк ... ... ... ... ... қып ... Шұбар мен Дәрменнің ұолындағы екі көк қаршыға да молаға таман бас изей
түсіп, оқыс бір аңды күткендей ... ... ... ... ... шай ... одан ... етін жеген жиындар түске
шейін сөздерін тауыса алмады, одан көкқасқаның етін ... ... ... ... ... алмады (31-бет).
54) Күндізгі Оспан ұйінде жеген көкқасқаға қарсы осы кеште ... ... ... ... ... ... ... (35-бет).
55) Және өзінің мінуіне арнап, бұл өңірде сирек кездесетін, маңдай жақсы,
темір қара көк ат ... ... ... ... ... ... бар, жоны төңкерген тегенедей, сұлу қара көк
атты Абай бір дос-жар адамнан қалап алған ... ... ... бойы биік қара көк ат ... екі есе көркейген (53-
бет).
58) Бұл өңірде жоқ мынау бір көк ... ... ... ере ... ме? ... ... ... бұл көкті? (53-бет).
60) Теңбіл көк бұл күнде семіз болмаса да тоқ, жарау ... ... өз ... ... ... Мәкеннің көк жорға атын шешіп әкеп,
Әбді көлденең тартты (353-бет).
62) Төрт жаяудың ортасында әйел ерімен ерттелген көк ат бары да ... ... ... келген жалғыз көк жорға ат бұл қораға ... өзі ... ... тұр еді ... Дәл осы ... екі жағынан ағындап, борандатып, көрінер-көрінбес болып
бір көк мұнар аза ... ... ... ... ... қатысты – 50 мысал келтіріліп, «көк ат»
тіркесі – 11 рет, ... көк ат» ... – 11 рет, «көк ... – 12 ... бие» – 3 рет, «көк ... – 3 рет, «көк арғымақ» – 1 рет, «көк ала» ... рет, «ақ көк» – 1 рет, «көк ... – 2 рет, «көк ... – 1 рет, ... – 1 рет, ... ... кездесуі – 2 рет болды. Ал құстарға қатысты
– 13 ... ... ... ... ... Әй, анау да көк ... ... .
2) Майбасарды етпетінен тізерлеп салды да көк сүңгі деп ең ғой! (156-рет).
3) Өмір бойы жалшылықта жүрсе де көсегесі көгерген ... ... ... ... ... ... ... ақ қанатты асыл зат көк жүзінде ... ... ... ... көк ... ... ... сорлыларда не қауқар бар еді? (337-
бет).
6) Көзіне көк шыбын үймелетіп, осынша қаталдық қылатын не ... бар ... ... ... ... ... ... көкке жеткізгендей (404-бет).
8) Көкке ұлытып кеттің, ағайын! (543-бет).
9) Айдаттың да байлаттың, торғайдай тоздырып, көбінің көзіне көк ... ... ... келгенде көзіңе көк шыбын үймелер, сонда көрермін (121-
бет).
11) ... ... ... ғой! ... Сол ... ... де қолдарындағы қаоуын қатар сілтеп, біреуі
Дондағұлды көк желкеден ұрғанда, екіншісі қатты ... ... ... ... қайқайта соққан еді (376-бет).
13) Күзді күнгі мұзды жауын сіреу боп ұстап қалған көк ... ... ... ... ... шек жоқ, щексіз қуанышқа
бөленді» мағынасында – 2 рет, «нақ ... қақ ... ... – 2 ... ... жылату» мағынасында – 5 рет, «аспанның аясы» мағынасында – 1
рет, «жердің жалтыр мұз жамылуы» ... – 1 рет, ... ... ... – 1 рет, «байлыққа, жақсылыққа кенелу» мағынасында – 1 рет
қолданылған.
Адам есімдерінде кездесуі:
1) Сұм ... ... да, ... ... ақын ... ... жырлап
берген Қодардың бейнесі сияқты (16-бет).
Тыңдауға өзің жалықпасаң, айтуға Байкөкше жалықпас!(42-бет).
Осы үйдің екі жылқышысы Беркімбай мен Жарқын Барласқа арнап бір ... ... ... ... бір торы құнанды ноқталап ұстап тұр екен ... ... жай ... екен деп жүр ме ... бұ қу ... Бұл уәде ... Алшынбайдың пысық жігіті Көккөз дәл үшінші күні
Құнанбайды қуып ... ... ... Көкпайдың қонысы болып, соған тиісті болса керек» деп жазыпты
(530-бет).
4) Осы атырапта, бұл сәттерде әсіресе аттары қатты шығып ... ... пен ... ... ... - мұны осы ел қазағы кешеден бері
«Сойқан» атандырған, Көкшолақ қарбытып жем алуда, қомағайлығы ... соң, ... ел ... ... ... «Көкшолақ» атанған
(123-бет).
Жер-су аттарында кездесуі:
1) Ара ағайыны тәрізді Көкше деген рудың атқамінері (19-бет).
2) Әнет, Жуантаяқ, Сақ-Тоғалақ, Көкше ... саны көп, ... жоқ ... өздерінің айналасына қоршау қып, шырғалап, шырмап ұстайды (49-бет).
3) Ана Жігітек пен Көкшенің арасына барып орнайсың (53-бет).
4) Құлағы әжесінде, екі көзі ... алыс ... ... ... ... ... ... Мырза өз әкесі Өсекеңе ас берем деп, Көкшетауға сауын айтып, қалың елді
жиды ғой ... ... ... ... ... ... ... ететін де, Бақанас өзені
Көкшеге тиісті еді (125-бет).
7) Қаратаймен қырбай болғандықтан, ... ... ... ... ... (125-бет).
8) Осы жазда Жігітек, Бөкенші, Көкше боп тағы да бас ... ... ... ішіне сонау алыс Көкшетаудан келген сирек, сый қонақ (324-бет).
10) Бұрыннан қайындап жүрген күйеуі – Көкше Қаратайдың туысы, Алатай ... ... ... ... ... тойы емес, Әмір мен Үмітей тойы ма?(440-бет).
12) Ойқұдықтан төбесі көрініп тұрған Шолақтерек, Бозамбай құдығы, Аққұдық ... ... ... Исі ... боп ... тілдесуге келген (447-бет).
14) Ендеше не Тобықты жайлауының шеті – ... ... ... ... ... тап ... ... Үлкен Көксеңгір деп аталатын биік бар-ды
(476-бет).
16) Сол Семейге дуаны ... ... соң ... ... ... ... Баян ... қалалар да қараңғы қылмыстан хабардар болды
(449-бет).
«Арық, жасық, майсыз» мағыналарында:
1) Аш ... көк ... ... ... Шеке ... ... ... жүзіне уайым көлеңкесі түскен тәрізді
(104-бет).
3) Қаны қашқан сарғылт, жүдеу жүзіне көкшіл таңбадай ашу келді (136-бет).
4) Қан-сөлден айырылып, сұрланып ... ... көк ... ... (139-
бет).
5) Кәрі анасының қазіргі жүзі көкшіл сұрғылт тартса да, бір түрлі бір зор
тыныштыққа жеткен тәрізді ... ... ... көк ... ... салдырап қапты (275-бет).
7) Бетіне бозғылданып түгі шыққан, жүзі жүдеу ... көк ... ... ... бала тұр ... ... ... біткен ақшыл-қызғылт жүзі, ішін ... ... ... ... ... ... Осы кезде, бұлар отырған кебеже, жүктің арғы ... ... ... ... шеке ... көгерген екі кішкене бала қыңқылдап үн
қатты (390-бет).
10) Күдікті боп шошына қобалжыған жүзіне бір қызыл, бір ... қан ... ... ... ... ... ... (429-бет).
11) Енді байқаса, оның жүзі бір ағарып, біресе көкшіл тартады (433-бет).
12) Аз уақытта жігіт ... ... ... талықсып кетті (448-бет).
13) Қыранның жемсауынан ұзақ ... ... көк ... сыртынан
мытығандай боп отырып, түгел езіп ... де, Абай мен ... үн ... ... ... ... алып ... кетті (457-бет).
14) Кең маңдай, қайратты жүзі көкшіл тартты (43-бет).
15) Беті-қолында көк тамырлары білініп, жөткіре түседі (60-бет).
16) Мал дегенде ... көк ... енді ... да ... екен (84-бет).
17) Кемпір шешсі таң атысымен көк шалап қып шай ішті, қатқан құртты сол
шайына ... ... боп ... етті ... Олар да сол ... көк суды ... ... ішкен боп бұрыш-бұрышта әкесі
мен шешесіне жалтақтап, үрке қарап бүрісіп отыр (84-бет).
19) Көк жасық лақ та бермедің (93-бет).
20) Жалғыз көк ... ... ... түсіп, қарт ана көптен жылап отыр (121-
бет).
21) Көк сиыр бұрыла жөнелді ... ... ... ... және ... сорлы кемпір Иістің көк сиырын
тартып айдап бөліне берді (127-бет).
23) ... ... ... ... бой жинағандай, бетіне көкшілдеу рең кірді
(154-бет).
24) Кейбіреулер жығыла қисайып үн шығара алмай, көгере қатып ... ... ... ... ... ... дейді, бір көкшіл ноқта түседі (301-
бет).
26) Оның ашаңдау жүзінде, жұқалау ... ... ... көк ... (322-бет).
27) Өлім таңбасындай боп, өз жүзіне де түскен көк ... ... бар ... Осы ... ... ... ақ ... айқын сызық ажымдар түсіп, көкшіл
көлеңке уайым таңбасы білініп, ... күрт ... ... тартып қалғандай
(494-бет).
«Байлықтың белгісі» ретінде:
1) Тобықты ішінде ең алғаш келген арба осы ...... ... көк ... десе де ... ... ... кішкене қаланың тап ортасындағы, көк шатырлы, үлкен ағаш
үйді жатақ еткен (45-бет).
3) Көк ... ... ... ... жоқ, ... ... (80-бет).
4) Белін шешпей, көк елтірі тымақтың бір құлағын жымырайта киіп ... қос ... ... таянып отырып, Құлыншақтарға ызғарлана қарады
(153-бет).
5) Көкшіл-қызғылт өңі бар ... ... биік ... ... ... тұр (182-бет).
6) Басында көкшіл сұрғылт жібекпен тыстаған жұқа қара елтірі тымағы
байқалады (211-бет).
7) Басында ... ... бар, ... көк ... ... омыраулары
толған күміс түйме (378-бет).
8) Көкшіл көлеңке басып ... ... ... отау әрі ... ... ... Қызыл-көк шымылдығын түсіріп, жібек пердемен өз ... ... ойша ... қойып, ұзақ еске алып тұрды (431-бет).
10) Әйгерім ағарып ... ... ... ... үйге сәл ғана ... кірген сәулесімен ақшылданып, сазара түсті (434-бет).
11) Жаңа көк дастарқан жайылды (19-бет).
12) Жұқа көкшіл ... ... ... ... ... ... Сырлаған ердің үстінде көкшіл барқыт ат көрпе (110-бет).
14) Бұнда ауылдың жас балалары бұрын көрмеген ... көк ... ... арбалар көп (185-бет).
15) Кимешек, шаршы мен көйлекті үнемі көкбараздап, шытырдай ғып ... ... ... ... ... ... ... кимешек-шаршысын аса сәнді етіп
тартқан Дәмежан үлкен, таза самауырдың қасына отырды ... Тегі бұл ... ... қабат қызыл тас үйлер, екі қабат көк
шатырлы, ағаш шатырлы үйлер де жиі ... ... Ол аз ... «көк ... үйі ... (310-бет).
19) Осы оқиғаның ертеңінде бұл махалланың көк төбел үйлі көрнекті бір
байы – Жақып дүкеншінің кәрі әкесі обадан қаза ... ... ... үй», ... үй» ... бай үйлерді байқатады (325-
бет).
21) Бұған жалғасырақ ... ... ... ... ... ... аққа боялған екі қабат тас үйлер, көк шатырлы асты-үстілі ағаш
үйлер бойлап көрінеді (328-бет).
22) ... ... ... мәзіннің жаңада ғана, осы оба ... ғана ... ... көк ... ... ... кеуіп те болмаған әсем
шатырлы ... ... лау ... ... ... ... Ұзынша кең бөлменің төріндегі көк мауыты жапқан ұзын столдың ар
жағында сары сақалды, қасқа бас, ... ... ... келісті кісі
отыр (390-бет).
24) Бұлар мойнынан шырмалған шыбын тәрізді де, анау әрбір ... ... екі ... ... өызыл шатыр, көк шатырмен биіктеп
тұрған бай үйлер бүйідей не ... екен ... Ал ... ... көніп алған дағдысы бойынша, анау көк шатырлы
бай үйіне мынау керуендерді алдап соғуға, аунатып ... ... ... жеп, ... ... амалсыз жәрдемдес болады (529-бет).
26) Қазір сол Көкбай құндыз ... көк ... ... ноғайша
құмыра бөрік киіп алыпты (539-бет).
27) Қазақ, ноғай байларының кигендері өңшең ... ... ... қара ішіктер (547-бет).
«Құдіреттілік, күштілік белгісі» ретінде:
1) Ашудан көкпеңбек боп, булығып алған еді ... ... шыр етіп ... енді шегі ... ... боп, ... (121-бет).
3) Бұрынғы жаулық, шабуылдар үстінде көгеріп, түйілетін қатты ашуын
қайта тапты (292-бет).
4) Көгере сұрланып, суық томсарып ... ... Көк ... ... көк ... (376-бет).
6) Бір кесек көк ... ... ... қызу ... астына
тастағандай (377-бет).
7) «Айдалада көк қасқыр соқақ-соқақ!» дегендей, ол бір жігіттің бөрісі
болған соң, мен өзім де шүйіркелесіп, соған барымды ... кеп, ... ... ... жүзі ... ... тартып, сазара түсті (514-бет).
9) Әзімбай деген көкауру, қыңыр, кесел боп өсіп келе ... ... Ол ... жалғыз жортқан көк қасқыр (77-бет).
11) Үнсіз алысқан Иса жетіп келгенде көкжал арлан және де ... ... ... ... ... екен (84-бет).
12) Тек көк долысы, ызасы буып қойған күйде (162-бет).
13) Қара төбет, көк ... ... ... ... азу ... ... қанын жаңағы арыстан айналаға шашып, боратып төгіп ... ... ... ... енді ... көкшіл, меңіреу күңгірт реңге ауысып,
қарсылай соғып құтырып кетіпті ... ... ... ... ... тұрған қарлы түтек қаракөктеу
тартады (582-бет).
16) Үш ұялас ... тобы үш көк ... ... ... жиреннің
тобына құйындатып кеп араласты (584-бет).
17) Аш қасқырлардың ең алдында әукесі түскен қартамыс көк шолақ ... ... ... ... ... ... көк шолақты дәл құлақ шекеден
табандап тұрып, қасқайта ... ... Көк ... сол ... ... ... ... қырылдап өліп бара жатқан
Бәйге жиреннің қатарына құлап түсті (585-бет).
20) Бірақ алғашқы көк ... ... ... салымға келтірмеді (585-
бет).
«Сылбыр, жалқау, топас» мағынасында:
1) Өй, Бұған не жоқ екен көк ... ... ... көк төбет! – деп, қамшы үйіріп қап еді (39-бет).
3) Мен көк ит ... ... көп ит... ... ... алып келе ... ... көк ... өзі тұр (500-бет).
5) Өзімнің көкмилығым болмаса, ... ... ... ... жібердің
ғой! (48-бет).
6) Миы ашыған бір көкми екен (265-бет).
«Әлі жас, піспеген» ... ... ... ... ... көк ... ... кеткен
жайларын Әйгерімнің ендігі қосып алған қаралы әні егілте сездіреді (383-
бет).
2) ... ... ... ... көк ... ... Өзге шөптен сызаты көп, түн шағында әрі салқын, әрі қалың ... ... ... ту ... де, байталын да түгел қызықтыра тартты (192-бет).
4) Әуелі пісіп жетілмеген көк бидай (199-бет).
5) Күздің жауыны қайта ... боз ... ... ... қауындап шыққан
ұсақ көк те бар (259-бет).
«Көп сөйлейтін, ... ... ... ... көк мылжың? (198-бет).
2.3 І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясындағы көк ... ... ... ... ... қаламгер көк
сөзінің семантикалық қызметін шебер қолдана білген. Оны ... ... көре ... ... түс» ... Жаңа ... ... тыныш жатқан мидай жазық көгілдір дала да, маужырап
тұрған көгілдір аспан да кенет қобалжи ... ... ... Жап-жаңа ғана айнадай ашық көгілдір аспанды қара бұлт торлап ... ... ... рет ... ... көк ... қарады да, бір-екі рет сау
қанатымен дірілдей жерді соғып, тына ... ... ... ажал ... ... ақырғы рет көк аспанға қанат жайып, өлер
алдында қуана шаңқ етті (94-бет).
5) Шаһарға Көк ... ... ... туын ... ... ... жазық даласында алтын айлы, көк күмбезді мешіт салдырды ... Жасы отыз ... көк көз сары ... Орысбай болатын (149-бет).
8) Алғашқы рет ол осы қалада намаз оқуға көк күмбезді ... ... ... Ат ... көк ... ақ сары адам (154-бет).
10) Үлкен көгілдір көзі тұнып жатқан Көкше теңіз суындай көкпеңбек, ақ сары
жүзді, қыр ... ... ... ... ... былтырғы дарға асылған кәпір де осы қыз секілді көк көз, ақ сары
еді ғой (157-бет).
12) Арғы қабағы қарауытып қана ... ... ... ... ... ... ... қаз-үйрек, сыбызғыдай сызылған қоңырқай аққу әні
алыстан талып естіледі (230-бет).
13) Әбілқайыр жатқан ... көк ... ... жанында тағы бір
салтанатты алтын айлы мазар пайда болды (261-бет).
14) ... ... ... ... ... ... алқара көк туының
астына Абдолла қарамағындағы Келдеш би, Тұрсын би, Бике би секілді белгілі
әмірлердің жігіттері тізілген (362-бет).
15) Кіші жүз ... ... ... одыраңодыраң аттауынан, жирен
мұртының едірейіп, көк көзінің шыныдай боп мызғымай қалуынан губернатордың
ашулы екенін ... ... ... ... ... ... қанға малынғандай қып-қызыл боп, шыр көбелек
айнала жөнеледі ... ... ... ... сонау көгілдір аспан көгінде
оқта- текте ұшып бара жатқан құстар ғана ... ... ... ... ... достасқан қырғыз манабы Көкеменге
арнап Ташкентте «Көкеменнің көк күмбезі» атты салтанатты мешіт салдырды
(490-бет).
Бұл ... көк сөзі 15 рет ... Тек ... ... ... сонымен қатар көкшіл, көгілдір, көкпеңбек секілді тұлғалары да
кездеседі.
«Қаулап өскен шөп» ... ... ақ бұл әйел ... көкпек арасындағы сарғалдақтай көзді
тартады (19-бет).
2) Көк шалғын күміс бұлақ Арғынатым, шықпайтын арманымсың көкіректен,
- деп жыр ... ... көне ... ... - ... ... кең
өңірі еді (21-бет).
3) Жағасын айбалдырған мен ақшуағы аралас белден келер көгал шөп
көмген, ... боп жер ... ... ... ... ... жіңішке
бұлақтар (21-бет).
4) Үстін қарақат, мойыл, көк ... ... ұры ... тағы ... Бір шеті мен бір шеті ат ... ... толқынды Ақкөлдің кең алқап
жазира даласы ат бауырынан келген көк шалғынға бөленген ... ... ... біткен хош иісті көде көкпектің өзі тізеге жетеді
(46-бет).
7) Көк шалғынның ... ... ... боп өскен бүлдірген
мен жидектен көз ... ... Тек ... ... ... көгілдір белес бар (46-бет).
9) Желмен ойнап шулаған қалың көгал, күміс толқынын ... ... көл ... Алыстан көгілдір тартып көрінген жасыл шалғында, көк теңіз үстінде
ұшқан ақ шағаладай, сүттей аппақ кигіз үйлерді ... ... ... хан ... (47-бет).
11) Жаңа ғана сағым ойнап тыныш жатқан мидай жазық көгілдір дала ... ... ... ... да ... ... қалған тәрізді (77-бет).
12) Биік құз, етегі қалың көгал шөп, ... ... ... ... аққан күміс бұлақ (60-бет).
13) Жуандығы білектей, түбіріне жұмырықтай қорғасын құйған, үлкендігі
баланың басындай, зілдей қайың шоқпарын ... көк орай ... ... ... Ақжол биді көргеннен-ақ ақырған (95-бет).
14) Көл аралары жазық дала, көк шалғын (140-бет).
15) Дәл алдарынан шаңырақ мүйіздерін араларына ... ... ... ... ... ұшқан құстар тәрізді, ұзын аяқтарын көсілте жазып,
теңбіл жүнді бір топ арқар зуылдай өте ... ... ... көгілдір тоғайлы Сейхун дария (141-бет).
17) Алыста, көгілдір белестердің үстінде тек ... ... ... ... екі ... артына ұстап гүлі төгілген, түгі екі елі жібек
фарсының қырмызы ... ... көк ... ... ... ... ... жүре бастады (165-бет).
19) Қазақ руларының бұнысы көк шалғынды, саумал көлді ежелгі қонысын
ел болып қайтадан өзі билеп, өзі ... ... ... еді ... Қара ... көк балауса жасыл шалғынды арғы жағасында, сонау
ойпаттағы қамысты көлге дейін быжынаған ел ... ... Қоба ... көк қияқ ... ... ... ... арасында жалғыз өскен қызғалдақтай, басқа ... ... ... көзге түсер еді (217-бет).
23) Сол жылы көктемде тоқсанға келіп отырған ... би ... ... (225-
бет).
24) Ал қыршын, қопа арасындағы шытыр, көкпек ... тек ... ... Бұл кез ... ... жаз жадырай бастаған мезгіл еді (229-бет).
26) Жаңа көтерілген көк балауса жасыл шалғын көкірегіңді ... ... ... Көк ... ... шалғын белуардан келеді (230-бет).
28) Күз келері көктемнен мәлім, Көк Ордадан іргеңді бөлек салғаннан-ақ
түбі бір ұлы айқастың болары хақ ғой (237-бет).
29) Бұл ара шым ... ... ... ... ... ... жатқан қаладай емес, көк шалғын, ауасы да жеңіл, өрісі де кең,
қамысты алқап (253-бет).
30) ... ... құсы жоқ, көк ... ... ісі жоқ, жер ... ... ... семіз, ері арық ел азғыны мұнда екен (260-бет).
31) Ат тұяғы көк шөпті ... ... ... ... ... аспанға бір-
ақ шығарды (278-бет).
32) Жаңғы қаласына таяу жердегі Талас өзенінің ... ... ... ... көше ... ... ... руының осы қонған Талас өзенінің көгал ... ... ... ... ерте ... ... ... Қыпшақ даласына көшкенше
тұрақтайтын көктемгі жайылымы екен (287-бет).
34) Бірақ Жайық жағасы да биыл қысы ... ... ... ... бері қарай көшкен (287-бет).
35) Талас өзеніне таянған кезде көп жылдан бері көктемде ... ... ... ... ... (287-бет).
36) Келесі көктемде Қасым хан жайлауға Ұлытау маңына көшпек боп
тұрғанда, Сайрам хакімі Қаттыбектің бір топ ... мен ... ... ... Сыбан Раптан көктем туысымен шабуылға шықпақ болды (307-бет).
38) Осылай қазақ даласына аяуды білмес, орасан ... жаңа ... ... ... ... ... шарапқа тойғаны мас боп, көгал үстінде қорылдап ұйықтап
жатыр (465-бет).
40) Қалампыр, ... ... ... ... ... ... келеді (480-
бет).
41) Көктемнен бері сырқат деген (491-бет).
42) Сүйері көк ... ... ... иісі аңқыған, қазақтың жасыл
даласы, тілегі – халқының қамы (500 – бет).
43) Абылай ауылы көктемнің алғашқы ... ... ... ... жағасына көшетін (504 - бет).
44) Көл жағасының қызғалдақты, сарғалдақты көк балауса шөбі ерте
көтерілетін (504 – бет).
45) ... ... ... ... «Абылай алаңы» аталатын көк
майсалы, сыңсыған марал отты, қызыл ағашты, ақ ... ... ... ... ... ... арқылы, Бетпақдалатып,
Телікөлге қарай аттанды (505 – бет).
46) Өліп бара жатқандарында ғана, сорлылардың көз ... ... ... көк ... ... ... ... толықсып
аққан мол сулы сұрғылт өзендері елестеді (547 – бет).
47) Шүршітпен келісім сөздің басталуына ... ... шыға ... ... ... қол ... ... деген хан тұжырымы да
Абылайдан шығып отырғаны белгілі еді (553 – ... ... көк орай ... ... ... ... ... дейін желінген, өртенген орман, құлазыған қу дала
қалған (562 – бет).
Келтірілген ... көк шөп, көк орай ... ... көгілдір
тоғай, көгілдір белес тіркестері 36 рет, көктем 12 рет қолданылған.
Төрт түлік ... ... ... ... қос қара көк жүйрік мінген Керей мен Жәнібек (20-бет).
2) Тек түске дейін ұдайы шапса тері ғана шығатын Жәнібектің көк ... әлі тың еді (21 – ... тым асау ... бие сауымдай мезгіл шаптым (38 – бет).
Осыдан екі жыл ... ... ... жүрген кезінде, Әбілқайыр
әлдеқалай жылқысына барған (80 – ... ... ... ... ... қасқыр қуамын деп әбден жаратқан
Тарланкөгімен ... ... ... ... (80 – ... қуып ... бір ... қолына құрығын ап, Тарланкөкке міне ... ... ... ... лап ... (80 – ... талай жеткен, Ақбақай бесті талай құтылып кеткен (81 – бет).
Әбілқайыр ... ... ... таласқа түсуге жарап қалғанын
енді Орақ жылқышы өзі ... ... (81 – ... ... ... ... (84 – ... Тарланкөкке мініп, қалың нөкерлері мен «хан ... ... ... көне дәстүрін сақтап, Ақжол ауылына көңіл
айтуға аттанды (102 – бет).
Тарланкөк өзге ... ... ... сала ... (140 – ... бусанып, қызып алған Тарланкөк ойқастай таяй бергенде, үзеңгісіне
шіреніп, ерінен көтеріле түсіп, кейін қарай сәл ... «иә, ... деп ... ... ... (141 – ... қамысты жанай шауып, Тарланкөгін әзер дегенде ... ... (142 ... дәл осы ... ... ... ... жіберіп, көкке шапшыды (142
– бет).
Тарланкөк арындап кеп, алдыңғы аяғын жерге тигізе ... ... ... (142 – ... дабылына үйренген Тарланкөк арқырай кісінеп қоя берді (143 – бет).
Үшінші бәйге ... ... ... он бес ... ... ... маңдайына басқан жүйрігі Ақтанкерге тиді (180 – бет).
Бәйгеден ... ... ... озып ... ... ... ауа бастағаннан-ақ бақ құмар Сүйіншік сұлтан жанын қоярға ... (183 – ... ... ... Тұяқ ... бір жас батырдың жүгіре шығып, Тәуекелдің
Теңбілкөгіне асыға мінгеніне таң қалды (405 – бет).
Астында Тәуекелдің Теңбілкөгі, ... ... ... ... ...... ханның өздеріне аян Теңбілкөгі мен алтын жалатқан дулығасын көрген
Бұхар әскері хан ... екен деп ... (406 - ... ақ ... ... ... көгілдірлерін ертіп бір
топ аққу сыбызғы үніндей қоңырқай дауыстарымен сыңсып ән ... (46 - ... ... Қобыланды батыр үстеріне сау ете қалған (99 -
бет).
Сол-ақ екен долы мінезді Қобыланды Көксеңгірге қамшыны басып жіберіп қарсы
шапқан (99 - ... атын ... ... сала ... ... ... ... жетіп
келген (99 - бет).
Қобыланды батыр бұрылып артына қараған жоқ, нөкерлерін ... ... ... ... іп-лезде көзден ғайып болды (99 - бет).
Орда-Базардың күнгей жағындағы ойпаттан ... ... ... ... ... (112 — ... ол ... тебініп қап, төбе басында тұрған салт ... ... ... ... ... бір ... ... Көксеңгірмен Гүлбаһрам-Патшайымға
жете алмай қалса, шын таусылған екен (129 – ... ... ... ... ... қап, жау ... ... боп
кейін шапты (220 – бет).
6)Көк ала жорға ат ... ... ...... торы бала ... ... көкбестіге міне сала, ән шырқатып
қырқадан төмен түсіп келе жатқан бір топ ... ... ... (232 ... Бұл ... ... қас жаулары, әсіресе, Әбілқайыр жерін алып,
суын алып, қиянаты көп өткен кейбір ... ... ... жылқы құрбан
шалып, қуанышқа кенелді (247 – бет).
9) ... бірі ... ... ... ... жал-құйрығы жерге
төгілген теңбіл көгін алдына тарта берді (275 – бет).
10) Кілең көк аланы айдап ... Мұ ... ... ... ... ... ауылдарға бөліп берді(285 – бет).
11) Дәл осы кезде алаңдағы жалғыз ашада ... ... ... ... «Көкдауыл» атанған қара көк атын жетелеп, Қаратаудың сусар бөркін
киген ... ... бота ... ... ... алдынан көлденең тарта
берді (314 – бет).
Қабанбай Көкдауылын тебініп қап, «Гауһар, Гауһар!» деп күбірлей ... ... ... (315 – ... тізгінін сәл босатып, қолындағы ақ найзасын беліне қыстырып,
ұзақ-сонар сар желіске салып, шаһардан ұзай берді (315 – ... ... сол ... ақ боз, қара көк сәйгүлік мінген, бастарындағы
болат дулығалары шығып келе ... ... ... ... ... (362 – ... Тау етегінде есік пен төрдей қара көк сәйгүлік мінген Бөгенбай (386 ... ...... ...... ... бері ... жүрген,
қызыл етін сыртқа теуіп, оқтаудай болып жараған көк жорғаны Әбілқайыр оған
сыйға тартты (453 – ... ... ... ... қан түскен екен, ертеңнен ... ана ... мін (453 - ... ... көш, ... ... ... иіріп, шашау шығармай айдалған
қалың көк ала жылқы (505 - ... ... ... сала ... ... ... құйма тұяқ қара көк (572 -
бет).
Кездескен мысалдарда, әсіресе, жылқы малына қатысты тіркестер, жылқы
аттарында көптеп кездеседі. Қара көк ... көк ала ... көк ... көк, көк бурыл түріндегі тіркестер саны – 13 болса, ... ... ... – 16 рет, ... – 4 рет, ... – 8 рет ... ... ... ... 1 рет ... ... ... кездесуі:
1)Ау, ұрсаңызшы көк желкеден!(22 – бет).
2)Ол тыныш, ертелі-кеш ... ... ... қаннен-қаперсіз
жатқан Ноғайлы ауылдарының күлін көкке ұшырып, бар малын ... ... ... ... ... олжа ... жақында ғана жорықтан
қайтқан (34 – бет)
3)Бүркіт айдаһардың шу дегеннен-ақ бір ... көк ... ... ... ... ... сап, артына қайырып өлтіргенін нояндар енді
көрді (91 – бет).
4)Қанжардай өткір сояу тырнақтар ... ба, көк ... ... ... ... айдаһрды әрі тұншықтырып, әрі арқа сүйегін күйретіп
жіберіпті (91 – ... ... мен ... ... көк мұзға отырғызып
кетті (120 – бет).
6)Жәнібек ханның күлін көкке ... ... шап (209 - ... бұл ... ... ақ ... ... сауып өтем (242
– бет).
8)Бір жағынан, осыншама жұрттың іп-ілезде алаңға жиналғанына төбесі
көкке тигендей қуанды (312 – ... ... ... Бұхар әміршісі болғаннан бері қайтадан туы ... ... ... (323 – ... Оның ... ... ... қол астына барып, көсегесі көгере
қоюына Тасболат күмәнді еді (556 – ... ... ... ... ... ... (төбесі көкке
тигендей, көкке өрлеу), күл-талқанын шығару, алдау, ... ... ... көк ... ... ақ сүтімді көкке сауу) мәндерінде де кездеседі.
Құдіреттілік, күштілік мәнінде:
1)Егер әлем тоқты ... бұл ... ... қасқырлар еді ғой,
таласпай-тартыспай қос арлан қалай қисын ... ... (8 – ... оған шейін Әбілқайырдың көк бөрілері бізді талап қан етпек
қой (198 – бет).
3)Бұл бабаларымыз ісләм дініне кірмей ... ... ... ... ... көк тәңірісін, жер тәңірісіне арналып адамнан құрбан
шалынатын жер (201 – бет).
4)Бұлардың басшылары – ... ... ... ... ... ... ... туған көкжал бөрі Барақ пен Күшік сұлтандар (304 – бет).
5)Жұрт оны ... ... үшін ... ... ... (414 ... ... тәрізді көкжалдар бір бұлқынғанында жоқ қылғалы
тұрған арыстан ашуланса, Нұралы секілді ... ... ... (475 ... ... желке жүнін үдірейте көрсетіп, айдаһар мен арыстанның
аузынан ебін тауып ... ... ... ... өмір ... келе ... па (561 – бет).
8)Сол себепті де Абылайды көкжал қасқырдың бір шабуынан қалмайтын
Ерден мен Нарбота ... ... ... ... ... Қытай боғдыханы
қобалжыта берді (528 – бет).
«Байлықтың белгісі» ... ... ... ... ... көк ... ... ішінен
байлап алған қорасан қылышынан жасалған болат қанжарының сабына қолының
қалай барып ... өзі де ... (434 – ... ... басы болған, ал мына тұсы тымақ киетін жері еді ... ... бір ... ... ... Ақжолдың көк тысты құндыз
тымағын қойыпты (105 – бет).
3)Сол күні түнде күміс бағаналы көк жібек шатырдың ... әлі ... ... кәрі ... он үш ... ... ақ тотының аппақ төсінен шөлі
қана тояттанды (145 – бет).
4)Бақша толы кілең иман, қожа, ақ сәлделі, көк сәлделі молда, мәзін,
кәри, мүриттер (154 – ... іші ... ақ ... көк шапанды, көк сәлделі, ақ шапанды софы,
хакім, әмір, даруғалар мен күміс, алтын кіселі, кең ... ... ... сусар бөрікті Дулат, Үйсін, Жалайыр, Найман билерімен лық ... ... ... ... көк ... ... бастады (520 – бет).
Бұл мысалдарда көк сөзі өзінің тура түс ... ... ... ... ретінде көк мақпал, көк тымақ, көк жібек,
көк сәлде, көк шатыр ... ... ... ... ... ... құлаштай сілтеген көк құрыш алдаспан оның мойнын қиғаштай
кесіп, зәресі ұшыпкөзі адырайған басын анадай жерге ұшырып түсірген (23 ... көк ... ... ... ... жүген-құйысқандарын
алтынмен аптатқан он шақты жігіт Орда тұсында кеп түсе қалды (132 – ... ... ... ... көк ... ... ұшты ... шойын
басты шоқпар, жақтың бірнеше түрі (135 – бет).
4)Әбілқайыр оларға бұрылған жоқ, ... ... ... ең ... алып ... деп, ат ... бәсеңдетпей садағын иығына іліп
жіберіп, беліндегі жарты құлаш көк ... ... ... алды (142 ... жиде ... ... көк ... мұздай боп қару-жарақ
асынған жүзге тарта кілең жас жігіттерді көрді (142 – бет).
6)Бастарындағы сеңсең ... ... ... кілең көк темір
алдаспан, қолдарында көк темір найза (207 – бет).
7)Көк найзаларын ... ... ... бір ... мауқы
басылар емес (216 – бет).
8)Үсті-бастары күн сәулесі шағылысқн көк темір сауыт, қолдарына сойыл,
шоқпар ұстаған Қасым ... ... ... Дәшті Қыпшақтың атақты
батырларына ауды (275 – бет).
9)Бір кездегі ... ... ... ... ... ... құрсанған, құлаш құйрық жүйрік мінген елу мың әскер лек-лек ... ... ... тұра ... (362 – ... мұздай боп көк темірлі қару-жарақ асынған (449 - ... көк ... ... еріп ... ажал ешқайсысын мүсіркеген
жоқ, тас құшағына ала берді (547 – ... ... ... ... тағы бір ... өкпе ... ... (549 – бет).
Терілген мысалдарда көк сөзі «мықтылық, беріктік, темір» мағынасында
қолданылған. Көк ... ... – 4 ... көк ... тіркесі – 4 мысалда,
көк найза тіркесі – 3 мысалда және көк ... ... ... ... ... Орда ... Әбілқайырдың оң қолы Қыпшақ болса, ... ... ... ... (13 - ... ... ... жеке билеп келген Әбілқайыр мен қазақ Ордасын бөліп
алам деген Жәнібек ... ... ... ... (15 – ... ... ... бөліп, қазақ хандығын құрмақ (15 – бет).
2)Солтүстігінде Көкше теңіз бен Қаратал өзені жатыр (42 – ... ... ... ... әскер көрінді (207 – бет).
4)Екінші қол Алтынемел ... таяу Іле ... ... ... мен ... ... туын ... (307 – бет).
5)Бұлардың үстіне Баянауыл мен Көкшетау ... ... ... Уақ руларының жігіттерін ертіп, бұрын да Іле бойында жоңғарлармен
сан алысқан (355 – бет).
Қорытынды
Көк түсі түркі тектес ... ... ... ... ... ... ортақ екені еш талас тудырмайды. Көк сөзі әр ... ... ... ... ретінде бұл тілдердің бәрінде кездеседі.
Бұл мәселе төңірегіндегі ең талас тудыратын мәселе, ол: көк ... ... туды ма, әлде ... ... көк түсіне байланысты шықты
ма?
Алғашқы адамдар көк күмбезін оның түсіне қарап, көк деп атап ... ... ... ... жер ... көк түсті заттардың бәрін
аспан түсімен салыстыра ... ... көк ... ... ... ... да мүмкін.
Егер кейінгі пікірді пікірді мақұлдасақ, онда ... ... ... көк,
бірде көгілдір, бірде көк жасыл, көк зеңгір болып өзгеріп ... ... ... ... ... о ... бір ғана көк ... да мүмкін. Түкі тектес халықтарының көпке дейін ... ... ... үш ... негізгі түсті көк деген бір-ақ сөзбен атап ... ... ... ... ... немесе көк жасылды ажырата алмай,
дальтоник атанып келу де, міне, осыған байланысты болуы керек. «Көк ... ... ішің ... деп ... сақтандыратын қазақ қауынның түсі
көк емес екенін білмей айтып тұрған жоқ, ... ... ... ... ... ... айтып тұр. Бүгінде көк пен ... ... ... оның ... ... де ... ... мүмкіншілігіміз бар.
Дипломдық жұмыстың басты міндеттерінің бірі – семантика мәселесінің
қазақ тіл ... ... ... ғалымдардың пікірлеріне талдау
жасай келе, семантикалық өріс ... ... ... қарап,
ғалымдардың тұжырымдарына сүйендік.
М. Әуезовтің «Абай жолы» ... көк ... ... мен І. ... ... ... көк ... мағыналарын аша келе, қаламгерлердің өзіндік стилін таныта
отырып, аталмыш ... ... ... ... ... ... сөзінің семантикалық қырлары, оның беретін мағыналары, шығу тегіне
байланысты ғалымдардың зерттеу еңбектеріне ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың пікірлері әр қилы
болғанымен де ... ... ... ... П.М. ... В. Банг секілді ғалымдар «көк түрік»
тіркесіндегі көк сөзі түр-түстік мағынаға сәйкестігі айтылса, З. ... ... ... ... ... көк ... қатысты «небесные
тюрки» дегенге саяды.
А.Н. Бернштам ... «көк ... ... ... «көк ... көк сөзі тазалықтан пайда болғанын айтады. Ал Ф.С. Фасеев
«Жоқ, олай емес, көк сөзі «көк орай ... «көк ... ... ... ... деп ғалым өзінше бағам, пайым жасап, дәледеп бағады.
Жалпы алғанда түр-түс атауларына ... ... ... ... болса толық қаралмаған. Әрбір түр-түстің сипатын, табиғатын ... ... ... жоқ ... болады. Біздің бұл дипломдық жұмыс сол ізгі
бастаулардың қайнар көзі болмақ. Осы ... ... көк ... ... ... мысал үлгілерін теріп тілдік талдау жасай
отырып, олардың табиғатын ... ... Бұл ... ... ... ... болашақ еншісінде деп білеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Тіл білімі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1998. – 560 б.
2. Қалиев Ғ. Тіл ... ... ... ...... Сөздік-
Словарь. 2005. – 440 б.
3. Қазақ тілі. Энциклопедия. – Алматы: Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... ... даму институты, 1998.
– 509 б.
5. Белбаева М. Қазіргі қазақ тілінің ...... ... – 176 ... ... Ғ., ... Ә. ... тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы.
– Алматы: Сөздік – Словарь, 2006. – 264 б. / ... Ә. ... ...... ... ... ... А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. – Алматы:
Сөздік – ... 1998. – 304 ... ... Ф. Ш., ... Г., ... Б., т.б. Қазіргі қазақ ...... PRINTS, 2005. – 547 ... ... Б. ... ... тілі. Лексикология. І бөлім. Оқу құралы. 2-
басылым. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 101 ... ... А. ... ... ... оқу ...... Қазақ
университеті, 2008. – 340 б.
31. Кеңесбаев І. Қазақ ... ... ...... ... – 712 ... Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991
49. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... басқарған І. Кеңесбаев. – Алматы: Ғылым, 1984. – 564 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері11 бет
Алгоритмдер теориясы және берілгендер құрылымы27 бет
Ақын – жазушылар айтқан құдіретті сөздері14 бет
Бастауыш мектепте сөздік қорды молайтуға септігі бар есім сөздерді іріктеу52 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Батырлар жырындағы тарихи сөздер49 бет
Есімдіктер25 бет
Көркем мәтіндердегі диалектизмдердің этномәдени мәні38 бет
Табиғат және жер-су иелеріне сиынумен байланысты агиотопонимдер17 бет
Топонимдердегі түр-түс атауларының семантикасы61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь