Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары

Кіріспе
1. Абайдың шығармашылық өмірбаяны
1. 1 Абайдың ақындық тұлғасы
1. 2 Абай шығармаларының ғылыми негізі
2. Абай туындарындағы діни имандылық мәселесі
2.1 Абай Құнанбаевтың қарасөздеріндегі дін тағылымы
3. Абай философиясындағы адамгершілік мәселесінің діни негізі
3.1 Адам болмысының діни . исламдық мәні
3.2 Абай шығармаларындағы арқылы азаматтықтың рухани қалыптасуы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиет
Кіріспе

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Ұлы Абайдың шығармашылық мұрасы – халқымыздың ғасырлар бойы маңызын жоймайтын рухани қазынасы. Ақынның дүниеге келгеніне біржарым ғасыр, ал өзінің мәңгі өлмес шығармаларымен халқына сөздің ұлы мағынасында ұстаздық ете бастағанына ғасырдан астам уақыт өтті. Содан бері оның артына қалдырып кеткен мұрасы елі мен жұртының рухани өміріндегі қай бұрылыстар мен қай құбылыстар тұсында да айнымас темірқазық, адастырмас құбыланама болып қызмет етіп келеді.
Қазақ халқының ұлы ойшыл ақыны Абай Құнанбаев та сондай данышпандардың қатарында. Бақытты өмір сүру үшін адамға жоғары мақсатқа жету керек екенін білдіреді ұлы ойшыл. Өмірдің жоғары мақсатына жету үшін салауатты өмір сүру керек. Ал салауатты өмір адамның өзінің негізгі болмыстарын, әркімнің өзін-өзі дұрыс танығаннан кейін ғана болуы мүмкін. Сонда ғана ол өзінің әлемнің бір бөлшегі екеніне көзі жетіп, жалпыға ортақ заңдылықтарды түсініп, өз өмірін бүкіл болмыспен үйлесімді ете алады.
Қазіргі кездегі діннің алғашқы мәні бұрмаланып, ұлттық дәстүрдің құлдырау шағында әркімге да бақытты өмір жолынан адастырмайтын тұрақты нысана керек. Оо нысананы Абай ілімінен таба аламыз. Осы туралы Н.Ә.Назарбаевтың ұлы ақынның 1995 жылы болып өткен 150 жылдық мерейтойында сөйлеген сөзінде айтқан мына салихалы ойы кімге болса да бағыт бергендей болады: «...Абай әлемі бізді жеті түнде адастырмас темірқазық іспеттті. Соған қарап тірлігіміздің дұрыс-бұрысын сараптай аламыз. Өйткені, жанды жегідей жеп жүрген көп сауалдың жауабын Абай әлдеқашан айтып кеткен. Абайды оқып отырып-ақ, көштіңғ басын баяғыда-ақ жөнге салып алуға болаты еді. Сорлатанда біреудің уақыты жетпейді, біреудің ұғымы жетпейді, біреудің атымен зауқы жоқ.
Қазіргідей заманда Абай жырларына айына емес, аптасына емес, күніне бір үңіліп қоймай болмайды. Сонда жан қинап жүрген қай күмәннің бәріне жауап таба аласың». Бұл сөздер әрбір адамның дұрыс жетілуіне кепіл болатын, қоғам өмірінде басшылыққа алатын бағдарламалық ойлар тәрізді.
Абайтанушы академик Ғарифолла Есім былай дейді: «Абай шығармаларын бір рет қана оқып қоймақ түгілі, тіптен оның шығармаларын жаттап алу да аз, мәселе оны түсінуде. Абай адам санасы кемелденіп, толысқан сайын түсінікті бола бастады. Әр ұрпақ Абайдан өз түсінігін табады» [7,14]. Бүгінгі таңда ұлы ақын, кемеңгер ойшылдың рухани мол мұрасына өткен атеистік заман тудырған біржақты саяз көзқарастан арылып, енді жаңаша оймен, оның тереңіне үңіле білу керек. Сонда ғана ұлы Абай мұрасын жеке адамдар, өз халқымыздың ғана емес, тіпті бүкіл адамзаттың игілігіне айналдыруға болады. Бұл – келешегі зор, ғасырдан – ғасырға, ұрпақтан - ұрпаққа жалғасып, ұлғая беретін қасиетті парыз, үлкен міндет.
Тақырыптың өзектілігі. Абай сөзі әр қазақтың ағзасына ана сүтімен бірге дариды. Ана сүті тән қорегі ретінде жас сәбидің буыны бекіп, бұғанасы қатаюына қызмет етсе, Ақын сөзі оның санасына адамдық пен азаматтықтың ұрығын сеуіп қызмет етеді. «Атаның ұлы болма, адамның ұлы бол, халқыңа қызмет ет, еліңнің көсегесін көгерт» деген имандылық ережесін әр кезеңнің жас ұрпағы санасына Абай қазынасының нәрлі бұлағынан сіңіретін болады. Азаматтықтың әрбір сұраққа ол тиісті жауапты ең алдымен Абай мұрасынан іздеп, Абай даналығынан табатын болады.
Пайдаланылған әдебиет
1. Абай Құнанбаев Өлеңдер мен аудармалар.Поэмалар. Қара сөздер. – Алматы: Жазушы, 1995. – 111 б.
2. Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Өлеңдер мен аудармалар, поэмалар, қарасөздер. – Алматы: Жазушы, 2002
3. Абай: энциклопедия – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, Атамұра. 1995. – 720 б.
4. Абай. Қара сөз. Поэмалар. – Алматы,1993. Б. 98-100
5 Абай Құнанбаев Өлеңдер мен аудармалар.Поэмалар. Қара сөздер.-Алматы:Жазушы, 1995.-111б.
6. Абай Құнанбаев Қалың елім, қазағым: Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 2001. – 324 б
7. Асылов Ұ, Дайырова Ә, Батталова Р. Қазақ әдебиеті хрестоматиясы – Алматы: Мектеп, 2004. – 560 б.
8. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 б.
9. Әбединова С. Абай өлеңдерінің қазақпен табысқанына жүз жыл толды // Абай, 2009. - №3. Б. 30 – 31
10. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы.Т.20. Монографиялар мен мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 496 б.
11. Әуезов М. Абай Құнанбаев: монографиялық зерттеулер мен мақалалар. – Аламты: Санат, 1995. – 320 б.
12. Байтұрсынов А. Қазақтың бас ақыны // Шәкәрім, 2006. - №27. Б. 31-41
13. Борбасова К. Қазақ ойшылдары мұсылмандықтың ерекшелігі туралы // ҚазМУ хабаршысы. Философия сериясы, 1994. - №2. Б. 47 – 56
14. Жүрегімнің түбіне терең бойла: Абай туралы естеліктер. – Алматы: Жазушы, 1995. – 295 б.
15. Жұбанов Қ. Абай – қазақ әдебиетінің классигі // Шәкәрім, 2006. - №3. Б. 31-41 б.
16. Омаров Д. Абайтану немесе ұлы ойшылдың рухани кемелдену туралы ілімі. – Алматы: Мектеп, 2002. – 216 б.
17. Омаров Д. Абайдың рухани мұрасы. – Алматы: Ел-шежіре, 2007. – 264 б.
18. Құран Кәрім: қазақша мағына және түсінігі / аударған Халифа Алтай. – Сауд Арабия, 1991
19. Нысанбаев Ә., Орынбеков М.С. Абайдың дүниетанымы мен философиясы. – Алматы: Ғылым, 1995. – 75 б.
20. Жүнісов С. Мұхтар Әуезовтің Абайтану туралы лекциясынан. – Алматы: Санат, 1996. – 52 б.
21. Есім Ғ. Абай туралы философиялық трактат. – Алматы: Қазақ уни-верситеті, 2004. – 182 б.
22. Есім Ғ. Абай ағартушы болған ба? // Сана болмысы, 1996. Б. 95
23. Есім Ғ. Хакім Абай: даналық дүниетанымы. – Алматы: Атамұра, Қазақстан, 1994. – 200 б.
24. Есім Ғ. Абайдың хакімдігі туралы // Шәкәрім, 2006. - №4. Б.17-22
25. Есімов Ғ. Абайдың адамгершілік мұраттары. – Алматы, 1994. – 114 б.
26. Құнантаева К., Халитова І. Абай мұрасы және мектептегі тәрбие жұмыстары. – Алматы, 2001. – 105 б.
27. Мұхамадиев Д. Бүгінгі Абайтанудың өзекті мәселелері // Шәкәрім, 2006. - №4. Б. 22-28
28. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Астана: Фолиант, 2007. – 560 б.
29. Тазабек Б. Ғылымның біліп пайдасын // Абай. - № 2. Б. 28 – 36
30. Тілешев Е. Абай романтизмі // Абай, 2009. - № 2. Б. 37-40
31. Ысмағұлов Ж. Абай: ақындық тағылымы. – Алматы: Ғылым, 1994. – 280 б.
32. Ысқақов Ә. Ақынның мұрасы // Абай, 2009. - №3. Б. 71-72
33. Фейербах Л. Избранное философ. Произведения. В 2-х томах. Т.1. - Москва, 1956. С. 126
        
        Аңдатпа
Дипломдық жұмыста ұлы ақын Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық
бағыттағы ... ... ... ... ... ... Абай ... діни-ағартушылық идея
үлгілері теріліп, олардың мағыналары айқындалған.
Аннотация
В ... ... ... религиозно-просветительские
произведении великого поэта Абая ... А ... ... ... ... ... религиозно-просветительские идей в
произведении Абая, изучены их идейное значение.
Annotation
In the Diploma work is ... ... product ... poet Abai Kunanbaev. And also it is considered works ... It is ... samples ... ideas in product ... are studied their ideological value.
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары
Мазмұны
Кіріспе
1. Абайдың ... ... 1 ... ... тұлғасы
1. 2 Абай шығармаларының ғылыми негізі
2. Абай туындарындағы діни имандылық мәселесі
2.1 Абай ... ... дін ... Абай ... ... ... діни негізі
3.1 Адам болмысының діни - исламдық мәні
3.2 Абай шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... сипаттамасы. Ұлы Абайдың шығармашылық ... ... ... бойы ... жоймайтын рухани қазынасы. Ақынның
дүниеге келгеніне ... ... ал ... ... ... шығармаларымен
халқына сөздің ұлы мағынасында ұстаздық ете бастағанына ... ... ... ... бері оның ... ... кеткен мұрасы елі мен жұртының
рухани өміріндегі қай бұрылыстар мен қай құбылыстар тұсында да ... ... ... болып қызмет етіп келеді.
Қазақ халқының ұлы ойшыл ақыны Абай ... та ... ... ... өмір сүру үшін ... ... ... жету керек екенін
білдіреді ұлы ойшыл. Өмірдің жоғары мақсатына жету үшін салауатты өмір сүру
керек. Ал ... өмір ... ... ... ... ... ... дұрыс танығаннан кейін ғана болуы мүмкін. Сонда ғана ол ... ... ... екеніне көзі жетіп, жалпыға ортақ заңдылықтарды ... ... ... ... ... ете алады.
Қазіргі кездегі діннің алғашқы мәні бұрмаланып, ұлттық ... ... ... да ... өмір ... адастырмайтын тұрақты
нысана керек. Оо нысананы Абай ілімінен таба аламыз. Осы ... ұлы ... 1995 жылы ... өткен 150 жылдық мерейтойында
сөйлеген сөзінде ... мына ... ойы ... ... да ... бергендей
болады: «...Абай әлемі бізді жеті түнде адастырмас ... ... ... ... ... ... аламыз. Өйткені, жанды
жегідей жеп жүрген көп сауалдың жауабын Абай әлдеқашан айтып кеткен. ... ... ... басын баяғыда-ақ жөнге салып алуға болаты еді.
Сорлатанда біреудің уақыты жетпейді, ... ... ... біреудің
атымен зауқы жоқ.
Қазіргідей заманда Абай жырларына айына емес, аптасына емес, күніне
бір үңіліп қоймай болмайды. Сонда жан ... ... қай ... ... таба ... Бұл ... ... адамның дұрыс жетілуіне кепіл болатын,
қоғам өмірінде басшылыққа алатын бағдарламалық ойлар тәрізді.
Абайтанушы академик Ғарифолла Есім былай дейді: «Абай шығармаларын бір
рет қана оқып ... ... ... оның ... ... алу да ... оны ... Абай адам санасы кемелденіп, толысқан сайын түсінікті
бола бастады. Әр ұрпақ Абайдан өз түсінігін табады» [7,14]. ... ... ... ... ойшылдың рухани мол мұрасына ... ... ... ... саяз ... ... енді жаңаша оймен, оның тереңіне
үңіле білу керек. Сонда ғана ұлы Абай мұрасын жеке адамдар, өз ... ... ... бүкіл адамзаттың игілігіне айналдыруға болады. Бұл –
келешегі зор, ғасырдан – ... ... - ... жалғасып, ұлғая
беретін қасиетті парыз, үлкен міндет.
Тақырыптың өзектілігі. Абай сөзі әр қазақтың ағзасына ана ... ... Ана сүті тән ... ... жас ... ... ... бұғанасы
қатаюына қызмет етсе, Ақын сөзі оның ... ... пен ... ... ... етеді. «Атаның ұлы болма, ... ұлы бол, ... ет, ... көсегесін көгерт» деген имандылық ережесін әр кезеңнің
жас ұрпағы санасына Абай қазынасының нәрлі ... ... ... ... ... ол ... ... ең алдымен Абай мұрасынан
іздеп, Абай даналығынан табатын болады.
Абай өмірінде шын ... ... ... бар. Оның қаламынан туған
қастерлі жыр, оның даналығынан туған ұлұғатты сөз халқымыздың рухани
қажетіне ... ... ғана ... ... Оның алып ... ... өтіп кеткен күннің ертеңінде-ақ замандастарының күнделікті
тіршілігінің ... ... ... ... ... Адам ... ... болғандықтан, оның түп негізі де екі болмыстан, яғни жан мен ... ... ... құс екі ... қалай бірдей ұстайтын болса, адам
баласы да бақытқа жету үшін осы екі ... тән ... мен жан ... ұстап отыру. Болмаса жеке адамдар ғана емес, ірі ... ... ... ... ... ... ... тура бағыттан
ауытқып оңға немесе солға соғып кетуі ... ... ... ... ... ... шөл мен шөлейт аймақтардың ұлғайып, жер бетін
басып бара жатқанын, ішетін ауыз судың жылдан жылға азайып, ... ... ... оны ... алып ... ... ... отырғанын, ауа райының
өзгеріп табиғат апаттарының молаюын, ... ... ...... ... мен түрлі лаңкестік әрекеттердің өршуіне зер салсақ, бүгінгі
күндерде адамзат қауымының бағыты ауытқып, келешегі бұлыңғырлана ... қиын ... ... Абай шығармаларындағы діни-ағартушылық мәселесі аса көп
зерттеу нысанына түсе ... жоқ. ... өзі ... ... ... ... нысаны. Ақынның дині-ағартушылық сарындағы шығармалары
дипломдық ... ... ... етіп ... ... ХІХ ... ... әдебиетінің тарихы
Зерттеудің мақсат-міндеттері. Дипломдық жұмыстық басты мақсаты – Абай
Құнанбаевтың ... ... ... жаңа ... ... ... ... мақсатқа қол жеткізу үшін дипломдық жұмыстың бірнеше міндеттері
айқындалды:
- Абайтану ... ... ... сараптама жасап, бір-
бірімен салыстыра келе, өзіндік ... ... ... шығармалық өмірбаяны туралы жазылған әрбір әдебиеттерді
жинақтап, қорытынды жасау;
- Абай ... ... ... ... ашып ... Абайдың қара сөздеріндегі діни-ағартушылық сарыны мен философиялық
мәнін ашып көрсету;
- Абай поэзиясындағы діни-ағартушылық бағытты талдау;
- ақын ... ... ... ... ... ... тәрбиелік,
ағартушылық мәнін көрсету.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Абай Құнанбайұлының әр жылдары шыққан
шығармаларынан діни-ағартушылыққа байланысты терілген ... ... мен ... ... барысында салыстырмалы,
жүйелеу, талдау, сараптау, пайымдау, қорытындылау әдістері қолданылды.
Зерттеудің ... ... мен ... Абай ... діни-ағартушылық сарын жинақталып ... ... ... әсіресе діни-ағартушылық бағыттағы
шығармаларына қатысты айтылған ... ... ... Абай ... ... мәні ашыылды.
Жұмыстың әдістанымдық негізі. Дипломдық жұмыс барысында абайтанушы
ғалымдардың, атап айтар болсақ, ... ... ... ... ... ... ... Х.Сүйіншәлиев,
Д.Мұхамадиев, К.Құнантаева, І.Халитова, Ғ.Есім, С.Жүнісов, Нысанбаев Ә.,
М.Орынбеков, Д.Омаров, Қ.Жұбанов, К.Борбасова, ... ... ... т.б. ... ғылыми теориялық пікірлері мен ой-
тұжырымдарына сүйендік.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. ... ... қол ... ғылыми және практикалық нәтижелері әдебиетану
ғылымының ХІХ ғасыр әдебиет, әдебиеттен ... ... ... ... ... әдебиет секілді т.б. салаларында ... ... ... және ... ... ... әрі қарай дамытуға
көмегін тигізеді. Сонымен қатар аталмыш зерттеу жұмысы «ХІХ ... ... ... «Қазақ әдебиетінен арнаулы ... ... ... ... ... ... ... атқара алады.
Сонымен қатар студенттердің курстық жұмыстарын жазуда негізгі көмекші
сілтеме қызметін атқарумен қатар, мектеп ... ... ... да ... ... ... ... Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен,
бөлімдер іштей бөлімшелерден және ... ... ... ... ... ... ... берілген.
1. Абайдың шығармашылық өмірбаяны
1. 1 Абайдың ақындық тұлғасы
Адам баласының дұрыс өсіп, рухани жетілуіне түрлі себептер әсер етеді.
Оларды екі ... ... ... ...... ... ... берген
ата-тегі және оның өскен ортасы болып табылатын сыртқы ... ... ... өзіне байланысты емес, ... ... ... ... ... ... ... – адамның өзінің жан дүниесінің әсері.
Бұл адамның ішкі дүниесі болғандықтан, жетілудің ішкі ... ... ... ... жан ... ... болып табылатын оның өзінің
ынта-жігері, ... ... ... ... және ... берілген жан
қасиеттері. Бұларды адамның жетілу жолындағы барлық адамзат баласына ... ... ... ... ... ... Абай ... әсіресе оның
отыз сегізінші қарасөзімен үндесіп жатыр. Ақылмен оңай ... ... ... үшін ... жүйе ... ... Бұл жүйе – барлық жан
иелеріне ортақ педагогикалық нұсқа. ... бұны кім ... да ... ... ... ... ... зерттеу үшін қолдана алады.
Абай 1845 жылы Семей облысындағы Шыңғыс тауын жайлаған тобық-
ты руында дүниеге келді. Шыққан ата-тегі әке жағынан да, шеше ... ... ... белді, беделді, ауқатты адамдары болған. Абайдың өз әкесі
–Құнанбай, ... - ... арғы ... – Ырғызбай.
Абайдың әкесі Құнанбай, аталары Өскенбай, Ырғызбай - өз ... ... ... ... ... Абай – ... ... жарық дүниеге
келген тектілердің тұқымы, олардың тәлім-тәрбиесін көріп, өнегелі сөздерін
естіп, соны көкірегіне тоқып ... жан. Оның ... ... түп ... ... жатыр.
Адамның өсіп-жетілуіне әсер ететін сыртқы себептердің бірі – ... ... ... ... оның ... ... қоршаған қоғам ықпал
жасайды. Абайдың өскен ортасы болып табылатын қоршаған табиғат, отбасы,
туған-туысқандары, ... ... ... білім-тәрбие алған
ордасы тағы сол сияқты оның ішкі дүниесінен бөлек жағдайлар келешек өміріне
үлкен әсер етті. Абай ... ... ... ... қасиеттерін бойына
сіңіріп өскен. Бұл жақсы қасиеттер оның ерте ... ... ... ... пен ... жақсы мен жаманды жіті қадағалап, ой елегінен
өткізуіне, белгілі бір қорытынды жасауына ... ... ... ... сан қилы ... өтті. Ақын өз ойын «Өлсем, орным қара
жер сыз ... ма?» ... ... ... ... албырт өстім, ойдан жырақ,
Айлаға, ашуға да жақтым шырақ.
Бұл ... Абай ... ... ... ... жерінде айла-амал-
дарға да барып, ашуға да жол бергенін, ой жетегіне түсе қоймағанын көруге
болады. Бірақ ол өзінің ... ... мен ... ... ... ... ұзақ бөгелмей, кемелденудің асқар биігіне
көтеріле алған адам. Абай жасынан-ақ салмақты, пысық, әр нәрсеге қызыққыш,
еліктегіш, жақсыға үйірсек, естігенін ... ... ... бала ... Олардың арасында әңгімеге, ән мен жырға шебер ... мен ... да аз ... Бала Абай ... ... ... әңгімесін бар
ықыласымен беріле тыңдап, құлағына құйып алатын болған. Өмірінің көпшілігін
далада өткізетін көшпелі елдің ... ... ... ... ... де мол болды. Туған жерінің әсем табиғаты сезімтал жастың
ақын боп қалыптасуына да елеулі ықпалын тигізген. Абай ... ... ... ... ... ... жасынан сезіп өсті. Бұл ... ... ... тәрбиелеп, кейінірек шығармаларында
халқының сипатын, ... ... ... да ... ... ... ... шындық бейнесін беруіне мүмкіндік жасады.
Абай он жасқа келгенде әкесі оны Семейдегі Ахмет Риза ... ... ... сол кездегі алдыңғы қатарлы оқу ... ... Ол ... үш жыл ... ... дінінің қағидалары Құран арқылы
ғана емес, сонымен бірге сопылық ілімімен де ... ... ... ...... ... шыңы болатын. Абай медреседе сопылар
өкілдері Бақырғани, Аллаяр, ... ... ... ... ... ... Қожа ... Науаи, Фзули сияқты Шығыс ғұламаларымен
танысады. ... ... ... ... ... әсері осы кезден
басталды. Абай арабша кітапты молдан оқып, түрікше аударып бергеннен соң
естігенін кітапқа қарамай ... ... ... ... ... ... ... бос уақыттарын кітап оқумен өткізген. Араб, парсы, ... ... ... да еркін оқып, көптеген ақындардың өлең,
газелдерін жатқа білген. Медреседе ... ... ... рухани байлығын
бойына мол сіңірген. Ол ... ... ... ... ... ақындарының
аруағына былайша сыйынған:
Фзули, Шәмси, Сәйхали,
Науаи, Сағди, Фирдоуси,
Қожа ... – бу ... бер я ... фәрияд.
(«Фзули, Шәмси, Сейхали»)
Абай пір тұтқан осы ақындардың барлығы да дерлік сопы ілімінен нәр
алған ғұламалар. Абай ... ... ... ... ... ... ... білімдерін бойына сіңіруге ұмтылған. Сондықтан оларды пір
тұтып, жетілу жолында осындай ой ... ... ... ... ... «Ұлы ... ... мұрасы-халқымыздың ғасырлар
бойы маңызын жоймайтын рухани қазынасы. Маңызын жоймау былай тұрсын, заман
өзгеріп, қоғамдық санада күрт сапырылыстар ... ... ... бұл ... жаңа бір ... жарқырай ашылып, қадірін арттыра түсетініне
Абайдан кейінгі уақыт айқын көз жеткізді. Ақынның ... ... ... ғасыр, ал өзінің мәңгі өлмес шығармаларымен ... ... ... ... ете ... ... астам уақыт өтті. Содан бері
оның артына қалдырып кеткен мұрасы елі мен жұртының рухани өміріндегі ... мен қай ... ... да ... темірқазық, адастырмас
құбыланама болып қызмет етіп келеді. Бұл күнде Абай сөзі әр ... ана ... ... ... ... ... айтылғандық емес. Ана ... ... ... жас ... буыны бекіп, бұғанасы қатаюына қызмет етсе,
ақын сөзі оның ... ... пен ... ңұрын сеуіп қызмет етеді».
Қазақ халқының мақтанышы Абай Құнанбаевтың ... ... ... тең ... ... ... едік. Ғажайып суреткер, нәзік лирик,
көркемсөз шебері, ең алдымен - ойшыл ... Бұл ... ... ... ... ... айту жағы ... келетін өлеңдеріне, философиялық
дүниетанымына және оның қара сөдеріне, әсіресе дінге, ... ... ... ... ... Ақын ... өзі ... тарихи дәуірдің тұтас бейнесі көрініс тапты. «Абай шығармалары қоғам
дамуындағы бір елеулі кезеңді бейнелеу арқылы халықтың ... ... ... тұрғыдан кең арнада алып, қоғам көшінің жеткен жерін
ғана емес, өткен жолын да ... етіп ... ... ... ... ... Абай шығармасына берілген әділ баға. Абай
шығармашылығы уақыт озған сайын дәуір талабына сай әр қырынан өсіп ... асыл мұра ... ... ... орын ... Адамды сүйіп, адамды
құрметтеуге үндеген кемеңгер ақын поэзиясының түпкі ... ... Абай ... ... адам ... білімді, еңбекқор, адал, ... ... ... ... ғылым жолына түскен іздемпаз болуы керек. Ал
махаббат пен сүю, адамды сүю, Алланы сүю,әділетті сүю Абай ... ... 2 Абай ... ғылыми негізі
Абай Құнанбаев қатардағы қарапайым адамдарды дәулетке жету үшін,
имандылыққа, адал ... мал ... ... ... жеңуге, ал оған
жеткендерді мал табудың соңына түсіп кетпей, одан әрі ... ... ... одан да ... мақсатына – Құдайға сүйіспеншілікке
жетуге шақырды. Қазақ халқы үшін Абай ...... әлем ... кілті.
Сол кілтпен рухани дүниенің қақпасын ашса, көкжиегі шексіз, тереңі түпсіз
жауһар әлемге енуге мүмкіндік береді. Ойшылдың рухани ... ... ... ... ... аша ... ойшылдың өмірін жаңаша танып,
данышпандылығына көз жеткізуге ... ... ... ... алып, өмірдің енді жаңа жолға салып
жатқан дәуірде Абай Құнанбаев мұрасын дұрыс түсініп, оны ... ... білу ... ... өміріне де, оның ... ... ... ... ... Кеңес заманында данышпан мұрасына түрлі
көзқарастар болды. Абай мұрасын зерттеп, оны әрі қарай жалғастырушылар тобы
Абай ... ... Абай ... ... ... және ... қатарынан орын алған ұлы жазушы М.Әуезов пен абайтанушы ... ... ... жаңаша көзқарас дегеніміз – ойшылдың рухани көзқарасы
бүкіл әлемнің бір жаратушы себебі мен ... ... ... ... әлем ... ... бір ... бағынуы. Абай мұрасын осы
тұрғыдан қарастыратын болсақ, онда данышпан ілімі ... ... ... Бұл ... ... ... ... табылатын үш ұғым келеді.
Бірінші, әлем өзінен-өзі немесе кездейсоқ пайда ... ... оның ... ... Жаратушысы бар. Осыдан екінші және үшіншісі пайда болады.
Екінші, Жаратушысы болса, әрбір ... ... да ... ... әлем де
мақсатсыз жаратылмаған. Яғни, бүкіл әлем тіршілігінің белгілі бір мақсаты
бар. Үшінші, Жаратушы бір болатын болса, онда ... әлем сол ... және ... ... өмір ... ... Әлем тіршілігінің
тәртібі бір көзден, бір ... ... ... ... ... ... баршаға ортақ. Данышпан өзінің рухани ... ... ... ... ... Ол ... ... жақсы біліп, рухани
нәрін өзінің бойына толық қабылдай білген. Бұл – сопылық дәстүр. Сопылардың
рухани жолдағы ... ... ... ... қағидаларын өз бойларына
сіңіріп, оларды өмір тәртібі, күнделікті тұрмыс көрінісі ретінде ... Ол үшін ... ... бастап қасиетті Құранды жадына сақтап, оны
толық білу. Сопылардың көпшілігі қасиетті Құранды түгелдей ... ... ... ... Бұл ... ... керекті алғашқы шарт қана.
″Шариғаттан″ өтіп ″Тарихатқа″ толық жеткенде, адам бұл алған ... ... оны ... ... ... ... ... Сопылық
жолындағы адам әрі қарай үздіксіз тәжірибе, ... ... ... байланыс орнатады, ол байланысты әрі қарай жетілдіріп, тек сонда
ғана ... ... ... Түп ... Хақиқатқа жетеді. Сондықтан өмірдің
негізгі мақсатына жеткізетін деңгейді сопылар ″Хақиқат″ деп ... ... бұл ... ... шетін, бек нәзік″ деп атауы тегін ... ... ... ... ... Құнанбаевтың ілімі бойынша әлем өмірінің мақсаты - ... ... өмір ... оны ... Кім ... да ... ... өзінің керегіне жарату үшін жасайтыны тәрізді, Жаратушы ... ... тек өзін ... ғана ... Себебі ол
мәңгілік, сондықтан оның жаратылу себебі жоқ, керісінше, әуел бастан ... ... ... де, яғни ... ... да жоқ. Өзін ... алу үшін, Жаратушы рухани болмысты ... ... ... ... ... ... ... дұрыс пайдалана алмай, өздерінің
міндетін ... ... ... ... ... ... [8,64б.].
Бұл – білместік. Шексіз мейірімді Жаратушы ешкімнің ... ... ... ол фәни болмысты жаратты да, ... ... ... ... жандарды әркімнің қалауына қарай өз несібесімен
бақи әлемнен, яғни рухани өмірден фәни ... яғни ... ... Бұл ... әлем ... ... үшін ... өтейтін абақты
тәрізді.
Жаратушы шексіз мейірімді болғандықтан, бұл материалдық әлемде ол
ешкімді де ... ... үшін ... ... тек ... әлемнің заңдылығын ғана жасады, ал оны дұрыс, не болмаса бұрыс
қолдануына байланысты қарымта заңы ... ... ... ... ... қасіретін көреді. Абай Құнанбаевтың айтуынша, ... ... ... ... өзінің бақытын өзі жасайды. Бұл фәни өмірге
әркім өздерінің қалауы бойынша ... алу үшін ... ... ...... әлем емес. Рухани әлемде барлығы мәңгілік, білімге және
ләззатқа толы болса, ... ... ... ... ... және қайғы-қасіретке толы. Ақынның түсіндіруінше, ... ... бұл ... қызықтың барлығы да жалықтыратын,
уақытша және шындығы жоқ жалған. Сондықтан әркім тіршілік ... ... ... Сонда өмірдің басты мақсатын орындауға – ... ... ... ... мүмкіндік туады. ″Өзге мақсат ақылға қона ма екен! ″- деуі
сондықтан болар.
Бұл мақсатқа жету үшін ... ... алу ... ... ... ... соң Алла ... таза құлшылық жасаумен жүрек көзін ашу
қажет, ақынның сөзімен айтқанда ″сен де сүй Ол ... ... ... Ол
үшін ″адамзаттың бәрін сүй бауырым деп″. Сонда ғана кім болса да өзінің
фәни әлемге ... ... жете ... ... Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қолдайтыны да
көпке үлгі болатын ... ... ол 1995 жылы ... айында ″Россия″
газетінің тілшісіне берген сұхбатында:
- Сіз өзіңізді діншіл, Құдайға сенетін адаммын деп айта аласыз ба? –деген
сауалға Нұрсұлтан Әбішұлы ... деп ... ... ... ... күш, яғни
адамның ішкі жан дүниесінің тазалығы және діни сенім ... ... ... ... сияқты көрінеді де тұрады. Адам ... ... ... ... жасайды да, сонан кейін Құдайды мойындап, оған
жақындай ... ... діні мен ... діні – Қазақстанның рухани
дүниесінің қос қанаты. Қай діннің болса да өмір сүруге ... бар. ... ... ... құқығы, ождан бостандығы болуы тиісті... ... ету жас ... де, егде ... да жарасады″. Бұл өнегелі
сөздердің үлкен мәні бар [20, 41б.].
Абай өз шығармаларында ... ... ... ... ілім ... ... деп анықтап желілей таратып, жүйеледі. Мысалы, «Ақыл, ғылым –
бұлар ... ... ... ... аты – ... ғылым еді ғой»,-
деп, ақыл мен ... ... ... келетін құбылыс ретінде қарамайды.
Ақыл мен ғылым ... ... ... ... оқып ... кәсіби құбылыс деген ой қорытындысын береді. Өлеңдері мен қара
сөздеріндегі ... ... ілім ... ... ... ой ... де осы дүниетаным негізі. Ақынның айтуынша, тән қуатымен ... ... ... табу керек. Ғылымсыз ақырет те, дүние де жоқ» деп
пікірін айтқан. Екі дүние қамы үшін де ғылымды ... ... ... ол ... ... жағы мен пайдасыз жағын танып біліп, ... ... ... ескертеді. Абай өзіне сәлем бере келген ауылдасына
не оқып ... ... ... ... ... оқып ... депті. Сонда
Абай сен үшін «накуң ми кептірер дүние емес пе, одан да егін ... ... ... ... деп ақыл ... – ғылымның пайдасыз түрі де болатынын
тек өзі жазған еңбектерінде ғана емес, күнделікті өмірдегі насихатында ... ... ... ... ... замандастары хакім деп бағалаған.
Осы берілген бағаға Абайдың өзі ... ... ... ... даярлығы
барлығын:
Өкінішті көп өмір кетед өтіп,
Өткіздік бір нәрсеге болмай жетік.
Ойшылдың мен де санды бірімін деп,
Талап, ойсыз, мақтанды қалдым күтіп,
- ... ... ... ... ... өзін ... ... деп
сезінсе, бір нәрсеге жетік болмадым деп өкіне отырып ой ... ... не ... өнерде қол жетпес биікке шыға алмадым деп өзіне сынмен
қараған қалпын көруге болады.
«Терең ой, терең ... ... деп сын ... нысанасына алса
да, өзі ғылым жолына түсе алмағанын:
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра ... ... соң ... ... мезгілінен кеш сермедім,
- деп, нағыз ғылым қуар ... ... ... ... ... ... бар. ... қара сөзінде: «Ғылым бағы? Жоқ, ғылым бағарға да
ғылым сөзін сөйлесер адам ... шер ... кісі ... ... өзі бір тез ... ... деп өз танымынан хабар ... ой ... ... жастарға «Артық ғылым кітапта, Ерінбей оқып
көруге» деп өсиет айта отырып, өзінің ғылым ... ... ... ... ... ... бет ... жылдарында-ақ қалыптасып қалғанын аңғартады.
Абай 57 жасқа ... ... өмір ... сын ... қараған сыншыл да
шыншыл ойлы ақынның:
Ақыл менен білімнен,
Әбден күдер үзіппін,
– деп, ұзақ ... көп ... «Көп ... өзіне тартар бейім»
дегендей надан ортада алданбасқа алданып, зая ... ... ... ... қатаң сынға алған нәрседен хабардар ... ... бір жолы әрі ... жолы – ... ... ерте оянуында жатады екен. Танып білуге бастайтын, білуге
құштарлықты қанағаттандыратын да нәрсе – жан ... Жан ... Абай ... мән ... ... осы ұғымды жұмбаққа
айналдырып: «Жан ... ... ... ... Соны білсең, әр нені
білгендерің»,- деп, бұл жұмбағының шешуі «білмекке құмарлық» ... мән ... ... пікірінше, Жан құмары оянбайынша адамның
ғылым, ... ... оны ойда ... өзі екіталай. Білім,
ғылымды көбейтудің екі құралы болады екен. Оның бірі – мұлахаза, яғни
ойда пікірлеу үстінде ... ... ... ... түю, көзің
жеткен нәрсені қатты ұстану. Міне, білім, ғылым жиюда осы екі құралды
мықтап ұстанбайынша, көздеген мақсатқа жетуің екіталай ... ... ... сөз ... ... ... «хауас» сөзінің үш
түрлі мағынасы бар, соның бірі ауасты жаратушы түп ие түрінде ... ... суға май ... қой ... ... ... «Өзгені ақыл ойға қондырса
да, Біле алмай бір ... ... де, түп иені ... ... бар. ... өзгені ақыл ойға қондырса да, бір тәңіріні біле алмай
қатты ізденіп, торығатыны шындық. Шаршап ... да, ... ... ... (жанды нәрсенің) ақылы жете алмайды» десе де, Алланы
ойламай тұра алмайтынын анық мәлімдесе де, ... ... ... ... құр мүлгуге тоя алмаймын»
- деуінде ойлана білген адамға аса ... ... ... ... да Абай ... ... сөз жеңіл» деген өлеңінде осы ойын ары ... Ақыл мен ... ... иені) танып болмайды, бірақ оны
жүрек сезеді деген дүниетанымдық ой қорытындысына келеді.
Қорыта ... Абай ... ... жаңаша көзқараспен
қарап, оның шын мәніндегі зор рухани тұлғасын танытатын ... ... ... Абайға деген жаңа көзқарастың мәнін анықтап және оны ... ... Абай ... діни ... ... ... ХІХ ... аяғынан күні бүгінге дейінгі тарихында
ұлы ақын, ағартушы, данышпан Абай Құнанбайұлының алар орны ... ... ... ... Абайдың жолы бөлек, парасат-
пайымы кең, өресі өте биік. Оның ... ... кең ... толы ... ... Қайсы бір өлеңін оқысаңыз да, әсем сурет, бейнелі де,
кестелі мағына көрінісі берілген. Түпсіз ... ... ... ... тұла бойыңды тұтас билеп кететін бір тылсым, ... ... не ...... соны ілерсің» деп атамыз қазақ айтқандай,
бала Абайдан, жас Абайдың тәлім-тәрбие алып, ... ... ... ... ... Әңгіме-аңыздың көл-дариясы, аяулы әжесі – Зере де, екіншісі -
өз туған анасы – Ұлжан. ... ... өз ... ... ел ... сұлтаны болып, заманында азулы, қаталдығы мен әділдігі қатар, оңы мен
солына бірдей, ... ақ ... ... ... ... ашқан. Қажылыққа
барып, Меккеде тәкия (қонақ үй) салдырған.
Абай тағылымындағы Аллаһ тағала – адами бейнеден гөрі алыста, көз
жетпес ... ме, ... ма – ... ... ... ... де ... сезе жүретін күн сәулесіндей таңғажайып құбылыс, құдіретті күш.
Адам бейнесінен қашықтап ... ... ... дін ... ие ... Абай
ұғымында ол ақылға сыймас шындық, сондықтан ақын Аллаһ пен Адам ... күш – ... ... ... ... салар бар күшін.
Жүректің ақыл суаты,
Махаббат қылса тәңірі үшін.
Аллаһтың растығын Абай махаббат арқылы дәлелдемек
болып, ... ... бос» ... де ... Көп оқып ... Абай он ... мың ... патшасы бір Аллаһ екеніне шек-шүбә
келтірмейді, қайта жалғыз жаратушының құдірет ... та, қара ... ... өзі де рас, сөзі де ... сөз ... ... ... кітап келді Алладан оның төрті
Алланы танытуға сөзі айырмас...
Махаббатпен жаратқан адамзатты
Сен де сүй ол ... ... ... ... сүй ... ... хақ жолы деп әділетті,
- деп бар ықылас-пейілмен айтқанына сенеміз. Әлем ... ... пір ... төрт діни ... ... иелері – Мұса (Тәурат),
Дәуіт (Зәбүр), Иса ... ... ... екені – дау тудырмайтын
шындық. Осы аталған төрт пайғамбар да Аллаһ жолында адал ... ... ... ... Ақын өз ... ... өсиеттерінде Аллаһтың
құдіретін жан-жақты баян етеді:«...ол қиянатшыл балалары талапқа» ... да, ... иман ... да ... ... Бұл ... ... адам, жарты молда, жарты мұсылман. ... ... ...... жолы. Қиянат – хақиқат пен растықтың дұшпаны. Ғылым –
Аллаһтың бір ... ол – ... оған ... өзі де ... һәм ... Болмаса мал таппақ, мақтан таппақ, ғиззат – құрмет таппақ ... ... ... ... ... ... ... дейін ғылымды жан-жақты осылай түсіндірген оның
түбінтегін, ... ... ... ... ... ... ... білімнің
тұрақтайтынын орынды көрсетіп берген еңбек.
Абай мұрасынан табатын терең рухани мағына – ол адам ... ... ... адам ... ... ... – «Түп Иеге қайту» дейді. Бұл
мақсатқа жету үшін Алла тағалаға деген махаббатқа ие болу. ... ... ... ғана Алла ... өзінің сүйіктісін өзіне қайтарып алу. Сонда
ған мейірімді Алла тағала қанағат ... ... адам ... үшін ең ... – ол Алла ... ... үшін ... бәрін бауырым деп
сүйіп, оған өмірдің түпкі мақсатына жетуге көмектесу. Рухани ... ... қана ... ... ... оны ... ... барысында жан дүниесін
тазарту арқылы ғана болмақ. Сөйтіп, Құдайға құлшылықтың ең ... ... ... ... беру ... оған ... ... мақсатына жетуге
көмектесу.
Іс-әрекет арқылы Алла тағаланың ... үшін ... ... ... ... Барлық іс-әрекет моральдық-этикалық, әрі кетсе
гуманистік деңгейде ғана қалып, қарапайым ... іске ... ... ... алмайды. Абай ілімі бойынша адамның негізгі міндеті – ... ... ету ... ... ... ... Алла тағалаға қайту үшін адамның барлық іс-әрекеті ... үшін болу ... ... адам оның сүйіктісіне айналады. Ал, Алла
тағаланың сүйіктісі болуға оған құлшылық ету арқылы ғана ... ... Алла ... ... ... отыз ... қара
сөзінде Абай «Алла - бір», «Абсолют - бір» деген тұжырымында жатыр. Алла
бір болса, ол ... ... ... ... ... ... сонымен
бірге жан иелері де сол толық бүтіннің құрамына ... ... ... жан
иелері оның құрамындағы бөліктері болып табылады. Ол бөліктер ... ... бір ... керек, яғни олар толық бүтіннің разылығы
үшін өмір сүрулері керек. Бұл бүкіл әлемнің жаратылу мәні. ... адам ... ... бір ... бола ... оның ... үшін құлшылық етуі
керек.
Сонымен бірге, бүтіннің бөлігі бүтіннің ... өмір ... ... ... ... да сол ортақ неитпен үйлесуі керек. Фәни
әлемде кейбір жан иелері Түп Иеден бөлініп, ... ... ... ... өмір ... ... Фәни өмірдегі адамдардың өмір
мақсаттарының сан қилы болатын себебінің ... он ... қара ... ... ... ... арасында дау туып,
олардың ғылымға қалай жүгінгендері туралы айтылған. Ортақ ... ... не ... ... үшін соның ізімен, мысал ретінде бір
әңгімені келтірейік.
Адамның дене ... ... ... ... оның ... ... ету үшін ... жасайтыны белгілі. Оның құлағы қай
жерде тамақ барын естиді, аяғымен сол жерге ... ... ... ... ... ... ... қолымен аузына салады, тісімен ұнтақтап,
өңешімен асқазанға қарай жібереді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... бүкіл денеге таратып, барлық мүшелерді қанағаттандырып,
оларға күш-қуат береді. ... дене ... ... ... ... шығыпты. «Біз неге барлығымыз бір асқазанға қызмет жасауымыз керек?
Біздің өзімізге ғана қызмет жасағымыз ... ... ... ... ... қызметімізді тоқтатамыз»,- деп дене мүшелерінің барлығы асқазанға
қарсы ереуіл жасаған екен. Сөйтіп құлақ тамақтың қайда ... ... ... тыңдап, көз оған апаратын жолды көрсетпей, басқа жаққа
қарап, ... ... ... қол ... ғана ... ... жасап, мұрын өзіне
ұнаған иістерді иіскеп кеткен екен. Осылай ... мүше ... ... ... бас ... өз ... ... іздей бастапты. Бірақ, біраз
уақыт өткен соң, ... ... ... өздерінен қуат кетіп бара
жатқанын сезінеді. Өз ... ... ... ... керісінше азапқа түсіре бастайды. Олар бұны анықтау үшін
қайтадан мәжіліс құрып, барлық ... ... ... ортақ
мақсаттарынан бас тартып, бөлініп кетулерінен екенін анықтайды. Сөйтіп,
олар бұл істерінің бұрыс ... ... енді ... ... ... ... бір ... қанағаттандырып, қызмет жасай бастаған. Сол кезден
бастап дененің барлық мүшелері ... ... ... ... ... Сол ... ... асқазаны бүкіл денеге қуат
бергендей, барлығына ортақ бір Түп Ие де бүкіл ... ... ... ... бөліктер оған қызмет етіп, оның ... үшін ... ғана олар ... ... ... бүкіл жаратылыс Алла тағаланың разылығы үшін, оған құлшылық
ету үшін ... ... Абай ... ... Алла ... ... ... Алладан басқа ештеңе жоқ. Алладан басқа ештеңе жоқ болса, онда
барлығы оның ... және ол өзін өзі ... Егер ол ... үшін ... онда ... басқа тағы да біреудің
болғаны.Бұл мүмкін емес. Сонымен, Алла тағала өз ... үшін ... онда оның ... – жан ... ... да бір Алла ... етіп жүр. ... бұны бірі білсе, ал, бірі білмейді. «Мен барлығын
өзім үшін және өзім ... ... ... ... ... ету – ... ... қасиеті. Жан иесі біреуді
сүймей өмір сүре аламйды. «Махаббатсыз өмір бос» ... ... ... ... ... ал ләззат тек махаббат арқылы келеді. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... тапқаннан кейін,
оған қамқорлық көрсетіп, қызмет жасауға ұмтылады. Сондықтан ... ... ... етуі оның ... біткен айырылмас қасиет. Қандай адам
болса да біреуге қызмет етеді:өзінің отбасына, жолдасына, ... ... тағы ... ... ... ит, ... ... соларды жақсы
көріп, күтіп-бағып, қызмет етеді. Біреуге қызмет етпейтін адам ... ... ... ету – адамның айырылмас табиғи ... Ал ... ... ... ... туады. Жан-кішкене рух, оның
жоғары рухтың бөлшегі болып табылады. Сондықтан, ... ... ... ...... ... ... оған құлшылық жасау.Әркім өзіне
ұнаған істерді жасап, өзіне ұнағанға қызмет етеді. Бірақ одан толық ... Бұл – ... ... ... себебі. Ал ол өзінің мәңгілік қасиетін
– құлшылық етуді себептердің себебі Жоғары рухқа арнап, ... ... ... ғана ол ... жан ... қанағаттандырып, өзі де қанағат
табады.
Бесінші, біреуді жақсы көру үшін әуелі онымен танысу керек, егер ... ... ... ол адам ұнауы мүмкін. Сол сияқты, ... сүю үшін де ... оның ... ... ... ... ала ма? Абай бұл ... отыз сегізінші қара сөзінде «Алла ... ... ... шекиеулі. Шексізді шектеулімен түсінуге болмайды»
деп жауап береді. Онда не істеу керек? Оған бір-ақ жол бар. Ол - ... ... ... Бұл ... ... ... ғана болады. Құдайға
құлшылық кезінде біз оны риза ете алсақ, онда оның өзі біздің жүрегімізге
ашылады. ... оны тани ... Тану ... оған сүйіспеншілікке жетеміз.
Себебі одан артық сұлу, ... ... ... ... ... ... жоқ. ... оны тану үшін құлшылыққа түскен адам ... ... ... Керісінше, шексіз бақытқа кенеледі.
Алтыншы, егер Алла тағаланың шапағаты түспесе адам баласы ешуақытта
оның сүйіспеншілігіне бөлене ... ... ... ... Алла ... ... бар. Сондықтан, кімге шапағатын ... оның ... ... алу үшін оның ... үшін іс-әрекет жасау керек. Бұл – оған
құлшылық ету керек деген ... Алла ... ... ... Ол ... өтеу ... құлшылық жасау керек. Бұл туралы Абай өзінің жиырма жетінші ... ... ол адам ... ... ... ... дәлел келтіріп
келеді де, былай дейді:«Ол дәлел болса, адам баласын артық ... ... ... өзі ... ... да ... емес пе? Енді адам баласының
құлшылық қылмаққа ... ... ... ... ... Абай ... ілімі арқылы келтірілген осы жеті дәлелдің өзі
де Құдайға құлшылық ету керектігіне көз жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... болып көрінеді. Сондықтан
оның мағынасын осы арада ашып ... Фәни ... ... ... ... өзін оған қызмет етуді білдіреді. Ал Алла тағалаға
құлшылықтың ... ... ... ... ең ... ... ... оған құлшылық жасаған адам төмендемейді, керісінше, рухани
қасиет алғандықтан, ол шексіз жоғарылай ... ... ... ... ... ... ... мағынасы бар.
Барлық жан иелері Алла тағалаға құлшылық арқылы біртіндеп тазарып,
түбінде оған деген сүйіспеншілікке ... Түп Иеге ... ... ... жері де, ... уақыты да әр түрлі екенін ұмытпау керек. Абайдың
Түп Иеге қайту туралы қағидасы «Шын мәнінде біз ... және ... ... Құраннан сөзінен шығып, онымен толық үндесіп жатады.
Абай көрсеткен Түп Иеге қайту мақсаты адам ... үшін ғана ... ... ... ортақ. Әлемнің барлық данышпан, ... ... ... негізгі мәні және барлық діни жолдардың негізгі мақсаты
осы. Қасиетті Құранда да ... ... Бұл ... жету жолы өте ... ... ... ... әркімнің оған жету тағдыры санқилы болады.
Себебі түпкі мақсатты толық ... сол ... яғни ... ... көп ... ... өткізіп алады. Сондықтан Абай бұл
өмірдің қысқа және өткінші екенін ескертіп, адамды тура ... салу ... ...... ... ... ... өмір жарқылдап алдар бірақ.
Ертең өзің қайдасың, білемісің,
Өлмек үшін туғансың, ойла шырақ.
Қорыта ... ... ... ... ... ... ... Түп иеге қайтаруға жаратылған. Адам өмірінің мақсаты – ... ... ... ... Абай айтып отырған «Түп Иеге қайту» деген адам ... түп ... ... Ал Түп Иеге ... жолы біреу – ол Құдайға
құлшылық. Сондықтан жан иелерінің ... – Алла ... ... ... оның разылығы үшін өмір сүру. Бірақ бұл ақиқатты әркім мойындай
бермеді, себебі олардың ... ... ... ... ... «Мақсұтым
- ...наданның көзін қойып, ... ... ... ... ... ... ... көзді басқан шелден арылып, әркімнің Абсолютпен қатынасын
қалпына келтіріп, сол қатынастағы өз ... ... Бұл ... данышпанның
«Сенде де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан» деген әйгілі үндеу
сөзі іс-әрекетсіз бейберекет жағдай ... ... ... ... және
өзгерісте болғандықтан, іс-әрекеттің барлығын Құдайға құлшылық жолында
жасау деген ұғымды білдіреді. ... ... ... ... ... ... не ... саяси мүлде үшін пайдаланудан шыққан,
негізгі қағидалары өзінің алғашқы мәнінен бұрмаланған діннен Абай ... білу ... ... дінге көзқарасы – адамзатты орға құлататын бұндай
бұрмалаушылықтан арылған, дінді өзінің шын ... ... ... ... Алла ... ... көзқарасын, отыз сегізінші қара сөзін-
де толық мән береді. Отыз сегінші қара сөзі ... ... ... ... ... сөздерінен оқшау көрінеді. Ал оның «Алланың Өзі
де рас, сөзі де рас» өлеңі дін туралы жазған ... және ... ... ... Ақын өзінің Алла тағалаға шексіз сенетінін, ... паш ... Алла ... Өзін ... үшін көп ... жіберген,
әсіресе оның төртеуі анық танытады. Бұл төрт кітап: «Мұса пайғамбарға
түскен кітап – ... ... Иса ... ... ... ... пайғамбарға түскен – Зәбур (Псалма) және пайғамбарымыз Мұхаммед
түскен – Құран Кәрім. Абай иманның жеті ... ... ... ... ... ... Алла тағалаға дегенсенімнің, яғни иманның шарттары. Олардың
қазақшасы былай ... ... ... ... , ... ... періштелеріне сендім, және кітаптарына сендім, және пайғамбарларына
сендім. Барша жақсылық, жамандық істер Алла ... ... ... ... ... дегенім ағып жатқан су ... ... ... ... ... ... тұрақты және мәңгілікті болып табылатын нысана –
Алла тағала. Сондықтан да, Абай ілімі бойынша, ... ... да, ... ... Алла тағалаға бағыштау, имандылық жолға түсу ... ... жолы ... сөз. ... бұл оңай емес. Себебі, адамның нәпсісі,
өзімшілдігі мен бос сөздігі бұған үлкен бөгет болып ... Сол ... ... адам түзу ... Міне, данышпанның Аллаға тағалаға және
Оны тану жолы туралы көзқарасы осындай.
Абай Құдай тағаланың бар екенін, оның бір екенін және ... ... ... ... ... қара ... ... деп көрсетілген:
«Құдай табарака уатағаланың барлығының үлкен дәлелі – неше мың жылдан
бері әр түрлі қылып сөйлесе де, бәрі де бір ... ... бар деп ... һәм бар деп ... уа һәм неше мың ... ... бәрі де ғаделет,
махабат Құдайға лайықты дегендігі».
Бірақ Жаратушы бір және ... ... ... ... да Оны әрбір
халық әртүрлі атайды. Себебі, әрбір ... ... ... ... ... тіл, діл тәрізді өзгешеліктеріне
байланысты олардың Жаратушы ... ... ... ... шексіз,
сонымен бірге мейірімді болғандықтан, Ол әркімнің қалауына байланысты,
әртүрлі жағынан көрінеді. Сондықтан, әрбір ... ... ... немесе әрбір
дін бір Жаратушыны түрлі жағынан танып, түрлі атау береді. Бұл ... да Бір ... ... ... олар ... ... туралы отыз сегізінші қара сөзінде Абай былай деп ... – Алла ... заты ... ... мұқтаж емес, біздің ақылымыз
мұқтаж, жоғарыда келтірілген сипаттармен Алла ... ... ... Егер де ол ... ... ... ... тану қиын болады».
Жаратушыны біздің халқымыз Алла, Құдай, Тәңір, ... Ие, ... тағы сол ... ... атаса, Оның басқа тілдерде Йегова,
Будда, Христос, тағы ... ... бар. ... ... Оның ... тоғыз
есімі беріледі. Абай Ислам дүниетанымымен сәйкес Алла тағаланы ... ... ... ... ... Алла ... ... яғни шексіз болғандықтан
Оны адам өзінің шектеулі ақылымен тани ... Абай тағы да ... Алла ... ... ... ... ғана білеміз, болмаса
Оны түгел білмекке мүмкін емес. Заты түгілі, хикметіне ешбір данышпан ақыл
ерістіре ... Алла ...... ... ... – өлшеулі.
Өлшеулімен өлшеусіз ді білуге болмайды». Бұл сөз ... «Мен ... ... Оны ... ... ... ... тәрізді.
Алла тағаланы адамның бірден түсінуі оңайға түспейтінін ақын өлеңінде
де жазады. Оның ... ... ... сөз жеңіл» өлеңінде «Ақылға сыймас Ол
Алла, тағрипқа ... ... ... аһ!» ... бар емес пе?! ... материалды негізде, ал тіл материалдық әлемге арналып, соның бейнесін
ғана бере алады, сондықтан олармен таза рух ... ... де, ... да ... Алла таза рух болғандықтан, ... ... ... ... Рухты рухпен яғни жанмен ғана түсініп-сезінуге
болады.
Абай он жетінші қара сөзінде ... соң ... ... жан ... ... ... ... жоқ», – деп жан жүректе екенін жазады. Жан жүректе
болғандықтан адам ... жан ... яғни ... ... сезеді. Ал ақыл-ес
арқылы логиканы пайдаланып, ... ... ... түсіндіруге
ұмтылатындар «бекер босқа езедүр» деп олардың «абсолюттік таным» деңгейіне
көтеріле алмайтындығын білдіріп, олардың әрекетін өткір сөзбен ... ... ішкі ... ... ... келетін қасиет. Ислам тарихында кейбір шала
сауатты адамдар да өздерінің барлық өмірін ... ... ... ... Иеге ... ... әулиелік деңгейге жетіп, «абсолюттік танып»
иесі болғандары осының көрінісі.
Алла тағала адамға оның ... ... ... түрлі дәрежеде
ашылуы мүмкін. Адамның ... ... Абай ... имани гүліне көп
байланысты. Имани гүлдің ... үшін ең ... ... ... алып Алланың
хикметін сезу керек. Сондықтан Абай Алла тағаланың сипаттарын ... ... ... ұмтылады. Ойшылдың отыз сегізінші қара сөзі бойынша
Алла тағаланың хикметтері үш аспектіге ... ... ... ... әлемдік көрінісі. Абай отыз сегізінші сөзінде Алла
тағала бүкіл ғаламның ... ал ... Алла ... ... ... ... ғалам Алла тағаланың ішінде деген сөзі Жаратушының осы ... ... ... Алла ... ... ... Алла тағала
ғаламның ішінде болса, онда Ол әркімнің жүрегінде де ... ... ... ... ... ... Абай Алла тағаланың сегіз тұлғалық
қасиетін көрсетіп, олардың сипаттарын береді.
Қорыта келе, Абайдың өзі ... Алла ... ... ... ... Оны түсініумізді оңайлату үшін ғана керек. әйтпесе, шегі жоқ
Алла тағаланың сипаттары да шексіз.
2.1 Абай Құнанбаевтың қарасөздеріндегі дін ... бас ... Абай ... Онан ... ... заманда
қазақ баласында біз білетін ақын ... ... - деп ... Байтұрсынов
айтқандай қайта тумас. Ұлы Абай – ұрпақтан - ұрпаққа, ғасыр-дан-ғасырға
жалғасып шарықтай бермек. Әлем ... биік ... және ... шыңы ... ... философиялық ой толғаулары болып табылатын «Қара
сөздерінің» маңызы зор. Бүгнігі таңда Абай шығармасы әр қилы ... ... ... ... көзі ашық ... ... ... отыр.
Абай Құнанбаевтың «Қарасөздері» 12,13,16,27,28, 45 және 38-ші ... ... ... өзара астасып, туысып, бір сағаға құяды екен. Жеті
«Ғақлия» ішінде байқалатын бір реттілік: 38-ші ... ұшар басы да ... ... апарар баспалдақтар сияқтанады. Осылайша ойшылдың өзі де таным
баспалдығына сатылап, жетелеп отырады. ... 12-ші ... ... ... ... шыңына жасаған алғашқы қадамы іспетті. Абай ынталы ... ... ... жетпесе де, қылса екен. Бірақ оның екі шарты бар,
соны білсе екен» дей келе, дін ислам қауымына ... ... ... ... ... ... махкемлемек керек, екіншіден, үйреніп жеткенше осы болады
ғой деп тоқтамай, ... беру ... ... ... ... жатып,
үйренгенін қойса, оны Құдай ұрды, ғибадаты ғибадат болмайды».
Арабтың «иман иғтиқат» деген сөзі «Хаққа нанып табыну» ... ... Ал, онда ... ... махкемлемек» деген немене сөз?
Жаратушыға деген иманды кемел қылу, иманның кәмәлатын өсіру. ... ... ... ... ... береді. Осылайша Абайдың «осы да болады
ғой деп тоқтамай, ... бер» деп иман ... ... ... болады.
Иман, ислам және ықылас – мұсылмандықтың үш тағаны. ... ... Абай ... ... ... Ол – ... күзетшісі.
Тегінде ғұламалариманды нәзік гүлге балап, «иманигүл» дейді. Құранда ... ... ... болмаса, иманың өшіп-сөнуі я солуы мүмкін ... Абай да ... ... ... ... десең, «ғылымың жетпесе де»
Тәңіріні тануда салғырттыққа ... ... бол, ... ... ішкі ... осы деп ... 13-сөзінде мұсылмандық иманигүл иіріміне тереңдей түседі. «Иман
деген, - деп ... ... ... жамағатқа, - Алла табарака уа
тағаланың шәріксіз, ғайыпсыз, ... ... уа һәр ... ... ... ... жарлығына, білдіргеніне мойын сұнып,
инанмақ».
Ал иман ... ... ... яки ... ... ... сол иман келтірген нәрсесіне соншалық берік боларға керек...
Бұл иманды иман тақлиды дейміз» дейді. Еріп иман ... ... ... ... ... көпшіліктің жолы, махаббаты екен. Расында да бір
жығылып, бір ... ... ... ... діни ... яғни Құранды
оқуменен, яғни Құранды оқуменен, яки молдалардан естуменен иман келтіреді.
Оларды еруге ... күш, ... ... ... ... отынан қорқу
болады. Иман тақлиди ғасырлар ... ... діни ... ... ... «ислам» деп соққан, «көңілі қозғалмастай берік» мұсылмандар аз ... ... ... да ... қатары селдіремек емес.
Абайдың білуінше, якини иман мағынасы өзгерек...«Әуелі – не нәрсеге
иман келтірсең, соның ... ... ... ... болып, ақылы
дәлел – испат қыларға жараса, мұны якини иман десек ... ... ... ... ... ... ... болып» дейдің мәнісі, хас
иман, яғни якини иманға ешбір догма ... ... оның ... құралы – Тәңір
ісі, заңы туралы терең ой, яғни ... ... ... ... ... 13-ші сөзінде шаң берген ой-танымдарын Абай 38-ші
ғақлиясында дамыта келе: «Дін ... ... ... ... ... ... ... ғақлиятымен жетсе, иман якини болады»-
деп кесіп айтады.
Қорыта келе, Абайдың танымында ... иман – ... ... ... сонымен қатар діндер үсті ... деп ... ... ... ... Абай 16-шы ғақлиясына да өзек еткен.
Бірақ ойшыл «Ғақлиялардың» ең қысқасында:«Қазақ ... ... ... екен деп қам ... Тек жұрт ... біз де ... ... тұрып
жүрсек болғаны дейді». Абай заманында ... ... ... ... татар молдаларын алдыртып, бала-шағаның тілін сындыру мен үлкеннің
сәждеге жығылу үрдісі қазақ сахарасында ... ... ... ... ... ... ... пен діншілдікке Абай қанағаттанбай отыр?
Тағат қылу мұсылман сүннеті, ал ғибадат амалдары ... ... ... ... ... Абайдың білуінше, хас иманның, кәміл мұсылмандықтың
сақшысы, күзетшісі ғана. Ендеше сырын көрмей сыртын танумен іс ... ... ... ... жаттықтырып, дінін тазартып, ойланып, үйреніп әлек
болмайды»- дейді ... 13, ... ой ... ... Олардан Абайдың діни
танушылық жүйесінің жалпы бағыты мен ауаны аңдап, данышпанды ... ... ... ... ... мәселелері деп сабақтауға болады.
Өйткені, иман иғтикадтың, яғни иманға нанып, табынудың жалғыз емі Тәңіріні
сүймектік. Ол үшін ... ... ... ... меңгеру шарт. Бұларсыз
«ғибадат ғибадаты болмайды». Ал, 27,28 және 45-ші ... ... ... ... танымның тың өрісі, жаңа баспалдағы. Тың , жаңа
деуіміздің ... бұл ... ... тану – ... тақырыбы
алдыға шығады. Иман мен мағрипат өзара астасатын өзектес ұғымдар.
27-ғақлияны Абайдың ... ... мен оның ... ... ... құрғаны белгілі. Стилі, жанры оқшаулау ... осы ... ... аударма деп санайды. Мазмұнына тоқталып өтейік: «Бұл
ғаламды көрдің, өлшеуіне ақылың жетпейді, келісті көркемдігіне және ... ... ... жаратылып, оның ешбірінің бұзылмайтұғынын
көресің. ... ... ... ... және ... ... ... де кез келгендікпен бір нәрседен жаралған ба, яки бұлардың иесі бір
өлшеусіз ұлы ақыл ма? Егер ... ... ... бұл ... ... жетпейтұғын дүние әрбір бір түрлі керекке бола жаратылып және бір-біріне
себеппен байланыстырылып, пенденің ақылына өлшеу бермейтұғын мықты ... ... ... ... ... бір ...... тану тақырыбын тапқаны
қапысыз танылса керек. 28-ғақлиясын данышпан: «Ей, мұсылмандар!» деп ерекше
бастап, осынау күрделі сұрақтың ... ... ... ... ... ... ой көзімен қарауға шақырып, көп сұрақтар қойып, өзі
берген жауаптарын қисын, дәлелдерменен, тосын ойларыменен ... ... ... ... ... ... болма, түзік бол деп ... ... ... ... Олай ... кедейлік, ауру-дерт, адам көңілінің «жаманшылыққа
мейілді» болуы, осының бәрі Құдай бұйрығынша деп, кінәні Жаратушыға арту
мұсылманға ... келе ме? Онда ... біз ... ... ғайыбы жоқ, міні
жоқ, өзі әділ деп иман келтірдік» дейді Абай.
Расында да тартқан ... ... ... ... сұм жалғанның қылғаны я
тағдырдың салғаны ма, әлде ... ... ... ... салған жолынан
шығуы мен мінсіз закондерін түсінбегеннің салдары ма? ... ... ... ... ... иә ... өнерсіз надан бол деп пе? «Кім жақсылық, кім
жамандық қылса-дағы Құдайдан ... ... ... жүр» деу ... Осы
маңызды пікірін ойшыл 43-ші сөзінде былайша бекітеді: «Құдай тағала өзі
ақыл бермеген соң ... ... ... ... жала ... ... ... Оған Құдай тағала көрме, есітпе, көрген, естіген
нәрсеңді ескерме, есіңде сақтама деп пе?» ... мен ... ... әуре бол да, ... ... ... алып,
хайуан бол деген жоқ».
Адамзат ұрпақтарының мыңжылдықтар бойы ... ... ... мекендеп, тіршілік қозғалысын үздіксіз жалғастырып келе
жатқаны – тарихи дамудың табиғи жолы. Жаратушы Алланың ... Адам ... Хауа ... ... Қабыл және Әбіл арасындағы қарым-қатынастарының
жағымсыз сипатын қайталамауға тырысып ... ... ... ... ең ... ерекшелік – саналы тіршілік иелері екендіктері. Саналы
тіршілік ... ... өсір ... ... мен ... ... ... өсу-өркендеу жолымен
дамуына игі ықпалын жасайды.
Әлем халықтарының ... мен ... ... да ... мінез-құлық сипатын, адамгершілік қасиет деңгейін «Жүрек»
сөзімен ... ... ... мән ... ... Түркі
өркениеті жазба жәдігерліктері көрнекті үлгілерінің бірі Махмуд Қашқаридың
«Дивани лұғатит түрк» кітабындағы мақал-мәтелдердің асыл ... ... ... ... ... ажырата тануға бағдарлайды: «Бақыттыға бақ-дәулет
бас көтерпейді», «Бақыт белгісі – ... мен ... ... аяғы ... басы ... «Көкке қарап түкірме, көзіңе ... ... ... алданған, жақсы жұмысын ақсатар», «Бидай арқасында қарамық та су
ішеді», ... да ... ... ... адам сүміреймейді»,
«Мысықтың баласы дәл анасындай мияулайды»,«Пайда түсетінін ... ... ... ... ...... жылқы аласы – сыртында»,«Кең
тон тозбайды, сті іс азбайды»,«Жақсының сүйегі жерге қалғанымен аты ... ... көп ... құс қонады, жақсы адамның ... ... ... жауда сыналады, дана дауда сыналады», «Белгі болса, адам
жолдан ... ... ... кісі ... ... ... халқының қалыптасу, даму кезеңдерінде де ... ... ... «Жүрек» сөзімен тіркестіріліп
айтылуында халықтың көркемдік-эстетикалық дүниетанымы негізге ... ... ... мен ... ... сөзінің адамдар қасиеттерін
айқындау қызметіндегі поэтикалық ерекшеліктері анық ... ... ... жан ... ... ... ... поэтикалық мағыналық
қолданыстары әлемдік сөз өнері мұраларында ықылым замандардан бері сан
алуан мағыналық ерекшеліктерімен ... келе ... Ал, ... ... төртінші сөзіндегі» қолданысында дана тұлғаның ұлтының ұлылығына
сүйсінісі де, ... ... қуыс ... қана ... бар ... ... ... оқи аламыз. Ұлттық діл дүниетанымындағы
«Қазақтың жүректі кісі ...... ... ... ... бүкіл адамзат ұрпақтарын бауырмалдық пен сүюдің – ... ... асыл ... ... ... жан ... сезім тебіреністерін, толғаныстарының тіл арқылы
жүзеге асатынын, жан әлеміндегі ойлар мен оларды сыртқы ... ... ... ... ... анықтап айтады:
«Тіл – жүректің айтқанына көнсе, жалған шықпайды. Амалдың тілін алса,
жүрек ұмыт қалады».
Бұл арада Абайдың поэзиялық ... да ... жан ... ... ... ... ... шумақтардың мол қолданысын
көреміз. Өлеңдеріндегі лирикалық ... ... ... ... ... жан ... тән тебіреністер, толғаныстар
танылады. Мысалы:
1. Жүрегім, ойбай, соқпа енді!
Бола берме тым күлкі.
Көрмейсің бе, тоқта енді,
Кімге ... сол шикі ... ... ... ... ойды кім ... сәуле қонбаса,
Хайуанша жүріп күнелтпек (227-бет)
3. Ауру жүрек ақырын соғады жай,
Шаршап қалған кеудемде тулай алмай.
Кейде ыстық қан басып ... ... ... ... алмай...
Ақынның өлеңдері мен қара сөздеріне ортақ мағыналық адресаттық ... ... ... ... және физиологиялық тұтастығы да назардан
тыс қалмаған:
Жүрек – теңіз, қызықтың бәрі – асыл ... ... ... ... ... ... кете ... тәннен еш қызық іс табылмас.
Абайдың даналығы адамның жан ділі ... асыл ... ... ... ... ... қазақтың халықтық діл табиғатындағы
психологиялық сипат даралығын ... ... мен ... жағдайында түсіндіреді, сол арқылы ұлтымыздың ата-бабалардан
кейінгі ұрпаққа ұласқан ұлылығын дәлелдейді:
«Біздің қазақтың «жүректісі»мақтауға ... ... ... ... ... ... тез жиып алғыш, көштің соңынан итше ере
бермей, адасқан ... ... ... ... ... ... ... ақыл
мойындаған нәрсеге, қиын да болса, ...... ... ... қазақтың айтқан батыры – әншейін жүректі емес, қасқыр ... ... сөзі – ... ... ... жеңуге, адаспауға
бағдарлайтын ұлағат өнегесі. Абай Құнанбаев қазаққа ортақ кемшілікті («...
көбі ақылсыздығынан азбайды, ... ... ұғып ... ... жігер,
қайрат, байлаулылықтың жоқтығынан азады») атап ... ... ... ... ... ... не маңындағыларды
байқамай қателік жібергенін айтып, ... ... ... айыптайды. Адам
– тіршілік қозғалысындағы ой және дене еңбегінің сан ... ... ... ... ... ... иесі. Адамның Жер планетасында
пайда болуынан бастап, оның ұрпақтарының тілдері, діндері, ... ... ... бола тұра ... де ... ... – шынайы
адамгершілік-имандылық асыл қасиет тұғырында ... ... ... ... да Адам болу ... ... тебіреністермен де, дидактикалық-
философиялық толғаныстармен де тұжырымдалады. Өзінің туған ұлтының мінез-
құлық, дағды психологиясын негізге ала ... ... ... да,
кемшілігін де өмір шындығына сәйкес жүйелейді.
«Он төртінші сөзіндегі» сыншыл тілмен әшкереленген ... ... ... ... ... де бәрімізбен қатарлас ... да ... ... «... ... ... не ар мен ... ... бойын жиып ала алмаған кісі, үнемі жаманшылыққа,
мақтанға салынып, өз бойын өзі бір тексермей кеткен ... ... ... ... ба ... сезімді жүрек иесі адам болуды ...... ... ... ... тарихының ежелгі дәуірлерінен бүгінгі
заманға жеткен, енді ... ... ... жолы – ... асыл ... толы ұрпақтар жалғастығы. Дана Абайдың ... ... асыл ... ... ... мен ар-ұяты жоқ, арсыз,
әзәзіл пенделерді әшкерелеуі ... біз ... ... ... ... ... мұратын сезінеміз. Қазақтың ата-бабалық ұлттық рухымен
тәрбиеленген адал, ... ... ... ұрпақтарын қалыптастыру
арқылы біз мемлекеттік мәртебемізді мәңгілікке нығайтамыз. Бұл – хакім Абай
арманы жүзеге асқанының ... ... ... күрделі трактаты 38-ші қарасөзі және
«Алланың өзі де рас, сөзі де рас» ... ... ... қазаққа емес, күллі
адамзатқа арналған шығармалар. Әйгілі өлеңі ой ... ... сөз ... философиялық поэзияның жауһары әрі кемеңгердің ақтық ... де ... Бұл ... 1933 ... беріде ғана 38-ші қарасөз
делініп ... ... өзі ... ... атауы «Ғақлиат-тасдиқат».
Арабшадан аударғанда «Хақиқатты (шынды) ... ... ... ... ... ... көшірмелерінде бұл атауды өзінше қысқартып кітап
«Тасдиқ» деп атайды.
Алланың өзі де рас, сөзі де рас,
Рас сөз ... ... ... ... ... ... оның ... танытуға сөзі айрылмас.
Өлеңнің алғашқы шумағында «рас» сөзі үш мәрте қайталанған. Осының
өзінен-ақ автордың аса ... ... ... ... түпкі хақиқатты
жеткізбек ниеті байқалады. Әлемдік ... ... ... ... аталуы
соның куәсі. Абайтану ғылымының негізін ... ... ... ... ... «Абайдың шынайы үлкен мүддесі, белгілі бір діннің
шеңберінен әлдеқайда ары асып ... кең ... ... өлең иесі
іздегені жалғыз мұсылман емес, күллі әлемге ... ... ... ... Адамзаттың Абайын өле-өлгенше толғандырған мәселе – кәміл
иман, дәлдісінде оның асыл тегі, өз ... ... ... ... ... ... мынадай екі сұрақты қояды:
Аманту оқымаған кісі бар ма?
Уәктүбиһи дегенмен ісі бар ма?
Арабтың «аманту» (аманту билләһи) сөзі ... иман ... ал «уә ... ... «және кітаптарына сендім» деген мағынаны
білдіреді. Абай Құнанбаев «Аманту ... деп ... ... ... Алла ... сену, кітаптарға, періштелерге, пайғамбарларға, ахирет
күніне, жақсы – жаман Алладан екеніне және ... ... ... тірілуге
сену. Аманту дегеніміз иман келтіру. Бұл мәселені Абай «Тасдик» (қазірше 38-
ші қарасөз) трактатында көтеріп, мынадай түсінік ... Алла ... ... оның сөзі ... ... ... Мұстафа
саллалаһу ғалайһи уәсәлләм оның тарапынан елші екендігіне инандың. Жә, не
бітті?... Ол инанмақтығыңнан пайда аламын десең, пайда ... ... ... Демек, «Аманту оқымаған кісі бар ма?» деген сауалдың жауабы да
осы. Амантуды оқымаған мұсылман баласы жоқ. ... ... шын ... онан соң ... ... ... әкелетін жақсы іс-әрекеттер арқылы
бекітуге жапатармағай кірісіп жатқандары ... Яғни ... ... ... қарамы мен қоғам имандылығының басқыштауы бір емес? Асқан ... ... ... де мұның шешімін таба қою ... ... ... иман ... иман кәміл емес, ол «саған пайда бермейді» деген
салиқалы пікірі адамның ой-сезімі мен мінезі қайтсе ... деп ... ... ... ... ... дегенмен ісі бар ма?» деген екінші сауалдың астары да ... ... ... ... ... ... «...Аяттарға
ешкімнің ықласы, көңілі менен ғылымы жетіп құптағанын көргеніміз жоқ», -деп
тұжырады Абай. Құранның Алланың сөзі ... бек ... әсте ... ... ... көп-ақ. Бірақ бәһра кәне? Абайдың білуінше,
аяттардың шын мәнісін ... ... көзі ... ... ... ... кісі аз, яки тіпті жоқ.
«Көзің күнде көреді, -дейді Абай әрі қарай сөзін ... ... ... ... не ... ... оған дәлел керек емес». Олай
болса, хақ мұсылман болудың жолы ... ... Алла ... ... ... жолын, сарыла іздеген
Абай дін негізі - әлденеше ... ... ... ... ... ... иман құр ... болмайды, ғаделет уә рафғатпенен
болады. Ғамалус-салих ... ... ... Шын ... жетудің
шарты жақсы істер –ғамалус-салих деп ... ... ... ... ... ... тығыз байланысын ашып береді. Өйткені: «Ғаделет
барша ізгіліктің анасы дүр. Нысап, ұят бұл ... ... ... иман
мәселесі Абайдың даналық трактатты -38-ші қарасөзін көктей өтеді. ... ... неде ... өлең ... ... ... ұғынықты қылып
жеткізуге талпынып отыр. Бұл-бір.
Екіншіден, Абайдың «Тасдиқ» трактатында ең ... ... ... ... ... ... ... жайдан емес, данышпан адам өмірінің
ең баянды мақсаты Алланың ісін ойланып, хикметін сезіну, сол себепті ... ... өз ... ұқсатуды шарт қыл» деп ... ... 3-4 ... ... ақын ... ... ... «Тағриф Алла
еш жерде өзгермеді» деген мәселені қозғайды:
Қағида, шариғаты өзгерсе де,
Тағриф Алла еш ... ... ... Абайдың «тағриф Алла» ілімін кеңірек сөз етпесек болмайды.
Даналық трактатында әулие-хакім Абай, бұрын-соңды естілмеген ... ... ... ашты: біріншісі – Алла тағаланың сегіз сипатын алғаш рет
бір жүйеге салуы. Нәтижесінде Ғылым –құдіретке өзге ... ... ... ...... ... есмідері «бір ұлығ сипатынан
есептеуге жарайды» деп шешіп, ... ... ... ... ... ...... хикметтерін саралай келе:
«һәммасында мархамат һәм ғаделет заһир тұр екен» деп ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, Жаратушының тұлғалық сипаттарын
оңға жеткізеді. Ғылым құдіреттің ... ... ... ... ... ... ... қос сипатты – Рахым және Ғаделетті тыңнан қосуы
Абайдың ұлы теолог екенінің дәлелі.
«Алланың өзі де рас, сөзі де рас» атты ұлы ... ... бұрқ ... ... ... болған десек қатты қателесеміз. «Лай суға май бітпес»
(1895ж.) өлеңінде ойшыл ... ... ... ... ... деп ... 1898 жылдан бері Абайдың жаңа сапалық өріске ... еш ... осы ... ... ... «мен бір ... ... дейтіні содан.
Қысқасы, ұлт ұстазы Абай мен әлемнің Абайы ... ... ... тап ... ... ... ортаңғы бесінші шумағындағы әйгілі «үш сүю» де 6-7
жылдарға созылған теологиялық ... ... ... ... ... ... әйгілі «үш сүю» концепциясына, иманның ... ... ... ... де сүй ол ... ... ... бәрін сүй бауырым деп
Және хақ жолы осы деп әделетті.
Абайдың ... ... ... ... Сол ... ... ... қағидатқа тоқталып өтейік. Қарапайым жұртшылықтың, кейде ғалым адамның
да «Бұл қалай, адамзаттың бәрін сүю ... бе?» деп ... ... ... ... ... ... сүй» дегені «баршаға пайда беруші» ұғымымен
теңдес. Дәлелге бұл жолы да кітап ... яғни 38-ші ... ... ... Абай ... ... жайында, -ұйқы,
тыныштық, әуес қызықтың бәрін қойып адам баласына пайдалы іс шығармағылына,
яғни ... ... ... ... ... ... ... бір шетінен қазір
жауап алып тұрып, от пен суға қайласын тауып, мың адам қыла ... ... ... ...... пайда беруші болған соң,
біздің оларға міндеткерлігімізге дау ... ... ... мәнісі, әркімнің өз халінше ... ...... ... ... ... «Тасдиқ» тракаты соңын
Абайдың: «Не түрлі ... да, я ... я ... я ... ... ... біреулерге жақсылық тигізбек мақсатың боса, ол жол ... ... ... ... растайды.
Абайдың үшінші «әділетті сүй» деген қағидатына келсек, бұл арнайы кең
көлемде асықпай қазбалауды қажет ететін тақырыптың ... «Үш сүю» ... ... ... пікірін келтірейік. «Адамзатты махаббатпен жаратқан
Ие бар, ендеше соны сүб жаратылушы пенденің қарызы деген ой ... ... ... ... Ол – Сократтан,Платоннан бері басталып келе
жатқа идеалистік философияның арқа тірегі. Содан әрі Абай «Адамзаттың ... ... ... ... ... өзі ... алып ... «пайғамбары», «кәлләм шәрифі», «иманы» нұсқаған жолдың ... ... шет ... ақиқат іздейді. Ислам үгіті бойынша, бар адам
баласын сүймек түгіл, ... ... дін ... еместің барлығын
«кәпір» деп жау санау керек. Екіншісі – Абай айтқан ... те ... ... ... үш ... ... қарсы қоюдан аман, тек иманның ішкі
сыры осы ... ... ... ... Өлеңнің екінші жарымы сол зор
сенімінің ... ... үш сүю ... ... ... үш деп сен ... біл.
Ойлан-дағы, үшеуін таратып бақ,
Басты байла жолына, малың түгіл,
- дей келе, Абай үш сүю шын иман келер шумақта:«Дін де осы, шын ... та осы» деп тағы бір ... үшін ... ... төртті
Қылмағанмен татымды бермес жеміс,
- деуімен үш сүюдің реті бірінші, ал төрт парыздың реті ... ... ... бұл ... бір ... хақиқатқа жеткен шын
әулиеліктің белгісі, екінші жағынан, дінді тірілту әрекеті болып табылады.
Дінді тірілту тақырыбын ... ... ... ... ... ... ... атақты философ ойшылдар көтерген ұғым. Ал, Абай сол
дәстүрді жаңа ... ... ... жаңғыртқан ғұлама. Қазақ топырағында
барлық діндерге, ... ... ... ... шын ... ... іздестіріп қана қоймай, ілім ретінде қалыптастырған Абай. Ол
ілімді жастарға, онан соң өрнегін әлемге жайып, үлгі ... ... ... ... рухын көтеру, ұлы ұстаздардың асқақ арманын орындау,
осыған қоса, өркениеттің төріне ілгерілеу.
Әулие ... «Үш сүю» ... ... идея ... ... ... ... өзекті мәселесі өркениетаралық және дінаралық келісімнің
теориялық негізі.
3. Абай философиясындағы адамгершілік мәселесінің діни негізі
3.1 Адам болмысының діни - ... ... ... ... ... ең ... адам мәселесін
философияның негізгі мәселесі ретінде қалыптастырады. Абу Хайян ат-Таухиди
айтқандай адам адам үшін ... ... Абай ... сипат береді, бірақ Абайдың философиялық антропология-сы
өзіндік ... бар, ... ... ... жүйе ... табылады.
Профессор О.А.Сегізбаев Абайдың философиясын Фейербахтың ... ... ... ... де философиясының ең басты мәселесі
адам болғанымен, арасында ұқсастықпен ... ... ... ... ... ой-тұжырымға келеді.Л.Фейербах, «Гегель философиясына сын»
деген ... ... ... жай ғана ... ... ... сонымен қатар ми сарайын орнатты, ол тіл ғана берген жоқ, дыбыстардың
үйлесімділігін есту үшін ... ... көру үшін көз ... деп ... ... ... құрт, құс, өзге хайуандар секілді ... ... ... ... екі қолды басқа қызмет еттіріп, аузына қолы ... не ... не ... ... ... деп, исін ... ... ауыз үстне мұрынды қойып, оның үстінен тазалығын
байқарлық екі көз беріп, ол көздерге ... ... ... ... беріп, ол қабақтарды ашып – жауып тұрғанда ... деп ... ... тері тура ... ... деп, қаға беруге қас беріп, ... ... ... ... қолынан келместей істі көптесіп бітірмекке,
біреуі ойын біреуіне ұқтырарлық тіліне сөз беріп жаратпақтығы махаббат емес
пе?»-дейді. ... адам ... ... ... оның ... ... оның ... мінімен анықталады деп есептегендіктен оның
антропологиялық философиясы адамнан Құдайға ... Ал ... Абай ... ... ... ... ... бойындағы адамдық табиғатпен
емес, Аллаға ... ... ... анықталады. Сондықтан Абайдың
философиялық антропологиясы Құдайдан адамға өтеді.
Абай адам мен кісі мәселесін жан-жақты, ... ... ... ... ... философиясы арқылы жан-жақты жетілген адам
тұжырымын негізделеді. Мұның өзі оның қаншама жан-жақты ... ... ... көз жеткізеді. Мысалы, ортағасырлық шығыс мұсылман
философиясының ірі өкілдерінің бірі әл-Газалидің пікірі ... ... адам ... ... оның ... ... адам да ... көреді, естиді...Абайдың 38-сөзінде де осы жайлы айтылады: «...Алла
тағалаға ... алам ба деп, ... ... ол сөзден жиіркенбе, ұқсамақ -
дәл бірдейлік ... ... ... ... ... ... Оның үшін Алла
тағаланың сипаттары:«Хаят (тіршілік), Ғылым, Құдірет (күш), Басар ... ... ... ... ... (сөздер), Тәкин (болу). Бұл
сегізінен Алла ... ...... ... ... да, ... де әрбірінен өз халінше бар қылып жаратыпты».
Абайдың пікірінше жәуанмәрт, яғни ... ... ... үш ... ... даналық тән болуы керек. Осыған байланысты ... Абай ... деп ... ... біздің бастағы тағриф (тану) ... ... ... ... ... ... еді. Сенде бұл ғылым,
рақым, ғадаләт үш ... ... ... ... шарт ... ... һәм толық инсаниятың (адамгершілік) бар болады. Белгілі
жәуәнмәрттілік үш хаслат (сипат) бірлән болар деген сиддық ... ... ... Шындықты Абай әділеттілік, ізгілікті-
қайырымдылық, ... деп, ал ... бір аты ... ... ... ар-ұждан да әділеттілікке
негізделеді. Ешуақытта әділеттілік сезімдеріңді жоғалтпай, ... ... ... ... ... яғни қайырымдылық қасиеттерін
тәрбиелейді. Абай бұл қасиет барлық адамдардың бойында бар деп ... ... өз ... еркі жоқ, ... ...... бүкіл өмір болмысы жан сақтауға бағытталған. Оның ... ... ... – мал ... ... пен ... ... пен атақ. Пенденің
өмірлік мақсаты – мал табу, тамақ пен жан ... үшін арын ... ... ... өмірлік мақсаты - өзінің қара ... қамы ... ... Абай ... ... ... адам» болуына Алла ерік берген.
Бірақ, адам әруақытта да Алланың берген еркін дұрыс ... ... ... ... ... ... торына түсіп отырған. Абай ...... ... жаны»,-деп шайтан дүниетанымына зер салған.
Профессор ... ... ... ... ... ... шайтанның
бейнесі емес, оның мұңға батуы, ал оған кінәлі адам: ... ... ... оған ... ... мұң болмапты. Онда адамның болмысында тек
әділдік, шындық сияқты ірі қасиеттер ғана ... ... мұң ... қайғы
әкелген «шайтандықтың» да болғаны. Шайтан деген ұғым адамға дейін болмаған.
Демек, дүниеге ізгілікті де, зұлымдылықты да әкелген – ... ... ... ... оның сол ... ... ... күн үшін өзінің ... ... ... Абайдың философиялық ой-толғаныстары тек оған дейін өмір сүрген
Батыс және Шығыс философтарының ойымен сабақтасып қана жатқан жоқ. ... ... ... ірі ... философиялық ізденістерімен де
байланыстылық, сабақтастылық бар екенін ... ... ... ...... ... құл етсе, пенде – заттың құлы деген ойы, ... ... ... ... ... ... Герберт Маркузенің
«бірөлшемді адам» идеясымен сабақтасып жатыр. Г.Маркузе өзінің ... атты ... ... ... ... сол қоғамның әлеуметтік
таптық құрылымының ... алып ... ... ... ... ... ... «тұтынушылар қоғамы». Ол қоғамның
адамы бір өлшемді адамға айналады. Бір ... ... тек ... ... саяси жүріс-тұрыстың белгілі бір типі қалыптасып
қоймайды, оның бүкіл психологиясы да өзгереді. Бір ... ... ... ... бір нәрсеге – тұтынуға ғана бағытталған.
Абай өзінің ... ... мен қара ... ... ... ... надандық, арсыздық, пара және пәлеқорлық,
мақтаншақтық, менмендік, ... және т.б. ... ... ... ренішпен айтса, жан-жақты жетілген адамға тән адамгершілік,
ізгілік, шыншылдық, білімділік, әдептілік пен ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты талдау жасап,
адамның өз бойында осы қасиеттерді бармүмкіндігінше жетілдіру қажеттілігін
айтады. Абай осы ойын ... ... ... ... жолы деген
жол алла тағаланың өзіндей ниһаятсыз ... ... Оның ... ... ... сол ... жүруді өзіне шарт қылып кім қадап басты, ол
таза мұсылман, толық адам. Дүниеде түпкі мақсатың өз ... ... ... ол жол ... жолы ... Ғаламнан жиылсын, маған құйылсын,
отырған орныма ағып келе берсін ... ол не ... ... Не түрлі болса да,
я дүниеңнен, я ақылыңнан, я малыңнан гадаләт, ... ... ... тигізбек мақсатың болса, ол жол –құданың жолы».
Абайдың пікірі бойынша адамның кісі ретінде қалыптасуында орта ... өте ... рөл ... ... ... ... тең, бәрі де ... барлығына да киім, тамақ керек, бәрі де қуанады, қайғырады. Олар
туғаннан жаман не жақсы болып тумайды. ... ... ... ... көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды
таниды дағы, ... ... ... көп ... адам ... айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті ... ... жеке өзі іске ... Сол ... ... ... жақсы
нәрселерін ескерсе, жаман дегеннен сақтанса, сонда іске жарайды, соны ... ... Абай ... кісілік қасиетінің қалыптасуында ерекше
назар аударған. Егер де адамдар әдепсіз болса, оған сол өздері өмір ... ... ... деп ... ... адам баласын замана өсіреді.
Кімде-кім жаман болса замандасының бәрі ... ... ... де көп ... ... ... ол адам бойында
кісіліктің қалыптасуына әсер ететін өте маңызды факторлардың бірі болып
табылады. Осы ... ... ... Абай ... деп ... кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса
жұмасында бір, ең ... ... бір, ... өзің есеп ал! Сол ... ... ... ... қалай өткіздің екен, не білімге, не ахиретке,
не дүниеге жарамды, ... өзің ... ... ... ... не қылып өткізгеніңді өзің де білмей қалыппысың?».
Абай философиясының өзекті мәселесі – адам, ... ... ... Абай ... мен ... ... ... философиялық талдау жасап, оған өзіндік түсінік береді. Абай осы
мәселеге байланысты былай деп жазады:
Ақыл мен жан – мен ... тән – ... мен ... ... – екі.
«Мен» өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан,
«Менікі» өлсе өлсін, оған бекі.
«Мен» - жан, рух ... ... ... - тән, адам ... ... адамның тәні, денесі өлсе де Абайдың пікірінше, «мен», яғни рух, жан
ешуақытта өлмес емес.
«Мен» әр адамның ... оның ... ... ал ... -
еңбекпен жасалған, артты қалған дүние – мүлкі. Материалдық ... ... ...... ... адам ... ... байланысты болса,
материалдық дүние – пендешілікке тән. Сондықтан Абай «менікі» өлсе ... ... ... ... ... ... ... рухани мұра қалдыра
алатындығыңды ойлан, бір сөзбен айтқанда пенде емес, азамат, адам бол ... Абай адам ... ... ... ... ... ой-
тоғаныстарын діни эстетикалық жақтарымен толықтырады, мұның бәрі Абайдың
жетілген адам ілімінің қаншама ... ... ... ... ішінде айтқызбай біледі ойла,
Пендесінде қастықпен кінә қойма.
Распенен таласпа мумин болсаң,
Ойла, айттым, адамдық атын жойма!
-дейді.
Абай шығармашылығында «рас» - болмыс деген ... ... ... ... сұраққа Абай:ол Алланың өзі және сөзі деп жауап береді. Алла –
шындық. Шындықты ... ... ... деген сөз. Алла жолына түскен
адам ғана ... ... ... ... Алла мен ... ... қасиет.
Абайдың халық өмірін суреттейтін шығармаларының ішінде тақырып жағынан бір-
біріне ұқсас, жазылу мерзімі де қатарлас, егіздей жұп екі ... бар. Олар ... ... ойладық, ұйқы сергек», «Қартайдық, қайрат қайтты, ұлғайды
арман» деп басталатын туындылары. Бұл өеңдер ақынның арнайы ... ... ... жүк ... ... дербес шығармалар. Ақынның бірінші
өлеңінде айтар ойын жанамалап, ... ... ... ... түрінде
түйіндеп, тұжырымдап, мақал дәрежесіне дейін сомдап, ... ... ... ... ... ... ... әсіресе ақынның
сол тұстағы көңіл күйіне тікелей қатысы бар деп ... ... ... ... ... де, сәл ... кейін кілт тоқтап қалады.
Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек,
Ашуың – ащыған у, ойың – кермек.
Неге болса да торыққан адам ойын ... ... ашып ... ... ... емес сияқты. Қартайғаны түсінікті. Ол – табиғаттың заңы. Ал ... ... ... ... неге бұзылады? Ашуы неге ашыған удай, ойы ... ... ... былайғы өрбуінде бұған жауап жоқ Себебі айтылмайды.
Себебі айтылмайды. Жалғыз –ақ ақын өзінің ... ... ... ... ...... алатын адам жоғын айтып қана ... ... ... Ал ... ... ... ... сыры ашылмай қала
береді. Ақын ілкідегі ойын осы жерден үзіп ... да, ... ... ой ... ... Ақын сол шындықтарды өзінше тұжырымдап, Абай
даналығының нақты көріністеріндей етіп ұсынады.
Жас қартаймақ, жоқ тумақ, туған ... жоқ ... өмір ... ... із, көрген қызық артта қалмақ,
Бір құдайдан басқаның бәрі өзгермек.
Бірінші шумаққа жалғастыра жазылған екінші шумақ ... Ақын ... ... ... жаңа бір ... ... тың сонарға бет алып
кеткендігі көрініп тұр. Өлеңнің одан арғы өрбуі де осы ... ... ... өзі бір ... Ол өмір сүре ... ... мал ... адалдыққа үйренеді, әділдікті жақтайды.
Қорыта келе, ақын адамзатқа ортақ осындай ұлы шындықтарды тұжырымды
сөзбен ... ... ... адам ... кейбір күйкіліктерді
қыстырып жібереді. Міне, Абай шындығының күші осында жатыр.
Абай әкелген бір жаңалық бар. Ол ... ... ... ... аят, ...... басы,
Қосарлы бәйіт-мысал келді арасы.
Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын пайғамбар мен оны ... соны ой, ... ... ... ... ... мұсылман дініне
кіргеннен кейін былай қарай құран сүрелерін құдай сөзі деп ... ... ... ... өз тілінде судыратып жаттай берген. Оның бұл
дүниелік ұғымдардың ешқайсысымен байланыстырмаған, ... ... өзін ... деп білген.
Ал Абай не деп отыр? Абай сол құранның бүкіл мазмұнын көркем ... ... ... ... ... ... ұсынып отыр. Жай ұсынып
отырған жоқ, құранның аяты мен ... өлең ... басы деп, яғни ... ... деп бағалап, бірінші орынға қойып отыр.
Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын пайғамбар мен оны алласы? –
деп, құран қағидаларының тек алла мен ... ... ғана ... ... екенін ескертіп отыр. Ісләм дінінің алғаш негізін қалап, ... ... Алла ... ... ... ... болмаған. Олар терең
ойшыл, ақын жанды сөз зергерлері болған. Ғасырдан ғасырға ... ... ... бір ... ... ... айналып кеткен сөздерге
ақиқат пен әсемдік тамаша ұштасқан. Сол ... ... ... ... ақ өлең ... ... ... келмеуі өкінішті. Осы шындықты
алғаш рет ашқан адам – Абай. Сондықтан ол тек құранның ... ғана ... ... ... ... жұртты ұйытып жүрген дін адамдарына зор құрметпен
қарайды,
Мешіттің құтпа оқыған ғұламасы,
Мүнәжат уәлилердің зар наласы.
Бір сөзін бір ... ... ... өз ... өлеңге зер салып қарасақ, жаңағы екі шумақтағы:
Қисынымен қызықты болмаса сөз...
Бір сөзін бір сөзіне қиыстырар...
- деген тармақтар Абайдың ... ... ... ... ... ... ... қиыстырар ер данасы,
- деген жолымен табиғи үйлесіп те, үндесіп те жатқанын аңғаруға ... ... ... деген ұғымдарға терең талдау жасаған ойшыл. Оны
осы «үш сүю» деген түсінік ... ... ... ... ... сүюі:
«Сен де сүй ол алланы жаннан тәтті». Яғни, Алла тағаланы сүю туралы.
«Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп». Бүкіл адам ... ... ... ... ... сүю ... Алланы, адамзатты сүю дәстүрін хақ ... деп, ... сүю ... Осы үш сүюді ақын имани гүл дей
келе, ойын былайша ... ... ... ... ... байла жолына, малың түгіл,
- дейді.
Осындай жолға түссең ... ... ... ... ... осы үш
сүюді түсінбей, тек ораза, намаз т.б. мұсылман парызымен ғана әуестенсең,
ол дін болмайды. Ақынның өз ... ... ... ... хаж – талассыз іс,
Жақсы болсаң, жақсы тұт бәрін ... үшін ... ... төртті,
Қылғанменен татымды бермес жеміс.
Абай сөзсіз діни реформа жағына араласа ... ... Ол ... ... сай ... ... жан. Не нәрсе болсын ақылына, оның өмірге
қажеттілігіне, өміршеңдігіне ... ... ... Абайда қазақтардың
бодандыққа түсіп, ойлары ноқталанған заманның өзінде өзге халыққа, ... ... жоқ. ... ... ... ... ... қарайтын адамгершілік қасиет бар.
Абай мұсылмандыққа, дінге адамдық өлшеммен келген. Ол адамға қажетті
істің бәрін – ... ... ... ... ...... ... надандық туралы көп айтқан. Сонда надан ... ... ... не? ... сұрақтар еріксіз санамызға ой ұялатады. Бұл
сұрақтарға ... ... ... Абайдың надандық туралы ... ... ... Абай ... надандарды көп дейді. Егер өмірде надандар көп
болса, өмірдің тамұққа ... емес пе? ... ... көп болуы қандай
заңдылыққа жатады? Әлде көңіл күйіне байланысты айтып отыр ма ... ... ... ... ... деп ... өлеңінде:
Айтуға көңілім тербенді,
Өзім жалғыз, надан көп.
Ұқтырасың сен не деп,
Әулекі, арсыз елге енді?
– дейді. Осы өлең ... ... ... Абай ... ... надан
көп» дегенде, «көп надан» деп, тобыр (толпа) мәнінде айтқанға ұқсайды. Көп
надан тобыр болмағанда не ... ... ... жетесіздіктің көрінісі.
Тобырдың психологиясы таяз, ол бар нәрсені жоқ етуге, жақсыны ... ... ... ... кім ... ... соңынан ере беретін қиратып-жоюшы күш.
Абай «сегіз аяқта да» надандарды тобыр деп ұққан.
Құлағын салмас,
Тіліңді алмас
Көп наданнан түңілдім,
- ... ... ... ... ... ... ... күш деп айттық. Ал, Абай
болса тіліңді алмаса көп надан дейді, оны ... ... ... Көп надан
(тобыр) есті адамның сөзін естімейді. Себебі, есті адам ... ... оны ... Ал, мұндай сөзді тобыр (көп надан естімейді), ... ... Көп ... ... ... ... хайуандық басталады.
Бұған дәлел ақынның «Көңілім қайтты достан да, дұшпаннан да» ... ... ... де ... ... ... азды деп надандар мұңаймай жүр.
Елдің азғанына надандар қуанбаса, мұңаймайды. Өйткені ... өмір ... олар ... ... ақ ... ... қонған қарғадай
бірден көрініп қалады. Ал, ел азып-тозып, ойран-асыр болып ... өріс ... ... – кім ... ... ... заман туады. Бұл
көп надандарға, олардың іс-әрекетіне өте қолайлы жағдай.
Көп надан (тобыр) ... күш. Абай ... ем ... ... ... ... ... наданмен алысып,
- дейді.
немесе «Құр айғай бақырған» деген өлеңінде:
Өңкей надан, антұрған,
Қанша айтса, жан ба екен?
–деп надандықты сынайды.
Міне, осынан байқағанымыз Абай көп ... яғни ... ... ... отыр. Сонда Абай оларға нені түсіндіре алмай, қандай сөздерін өткізе
алмай ... Бұл ... Абай ... ... деп, көпке қиянат жасап отырған
жоқ па, өйткені Абай сияқты ұлы ... ... ұғып ... қою, ... ... іс емес. Бұл да шындық болса керек.
Өмірді Абай көзімен көріп, Абай түсінігімен түсіну ... ... ме? ... ... Абай ... ... бар ма? Ұлы ... мен
қарапайым адамдар арасында әдетте «алты айлық» жол ... ... бәрі ... болмаса керек. Ой кеңістігінің тарлығы да
кешірімді нәрсе, кешірілмейтін іс ... ... ... ... ... ... субъективтік пікірдің болуын да жоққа ... ... көп ... ... ... іске ... ... түкіріп қойғандай топтаса кететініне наразы. Топтық ... ... ... ... ... ... өңкей надан ан-
тұрғандыққа барады. Бұл ... ... ... сын, елге ... ... ... құрық, қайратқа тұсау.
Екіншіден, ойсыз адамды Абай:
Көзінен басқа ойы жоқ,
Адамның надан әуресі,
- деп мінейді. Ойсыз адам саналы іс-әрекетке ... ... ... ... жай-жапсарын анықтай алмайтын жан. Ондай жандар көзіне
көрінгенді ғана «көретін» көкірегі сәулесіз адамдар. Сондықтан ондайларды
надан деп ... ... ... ... мұң ... болмайды. Оны екі аяқты хайуанға қосып
қойған жөн. Адамның ... ... бірі оның ... Ойлы ... не ... ... не ... біледі, сезеді. Бұл сезім адамды
толғанысқа салады. Адам ... мәні ... ... ... екі түрі бар. Бірі ... ... ... яғни
адамның ақыл-есінің кемістігі. Екнішісі, ... ... Ол ... не ... ... ... айтуынша, өмірден
түңілушілік те ойсыздық болып саналуы мүмкін, аладйа ... ... ... ... Өмір ... ... берген қуаты. Ал қуаттан қашу нағыз
надандық. ... ... ... деуі ... орынды:
Наданның көңілін басып тұр,
Қараңғылық пердесі.
Адамның көңілін неге қараңғылық басады. Одан ... жолы ... ... ... жауабы дайын. Адамға жақсылық жасау адамшылықтың
негізі. Абай осы идеядан ешқашан тыс ... Тек ... ғана ... ... ... ... сейіледі. Ал, адамды тану, Алланы танып
мойындау, оған ғибрат ету саналықтың ... Ол ... ... ... ... ... ... қажет етеді.
Алғыр, зерек, парасатты, білімді, ойшыл адамның көңілін ешқашан қараңғылық
пердесі баса ... ... адам ... ойлы адам ... емес ... қорытындыға
келгенмен, ақынды дәлме-дәл, сөзбе-сөз түсінуге ... ... ... Абай ... айқындап, айшықты етіп бейнелегенмен, оның түпкі
айтпақ ойы тереңде. Мысалы, ... ... ... өткенге қосып
отырғандағы Абайдың мақсаты, адамның надандығын айтып қою емес, одан, яғни
надандықтан айтып қою ... ... яғни ... ... ... Надан адам ойсыз адам дегенде Абай қайткенде ... ... ... ... Олар адамның білімге, өнерге ынталанып
әрекет етуінде. Ол үшін, әрине ой, сана, ... ... ... Абай ... ... белгісі деген пікір айтқан. Ақын
білімсіздікті екі мәнде айтып отыр: оқығандар және де оқыса да ... ... ... ретінде әманда адамшылықты алады.
Мұндай жағдайда біліп тұрып білімсіздік көрсеткенді Абай надандар қатарына
жатқызады. ... мен ... көбі ... ... сөз ... бір парасы
немесе:
Ақындары ақылсыз, надан келіп,
Көр-жерді өлең қыпты жоқтан қармап,
- деген пікірлеріне аса сақтықпен қарау керек. Абай «бұл ... ... бір ... ... Ақын жұрт кімнің сөзін тыңдамайтынын айтып
отыр. Олай айтуға Абайға толық негіз бар, ол өз ... ... ... ... қазақтар үшін кім екенін толық ұғынған. Сондықтан оның ... ... көбі ... - ... негіз бар. Сол сияқты «ақындары» ... ... ... ... тағы да ... айтуға еркі бар. Себебі, ол
ақындық деген не екенін біліп қана ... оның ... өзі ... ... Абайға лайықты, надандықтың мөлшерін анықтау Абай ... ... ... ... өзі – ... ... да ... оған да мән беру әділеттілік. Мұндай дүниетаным тақуаларға тән.
Абай тақуа болмаса да осы бағытқа көшкен. Адамға өшіккендік тек ... оның ... ... ... ... – тіл ... өнер шашпақ,
Наданның көзін қойып, көңілін ашпақ,
- дейді.
Абай «менсінбеуші ем наданды, ақылсыз деп қор ... - деп ... ... мін ... ... осы ... ... қайсымыз
надандықтан саумыз деген ойға жетелейді.
Абай сөзінде ауруды берген құдай, ауыртқан ... емес ... ... ... ... ... ... надан атануының себебі неде? Ахмет
Яссауидің айтуынша, Алла тағала пендесіне ерік ... Осы ерік ... ... ерік не үшін ... танып, сүюі үшін – дейді Абай. Адамға ерік ... ... ... ... ... еді. Ерікті адам өз әрекетіне өзі жауапты.
Мысалы, сонда ерікті адам ... ... түсе ала ма, жоқ па? Ерік әлі ... мүмкіндік. Мүмкіндікті шындыққа айналдырып, өзін-өзі әшкере ету
адамның өз қолындағы ісі. Адам ... ... ... ... мәселе
сонда. Надандық барын сезген жан надан ... ... ... ... да ... сол ... ... сезе білу.
Надандықтың көбіне білместіктен туатынын Абай «сегіз аяқта» былайша
өрнектеген:
Басында ми жоқ,
Өзінде ой жоқ.
Күлкішіл кердең наданның;
Көп айтса көнді,
Жұрт ... ... ... ... ... ойы жоқ ... кеудесі қуыс. Ол әркімнің айдауында, әркімнің
шылауында ... ... ... басында еркі жоқ. Еркі жоқ ... ... ... іс. Абай өз заманында осындай ойсыз, күлкішіл
кердеңдерді көріп, бойын аза ... ... ... көп пен ... ... ... жазған.
Ақынның адамгершілік тақырыбына арналған шығармаларын талдай келе, ... ... ... ... ... ... ... кейін жеке
бір өлеңдерге арнайы өзек болып таратылатынын көреміз.
Сондықтан біз бұл өлеңді бағдарламалық мәні бар ... ... ... мен ... ... айтамыз. Енді осы шығарманың
өзіндік ерекшелігіне тоқталайық.
Жігіттер,ойын арзан, күлкі ... ... ... ғой сыр мен сымбат.
Арзан, жалған күлмейтін, шын күлерлік
Ер табылса жарайды, қылса сұхбат.
Осы өлеңнің тағылымдық табиғатын ... ... ақын ... өлеңнің жетегіне ертіп жібергендей ойын өтімді ететін үш ерекшелігін
атаған..
Ол – ақынның тыңдаушысына сөз ... оны ... ... ... етіп ... емен-жарқындығы.
«Жігіттер» деген бір жылы сөзбен-ақ барлық жасты өз айналасына алқа-
отан ... ... ... ақын: «екі түрлі нәрсе ғой сыр мен сымбат» ... ... ... оның ... ... ешқайсысының
көңіліңде секем қалмайды. Жақсылыққа ұмтылған талапкер жастардың бар
назарын ... ... бір ... алғаннан кейін, ақынның қай сөзіне де
олардың ынта-ықыласы, ... арта ... ... ... ... не? Ең ... қай істе ... да жігіт адамға
керекті ең бірінші қасиет – байыпты байсалдылық. Адамның бүкіл ... ... мен жан ... ... сымбат пен ішкі сыр деп екіге бөліп
алғаннан кейінгі ақынның жастарға ұсынар ойы – осы. Қай істе ... ... пен ... ... ... ... ... өмірдегі
көп мінез қылықтары, іс-әрекеттері қайткенде де осы ... бір ... ... өтіп ... не бір қызғылықты ойын-оспақ, әзіл-
қалжың өз ... да, ... ... ... ... ... ... тағылымы өз алдына. Ақынның «ойын – арзан, күлкі қымбат» деген
тұжырымы ... ... ... Ендеше ондай тағылымға жеңіл қарауға болмайды
екен. Оны бағалап, қадірлей білу ... ... ... ой ... ... ... ... жалған күлмейтін, шын күлерлік» жасты іздегенде, ақын
осындай орнықты да ... ... ... ... ... Оны ... атайды. Естіген сөзін естіген жерде қалдырып кете ... ақпа ... бұл ... ... ... кейінгі аса зор бағалап, табанды түрде мәслихат ...... және сол ... ... ... Бұл ... ғана ... жолдастық қарым-қатынаста, тіпті ішкі ождан
мәселелерінде де ... ... ... өзін де ... алып жүретін сенімді қасиет.
Шын көңілмен сүйсе екен, ... ... ... тұрса екен, жанса - күйсе, –
деген сөздерді өмір құбылыстарының қай ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама деп қабылдауға болады.
Жайшылықта қырмызы, қызыл жібектей жайнап жүріп, сәл ғана дым ... ... ... ... де ... ... боз ... бұл қатардан
орын жоқ.
Шынайы адамгершілік жолына түскен жігітке ... тағы бір ... ...... талап. Адам бойына табиғаттан сый болып ... неше ... бәрі тек осы ... арқылы, таудан, тастан, қайтпайтын
қажыр-қайрат арқылы шыңдалады.
Ақынның жас ұрпаққа ерекше діттеп, ... ... ... ... ақыл-кеңесі – бірлік, татуық, өзара сыйластық. Қазақ
сияқты тарихи тағдырында ... көп ... ... ... күңшілдік пен бақастықтың зардабын күні осы уақытқа дейін
тартып келе жатқан халық үшін ерекше маңызы бар бұл жосықты ақынның ... ... көп ... ... да ... ... ... бірлік деген өте кең мағыналы ұғым. Ол ... ... ... ... пен ... ... ... ел, халық
өміріндегі ынтымақ пен тастүйін тұтастыққа дейін түгел қамтиды.
Адам жанын ... ... ... ... ... ... ... жақсы мінездің тасасында оның бақталас бақасындай бір жаман
әдет жасырынып жүреді.
Абайдың «Әуелде бір суық мұз – ақыл ... деп ... өлең ... ... ... ... ... құйма тұжырымы, ұйқаспен
өрнектелген кемеңгерлік кестесі секілді.
Зерек ақыл адамның ішкі ... ... ... салқындатып тұратын
таби тежегіш болғанда, ыстық жүрек оны ылғи да ... ... ... ... ... екен. Сонда сені әрдайым тоқтамға келтіріп,
шыдамдылыққа ... ... ... алатын қажырлы қайрат болуы керек.
Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста,
Сонда толық боласың елден бөлек.
Жеке-жеке біреуі жарытпайды,
Жол да жоқ жарыместі ... ... ... ... ... ... ұғым деген ілкідегі
ойына қайта оралады. Жай соқпай, сол ойын жаңа бір ... ... ... жаңа бір ... ... ету үшін оралды.
Абай:
Тоқтаулық, қалыпты шыдамдылық
Бұл қайраттан шығады, білсең керек,–
деп ескертеді. Ал егер сол қайрат бірде болмаса ... ... ... ... ... мәселен, тұрлаулық керек жерде, бой ... ... не ... «Жас өспірім замандас қапа қылды» деген өлеңін
оқығанда, жауабы қарсы алдыңнан жалт ете ... ... ... қапа қылды,
Сабыр, ар жоқ, аял жоқ, ілді-жұлды.
Тұрлау қылып ешнәрсе басқара алмай,
Сенімі жоқ серменде өңкей жынды...
Ілкіде ... әсер ... ... ... ақын ойын әрі қарай
сабақтаған сайын тіпті түңіле түседі:
Тұрлаусыздың қолынан не ... ... өнер ... жоқ, ... мал ... ... ... сене алмай, сенделеді.
Түңілу ғана емес, қатал үкім де бар бұл сөздерде. Адамгершілік ... ... ... те, ... те ... аңғартқан қатал ескерту
бар. Сондықтан да ол осы ... ... ... ... жыл ... ... ... өлеңінде тағы пысықтап, еске алады:
Үш-ақ нәрсе – адамның ... ... ... ... жылы жүрек.
(«Малға достың мұңы жоқ малдан басқа»)
Сонымен бірге ақын өз ... ... ... үш шартындай
саналған ақыл, қайрат, жүрек үшеуін үш ... ... ... ... ... ... ... бір кездегі философтар айта ... ... ... ... ... алып қарайды. Кейде оларды
біріктіріп жіберіп, олардың адам мінезіне ықпал ететін ... ... ... кейде бірімен-бірін жарыстырып, адам парасатына қызмет етуге
әдейі итермелеп отырады.
Бірде ол:
Жүректе қайрат болмаса,
Ұйықтағңан ойды кім түрпек?
–деген сауалды көлденең тартады да, ... ... ... ... ... жауабын алға тосады.
Аспаса ақыл қайраттан,
Тереңге бармас, үстірттер,
–деп ақылды өз алдына ... ... да бар жан мен ... сезім болмаса,
– деп, адам жоқ жерде, адамшылық жоқ жерде бұлардың жеке-жеке өз басында
ешқандай ... жоқ ... ... ... ... ... Ақынның
адамгершілік, парасаттылық жөнінде жастарға арнап айтқан көп-көп сөздерінен
бағыт-бағдары «Жігіттер, ойын арзан, күлкі ... ... ... ... соңғы ой қорытып, нүкте қояр тұсы «Әсемпаз болма әр неге» өлеңі.
Ақыл-парасат асқарының биігіне ... ізгі ... ... ... кәусарынан сусындай алған ... онда ... ... ... өмірден өзіңе лайықты орныңды ал. Ақынның сөзімен
айтсақ:
Әсемпаз болма әр неге,
Өнерпаз босаң, арқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та бар ... енді ... ... ауыл-үйдің төңірегінен алыстап,
жалпы дүниелік, ғаламдық көлемге көз ... ... ... ... ... ... кең мағына жатыр. Жеке бастың ... ... ... ұластырудың даңғыл жолын нұсқап отыр.
Ақын елінің жас азаматын өз ... ... пен ақыл жол ... да, ... шапқат кімде бар,
Сол жарасар туғанға, -
деп, негізгі ойының иін тағы да қандыра ... ... екеу ... ... ...... ... – мұз,
Барар едің қай жаққа?
- деп , өз қауымының, өз халқының тағдырына әкеліп тірейді.
Қорыта келгенде, ... ... ұлы ... ... ... ... кеңес, насихат, ... ... ... ... ... ... мінез-құлық жайындағы және өмірдің өзінен
алынған шынайы шындық екенін көреміз.
Абай өзінің 17-сөзінде «толық ... ... ... ... адам
қасиеттілер қатарына қосылу үшін оған үш ... тән болу ... ... олар:қайрат, ақыл, жүрек. Себебі адамға ... ... ... ... Қайрат-жігерсіз адам жамандық жолына түсуі мүмкін.
Абай:
Жүректе қайрат болмаса,
Ұйықтаған ойды кім ... ... ... ... ... ... адам ... оның іс-әрекетін басқарады, адамның жануарлардан
айырмашылығы оның ақылының болуында:
Малда да бар жан мен тән,
Ақыл, ... ... несі ... бет ... ерекшелігі – амал да, айла да, жақсы да, ... да ... Ал ... орны ... ол ақылдың «Жаманшылық айтұанына
ермейді. Ермек түгілі жиреніп, үйден қуып ... ... да ... іске ... ... ... жерге қолыңды босатпайды».
Абай жүрек туралы өз ойын былай білдіреді:
Жүректе қазына бар, бәрі жақсы
Теңіздің түбіндей-ақ қарап ... ... ... ... ағып ... тарамақшы.
Үшеуі қосылып, бәрін жүрекке билеткен кезде ғана адам жан-жақты
жетілген толық адам жан-жақты жетілген ... ... ең ... адам ... деп ... ұлы ақын:«Осы үшеудің бір кісіде ... ... ... ... ... ... ... адам сол» [Абай
ағартушы болған ба?].
Қорыта айтқанда, Абайдың философиясы – ... ... ... ... ... осы ... өзінің терең мағыналы
философиялық жүйесінің орталық, өзекті мәселе ретінде алуы оның өз халқының
бойында адамилықты дамыту, ... ... ... ... дейін өзінің
адамдық қалпын сақтай алуы.
Аллланың өзі де рас, сөзі де ... сөз ... ... болмас
- деп еліне өзі таныған болжамның ақиқаттығын білген. Өлеңнің екі ... ... ... ... ... ... ... қозғау
салып, ізденуге, ойлануға жігерлендіреді. Рас ... ... ой ... өзі де рас, сөзі де рас» ... ... қазір бар, болашақта да
бола береді. Алланың ... оның ... ... ақыл ... ... осы ... ... жүрегіне жеткізуді арман-үмітім деп санаған,
тек осы тура жол ... ... ... ... ... ... еркін
тыныстап, өзгелердің еркіндігіне қол сұқпай еркін өмір ... ... ... ... ... ой ... ... сөз атасын өлтірмейтін өжеттігіне дем берген де ... ... ... асыл ... өз бойымыздан тауып, ұрпақ
тәрбиесіне жетілдіру.Алланы бірлеу діні ... ... ... ... ... күн-түн, жақсы-жаман, жан-тән, тіпті бір
бет ақ ... екі беті бар, олай ... ... де өз ... бар, ол ... ... ... Еркіндік бар жерде күрескерлік рух болады,
ерік-жігері мықты ұрпақ өседі. Ал ол барда ... ... ... ... діні – ... ... шартты діні» деген. Ұлы
жазушының Кеңес заманындағы бұл ... ... не ... ... ... ... Бұл сөздің сыры – Абай діні діннің түпкі ... таза дін деп ұғу. ... Абай ... өзі де ... Ол ... ғибадатын қатты ұстанбаса да ішкі ғибадатын үнемі өсіріп отырған.
Абай «Алланың өзі рас, сөзі де рас» деп бір ... ... және ... болмыс себебі екенін толық мойындаған. «Ғылым – Алланың бір сипаты,
оған ғашықтық өзі де хақлық һәм адамдық ... Абай отыз ... Дін Алла ... ... ... рухани ғылым жүйесі. Абай
ілімі бойынша дін Алла тағаланың ... ... ... ... ... ... Бүкіл жаратылысты Жаратушы біреу болғандықтан ол ... да, дін де ... ... ... біріктіруші күш.
Абай ғибадатты иманды сөндірмей, керісінше, оны нұрландыру үшін ... ... баса ... ... барысында адамның иманы нұрланып, оның
Алла тағалаға деген сүйіспеншілік сезімі ұлғайып, Абайдың ... ... ... яғни имани гүлінің өсуіне мүмкіндік туады. ... ... ... діннің сыртқы мәнісіне байланысты діндер ислам, христиан,
буддалық тәрізді діни ... ... ... ... имперсоналистік тәрізді көптеген ағымдарға бөлініп жатады.
Осының өзінен діннің мақсаты, ішкі мәні ... ... сол ... жолдары көп екенін көруге болады.
Адам баласы құлшылық жолында өзіне берілген болмыс мүмкіншілігін толық
қолдану керек. Адам үш болмыстан – физикалық ... ... және ... белглі. Адам өлген соң оның материалдық тәні шіріп топыраққа
айналып, жерге қайтса, ал ... ... ... ... Абай ... ал ... мәңгілікті екенін жазады. Сондықтан Абай ілімі бойынша
Хақ тағалаға тек қана ... ... жан ғана ... тиісті.
Діннің пайда болған кезіндегі қоршаған табиғат, қоғамдағы саяси-
әлеуметтік жағдайларға, ... ... ... ... дінде
өзіндік ерекшелігімен әртүрлі болып қалыптасады. Бұл ғибадат түрі ... ... ... ... ... бір ... салу үшін арналған.
Мысалы, исламда ... ... оқу, ... ... ... ... ... беру
тәрізді парыздардың түрлері жатады. Діни рәсімдерді дұрыс орындап, ... ... адам ... күнәлі істерге ұрынбай, ... ... ... салу арқылы фәни өмірдің бақытына жете алады.
Бірақ діннің түпкі ... ... оның ішкі ... ... ... ... діни ... адамның рухани дәрежесін өсіруге көп көмек бере
алмайды. ... ... ... ... ... білмегендіктен, жаман мен
жақсыны анық айыра алмайды. ... ... әлі ... болғандықтан, негізгі
мәні деп есептейді, сондықтан олар үшін ... түрі көп. Бұл ... ... тән құмары басым болғандықтан, адам фәни өмірдің шырмауынан шыға
алмайды. Олар ... ... мен ... ... ... ... ... өсіруге көңілін бөлмей, діннің ішкі мағынасын түсінбей, тек
қана сыртқы діни рәсімдермен шұғылданатын бұндай адамның халін Абай былайша
мысқылдайды:
Мен ... көп ... ... көрмедім
Намаз білмес пақырды.
Қирағәтін оқытып
Көріп едім шатылды.
Ниет қыла білмейді,
Не қылады нәпілді...
Бәрі желге кетеді.
...Осы оқумен намаздың
Қай жерінде сауап бар?
Тегін ойлап ... ми жоқ, ... ... ... жас ... ... әзіл ... бірі болса да ақынның
сол кезден-ақ діннің шын сырын танып біле бастағанын көреміз.
Абай ... ... ... ... ... атты ... ... тәрізді жетілудің шыңына жеткен рухани ұстаздар
Ескендір тәрізді ұлы тұлғаның өзіңе де дұрыс жол ... ... ... бере ... Бұл сатыға көтерілгендер жалпы болмыс заңдылығын, оның бір
Жаратушысы барын жақсы ... олар ... ... ... сол сияқты басқа да ... ... ... ... ... ... сана дейгейіне көтерілгендер осылар
болады. Олар барлық адамдарды дос ретінде қабылдайды. Барлық адамдардың ... дос ... Абай отыз ... қара ... ... ... адам баласының бәрі – дос. Не үшін десең, дүниеде ... ... ... ... қайғың, қазаң, дене бітімің, шыққан жерің, бармақ
жерің – бәрі ... ... ... ... ... ... шіруің, көрден
махшарда сұралуың – бәрі бірдей, екі дүниенің қайғысына, пәлесіне ... ... ... ... – бәрі ... ... ... қонақ
екенсің, өзің дүниеге де ... ... ... ... ... ... жоқ, бәрі бірдей, сондықтан адам ... ... бәрі дос ... дәлелайтады. Осыдан Абайдың гуманистік идеясы
Жоғары Рух мүддесіне негізделгенін, терең тамырдан алынғанын көруге болады.
Пікір ... ... ... өте көңіл бөлінеді. Мысалы, ... екі ... ... ... ... ... Мұхаммед бұл
құлшылықтың түрі туралы:«Осы құлшылықтың бір минуты бір ... ... ... ... Бұл ... ... сөзі тәнмен жасалатын ғибадатқа
байланысты екен. Ал Абай пікір жасауға былай үйретеді:
Кеше бала ең, ... ғой ... ... ... бір ... тұра алмасқа.
Адамды сүй, Алланың хикметін сез,
Не қызық бар өмірде ... ... ... шын ... түсініп, жүрекпен байланыстырғанда ғана
өте жоғары ... ... ... соны ескермейтін, тек қана
схоластикалық бақаспен (пікірталаспен) ... Абай ... ... ... мен ... ... жүрек сезедүр
Мұтәкәллимин, мантикин
Бекер босқа езедүр.
(«Алла деген сөз жеңіл»)
Діннің түпкі мақсатын ... тек қана сөз ... ... мен ... ақын Абай осылай өз бағасын береді.
Ислам діні адамнан үлкен жауапкершілікті, имандылықты талап ... тәні ... ... жаны ... ... қуат ... ... қана Аллаһ тағалаға құлшылықтан,Құраннан қуат алады. Қасиетті Құран ... ... ... ... ... Абай тілімен айтсақ: «Адам нәпсі,
өзімшіл мінезбенен, бос сөзбенен қастаспай, түзу ... ... ... ... ... ... ... кітабынан
сусындаған шәкіртте рухани кемелденуге деген құштарлық оянады. Міне осы ... ... беру ... ... ... жас және ... ескере отырып, азаматтық қасиеттерге баулу. ... бір қыры – ... бой ... ... ... одан ... сөз ... іс тазалығы туындайды. Шыншылдар туралы Бақара
сүресінде «Кім ... ... ... ... ... иман келтірсе және жақындарына, жетімдерге, ... ... , ... және құл азат ... ... көре ... мал
сарып қылса, әрі намазды толық орындап зекет берсе, ... ... ... ... ... және ... ... сабыр етуші болса,
міне солар шыншылдар әрі солар тақуалар»-делінген. Осы қағиданы мойындау –
Алланы мойындау – адамға ... ... ... кісі бар ... ... ісі бар ма?
деп халқына кітап оқудыңқажеттілігін есертіп, тағы да ғылым-білімге
тартады.
Алла ... ... ... ... берді ол сіздерге, сөзді ұғарға.
Замана, шаруа, мінез күнде өзгерді,
Оларға кез-кезімен нәби келді.
Абай өзгеріс ... неге ... ... ... ... ... ... ретінде тек қуаныш емес, қауіп әкелуі де мүмкін. Сондықтан әр заманға
кез-кезімен нәби (елшілер) келеді. «Әр нәби өз ... ... ... сөзі ... ол Алланың растығы. Абайдың Алла өзгермес деп
отырғаны міне осы мәнде» [3,75]. Қай заманда, қай елде ... ... ... ... ... ... қарсы келушілер көп болды, оларды
сиқыршы бақсы, ақын деп ... ... ... ... ... ... керек деген уәж де айтты. Халықты тура жолға салу ... ... тән ... да жан ... да ... ... Дегенмен түбінде
бір Алланың құдіретімен шындық ... ... ... пайғамбарымыздың
айтқаны бар: «Адамның жақсысы – адам пайда келтірген ... ... осы ... ... рухани нәр алып отырған «Құтадғу ... ... да ... ... ... ... ... білімін
үйрен, өздерін сыйла деп насихаттайды:
Әлемде болмаса егер ғалым, хакім
Егіліп егін жерде ... ... ... ойы Абайдың 38-қара сөзінде кеңірек айтылған: «Әрбір ғалым – хакім
емес, әрбір хакім – ... ... мен ... ... ... ақиқатқа
жеткендер –Г.Е./ Бұл хакімдер ұйқы, тыныштық, әуес-қызықтың бәрін қойып,
адам баласына пайдалы іс шығармалығына, яғни ... ... ... бұрып алып, дүниенің бір шетінен қазір жауап алып тұрып, от пен суға
қайласын тауып, мың адам қыла ... ... ... қойып тұрғандығы,
уахсусан адам баласының ақыл-пікірін ұстартып, хақ ... ... ...... ... ... соң, біздің оларға
міндеткерлігімізге дау жоқ...»- ... ... ... ... ... жойған емес. Сондықтан жастардың өзіндік мені ... ... ... ... ... ... игі ... ұйымдастырып тұрса оқушылардың дүниетанымының жақсы арнаға
бұрылуына септігін тигізеді.
Махаббатпен ... ... де сүй ол ... ... ... деп, Абай махаббатқа ... ... ... парыз деген ойды
уағыздайды. Алланы сүйсең әділдікті де сүйе аласың. Жүрегіңнен Аллаға ... ... ... те ... енеді – бұл екінші сүю. Ал ... ... ... сүй бауырым деп» бұл туралы Мұхтар Әуезов « Ал ислам діні
– адамзаттың бәрін сүй демейді. Басқа діндегілерді ... ... ... адам ет, ... лағынат айт дегенді уағыздайды»-деп [4,52] ... ... ... ... ... діндерді, дін атын жамылып,
халықтың санасын улап ... ... ... бұл ... іс жүз жыл ... әлі ... ... дінмен қатар тіршілік етіп келеді.
Абай философиясындағы «сүю» деген сөз үлкен ... ие ... ... өзін ... ... ... ... адамзаттың бәрін
бауырым деп сүю және соңғысы хақ жолы деп ... сүю. ... ... парыз философиясы, бауырмалдық философиясы, әділеттілік
философиясы деп атап ... ... ... де сүй ол ... ... ... ... сүй бауырым деп
Және сүй хақ жолы деп әділетті
(Қалың елім)
Абайдың әділеттілікті сүю концепциясы оның шығармашылығында адамдық
пен ... ... пен ... тағы ... ... жеңіп шығатын
ақиқат жолын меңзейді. Абай не ... ақыл мен ... ... пен ... ...... ... жақынға,
Солардың сөйле дегенін,
-дейді [Қалың елім, 2, 152б.].
Абайдың ұстанған мұраты – ... ... ... ... ... ... адам деген ардақты атқа сай болу. Оның көптеген
шығармаларында осындай ой-мақсат жатыр. Мысалы, «Жігіттер ойын арзан, күлкі
қымбат», «Интернатта оқып ... ... ... мақтанба» өлеңдерінде елінің
ертеңіне, жастардың болашағына алаңдауының басым, я болмаса оның ... ... та ... адам ... ... өмір ... мақсаты хақында да
кең астарлы философиялық ойлар бар.
Абай өзінің жетнші қара сөзінде:«Жас бала ... ... екі ... ... ... ... жесем, ұйықтасам деп тұрады. Бұлар – ... ... ... тән ... ... үй бола ... һәм өзі ... таппайды. Біреуі – білсем екен демекілік.. Мұның бәрі – жан ... ... ... ... ... екен ... ... [Қалың елім,286]
Абай «махаббат философиясын» Алланы тану құралы деп ... тану ... ... тануға, өзін тазартуға алып келетін, Абай
айтқан адамшылықтың жауынан (пайда, мақтан, әуесқой одан ... ... асыл ... өріс берудің жолы. Абайдың ойы қазақ халқына
«Кең болсаң – кем болмайсың» мақалымен үндеседі. ...... ... кең пейілді адам сыртқы ортадан тек жағымды энергияны
(қуатты) тартып өз қуатын толықтырып отырады.Күш ... мол адам ... ... да, жан ... да, рух жағынан да сау болары сөзсіз. Олай болса 12
күдікпен ... ... ... ... ... ... ... еркін болу
барлығы тұлғаның өзін дамытуға бағытталған белсенділігінен ... ... ... даналық бар»- депМұхаммед пайғамбар айтқандай
оқушыларға өлеңнің құдіретін, оның құпия табығатымен таныстыра отырып, ... ... ... ояту. Өлеңнен даналық ізде! Өзің еңбектеніп
етіңді ауыртпасаң сенікі бос әурешілік екенін ұқ! Ақын ойын ... ... ... ... ... Мысалы, Абайда:
Иман білмес тағатты қабыл демен.
Тағат – ... ... ... және ... ма? ... отырып, сыртқа шығармай жалған сабырлылық сақтау ма? Дінге
қатысты айтылғанын ... ... ... ... орын ... ... ойы ... бөлініп кететін адамдардың құлшылығы, намазы туралы
айтылған бұл ойын 38 қара сөзінде толық ашып ... «Жә, ... ... ... ... бір ғана ояу тұрмағын қас қылса, ол не
күзет? Күзеткен ... ... ... ... ... нәрсенің амандығы,
тазалығы емес пе? Ей, ишараттан хабарсыздар, қара!...» Әрі ... ... ... ретін, ең қызығы намазда орындалатын ым – ишаралардың
мағынасын ашып тәлім-тәрбиелік құны бар мәліметтер береді.
Құран рас, ... ... ... ... ... шақ.
Құран VІІ ғасырдан бастап өмірдегі сан қилы оқиғалар мен жағдайларға
байланысты Мұхаммед соллалаһу ғалайһи ... ... ... ... ... ... ... реттеп, ақылдыларға ақыл қосып,
ақылсыздарын ойландырды. Содан бері 14 ... ... де ... жетекші –
ағартушылық функциясын атқарып келеді, атқарады да. Құранның қасиетті ... ... ... ... жасау әрбір азаматтың парызы. Бақара
сүресінде «Олар өтіп кеткен бір үммет, олардың еңбектері ... ... ... тән. ... ... істерінен сендер сұралмайсыңдар».
Осы аят ХХІ ғасырда өмір сүріп жүрген ... ... ... қажет.
Қорыта келе, азаматтықты тәрбиелеу жастардың шынайы ... оң әсер ... ... ... дамуына негіз болатын, еркіндігін
шығармашылықпен байланыстыру. Әрбір адамның ішкі потенциалын ашуға ықпал
етіп, жалпы ... ... ... етуі үшін ... ... ... жомарттық философиясынан туындайтын үш қасиетті (шындықтан -
әділет, ақпейілділіктен – шапағат, ақылдылықтан - ... ... Бұл ... ... 103 – ... сүресінде жазылған, олар –
шындық, ізгілік, сабырлылық.
3.2 Абай шығармаларындағы арқылы азаматтықтың рухани қалыптасуы
Болашақта ел тұтқасын ұстар, ... ... ... рухы ... ... ... күннің өзекті мәселелерінің бірі. «Істің басы
– ретін танымақтық» деп халық ұстазы Абай айтқандай ең бірінші ... ... ... ... кейін азаматтықты – ... ... ... ... ... –қоғамдық-әлеуметтік және адамгершілік – философиялық мәні
зор категория ретінде даналарымыздың ойын ... ... ... ... ... куә. ... жаңа ұмытылған ескіден» нақылы орынды
айтылған. Сондықтан алысқа бармай-ақ ХХ ғасырдың басында ... ... өзі де рас, сөзі де рас» [1,111] ... ... ... ... ақыл ... талпыну. Бұл туындыны ақын 57 жасында, дүние
саларынан 2 жыл ... ... ... елін жақсы көргендіктен кейде «сыбап»
алатын халқына қалдырған даналығы, шындығы, ... ... ... ... өзі де рас, сөзі де ... сөз ешуақытта жалған болмас
- деп еліне өзі таныған болжамның ақиқаттығын білген. Өлеңнің екі жолында
«рас» сөзін ... ... ... оқырманның сана-сезіміне қозғау
салып, ізденуге, ойлануға жігерлендіреді. Рас ... ... ой ... өзі де рас, сөзі де рас» ... ... ... бар, болашақта да
бола береді. ... ... оның ... ... ақыл көзімен танып-
білген, осы ілімді өзгелердің жүрегіне жеткізуді арман-үмітім деп санаған,
тек осы тура жол ... ... ... ... ... ... еркін
тыныстап, өзгелердің еркіндігіне қол сұқпай еркін өмір сүретінін жеріне
жеткізіп айтқан. ... ... ой ... ... сөз ... өлтірмейтін өжеттігіне дем берген де еркіндік, намыс
қасиеттері. Осындай асыл ... өз ... ... ұрпақ
тәрбиесіне жетілдіру.Алланы бірлеу діні дүниедегі құбылыстың ... ... ... күн-түн, жақсы-жаман, жан-тән, тіпті бір
бет ақ парақтың екі беті бар, олай болса еркіндіктің де өз сыңары бар, ол ... ... ... ... бар жерде күрескерлік рух болады,
ерік-жігері мықты ұрпақ өседі. Ал ол барда еліміздің болашағы жарқын.
Ислам діні ... ... ... имандылықты талап етеді.
Адамның тәні тамақтан, тынығудан, жаны ... ... қуат ... ... қана ... ... құлшылықтан, Құраннан қуат алады. Қасиетті Құран
шын ниет еткен ... ... ... Абай ... айтсақ: «Адам нәпсі,
өзімшіл мінезбенен, бос ... ... түзу ... ... ... ... түсіреді. Шындықтың ақырғы кітабынан
сусындаған шәкіртте рухани кемелденуге деген құштарлық оянады. Міне осы ... ... беру ... сатыларында оқушылардың жас және ... ... ... азаматтық қасиеттерге баулу. Азаматтықтың
екінші бір қыры – ... бой ... ... сүйіспеншілік, одан ой
тазалығы, сөз тазалығы, іс ... ... ... ... ... «Кім Аллаға, ақирет күніне, періштелерге, ... иман ... және ... ... ... қалғандарға , қайыршыларға және құл азат етуге жақсы көре ... ... ... әрі намазды толық орындап зекет берсе, өзара байласқан уәдесін
орындаушы, таршылықта, қиыншылықта және ... ... ... ... ... ... шыншылдар әрі солар тақуалар»-делінген. Лсы қағиданы мойындау –
Алланы мойындау – адамға ... ... ... кісі бар ма?
Уәктубиһи дегенмен ісі бар ма?
деп халқына ... ... ... тағы да ... өзгермес, адамзат күнде өзгерер,
Жарлық берді ол сіздерге, сөзді ұғарға.
Замана, шаруа, ... ... ... ... нәби ... ... туралы неге ерекше айтып отыр? Өзгеріс дамудың негізгі
көзі ретінде тек қуаныш емес, ... ... де ... ... әр ... нәби ... ... «Әр нәби өз дүниетанымымен келгенмен,
анығында айтар сөзі ... ол ... ... ... Алла ... ... міне осы мәнде» [3,75]. Қай заманда, қай елде ... ... ... ... ... ... ... келушілер көп болды, оларды
сиқыршы бақсы, ақын деп келемеж қылып,Алланың елшісі аспаннан ... ... ... ... уәж де айтты. Халықты тура жолға салу барысында
бұл кісілер тән азабын да жан азабын да ... ... ... ... ... ... шындық жеңіске жетіп отыр.Мұхаммед пайғамбарымыздың
айтқаны бар: «Адамның ... – адам ... ... ... ... осы ... ... рухани нәр алып отырған «Құтадғу білігінде»
Жүсіп баласағұн да хакимдерді ерекше бағалап, мадақтайды. ... ... ... ... деп ... болмаса егер ғалым, хакім
Егіліп егін жерде бермес өнім,
- деген ойы Абайдың ... ... ... ... ... – хакім
емес, әрбір хакім – ғалым.../ ғылым мен ... ... ... ... ... Бұл хакімдер ұйқы, тыныштық, әуес-қызықтың бәрін қойып,
адам баласына пайдалы іс шығармақлығына, яғни ... ... ... ... ... ... бір шетінен қазір жауап алып тұрып, от пен суға
қайласын тауып, мың адам қыла ... ... ... ... ... адам ... ... ұстартып, хақ пенен батылдықты
айырмақты үйреткендігі – баршасы ... ... соң, ... ... дау ... ... пікірлері қазіргі күнде де
өзектілігін жойған емес. Сондықтан ... ... мені ... ... ... ... ... жұмысында игі жақсылармен
кездесулер ұйымдастырып тұрса оқушылардың дүниетанымының ... ... ... ... ... ... де сүй ол ... жаннан тәтті
– деп, Абай махаббатқа махаббатпен жауап қайтару ... ... ... ... ... ... де сүйе аласың. Жүрегіңнен Аллаға орын
бере білсең, әділдік те ... ... – бұл ... сүю. Ал ...
«Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» бұл туралы ... ... « Ал ... ... ... ... сүй ... Басқа діндегілерді сүйме, дініңе қаратсаң
ғана адам ет, әйтпесе ... айт ... ... [4,52] Алланы
тануға, сүюге кедергі келтіретін алдамшы діндерді, дін атын ... ... улап ... ... ... бұл келеңсіз іс жүз жыл өтсе
де әлі күнге дұрыс дінмен қатар тіршілік етіп келеді.
Абай «махаббат философиясын» Алланы тану құралы деп ... ... ... ... ... өзін ... алып келетін, Абай айтқан
адамшылықтың жауынан (пайда, мақтан, ... одан ... ... асыл ... өріс ... ... Абайдың ойы қазақ халқына
«Кең болсаң – кем болмайсың» мақалымен үндеседі. Психолог – ... ... кең ... адам ... ... тек ... ... тартып өз қуатын толықтырып отырады.Күш қуаты мол адам ... ... да, жан ... да, рух ... да сау ... ... Олай ... 12
күдікпен емес, үмітпен, сеніммен қарай білу, материалдық жағынан еркін ... ... өзін ... ... белсенділігінен туындайтын
құбылыстар.
«Сөзде сиқырлық, өлеңде даналық бар»- депМұхаммед пайғамбар айтқандай
оқушыларға өлеңнің құдіретін, оның құпия табығатымен таныстыра ... ... ... ... ... ... ... ізде! Өзің еңбектеніп
етіңді ауыртпасаң сенікі бос әурешілік ... ұқ! Ақын ойын ... ... ... ... білдіреді. Мысалы, Абайда:
Иман білмес тағатты қабыл демен.
Тағат – төзімділік. Имансыз төзімділік және ... ма? ... ... ... ... жалған сабырлылық сақтау ма? Дінге
қатысты айтылғанын ескерсек, жүректе иманға ... орын ... ... ойы ... ... кететін адамдардың құлшылығы, намазы туралы
айтылған бұл ойын 38 қара ... ... ашып ... «Жә, ... ... ... ... бір ғана ояу тұрмағын қас қылса, ол не
күзет? Күзеткен нәрсесі қайда кетеді? Мақсат күзетілген ... ... емес пе? Ей, ... хабарсыздар, қара!...» Әрі қарай Абай
намазға дайындықтың ретін, ең қызығы намазда орындалатын ым – ... ашып ... құны бар ... ... рас, ... ... ... білерлік ғылымың шақ.
Құран VІІ ғасырдан бастап өмірдегі сан қилы оқиғалар мен ... ... ... ... уассалямға бөлікпен түсіп отырды,
халыққа бағыт-бағдар берді, қарым-қатынасын реттеп, ақылдыларға ақыл қосып,
ақылсыздарын ... ... бері 14 ... ... де ... ...
ағартушылық функциясын атқарып келеді, атқарады да. Құранның қасиетті сөзін
түсінуге, көкірекке тоқуға ұмтылыс ... ... ... ... ... ... өтіп ... бір үммет, олардың еңбектері оларға, сендердің
еңбектерің сендерге тән. Олардың істеген істерінен сендер сұралмайсыңдар».
Осы аят ХХІ ... өмір ... ... ... ... ... ... келе, азаматтықты тәрбиелеу жастардың шынайы ... оң әсер ... ... тұлғалық дамуына негіз болатын, еркіндігін
шығармашылықпен байланыстыру. Әрбір адамның ішкі потенциалын ашуға ықпал
етіп, жалпы әлемдегі үйлесімділікке ... етуі үшін ... ... ... жомарттық философиясынан туындайтын үш қасиетті (шындықтан -
әділет, ақпейілділіктен – шапағат, ақылдылықтан - ... ... Бұл ... ... 103 ... сүресінде жазылған, олар –
шындық, ізгілік, сабырлылық.
Қорытынды
Қазақ ... ... Абай ... ... ... ... тең десек, қателеспеген болар едік. Ғажайып суреткер, нәзік лирик,
көркемсөз шебері, ең алдымен-ойшыл ақын. Бұл ... ... ... терең толғап айту жағы басым келетін өлеңдеріне, ... және оның қара ... ... ... ... ... туралы толғаныстарына қатысты. Ақын шығармашылығында өзі ... ... ... тұтас бейнесі көрініс тапты. «Абай поэзиясы қоғам
дамуындағы бір елеулі кезеңді ... ... ... ... ... ... кең ... алып,қоғам көшінің жеткен жерін
ғана емес,өткен жолын да танытарлықтай етіп ... ... - ... ... пікірі Абай поэзиясына берілген әділ баға. Абай
шығармашылығы ... ... ... ... талабына сай әр қырынан өсіп өркендеп
отыратын асыл мұра ... ... ... орын алады. Адамды сүйіп, адамды
құрметтеуге үндеген кемеңгер ақын поэзиясының түпкі негізі-адам,толық адам.
Абай армандаған толық адам өнерлі, ... ... ... ... ... ... қайратты ғылым жолына түскен іздемпаз болуы керек. Ал
махаббат пен сүю, ... сүю, ... сүю, ... сүю Абай ... ... Абай – өз ... жыршысы. Оның шығармалары – сол заманның
шежіресі. Ақындық өнердің бағытын берік ұстанған ол өз ... ... өз ... сол ... тұрмысын, кәдімгі қазақ ауылының
тірлігін бейнеледі. Оның ... ... ... ... өріліп, көреген
көкіректен құйылған болмыстың шынайы дастаны болып ... ... ... ... пікірлеріне сараптама жасап, бір-
бірімен салыстыра келе, өзіндік тұжырым жасадық.
Ақынның шығармалық өмірбаяны туралы жазылған ... ... ... ... ... қара ... діни-ағартушылық сарыны мен философиялық
мәнін ашып көрсеттік. Абай поэзиясындағы діни-ағартушылық бағытты талдай
келе, ... ... ... ... Ақын ... жалпы
сараптама жасай келе, олардың тәрбиелік, ағартушылық мәнін көрсеттік.
«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы
сергек», «Қартайдық, ... ... ... ... ... ... ... болады болысың» деген шығармаларында ақын қазақ қауымының басындағы
мүшкіл халді әр қырынан алып көрсетті.
Абай туған ... ... ... ... халықтың қарапайым
тұрмысы мен әлеуметтік болмысына барынша бедерлі етіп бейнеледі. Бұл – ... ... ащы ... ... еткен сыншыл да шыншыл суреткерлігі.
Абай өз халқының өміріндегі келеңсіз көріністерді әйгілеп әшкерелеуші
ғана емес, сонымен бірге оның ... ... ... ... ... ... ... Ақынның бұл бағыттағы шығармаларының басты өзегі – ел –
жұртын жаман ... ... ... ... парасатты мінез-
құлыққа шақыру.
«Жігіттер, ойын арзан, ... ... ... міндік», «Сабырсыз,
арсыз, еріншек» т.б. шығармалар жастарға ... ... ... ... қызық
қуған думаншылдықтан, тағы басқа ... ... ... ... ... талаптылыққа, өзара татулыққа, ел қамын ойлайтын
азаматтыққа, адамгершілікке ... бой ... ... тақырыбына арналған бірқатар шығармаларында ақын адам
мінезіндегі ... ... ... ... енді бір пара өлеңдерінде нақты
адамдардың әрекетіндегі ... ... ... ... ... ... ... оқырманның көз алдында көпшілікке үлгі етіп ұсынатын
жақсы адамның жарқын кейпі, ұлттық мінездің ... ... ... ... санасының жалпы деңгейінен биіктеп, ұлтының ұстазы дәрежесіне
көтеріледі. Міне, ... ......... ... сөз сарасы» деген Абай тұжырымының бүкіл өнер
сүйгіш қауымның көкірегінде жатталып, санасына сіңіп кетуі, «Мен ... ... ... деп ... ... ... ... тоярсың, өлеңді қайтіп
қоярсың» деп сөз өнері алдында ағынан жарылып арыздасуы – осы ... ... ...... ... ... ойшылдықпен ұштастырған кемелді
кемеңгер, ғұлама дана. Ол ... ... ... ... ... де, ... не бір ... қатпарларын қопарып ақтарса да, немесе, өзі ... ... ... ... ... адамзаттың өткені мен болашағына көз
жіберіп, адам мен қоғам арасындағы ... ... ... да, ол
әрдайым ой тереңдігі мен кемеңгерлік кемелдігін танытып отырады.
Абайдың шығармашылық мұрасындағы аса бір нәрлі де мәнді бөлігі – ... ... Өмір мен Өлім ... толғаныстары. Имандылықты адам
өмірінің түпкі мұраты деп, шынайы өнерді мәңгі ... ... деп ... ... бүкіл тіршілік тәжірибесі арқылы, қайталанбас ақындық дарыны
мен биік адамгершілік қасиеті арқылы ... ... ... ... ... ... ... етіп қалдырды. Замандар өткен сайын
жаңа бір қырларымен жарқырай ашылып отыратын әулиелігімен халқының ғасырлар
бойы қадір-қасиеті ... ... ... ... Ақын ... ... күн шалған алтын тәжі де осында.
Ақын мұрасы – халқымыздың сарқылмас асыл ... Ол ... сан ... қамтып, бүгінгі мен болашақты ұштастырған
өміршеңдігімен, әмбебап әрқилылығымен қымбат. Халық ... ... ... ... ... биігіне көтерілсе де, Абай есімі мен Абай сөзі
әрдайым оның ... ... ... иманы, санасындағы ұжданы болып
қала береді.
Ұлы Абайдың шығармашылық мұрасы-халқымыздың ... бойы ... ... қазынасы.Маңызын жоймау былай ... ... күрт ... болған сайын бұл қазына
өзінің жаңа бір қырларымен ... ... ... түсетініне
Абайдан кейінгі уақыт айқын көз жеткізді.
Ақынның дүниеге келгеніне бір ... ... ... ... өлмес
шығармаларымен халқына сөздің ұлы мағынасында ұстаздық ете бастағанына
ғасырдан астам уақыт өтті.Содан бері оның ... ... ... ... ... ... рухани өміріндегі қай бұрылыстар мен қай құбылыстар тұсында да
айнымас темірқазық,адастырмас құбыланама болып ... етіп ... ... Абай сөзі әр ... ағзасына ана сүтімен бірге дариды
десе,артық айтылғандық емес.Ана сүті тән ... ... жас ... буыны
бекіп,бұғанасы қатаюына қызмет етсе,ақын сөзі оның санасына адамдық ... ... ... ... ... ... де өзі, мал да ... Абайдың ақындық жолға бет ... сөзі ... пен ... маңызын насихаттауға арналады.Оның 1885
жылы жазған «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» өлеңі бұл ... ... ... ... сөз өнері жолындағы жаңа ізденісін де
танытады.Абай мұнда,ең ... ... ... ... ... ... сөз
етеді.Ғылым-білімді кезінде зерттей алмағанына ... ... ... ... түзеуге бет алғанын айтады. Сонымен қатар ол
«Қызмет қылсын,шен алсын» деген халық ... жат ... ... ... ... бар деп ескермедім, Пайдасын көре ... Ер ... соң ... ... Қолымды мезгілінен кеш сермедім.
Баламды медресеге біл деп бердім, Қызмет қылсын,шен алсын деп бермедім. Бұл-
өткенге құр ... ... ... өзі тәрізді опық жеп
қалмай,білім мен өнер қуатын шағын бос ... ... жөн ... Абай ... ... мақсатқа қарай бет
алғандығының белгісі тәрізді.Кейінгі туындыларында ақын бұл ... ... жылы Абай ... ... ... ... оқып жүр» деген
өлеңдер жазды.Мұның алғашқысы ұстаз ... ... ... ... ... жазылған.Бүкіл өлең бойына Абай «ғылым» деген сөзді қайталап айта
отырып,адам бойындағы қазынаның үлкені және ... ... ... ... болуы керектігін түсіндіреді. Ғылым таппай мақтанба!
Орын таппай баптанба!
Құмарланып шаттанба!
Ойнап босқа күлуге,-
дейді ол. Сөйтіп, ... ... ... ... жолдарын әңгімелейді.
Ғылым жолы-әділдік жолы.Оны ұстаған адам ескі жолмен жүре ... бой ... Шын ... өлсеңіз, - дегенде,ол ғылым үйренетін
жастың қараңғы, надан қауымнан өзгеше болуын қалайды.
«Интернатта оқып жүр» ... Абай әлгі ... тың ... ... патшалық ел билеу ... сын ... ... ... ... шығатын әкімдер мен
шалағай төрелердің оқудағы мақсатын көрсетеді. Орыс ... ... ... ... ... келсе шамасы.
Ынсапсызға не керек,
Істің ақ пен қарасы.
Нан таппаймыз демейді,
Бүлінсе елдің арасы,
…Аз білгенін көпсінсе,
Көп қазаққа епсінсе,
Кімге тиер панасы?
Ақын мұндай ... ... ... ... «Иә ... ... болу ... Салтыков пен Толстойды әдейі қарсы қояды.Толстой  мен
Салтыков-Щедрин сынап,масқаралаған орыс ... ... ... ... Тіл мен ... ... ... да, «Интернатта оқып жүр»
өлеңі-жаңалығы бар шығарма.Осы өлеңде Абай «интернат», ... ... ... ... ... «счет»,т.б. орыс
сөздерін қолданады.Оларды ұйқастыра отырып,еркін пайдаланады және ... орыс ... ... ... әдейі кіргізген. «Қалың
елім,қазағым». Бұл ... ... ... Абай озық мәдениетті
насихаттаумен қатар,әлеуметтік,азаматтық санасы ... ... ... ... ... өлеңдерінен еңбекші халық мүддесін
қорғаған азаматтың үні естіледі.Өзі ... тап ... ... ... ... мен қоғамдық шындықты түсінген ол еңбекші шаруаға шындап
бет бұрғанын байқатады.Оларды «елім», «жұртым», ... ... ... ... Абай сол ... ... ... ұнамсыз
әрекет-мінездерді,олардың ішкі сырын үлкен шеберлікпен ашатын психолог ақын
ретінде танылады.Заманы мен өзі өмір ... ... ... ... ... және әділ ... Бұл ... елім,қазағым,қайран жұртым» деп ... ... ... өз ... ... ... көріп дерттеніп, «Қалың
елі-қазағының» қазіргі халіне қинала сөйлеген ақын ... ... ... ... ... ... оның ... да мол. Бас-
басына би болған өңкей қиқым, Мінеки,бұзған жоқ па ... ... - ... ел
ішіндегі адамгершілік жағынан да,мінез-құлық жағынан да ... ... ... ... ... ... ХІХ ... орыс реализмінің
сыншыл сарынын үлгі тұтқанын,сол жолдағы ізденісін, ... ... пен ... Халқының келешегін ойлап егілген,сол ... ... ... ... ... ойлаған Абайдың жас ұрпаққа айтар
ақылы да, уағызы да аз болмаған.Соның бірі-достық мәселесі. «Жігіттер,ойын
арзан, күлкі қымбат» ... ол ... өзі ... ... ... айта ... шын адамгершілік жолына,қиянатсыз,
адал достыққа ... ... ... мінезден сақтандырады.
Абай үлкен достықты ... ... ... ... ... қараудан іздеді.Ол
жастардың адал махаббаты мен шын достығын уағыздады.Ескі әдет-ғұрып заңдары
бойынша өзі бастан кешкен өмір ... ... ... ... ... ... қояды.Жас ұрпақты ескі тәрбиенің кертартпа жағынан
жирендіріп,жаңа өнеге ұсынады.Бұл ... оның ... көп өмір ... ... есер ... құрғырың» деген өлеңдерін еске алу орынды.Бұл
өлеңдердің лирикалық кейіпкері-шын достық пен махаббатын ... ... «сол ... ... ... ... Махаббатсыз дүние бос,
Хайуанға оны қосыңдар.
…Пайда, мақтан-бәрі тұл,
Доссыз ауыз тұшымас,-
деген өлең жолдары-мазмұны жағынан ... ой ... ... Бұл
өлеңдер жас ұрпақты ақын аңсаған достыққа, махаббатқа үгіттейді. ... ... ХІХ ... орыс әдебиетін,оның халықтық негізін терең
зерттеу Абайды ақын мен ... ... ... көзқарасқа алып
келді. Ең алдымен,Абай сөз өнерін үлкен қоғамдық күш әлеуметтік тартыстың
құралы деп таныды. «Өлең-сөздің патшасы,сөз ... атты ... ... ... ... Абай ... ... көркемдіктің жаңа
шарттарын белгілейді.
Өлең-сөздің патшасы,сөз сарасы,
Қиыннан ... ер ... ... жылы ... ... ... ... өлеңді даналықтың айғағы деп ұғу.Мұның ар жағында өлеңнің түрі
мен мазмұнының ... ... ... ... ... былғамау» талаптары
қойылады.
Көркем сөздің асылы-поэзия деп жоғары бағалай отырып,бір кез Абай
қазақ ортасында оның қадірін ... ... ... сынауға ауысады.
Бұрынғы ескі биді тұрсам барлап,
Мақалдап айтады екен, сөз қосарлап.
Ақындары ақылсыз, надан келіп,
Көр-жерді өлең қыпты, жоқтан қармап.
Қобыз бен ... алып ... ... өлең ... ... ... сөз қадірін жұртты шарлап.
Бұл сын, негізінен, өлең ... ... ... ... ... ... ... мен «көржерді өлең» қылушыларға арналады. Сол
арқылы ақын қазақ арасында өлең ... ... ... себебін ашады.
Сөйтіп, өз поэзиясында жаңа мақсат барын жариялайды.
Ескі бише отырмын бос мақалдап,
Ескі ақынша мал үшін ... ... ... сен де ... де ... енді ... дейді ол. Бұл шумақтың соңғы жолдары ақынның өлең сөздің мазмұнын
өзгертумен байланысты,тыңдаушыларды да ... ... ... ... ... тағыдырын жырлайтын жаңа үлгідегі
поэзияны түсіне білуге, бағалауға шақырады. Қоғам мен адам ... орны және ... ... ойын Абай «Біреудің кісісі
өлсе,қаралы ол» (1888) атты ... ... ... ... ... ... өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең.
Өмірдегі қызығың бәрі өлеңмен,
Ойласаңшы бос қақпай, елең-селең.
Бұл ойын ақын бала туғандағы ... ... ... ... ... ... ... өнермен байланыссыз еш нәрсе жоқ екенін көрсетеді.Абайдың бұл
пікірі «алғашқы қоғамнан бері ... өнер адам ... ... қатар жүргізілген рухани құралы болды» деген ғылыми көзқарасқа
дәл келеді.
Осы негізде ақын өз ... жаңа ... ... ел ... ... қалайды.Халық алдында өзінің де күлкі болмауын, сөздің де қадірін
кетірмеуін ... ... ... алма еш ... ... жақсы өлең сөз айтқаннан?
Сүйінерлік адамды сүй,қызмет қыл,
Аулақ бол әнін сатып нәрсе алғаннан,
-дейді.
Өлеңнен ермек емес,өнер екенін ол ылғи баса ... ... ... ... мақсат етеді. Оны мына шумақтан да байқаймыз.
Мақсатым-тіл ұстартып,өнер шашпақ,
Наданның көзін қойып,көңілін ... ... ... ойлы жас ... ойда ... баста-ақ.
Ақын мен ақындық міндеті туралы ойланғанда, Абайдың осы
мәселені тереңдете ... ... ... беру үшін ... ... «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін» (1889) атты өлеңінен көреміз.
Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін,   
Жоқ-барды, ертегіні термек үшін.
Көкірегі-сезімді,тілі-орамды,
Жаздым үлгі жастарға ... ... ... ... осылай көрсете отырып,Абай бұл
өлеңде шығарманың мазмұнына қатысы жоқ сөзуарлықты,ескі қиссаларда,соған
еліктеп ... ... ... ... ... ... теңеу,жалған
қызықшылықты суреттеуді сынап өтеді. Өлеңі бар,өнерлі інім, сізге Жалынамын-
мұндай сөз ... ... Өзге ... ... ... жоқ, Есіл өнер қор болып
кетер түзге, - деген сөздермен ол жас буын ақындарға тағы да ... ... ... ... ... ... жалғас
жазылған бұл үш өлеңде Абай ақынның қоғам ... ... мен ... күші ... ойын ... ... ... әдебиеттің халықтығы туралы орыстың революцияшыл-демократтарының
эстетикалық ... ... мен ... әдебиетті
өмірге жақындату,сол арқылы қоғамдық дамудың өзекті мәселелерін батыл
көтеру ... ... ... ... әсер ... ... сүйене отырып,ақын
қазақ ортасындағы өлең сөздің маңызын көтеруге күш салады.Жаңа сөзга лайық
жаңа оқушы,тыңдаушы тәрбиелемек ... ... ... ... ... ... халқының мақтанышы Абай Құнанбаевтың ақындығы түпсіз
терең мұхитпен тең десек,қателеспеген болар едік.Ғажайып суреткер,нәзік
лирик,көркемсөз ... ... ... ... ... ... ... толғап айту жағы басым келетін өлеңдеріне, философиялық
дүниетанымына және оның қара ... ... ... ... ... ... ... өзі
өмір сүрген тарихи дәуірдің тұтас бейнесі ... ... ... поэзиясы
қоғам дамуындағы бір елеулі кезеңді бейнелеу ... ... ... ... ... кең арнада алып,қоғам көшінің
жеткен жерін ғана емес,өткен жолын да танытарлықтай етіп ... ... ... ... ... Абай ... ... әділ баға.Абай
шығармашылығы уақыт озған сайын ... ... сай әр ... өсіп ... асыл мұра ... ұрпақтар санасына орын алады. Адамды сүйіп,адамды
құрметтеуге үндеген кемеңгер ақын ... ... ... ... толық адам өнерлі,білімді,еңбекқор,адал,әділ,жылы
жүректі,ыстық қайратты ғылым жолына түскен іздемпаз болуы керек.Ал махаббат
пен сүю,адамды сүю, ... ... сүю Абай ... ... ... Абай ... діни-ағартушылық шығармаларын
толық қарастыруға тырыстық. Жалпы Абайтану мәселесінің ... ... ... Оны ашып ... болашақ еншісінде.
Пайдаланылған әдебиет
1. Абай Құнанбаев Өлеңдер мен аудармалар.Поэмалар. Қара сөздер. – Алматы:
Жазушы, 1995. – 111 ... ... ... екі ... ... жинағы. Өлеңдер мен аудармалар,
поэмалар, қарасөздер. – Алматы: Жазушы, 2002
3. ... ...... Қазақ энциклопедиясы, Атамұра. 1995. – 720
б.
4. Абай. Қара сөз. ...... Б. ... Абай ... ... мен аудармалар.Поэмалар. Қара сөздер.-
Алматы:Жазушы, 1995.-111б.
6. Абай Құнанбаев Қалың елім, қазағым: ...... ... ... 324 б
7. Асылов Ұ, Дайырова Ә, Батталова Р. ... ... ... ... ... 2004. – 560 ... ... З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 б.
9. Әбединова С. Абай өлеңдерінің қазақпен табысқанына жүз жыл ... ... 2009. - №3. Б. 30 – ... ... М. ... ... ... жинағы.Т.20. Монографиялар мен
мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 496 ... ... М. Абай ... ... зерттеулер мен мақалалар. –
Аламты: Санат, 1995. – 320 б.
12. Байтұрсынов А. ... бас ... // ... 2006. - №27. Б. ... ... К. ... ойшылдары мұсылмандықтың ерекшелігі туралы // ҚазМУ
хабаршысы. Философия сериясы, 1994. - №2. Б. 47 – 56
14. Жүрегімнің ... ... ... Абай ... ... – Алматы:
Жазушы, 1995. – 295 б.
15. Жұбанов Қ. Абай – қазақ әдебиетінің классигі // Шәкәрім, 2006. - №3. ... ... ... Д. Абайтану немесе ұлы ойшылдың рухани кемелдену туралы ілімі. –
Алматы: Мектеп, 2002. – 216 ... ... Д. ... ... ...... ... 2007. – 264 б.
18. Құран Кәрім: қазақша мағына және ... / ... ... Алтай. –
Сауд Арабия, 1991
19. Нысанбаев Ә., Орынбеков М.С. Абайдың дүниетанымы мен ... ... ... 1995. – 75 б.
20. Жүнісов С. Мұхтар Әуезовтің Абайтану туралы ...... 1996. – 52 ... Есім Ғ. Абай ... ... ... – Алматы: Қазақ уни-
верситеті, 2004. – 182 ... Есім Ғ. Абай ... ... ба? // Сана ... 1996. Б. ... Есім Ғ. ... ... даналық дүниетанымы. – Алматы: Атамұра, Қазақстан,
1994. – 200 б.
24. Есім Ғ. Абайдың ... ... // ... 2006. - №4. ... ... Ғ. ... ... мұраттары. – Алматы, 1994. – 114 б.
26. Құнантаева К., Халитова І. Абай ... және ... ...... 2001. – 105 б.
27. Мұхамадиев Д. Бүгінгі Абайтанудың өзекті мәселелері // Шәкәрім, 2006. ... Б. ... ... Х. ... ... тарихы. – Астана: Фолиант, 2007. – 560
б.
29. Тазабек Б. Ғылымның біліп пайдасын // Абай. - № 2. Б. 28 – ... ... Е. Абай ... // ... 2009. - № 2. Б. ... Ысмағұлов Ж. Абай: ақындық тағылымы. – Алматы: Ғылым, 1994. – 280 б.
32. Ысқақов Ә. Ақынның мұрасы // ... 2009. - №3. Б. ... ... Л. ... философ. Произведения. В 2-х томах. Т.1. -
Москва, 1956. С. 126

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевтың ағартушылық тағылымы (1845-1904)6 бет
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Бақытжан Майтанов. Қазіргі қазақ поэзиясы және постмодернизм7 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
«Циклопропанкарбон қышқылының биологиялық активті жаңа туындыларын синтездеу»49 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевтың дүниетанымындағы адам мәселесі49 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь