Көркем шығарма атауларындағы сөздер тіркесімі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.6
1 СИНТАКСИСТІК ТІРКЕСІМДІЛІКТІҢ НЕГІЗДЕЛУІ
1.1 Сөз тіркесімділігінің теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7.24
1.2 Сөз тіркесіндегі тіркесімділік мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24.29
1.3 Тіркесімділік қабілетті тілдік құбылыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30.45
2 КӨРКЕМ ШЫҒАРМА АТАУЛАРЫНДАҒЫ СӨЗДЕР ТІРКЕСІМІ
2.1
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .46.49
Пайдаланылған әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50.55
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Еліміз тәуелсіздік алғалы тіліміздің мәртебесін арттыруда игілікті шаралар көптеп атқарылуда. Бұған тіл білімі саласы зерттеулерінің қосар үлесі өте зор. Әсіресе, соңғы кезде тіл білімінің жаңа салаларына жаппай бет бұрушылық аңғарылуда.
Қазақ тіл білімі үшін жаңаша дүние саналатын лингвистиканың түрлі ілімдерінің көптеп зерттелуі заңды нәрсе. Алайда, қазақ тіл білімінің дәстүрлі тақырыптары да зерттеу нысанынан тыс қалмағаны жөн. Осы орайда жүйелік-құрылымдық тұрғыдағы зерттеулер жалғасын табуды әлі де болса қажет етеді.
Тіл қарым-қатынас құралы. Ойымызды сыртқа шығаруда тіл бірліктері қызмет етеді. Осы бірліктерді тіл заңдылықтарына сәйкес қолдана отырып, сөйлеу әрекетін жүзеге асырамыз.
Тілдік бірліктердің бір-бірімен байланыса отырып сөйлеуді қалыптастыруда тілдегі тіркесімділік заңдылығының орны ерекше. Тілдегі сөздер сөз тіркесі, сөйлем, мәтін сынды синтаксистік бірліктерді құрау үшін тілдің лексикалық, синтаксистік тіркесімділік ережесіне сүйенеді. Сөз тіркесін құрайтын сыңарлар мағыналық әрі тұлғалық жақтан үйлесуі керек.
Қазақ тілі синтаксисіндегі тіркесімділік мәселесі ғылыми зерттеуді қажет етеді. Тілде қолданылып жүрген сөз тіркесі, тіркес сөздер және т.б. ұғымдарды айырып тану керек. Сондай-ақ тіркесімділік қабілетті тілдік құбылыстардың да аражігін ажыратып қарастыру қажеттігі туындап отыр.
Қазақ тіліндегі етістікті сөз тіркестерінің зерттелу тарихы профессор М.Балақаевтың еңбектерінде қаланғаны белгілі. Шынында, М.Балақаевтың сөз тіркесіне арналған ізденістері қазақ тілі тұрмақ, түркі тілдері зерттеулері үшін бастау бұлақ болғандығы анық. Осы ғалым зерттеуінде-ақ сөз тіркестері басыңқы сыңардың сөз табына қатысына қарай есімді және етістікті болып жіктелген болатын. Бүгінгі таңда сөз тіркесі түрлері жекелеген зерттеу нысандарына айналып үлгерді. Десек те, сөз тіркесінің әлі де болса шешілмеген түйіндері баршылық. Екі сыңары да етістік сөз табынан құралған сөз тіркестері жан-жақты қарастырылып, ғылыми айналымға енбеген. Сондықтан етістік+етістік құрылымды сөз тіркестерінің табиғатын ашу дипломдық жұмысымның негізгі арқауы болмақ.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тіркесімділік - тіл бірліктерінің өзара байланысын іске асыратын құбылыс. Ол тілдің барлық саласында қызмет етеді. Фонема мен фонеманың, морфема мен морфеманың, сөз бен сөздің байланысу мүмкіндігі тіркесімділік негізінде жүзеге асады. Соның ішінде, синтаксистік тіркесімділік сөздердің лексикалық және грамматикалық жақтан үйлесуі барысында жасалады. Қазақ тіл білімінде сөз тіркесімділігі мәселесі зертеу нысанына ілінбей жүр.
Тіл жүйесіндегі сөздердің бір-бірімен байланысуы үшін олар мағына жағынан да, тұлғалық жағынан да ыңғайласып жұмсалуы шарт. Қалыптасқан заңдылықтар бойынша сөздердің бір-бірімен тіркесе алу ыңғайына байланысты кез келген тұлғалар бір-біріне жалғана алмайды. Сөздердің тіркесуі олардың құрамындағы сыңарларының семантикалық тұрғыда теңдесіп, бірін-бірі сабақтап тұруы семантикалық тіркесімділік қасиеті шеңберінде іске асса, ал олардың грамматикалық жақтан тіл заңдылығына сай тұлғалануы синтаксистік тіркесімділік аясына жатпақ.
Тілде тіркесімділік ұғымына қатысты валенттілік, дистрибуция, потенция, конфигурация сынды ұғымдар қолданылады. Көптеген ғылыми еңбектерде осы құбылыстардың аражігі ашылмай жүр, тіпті бірінің орнына екіншісі қолданылады. Сондай-ақ сөз тіркесімділігінің түрлеріне де қатысты біржақты тұжырымдар орын алмай жүр.
Қазақ тілі зерттеулерінде етістіктің сөз тіркестерін жасауда жиі жұмсалатындығы айтылуда. Соның ішінде, екі сыңары да етістіктен болған сөз тіркестері зерттеу нысанына ілікпеуі тақырыбымыздың өзектілігін байқатады. Етістік+етістік құрылымды сөз тіркестері жасалуының негізі модельдері, модельдерді құраушы тұлғалар, олардағы мағыналық қатынастар теориялық тұрғыдан зерттеуді қажет етеді. Етістік сөздердің сөз тіркесін құраудағы жұмсалу мүмкіндіктерін айқындау оның синтаксистік өрісін кеңейте түсетіні сөзсіз.
Зерттеудің нысаны. Етістік+етістік құрылымды сөз тіркестері.
Дипломдық жұмыстың зерттеу пәні. Синтаксистік тіркесімділік және етістікті сөз тіркестерінің құрылымдық модельдері.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. В.Н.Ярцева. –Москва: Советская энциклопедия. 1990. -685 с.
2.Кан Е.Н. Действие закона валентности (внутренний и внешний) в разговорной речи (на материале префиксоидных коллоквиальных глаголов)// Семантические вопросы микро- и макросинтаксиса. Отв. ред. Ф.Г.Гагаркина. Хабаровск, 1980. Хабаровский гос. пед. институт. -153 стр.
3.Никитин М.В. Лексическое значение в слове и словосочетании. Владимир: Владимирский гос.пед. институт. 1974. -224 стр.
4.Нұрханов С.О. Тіркесім және оның түрлері. Қазақстан мектебі. 1965. №12. 71-74-беттер.
5.Аблақов Ә., Исаев С, Ағманов Е.. Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің дамуы мен лексикалану процесі. –Алматы: Санат, 1997. -319 бет.
6.Қазақ тілі энциклопедиясы. –Алматы: IDK-TIPO. 1998. -509 бет
7.Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі тіркесімділіктің кейбір мәселелері. –Алматы: Қазақ университеті, 2004. -95 бет.
8.Арутюнова Н.Д. О Синтаксической сочетаемости слов в испанском языке. ФН, 1962. №2. 31-40-беттер.
9.Медникова Э.М. Сочетаемость слов и соотношение «норма языка – норма речи» (на материале русского и английского языков). Проблемы сочетаемости слов. Сборник научных трудов. Вып. 145. Московский гос. Педагогический институт иностранных языков им. Мориса Тореза. Отв. ред.Г.Ю.Князева. –Москва, 1979. -144 стр.32-37-стр.
10.Коваленко Ю.В. Основные типы сочетаемости речевых единиц в современном русском языке// Сочетаемость языковых единиц. Сборник статей. Отв. ред.: Е.В.Олесеюк. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского университета, 1968. -151 стр.
11.Теньер Л. Основы структурного синтаксиса. –Москва, Прогресс. 1988. -656 стр.
12.Виноградов В.В. Вопросы изучения словосочетаний (на материале русского языка). ВЯ, 1954, №3. стр. 3-24.
13.Новиков Л.А. Учебный словарь сочетаемости слов, его лингвистические основыи структура// Вопросы учебной лексикографии. Сб.статей. Под ред. П.Н. Денисова и Л.А. Новикова. –Москва: Изд-во Московского университета. 1969. -188 стр. 39-53-стр.
14.Котелова Н.З. Значение слова и его сочетаемость (к формализации в языкознании). –Ленинград: Наука, 1975. -164 стр.
15.Смольянинова Е.Н. Основы синтаксической связности (словосочетания). Диссертация на соискане ученой степени доктора филологических наук. –Ленинград, 1982. -393 стр.
16.Гак В.Г. Глагольная сочетаемость и ее отражение в словарях глагольного управления./ Сочетаемость слов и вопросы обучения русскому языку иностранцев. Сб. статей. Под ред. В.В.Морковкина. –Москва: Русский язык. 1984. -168 стр.
17.Райхштейн А.Д. О взаймодействии факторов сочетаемости слов/ Проблемы сочетаемости слов. Сборник научных трудов. Вып. 145. Московский гос. Педагогический институт иностранных языков им. Мориса Тореза. Отв. ред.Г.Ю.Князева. –Москва, 1979. -144 стр. 38-43-стр.
18.Сирота Р.И. Лексико-синтаксическая сочетаемость глаголов движения и глаголов перемещения предмета в пространстве в современном русском языке. Автореферат диссертации на соискане ученой степени кандидата филологических наук. –Москва, 1968. -19 стр.
19.Лобанова Н.А. Синтаксическая сочетаемость возвратных глаголов в современном русском языке. Автореферат диссертации на соискане ученой степени кандидата филологических наук. –Москва, 1966. -17 стр.
20.Тотавар В.С. Обязательная сочетаемость имен прилагательных в современном русском языке. АКД. -Москва, 1977. -25 стр.
21.Адмони В.Г. Завершенность конструкции как явления синтаксической формы. ВЯ.1958.№1. 111-117-стр.
22.Найманова Ч.К. Лингвистический статус валентности и сочетаемости в разносистемных языках (на материале английского, кыргызского и русского языков) АДД. Бишкек, 2006. -49 стр.
23.Кубрякова Е.С. Лексическая и синтаксическая сочетаемость слова и ее отражение в процессах словообразования// Проблемы сочетаемости слов. Сборник научных трудов. Вып. 145. Московский гос. Педагогический институт иностранных языков им. Мориса Тореза. Отв. ред.Г.Ю.Князева. –Москва, 1979. -144 стр.
24.Бертагаев Т.А. Сочетания слов и современная терминология (на материале монгольского и бурятского литературного языков). –Москва: Наука, 1971. -152 стр.
25.Нұрханов С. Қазіргі қазақ тіліндегі кейбір жаңа сөз тіркестері жайында. Қазақстан мектебі. 1963. №3.
26.Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. –Алматы: Ғылым, 1966. -341 бет.
27.Балакаев М.Б. Основные типы словосочетаний в казахском языке. Алма-Ата, 1957. -123 стр.
28.Балакаев М.Б. Современный казахский язык. Синтаксис словосочетания и простого предложения. –Алма-Ата, Изд. АН Каз ССР, 1959, -235 стр.
29.Қордабаев Т.Р. Тілдің структуралық элементтері. –Алматы, 1975. -109 бет.
30.Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі тіркесімділіктің кейбір мәселелері. –Алматы: Қазақ университеті, 2004. -95 бет.
31.Р.Амиров. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. –Алматы: Наука, 1972. -180 стр.
32.Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. –Алматы: Рауан,1991.-216 бет.
33.Исаев С. Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы. –Алматы: Мектеп, 1973. -195 бет.
34.Сайрамбев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. –Алматы: Мектеп, 1981. -202 бет.
35.Балақаев М.Б. Қазақ әдеби тілі. –Алматы, 1987. -272 бет.
36.Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. –Алматы, Санат, 1998, -192 бет.
37.Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. Алматы: Санат, 2003. -240 бет.
38.Телия В.Н. Семантический аспект сочетаемости слов и фразеологическая сочетаемость// Принципы и методы семантических исследований. Отв. ред. В.Н.Ярцева. –Москва: Наука, 1976.
39.Аханов К.Тіл білімінің негіздері. –Алматы, 2002. -664 бет.
40.Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. –Алматы, 1940. -153 бет.
41.Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологияық сөздігі. Алматы, 1977
42.Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Лексика. Фонетика. Морфология. Синтаксис. –Алматы: 1953, -220 бет.
43.Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 1954. -270 бет.
44.Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологяисы. –Алматы: Мектеп, 1988. -146 бет.
45.Қожахетова Х. Мұстафин шығармаларындағы фразеологиялық оралымдар. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация –Алматы, 1972, -227 бет.
46.Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер қатарының грамматикалық құрамы мен құрылымы туралы. –Алматы: Ғылым, 1998. -196 бет.
47. Сәтенова С. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және поэтикалық табиғаты.ДД, 1997. -260 бет.
48.Сарбасова Қ.Б. Қазақ тіліндегі етістікті фразеологизмдердің лексика-семантикалық сипаты. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация –Алматы, 1999, -114 бет.
49.Мамаева М. Фразеологизмді сөз тіркестері. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация, Алматы, 2004. 127 бет.
50.Смағұлова Г. Қазақ фразеологиясының терминдері жайлы// ҚазҰУ хабаршысы, филология сериясы, 2002. №9(60), 11-14-беттер.
51.Молотков А.И. Фразологический словарь русского языка. Москва, 1978. -543 стр.
52.Байтелиев А., Бодықова А. Қазіргі қазақ тілінің фразеологиясы мен паремиологиясы және аударма. –Алматы: Қазақстан, 1997. -257 бет.
53.Виноградов В.В. Русский язык. 2 изд. –Москва: Наука, 1972. -614 стр.
54.Бабайцева В.Б. Русский язык. Синтаксис и пунктуация. –Москва: Наука, 1979, -269 стр.
55.Фоменко Ю.В. Русский язык. - Москва: Наука, 1978. -156 стр.
56.Моисеев А.И. Русский язык. –Москва: Наука, 1988. -149 стр.
57.Ильясова Н.Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі атаулық тіркестердің қалыптасуы мен даму үрдісі. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация –Алматы, 2003, -123 бет.
58.Рысбай Б.Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі шектеулі тіркестер. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация –Алматы, 1998, -152 бет.
59.Убрятова Е.И. Исследования по синтаксису якутского языка. –Москва-Ленинград, Изд-во АН СССР. 1950. -305 стр.
60.Баскаков Н.А. Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. –М: Изд АНН СССР, 1961, - стр.
61.Баскаков А.Н. Словосочетания в современном турецком языке. –М: Наука, 1974. –185 стр.
62.Закиев М.З. Синтаксический строй татарского языка. Издательство Казанского университета, 1963. -464 с.
63.Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы А: Ана тілі, 1992. –448 бет.
64.Аманжолов С., Сауранбаев Н. Қазақ тілінің грамматикасы Синтаксис. -: Қазмембас, 1939. –213 бет.
65.Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. –Алматы, 1940. -153 бет.
66.Балақаев М. Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі, 1971.-Алматы:
67.Камынина А.А. О подчинительных связях слов в простом предложении. Изд-во Московского университета, 1970. -44 стр.
68.Брагина Н.Г. Метаязыковая функция сочемаемости русского слова в общелингвистическом и прикладном рассмотрении. Диссертация на соискане ученой степени кандидата филологических наук. –Москва: 1991. -144 стр.
69.Газизова Р.Ф. Синтактика частей речи. –Уфа, Башкирский государственный университет им. 40-летия октября. 1984. -85 стр.
70.Попова Н.П. Историческое развитие словосочетаний с зависимым инфинитивом (на материале памятников письменности 11-17 вв.). АКД. –Новосибирск, 1965. -21 стр.
71.Ермоленко И.Н. Глагольные словосочетания с наречными предлогами в современном русском литературном языке. АКД–Москва, 1956. -15 стр.
72.Голуб И.Б. Стилистика русского языка. –Москва: Айрис Пресс. 2004. -148 с.
73.Аманжолов С., Әбілқаев А., Ұйықбаев И. Қазақ тілі грамматикасы. ІІ бөлім.Синтаксис. –Алматы, Қазақстан мемлекеттік оқу-педагогика баспасы. –Алматы, 1953. -160 бет.
74.Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. –Алматы: Рауан,1991.-216 бет.
75.Құрманова Н.Ж. Қазіргі қазақ тіліндегі сөз тіркесінің жүйелік құрылымдық сипаты және оны талдау жолдары. –Алматы, 2001. -70 бет.
76.Сыздықова Г.О. ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. 2006. №4 (94).
77.Болатов Ж. Есімшелердің синтаксистік қызметі. Халық мұғалімі. –Алматы: 1956, №6.
78.Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы. –Алматы: Қазақ университеті, 2003. -192 бет.
79.Салқынбай А.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі –у тұлғалы қимыл есімінің семантикасы мен функциясы. Филология ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясы. –Алматы, 1991. -169 бет.
80.Зуева Н.Ю. Окказиональная лексическая сочетаемость в ее отношении к языку и речи (На материале произведений Л.Леонова). Диссертация на соискане ученой степени кандидата фил. Наук. –Алма-ата, 1990. -189 с.
81.Қарағойшиева Д.А. Етістіктердің семантикалық және синтаксистік валенттілігі. Филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. –Алматы, 2005.
82.Кацнельсон С.Д. О грамматической категории. Вестник Ленинградского университета. Ленинград, 1948, №2.
83.Локштанова Л.М. О валентности глагола в современных лингистических исследованиях. ИЯШ, 1971. №1.
84.Степанова М.Д. Проблемы теории валентности в современной лингвистике. ИЯШ, 1973. №6.
85.Степанова М.Д. Валентность существительных и «потенциальные слова» (на материале немецкого языка) // Проблемы сочетаемости слов. Сборник научных трудов. Вып. 145. Московский гос. Педагогический институт иностранных языков им. Мориса Тореза. Отв. ред.Г.Ю.Князева. –Москва, 1979. -144 стр.
86.Степанова М.Д. О «внешней» и «внутренней» валентности слова. ИЯШ, 1967. №3.
87.Теньер Л. Основы структурного синтаксиса. –Москва, Прогресс. 1988. -656 стр.
88.Абрамов Б.А. Синтаксические потенции глагола (в сопоставлении с потенциями других частей речи). ФН, 1966, №3. 34-44-стр.
89.Зиндер Л.Р. О лингвистической вероятности. ВЯ, 1958, №2
90.Олшанский И.Г. Сочетаемость слова как проблема лексикологии и лексикографии// Вопросы учебной лексикографии. Сб.ст. Под. ред.П.Н.Денисова и др. –Москва: Изд. Московского университета. 1969. -188 стр. 53-72-стр.
91.Локштанова Л.М. О валентности глагола в современных лингистических исследованиях. ИЯШ, 1971. №1.
92.Засорина Л.Н., Берков В.П. Понятия валентности в языке. Вестник Ленинградского университета. Серия истории, языка и литературы. 1961. №8. 133-139-стр.
93.Адмони В.Г. Грамматический строй как система построения и общая теория грамматики. –Ленинград: Наука, 1988. -240 стр.
94.Есемкулов Б.Н. Синтагматические отношения глагольных полисемантов и их текстовая реализация. Диссертация на соискане ученой степени кандидата филологических наук. Санкт-Петербург, 1995. -154 стр.
95.Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. –Москва: 1969, -608 стр.
96.Словарь иностранных слов. –Москва: Русский язык. 1979. -624 стр.
97.Қарағойшиева Д.А. Етістіктердің семантикалық және синтаксистік валенттілігі. Филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. –Алматы, 2005.
98.Тулина Т.А. Функциональная типология словосочетаний. Киев: Вища школа, 1976. -176 стр.
99.Елшанова М.Д. О валентности и сочетаемости глагола voir в современном французском языке// Семантические вопросы микро- и макросинтаксиса. –Хабараовск, 1980. -51-55-стр.
100. Салқынбай А.Б., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. –Алматы, 1998. -304 бет.
101.Әлиева М.Б. Басыңқы сыңардағы есімдіктің валенттілігі. Фил.ғыл.канд.... дисс. –Алматы: 2000. -150 бет.
102.Саевич С.Т. Локативно-валентные глаголы в системе средств выражения пространственных отношений. Диссертация на соискане ученой степени кандидата филологических наук. –Ленинград, 1986. -164 стр.
103.Морковкин В.В. Семантика и сочетаемость слова./ Сочетаемость слов и вопросы обучения русскому языку иностранцев. Сб. статей. Под ред. В.В.Морковкина. –Москва: Русский язык. 1984. -168 стр. 5-15-стр.
104.Чеснокова Л.Д. Классификация слов на основании их пассивной сочетаемости. // Сочетаемость языковых единиц. Сборник статей. Отв. ред.: Е.В.Олесеюк. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского университета, 1968. -151 стр. 82-110-стр.
105.Мразек Р.Синтаксическая дистрибуция глаголов и их классы. ВЯ, 1964. №3.
106.Навозова Л.М. Закономерности точечной сочетаемости и дистрибуции грамматических и лексико-грамматических категорий в современном русском языке. АКД. Томск, 1969. -26 стр.
107.Большая советская энциклопедия. -Москва: Наука, 1978. -579 стр.
108.Молошная Т.Н. Вопросы различения омонимов при машинном переводе с английского языка на русский// Проблемы кибернетики. Сб.ст. Под ред. А.А.Ляпуновой. Выпуск 1. –Москва: Гос. изд-во физико-математической литературы. 1958. -268 стр.
109.Чейф У.Л. Значение и структура языка. –Москва: Едиториал УРСС, 2003, -424 стр.
110.Кулагина О.С. Составление при помощи машины алгоритма анализа текста/ Доклады на конференции по обработке информации, машинному переводу и автоматическому чтению текста. Выпуск 9. –Москва: 1961. -14 стр.
111.Холодович А.А:Опыт теории подклассов слов.ВЯ, 1960. №1. 32-43-стр.
        
        Аңдатпа
Тілдік бірліктердің бір-бірімен ... ... ... ... ... ... орны ... Тілдегі
сөздер сөз тіркесі, сөйлем, мәтін сыңды синтаксистік бірліктерді ... ... ... ... ... ... ... Сөз
тіркесін құрайтын сыңарлар мағыналық әрі тұлғалық жақтан үйлесуі керек.
Бүгінгі таңда сөз ... ... ... зерттеу нысандарына айнадып
үлгерді. Десек те, сөз ... әлі де ... ... ... Екі ... да ... сөз ... құралған сөз тіркестері жан-
жақты қарастырылып, ғылыми айналымға ... ... сөз ... ашу ... ... ... ... болды.
Аннотация
В формирование речи, связов друг с другом языковые ... ... ... ... ... в языке чтобы составить синтаксические единицы
как словосочетание, предложение, текст, опираются на ... ... и ... ... Пары ... ... образуют
словосочетание должны соответствовать как по значению, так и по ... ... день виды ... являются отдельными объектами
исследования, но в месте с тем есть и нерешенные стороны ... пара ... ... из ... была ... и не вошла
в научные круги. Поэтому раскрыть сущность словосочетаний является основной
целью дипломной работы.
Annotation
In the formation of speech, communication with each other ... is very ... The words in the language to form ... ... phrase, ... text, based on the lexical, syntactic rules and the
law of compatibility. Pairs of words that form the phrase must comply ... the value, as well as the ... To date, types of phrases ... objects of study, but in place so there are ... by ... a couple ... of a verb has been reviewed and was not
included in the ... ... ... to reveal the essence ... is the main purpose of degree ... ... ... негізделуі
1.1 Сөз ... ... Сөз ... ... ... ... ... ... ШЫҒАРМА АТАУЛАРЫНДАҒЫ СӨЗДЕР ТІРКЕСІМІ
2.1
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
..........................46-49
Пайдаланылған
әдебиет…....................................................................
........50-55
1
2 КІРІСПЕ
3 Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... игілікті шаралар көптеп атқарылуда. Бұған тіл
білімі саласы зерттеулерінің қосар үлесі өте зор. Әсіресе,
соңғы кезде тіл ... жаңа ... ... бет ... тіл ... үшін жаңаша дүние саналатын лингвистиканың түрлі
ілімдерінің көптеп зерттелуі заңды нәрсе. Алайда, ... тіл ... ... да зерттеу нысанынан тыс қалмағаны жөн. Осы орайда
жүйелік-құрылымдық тұрғыдағы зерттеулер жалғасын табуды әлі де ... ... ... ... ... сыртқа шығаруда тіл бірліктері
қызмет етеді. Осы бірліктерді тіл ... ... ... ... әрекетін жүзеге асырамыз.
Тілдік бірліктердің бір-бірімен байланыса отырып ... ... ... ... орны ... ... сөз тіркесі, сөйлем, мәтін сынды синтаксистік бірліктерді құрау үшін
тілдің лексикалық, синтаксистік тіркесімділік ережесіне сүйенеді. ... ... ... ... әрі ... жақтан үйлесуі керек.
Қазақ тілі синтаксисіндегі тіркесімділік мәселесі ғылыми зерттеуді
қажет етеді. Тілде ... ... сөз ... ... ... және ... айырып тану керек. Сондай-ақ тіркесімділік қабілетті тілдік
құбылыстардың да ... ... ... ... ... ... тіліндегі етістікті сөз тіркестерінің зерттелу тарихы профессор
М.Балақаевтың еңбектерінде қаланғаны белгілі. Шынында, М.Балақаевтың сөз
тіркесіне ... ... ... тілі ... ... ... ... бастау бұлақ болғандығы анық. Осы ғалым зерттеуінде-ақ сөз ... ... сөз ... ... ... есімді және етістікті болып
жіктелген болатын. Бүгінгі таңда сөз ... ... ... ... айналып үлгерді. Десек те, сөз тіркесінің әлі де болса
шешілмеген ... ... Екі ... да ... сөз табынан құралған
сөз тіркестері жан-жақты қарастырылып, ғылыми айналымға енбеген. Сондықтан
етістік+етістік ... сөз ... ... ашу ... ... арқауы болмақ.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тіркесімділік - тіл бірліктерінің өзара
байланысын іске ... ... Ол ... ... саласында қызмет етеді.
Фонема мен фонеманың, морфема мен ... сөз бен ... ... тіркесімділік негізінде жүзеге асады. Соның ішінде, синтаксистік
тіркесімділік сөздердің лексикалық және ... ... ... жасалады. Қазақ тіл білімінде сөз тіркесімділігі мәселесі зертеу
нысанына ілінбей жүр.
Тіл жүйесіндегі сөздердің ... ... үшін олар ... да, ... ... да ... жұмсалуы шарт. Қалыптасқан
заңдылықтар бойынша ... ... ... алу ... байланысты
кез келген тұлғалар бір-біріне жалғана алмайды. Сөздердің тіркесуі олардың
құрамындағы сыңарларының семантикалық тұрғыда теңдесіп, бірін-бірі сабақтап
тұруы семантикалық ... ... ... іске ... ал ... ... тіл ... сай тұлғалануы синтаксистік
тіркесімділік аясына жатпақ.
Тілде тіркесімділік ... ... ... ... ... сынды ұғымдар қолданылады. Көптеген ғылыми
еңбектерде осы құбылыстардың ... ... жүр, ... бірінің орнына
екіншісі қолданылады. Сондай-ақ сөз тіркесімділігінің түрлеріне де қатысты
біржақты тұжырымдар орын ... ... тілі ... ... сөз ... ... жиі
жұмсалатындығы айтылуда. Соның ішінде, екі сыңары да етістіктен болған ... ... ... ... ... өзектілігін байқатады.
Етістік+етістік құрылымды сөз тіркестері жасалуының ... ... ... тұлғалар, олардағы мағыналық қатынастар теориялық
тұрғыдан зерттеуді қажет етеді. Етістік сөздердің сөз ... ... ... айқындау оның синтаксистік өрісін кеңейте түсетіні
сөзсіз.
Зерттеудің нысаны. Етістік+етістік құрылымды сөз тіркестері.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің құрылымдық модельдері.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты
– қазақ тіліндегі етістік пен етістік ... сөз ... ... ... пен ... ... негізгі модельдерін анықтау,
жасалу жолдары мен мағыналық ... ... ... орай ... ... ... ... қабілетті құбылыстардың мәнін ашу, олардың аражігін
ажырату;
- сөз ... ... ... айырмашылықтары мен
ұқсастықтарын нақтылау;
- ... ... сөз ... қазақ тілі синтаксисінен алатын
орнын анықтау үшін ... сөз ... ... ... ... ... ... байланысқан көсемше+етістік құрылымды сөз тіркестерінің негізгі
модельдерін анықтау, мағыналық топтарын ажырату;
- жанаса байланысқан көсемше+етістік құрылымды сөз ... ... ... ... ... ... ... байланысқан етістік+етістік құрылымды сөз тіркестерінің сипатын
анықтау.
- түркі тілдеріндегі көсемше, есімше тұлғаларының қызметін анықтау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... ... ... ... ... тілі синтаксисіндегі етістік пен етістік ... сөз ... ... жүйеленіп зерттелді. Соның нәтижесінде мынадай
мәселелер ғылыми тұрғыдан жаңа ... ... сөз ... ... тіл ... ... деңгейі белгілі
болды;
- қазақ тіл біліміндегі сөз тіркесімділігі, сөз тіркесі, ... ... ... ... ... ... аражігі анықталды;
- екі сыңары да етістіктен болған сөз тіркестерінің ... ... ... ... құрылымды сөз тіркестерінің негізгі модельдері анықталды;
- қабыса және жанаса байланысқан етістік+етістік құрылымды сөз тіркестеріне
қатысты шашыраңқы ... ... ... ... ... жолдары
анықталды;
- меңгеріле байланысқан етістік+етістік құрылымды сөз ... ... ... ... ... ... ... тілінде тұңғыш
рет етістіктерден болған сөз тіркестерінің табиғаты толық тұжырымдалып,
олардың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... айқындалды.
Зерттеу материалдары. Дипломдық жұмыста түркітанушылар Е.И.Убрятова,
Г.А.Абдурахманов, Ю.Д.Джанмавов, Н.А.Баскаков, А.Турсунов, Н.З.Гаджиева,
А.Н.Дыренкова, Н.К.Дмитриев, ... ... ... ... ... ... тіл білімі еңбектерінің ішінде
А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, С.Аманжолов, ... ... ... ... ... ... Т.Сайрамбаев,
Б.Сағындықұлы, Б.Шалабай, Г.Смағұлова, Б.Момынова, ... ... ... ... ... ... орыс ... С.Кацнельсон, Л.Теньер, Ю.Коваленко, Н.Котелова, И.Олшанский,
Л.Чеснокова, В.Адмони, Н.Брагина, Н.Филичева, Е.Кубрякова, Л.Локштанова,
М.Степанова, ... ... ... ... ... ... О.Кулагина, А.Холодович, Л.Чеснокова, Л.Навозова,
В.Гак, Г.Король, Т.Зотова, В.Телия, Ю.Апресян т.б. ... ... беру ... ... жоғары болды.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Зерттеудің негізгі
нәтижелері қазақ тілі синтаксисін ... ... осы ... ... ... ... бере ... Зерттеу жұмысы қазақ тілі
синтаксисінің маңызды теориялық мәселелерін ... ... ... болған сөз тіркестері жөніндегі сабақтарға ... ... ... ... оқу ... «синтаксис» пәндерінің
дәрістік, практикалық сабақтарында қолдануға болады.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Дипломдық жұмыста ғылыми сипаттама әдісі,
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... теориялық-әдіснамалық негіздері. Зерттеу жұмысының
әдіснамалық және теориялық ... ... ... тіл ... орыс ... шет ... түркі тіл біліміндегі синтаксистік жүйеге қатысты
тұжырымдар, соңғы ғылыми зерттеулерде ... ... ... ... ... сөз ... сөз ... қарағанда кең ұғым, оның құрамына
тұрақты тіркестер, түйдекті ... ... ... ... ... валенттілік, дистрибуция, конфигурация ұғымдары бір емес,
әрқайсысы өз алдына жеке құбылыс, ... ... тән ... ... ... пен ... құрылымды сөз тіркестері бір-бірімен қабыса, жанаса
және меңгеріле байланысады;
- қабыса ... ... сөз ... ... ... рай+етістік құрылымды болып келеді;
- жанаса байланысқан етістікті сөз тіркестері ... ... ... қимыл есімі+көмекші сөз+етістік құрылымды
болып келеді;
- меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестеріне ... ... ... ... дереккөздері. Дипломда етістік пен етістік құрылымды
сөз тіркестерінің сипатын ашу үшін пайдаланылған тілдік деректер ... ... ... ... ... Ғ.Мүсірепов,
Ғ.Мұстафин, Т.Ахтанов, Ә.Кекілбаев, Ш.Мұртаза, Ә.Нұрпейісов, М.Мағауин,
З.Шашкин, ... т.б. ... ... ... І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінен»,
және «Жұлдыз», «Жалын», «Қазақ ... т.б. ... ... ... беттерінен алынды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жүмыс кіріспе, екі бөлім, ... ... ... ... ... тіркесімділіктің негізделуі
1. Сөз тіркесімділігінің теориялық негіздері
Тіл – қатынас құралы. Тілдік қатынас жасау тіл бірліктерінің ... ... ... ... ... ... мен фонема, морфема мен
морфема, лексема мен лексеманың тіркесуі ... Бұл ... іске ... ... ... өтей ... айдан анық. Тілдік бірліктердің
бір-бірімен тіркесуі, селбесуі олардың өз бойындағы ... ... ... Сол ... тіл ... ... ... оларды
бір-бірімен тіркестіріп тұратын ерекше қабілеті – олардың тіркесімділігі.
Тіркесімділік тіл ... ... ... ... Тіл білімі ілімі
тәжірибесінде аталмыш құбылыстың тілдің бар қабатынан орын алатындығы жайлы
ғылыми пікірлер орын алған.
Орыс тілінің лингвистикалық ... ... ... тілдің барлық саласына тән ... ... яғни ... ... құбылыс ретінде қарастырылады [1,483].
Тіркесімділіктің тілдің барлық саласына қатыстылығын зерттеуші Е.Н.Канн
да сөз етеді, ол кез ... ... ... тіл бірліктерінің (фонема,
морфема, сөз) бірігуінен, тіркесуінен жасалады ... [2,65], ... ... ... синтагматическое соединение значимых ... ... есть ... и ... ... ... слов ... выражение» [3,93] деген ой ... Әр ... ... ... ... жұмсалуынан тілдің қызметтік мүмкіндігі іске
аспақ.
Тіркесімділіктің тілдің салаларына қатыстылығын ... тілі ... да ... тіл ... тіркесім терминін алғаш енгізген ғалым С.Нұрханов
болатын. Ол тіркесімнің ең кемі тілдік екі элементтен құралатын ... ... ... (фон) ... табылатындығын, ол тек сөзге ғана тән ... ... ... ... мен ... да басты қасиеттерінің бірі,
тілдің фонетикалық, морфологиялық, ... ... ... да ... ... құбылыс екендігін айтады. Ғалым пікірінше,
тіркесім тілдік единицалар (фонема, морфема, лексема) ... ... ... ... ... профессор Ә.Аблақов бастаған зерттеушілер тарапынан қолдау
тапты. Тіркесімділік тілдің барлық қабаттарында да ... ... яғни ... ... ғана тән ... емес, сонымен бірге фонема мен фонеманың, морфема
мен морфеманың қосақталып, тіркесіп, сөз ... ... ... ... ... ... ... ұғымы қазақ тілінің энциклопедиясында осы ыңғайда
сипатталады. «Тіркесім, валенттілік – ... ... ... ... ең кіші ... ... конструктивтік қасиеті. Тілдік ең кіші
фон-текст кем дегенде екі элементтен ... және ... әр ... ... ... фонологиялық қабат үшін – морфема (фонемалардың қосылысы),
морфологиялық қабат үшін – лексема (морфемалардың қосылысы), ... үшін – ... ... ... [6,57].
Тіркесімділіктің тілдің барлық саласына қатысы барлығын ғалым
Т.Сайрамбаев та мойындайды. «...тіркесімділіктің ... мәні ... ... ... ... екі сөзден, екі сөйлемнен, ... ... ... ... ... тілдің әр саласынан орын алатын тілдік
категориялар болып табылады» [7,5].
Ғылыми пайымдаулар аңғартқандай, тіл біліміндегі ... ... ... бастап синтаксис деңгейіне дейін қызмет етеді. Тілде ... ... ... мен ... ... мен ... сөз бен сөз, ... мен
сөйлемнің өзара үйлесім тауып, тілдің бір белгілі бірлігі ретінде қызмет
етуі ... ... ... ... ... ... морфемалар, синтаксисте сөз таптары
тіркесімділік негізінде іске асады. ... ... ... сөз ... байланысы сынды мол өрісті қамтитын ... ... мол. ... қабатында дыбыстар, морфологияда түбірлер, түбір мен
қосымша, синтаксисте сөз бен сөз, сөйлем мен сөйлем ... ... ... ... ... ... бар қабатына тамыр жайып,
желі болып тартылып жатыр. Ендеше, бұл ұғымның жалпы тіл ... ... мен ... мол ... дау жоқ.
Тіркесімділік ұғымы - тіл білімінің барлық ... ... ... Оның тіл ... жеке қырлары өз дәрежесі мен деңгейінде терең
зерттелінген уақытта ғана ашылмақ. Тіл жүйесін құрайтын күрделі салалардағы
бірліктер өз ... ... ... ... Сөйтіп,
тілдің жүйелі жүйесін құрайды. Ендеше, тілдің өне ... ... ... ... ... де ... ... қатарларынан орын алмақ.
Тұтастай тілдің ... ... ... ... ... бұл ... ... де осал еместігін аңғартса керек.
Тіркесімділік тілдің қатынас құралы ретінде өмір сүруіне қызмет етеді.
Кез ... ... ... ... ... ... ... жалпы тілдің қызметі іске ... ... ... атаулы
тіркесімділік қасиетіне негізделеді.
Біздің зерттеуіміздегі тіркесімділік - сөз бен сөздің тіркесімділігі.
Сөз ... ... орыс тіл біл ... ... қазақ тілінде әлі де болса, бұл мәселенің түбегейлі ... ... ... ... бірен-саран мақала көлеміндегі
тұжырымдар, кейбір сөздіктерде берілген ... және ... ... ... ... жүр.
Белгілі зерттеуші Ф.де Соссюр кезінде синтагматикалық немесе тізбекті
қатынас деп ... сөз ... ... күні де ... негізгі
аспектісі болып отыр. Одан кейін бұл мәселе көптеген ... ... ... ... америкалық дескрептивтік мектептің негізгі
бағыты тілдік элементтің барлық ... ... ... бейнелейтін
дистрибуция ілімі болды [8,31].
Сөз тіркесімділігі өткен ғасырдың соңғы ширегінде шетелдік және орыс
тіл ... ... ... ... болды. Бұл салада Ю.Д.Апресян,
В.Г.Гак, ... ... ... ... және т.б. ... ғалымдар еңбектенді. Аталмыш ... ... ... ... тұжырымдардың өзінде біркелкі емес.
Орыс тіл білімінде тіркесімділік ұғымын ғалым ... ... ... ... ... ... (семантическая
совместимость) ұғымымен дамытылғандығы айтылып жүр. Бұл атаулар кейін келе
ғалымдар тарапынан түрліше аталымдарға ие ... ... ... семантическая конгруэнтность (Ш.Балли, ... ... ... ... А.Греймас),
семантическая избирательность (Б.А.Абрамов), т.б. [9,34-35].
Ю.В.Коваленко тіркесімділіксіз тіл ... өмір сүру ... ... ... ... ... органическим, релевантным и
постоянным свойством языковых единиц. Без ... ... ... ... ... представлял бы собою мельчайший ... ... ... и ... от ... ... языка – служить
средством общения» [10,72].
Француз ғалымы Л.Теньер үшін синтаксистегі сөз тіркесімділігі ... ... ... необходима для выражения мысли. Без нее не
могли бы передать никакого связного содержания. Наша речь была бы ... ... ... и идей, ничем не связанных друг с
другом. Именно синтаксическая связь делает предложение живым ... ... в ней ... его жизненная сила» деген ойының ... ... ... ... бір-бірімен тіркесуі олардың қандай сөз
таптарына жататындығымен және олардың лексикалық ... ... ... ... ... [12,8-17]. Сөз бен сөздің тіркесе алу
мүмкіндігі, шынында, олардың мағыналық жақтан сәйкестігі мен олардың қандай
сөз табына ... ... Ал ... тыс ... сөз ... ие ... ... ғана мағынаны білдіреді. Ол тек мағынасы
кең ашылатын және ... ... де ... ... контекст
ішінде ғана нақты мәні жүзеге асады [13,43].
Зерттеуші Н.З.Котелова аталмыш ұғымды кең көлемде түсіне отырып, ... оның ... ... ... слова – это совокупность его синтагматических ... ... ... ... его как ... ... говоря – это набор и условия реализации распространителей ... его ... ... его ... [14,48-54].
Сөз тіркесімділігі мәселесін сөз таптары ыңғайында қарастырған ғалым
Е.Н.Смольянинова болды. Сөз таптары ... ... ... ... ... ... табады. Сөз таптары лексикалық,
морфологиялық, сөзжасамдық потенциалдары ... ... жаңа ... ... ие құрылымдық-семантикалық бірлік құрайды [15,35-44].
Сөз бен сөздің тіркесуіне олардағы мағына үйлесімділігі ... ... ... ... бірлестік грамматикалық жақтан да тіркесімділік
заңдылығына сәйкес тұлғаланады.
Етістік сөз табының тіркесімділік қабілеті ... сөз ... ... деп ... ... В.Г.Гак етістіктің кез келген сөздермен
байланысу мүмкіндігін тіркесімділік деп таниды. Және де ... ... ... сөз ... ... ... және ... қаралғанын жөн деп санайды [16,61-62].
Тіл білімінде етістік сөз табының тіркесімділік қабілетін зертттеу
нысаны еткен еңбектер жоқ ... Атап ... ... ... ... тілдеріндегі етістіктердің тіркесуін сөз қылуында олардың лексикалық,
семантикалық, грамматикалық ерекшеліктерін ... ... ... ... Н.Д.Арутюнова испан тіліндегі етістіктердің синтаксистік
тіркесімділік қабілеттерін [8,31], Р.И.Сирота орыс ... ... ... мен ... ... ... лексика-
синтаксистік тіркесімділігін зерттеген. Синтаксистік тіркесімділік сөйлем
құрамында ... ... ... үшін ... әр кластағы
сөздердің түрлі ... ...... ол [18,16-17], зерттеуші
Н.А.Лобанова болса орыс ... ... ... ... қарастырған [19].
Ғалым В.С.Тотавар орыс тіліндегі сын есімдердің ... ... ... ... зерттеуіне арқау етті.
Ол тіркесімділікті ... ... ... ... ... барып пайда болатын құбылыс ретінде түсінеді. Осы
үш механизм нәтижесінде сөз тіркесімділігі ... Бұл төрт ... ... ... Ол ... ... ... активтілік/пассивтілік,
міндеттілік/факультативтілік, вариаттылық/ ... ... ... ... ... В.Г.Адмонидың мақала көлеміндегі
зерттеулерін ... ... ... ... ... ... мен ... грамматикалық тіркесімділігіне байланысты.
Грамматикалық тіркесімділік - сөздің белгілі разрядтары мен ... ... ... мен ... тіркесе алуының потенциалды
қабілеті. Ғалым ойынша, синтаксистік құрылымды жасау үшін ... рөл ... ... ... қырғыз, орыс тілдеріндегі тіркесімділік пен
валенттілік мәселелерін ... ... ... ... ... ... мен ... және лексикалық жақтан сыңармен
толығудан құралады, тілдік бірліктердің ... ... ... және ... байланысынан тұрады. Осы байланыстар
негізінде сөз тіркесі мен ... ... ... пікірінше, сөздердің өзара байланысында лексикалық
тіркесімділік синтаксистік тіркесімділікке негізделеді [23,25].
Т.А.Бертагаев ... және ... ... тілдеріндегі сөздер
тіркесімділігін зерттеген. Ғалым сөздердің тіркесімділігі (сочетание ... ... ... табылады, белгілі бір сөздің екінші сөзбен
тіркесуі контексті құрайды. Минималды контекст сөздің ... мен ... ашып ... оның ... ... да ... ядро ... [24,62-63].
Тіл тілдердегі теориялық тұжырымдар тіркесімділік мәселесінің өзекті
екендігін байқатады. Тіркесімділік тіл бірліктерінің ... ... ... ол ... ... ... негізінде жүзеге асатындығы маңызды.
Сөздер меңгеретін қасиетке жүре ие ... сөз ... ... ... деп ... ... ... тілдің белгілі бір дәуірдегі
тарихын толық көрсету үшін сол күнде халықтың қандай сөз пайдаланғанын ... оны ... ... да ашу ... ... ... Бұл үшін
– тілдегі сөздердің бір-бірімен ... ... ... ... олардың
өзара тіркесу қабілетін саралап көрсетпей іс бітпейді [25,76].
Профессор Қ.Жұбанов өз ... ... ... ... ешкімнің бара бермейтіндігін айта келіп, оның мағына мен ... ... ... сөз етеді [26,96]. Бұл турасында ғалым
«Сөйлемде бір сөз ... ... сөз ... бұл ... ... ... ... Қиынын келтірмей құрастырған сөйлем, не тіпті сөз
болмай шығады да, немесе, айтайын ... ... ... ... ... болып
шығады» дейді [26, 146].
Ғалым М.Балақаев пікірінше, сөздердің ... ... ... -
тілдің тарихи дамуы барысында қалыптасатын құбылыс. Тілдің ... ... және ... ... грамматикалық құрылымының дамуына
байланысты сөздердің ... ... ... Осыған байланысты
тілде жалпы грамматикалық нормативтер үлгісі негізінде жаңа сөз ... ... ... ... сөздік қорының қаншалықты бай екендігін ескерсек, ... ... де ... ... кең ... болжауға
болады.
Қазақ тіліндегі сөз тіркесі мәселесі ... ... ... ... алғаш рет қазақ тілінің сөз тіркесі жүйесін зерттеп, ... ... ... ... ... [28].
Профессор Т.Қордабаев тілді құрылымдық тұрғыда қарастырған зерттеуінде
сөйлеу, сөйлесу ... ... ... ... ... айту арқылы болады деп таниды. ...«қай ... ... кез ... кез ... ... қалай болса солай тіркеп айтуға болмайды. Нені немен
тіркеп айтуға болатынын ... ... ... ... ... ... тіркесімділік мәселен сөз тіркесі шеңберінде
қарастырған. Ғалым бұл ... ... рет ... тарапынан сөз
болғандығын, бұл ... ... ... ... арнайы
зерттелінбегенімен, соңғы кезде сын есім, сан есімдердің етістікпен тіркесі
М.Жолшаева, А.Тұрарова, М.Әлиева, Б.Рысбай ... ... сөз ... ... таба ... ... тиек ... [30,3].
Профессор Р.Әмір сөйлеу тіліндегі синтаксистік ерекшелігін сөз ... сөз ... ... формаларына тоқталады [31,41-46]
Қазақ тілі семантикасы мәселесін зерттеуші ... ... ... ... ... қатынас заңдылығы шеңберінде сөз
болады. Тіркесім ұғымы лексикалық элементтер ... ... ... қаралады [32,192-194].
Сонымен, тіркесімділік – тілге тән негізгі қасиет. Оның құрылымдық
бөліктері саналатын тіл ... осы ... ... ... ... ... қызметін жүзеге асырады.
Тіл - адам баласының қарым-қатынас құралы. Айтылар ой ... тіл ... ... жұмылдырылуымен іске асады. Шындығында,
тілдің әр саласындағы бірліктер бір-біріне селбесіп, одан бір ... ... ... ... үшін ... ... ... құралады.
Ғалым С.Исаев сөздердің бір-бірімен байланысуы ... ... ... ішкі ... мен ... ... ... байланысты дей келе, тіркесімділікті ... тек ... ... қызметі емес, лексикамен, сөздердің ішкі
мағына сыйымдылығымен, семасиологиямен тығыз байланысы деп түсінеді [33,139-
140].
Сөз ... де ... ... ... Оны ... ... ... және тұлғалық жақтан үйлесіп тіркеседі.
Сөз тіркестерінің негізгі белгілері деп ғалым Т.Сайрамбаев мыналарды
атайды:
1) сөз тіркесінің ... ... сөз ... ... амалдары;
3) сөз тіркестерінің синтаксистік қатынастары;
4) сөз тіркестерінің түрлері.
Өзара тіркескен сөздердің тобын сөз тіркесі деп тану үшін оның мынадай
белгілері болуы ... сөз ... ... ... ... ... екі сөздің болуы;
- ол сөздердің бірі екіншісімен ... ... ... ... ... ... ... қатынаста
жұмсалуы [34,12].
Лексикалық дербестігі бар сөздерден басыңқы-бағыныңқылы сөз тіркесі
жасалғанда, ол сөздердің бұрынғы мағыналары бірігіп, жаңа ... ... ... ... ... білдіретін қосымша грамматикалық
(анықтауыштық, пысықтауыштық, не болмаса шақтық, мекендік, меншіктік т.б.)
мағына ... ... ... ... ерекшеліктер сөз тіркесін басқа тіркестерден ажыратуда да
негізге алынып отырады.
Қазақ тілі синтаксисінде тіркестердің бірнеше түрі анықталып отыр. Атап
айтсақ, еркін ... ... ... ... тіркес, шектеулі тіркес,
түйдекті тіркес т.б. Алайда бұл тіркестердің барлығы ... ... олар ... бере ... сөз ... бола ... ... көптеген ғалымдардың сөз тіркестерін түсіндіруде
сөз тіркесі мен тіркес сөздерді ... ... ... дұрыс
аңғарады. Бұны «Сөз тіркесі ойдың кішкене бір бөлшегі бола отырып, олар
толық мағыналы екі не одан да көп ... ... оның ... ... бір сөйлем мүшесі қызметінде жұмсалса, ал тіркес сөздерде ондай
қасиет жоқ. Олар сол тобымен жинақталып ... ... ... ... ... ... аңғарамыз [34,21-22].
Шынында да, сөз тіркесі және оның сыңарлары ретінде қызмет атқаратын
тіркес сөздер ... ... ... ... ... ... ... (сочетаемость) құбылысын фонема, морфема және
лексема (сөз) үшін ортақ қасиет деп таниды. Ал осы ... ... ... ... сөз ... деп алады. Ол сөз тіркесімін
сөз тіркесінен ажырата қарап, олардың ... ... ... ... ... ... түбегейлі шешілмейді [4,71-74].
Профессор С.Исаев болса, сөздердің тіркесімділігі немесе тіркесу
мүмкіндігі және тіркесу ... ... ... ... [33,139],
ғалым Р.Әмір тіркес – тілдегі процестің атауы, сондықтан бұл атауды жалпы
мағынада жұмсаймыз. Сөз тіркесі – ... ... бір ... сай ... ... ... ... тілі энциклопедиясында берілген «…тілдік бірлік ... ... ... ... тек сөзге ғана тән қасиет деп келінді,
сондықтан да бұл орыс ... ... ... ... ... слов» (акад.В.В.Виноградов), қазақ тіл
білімінде ... ... ... ... (проф. М.Б.Балақаев), «сөздердің
лексикалық тіркесімділігі» (К.А.Аханов) т.б. ... ... ... жүр, ал «сөз тіркесімі» дейтін термин әр ... ... ... [6,426] - деген дәйектеме де ... ... ... ұстанымның жоқтығын аңғартады.
Профессор Ә.Аблақов бастаған ғалымдар бірлесіп жазған еңбекте «сөздер
тіркесі» мен «сөз ... ... ... ... ... дегеніміз ең кіші синтаксистік контекст құрауға негіз
болатын, ... ... ... ... ... (жалғастырушылық) қасиеті. Яғни тіркесімділік контексте, қос
мүшелі тіркесте көрінеді» дей ... ... ... түрлерін ажыратады:
аналитикалық формалар (жазып ... көк ала, өте ... ... ... ... ... арқылы), сөз тіркестері, предикаттық
қатынастағы ... ... ... ... ... ол ... тіркесі жекелеген сөз таптарының бір-бірімен байланыса алу, сөйтіп
сөз тіркесі ... ... бере алу ... ... зерделенеді.
Сөз таптарының бір-бірімен тіркесуі жөніндегі мәселе ... ... ... «... сөз ... ... ... ... мәтінге енетін сөйлемдердің тіркесі ... ... ... арқылы синтаксистің сөз тіркесі, сөйлем, мәтін сияқты ... ... осы үш ... ... ... түсетін
де тіркесімділіктер бар. Ол – түйдекті тіркестегі тіркесімділік» деген
пікір білдіреді. Ғалымдар ... ... сөз ... аясында
талдауға түседі, яғни сөз таптарының бір-бірімен тіркесу қабілеті негізінде
шешіледі [37,5].
Шынында ғалымдар атап көрсеткен бұл ... бірі ... ... енді ... ... ... болса да, олардың
негізінде тіркесімділік жатыр. ... ... тек ... ... ғана ... көмекші сөздерде де болады. Ғалымдардың тіркес түрлерін
ажыратудағы ... ... ... тіркесімділікті сөз тіркесіне дейін
үш бөлшекке бөлген. Демек, сөз ... ... жету ... ... ... ... қиын ... Аналитикалық формалар мен
түйдекті тіркестердің сөз тіркесінің бір ... ... ... ... сөз ... ... ... деңгейдегі тіркесу қабілеттерін бастан
кешіретінін байқаймыз. Яғни, негізгі сөз бен көмекші ... ... ... сөз бен ... сөздердің байланыстары сөз тіркесін құрауға
дайын бір ... ... ... ... ... ... ажыратушылықты В.Н.Телия
еңбектерінен де аңғарамыз. Тіркесімділікті синтаксис аясының өзінде бірнеше
кезеңдерге бөліп көрсеткен ғалым 1 - ... ... ... ... қабілеті сөздің синтагматикалық сәйкесімі негізінде іске
асады, оның тілдің коммуникативті аспектісіне ... ... ... 2 - ... ... құрамында қарастыру – онда тіркесім
қоршалыммен ... ... ... ... ... 3 -
сөйлем мәнін логико-синтаксистік ұйымдастыру заңдылықтарына ... ... ... ... арасындағы семантика-синтаксистік байланыстар
негізінде белгілі пропорцияның элементтері ретінде қаралады [38,246].
Тіл – күрделі құбылыс, соған орай оның ... ... ... ... де ... ... заңды нәрсе. Айталық, тілді
құрылымдық жақтан қарастырған ... ... тіл ... екі ... 1- тіл жүйесі бірліктері, оған құрылымдық элементтер жатса, 2 ... ... оған ... ... ... Ол тіл ... деп фонема, морфема, граммема, лексема, семема, сонымен қатар
тілдік модельдерді (фонемалар моделі, ... ... ... ... сөз ... моделі, сөз тіркестері моделі, тұрақты тіркестер
моделі, сөйлемдер моделі, кешенді синтаксистік құрылымдар ... ... ... ... сөз (сөз формалары), сөз тіркестері, сөйлемдер,
кешенді синтаксистік құрылымдарды жатқызады [10,72].
Зерттеуші Э.М.Медникова сөз ... ... ... ... және осы ... ... ... мәнді
тіркестер деген (жизненная необходимиость, встречать поддержку, поджигатели
войны) үш типін көрсетеді ... ... ... жалпы тіркес атаулыны үш топқа бөледі:
1) еркін (синтаксистік) тіркес;
2) түйдекті тіркес;
3) тұрақты тіркес.
Тұрақты тіркестің өзін екі ... ... ... ... және
атаулық тұрақты тіркестер [37,75].
Профессор Т.Сайрамбаев синтаксистік тіркесімдер ... ... ... дей ... ... ... сөз ... құрмалас
сөйлемде, мәтінде кездесетіндігін айтады және түйдекті ... ... ... ... ... ... пікірінше, сөздердің жалпы тіркесі және синтаксистік
(еркін) сөз тіркесі сөздердің бір-бірімен емін-еркін тіркесуінен ... ... ... ... тіркесе бермейді, мағыналарының
үйлесімділігі ... ғана ... ... ... ... ... ... жақтан үйлесуге бейімділігі дегенді
білдіреді [39,217-218].
«Сөз тіркесімділігінің негізінде сөйлеу процесінде туатын единицалардың
бірі – сөз ... Сөз ... мен сөз ... ... ... ... Сөз тіркесі – контекст, тілдік ... ... ... ал сөз
тіркесімділігі – жалпы тіркес атаулыны тудыратын фактор, себебі сөз тіркесі
сөз тіркесімділігіне сүйеніп барып туады» деген де ... бар ... ... сөз ... ... ... ... ретіндегі өмір сүруінің
басты қасиеті, қабілеті, яғни тәсіл іспеттес, ал сөз ...... ... ... ... ... ... ғылыми пайымдауларды жинақтай келе, біз ... ... ... тиесілі тіркесімділік мәселесін былайша
шешуді ... ... ... ... ... саналатын тілдік
бірліктердің өзара тіркесуі негізінде жасалатын құбылысты – сөз ... ... жөн ... Сөз ... ... тілдік бөлшектердің өзара
байланысына, қатынасына қарай сөз ... және ... ... деп ... ... еді. Сөз ... тек бір ... ретінде ғана қызмет ететін
тұрақты тіркестер, түйдекті тіркестер, салаласа байланысқан тіркестер, т.б.
тіркес сөздер деп ... ... ... сөз ... туралы зерттеулерге үңілсек, сөз тіркесіне
қатысты сөз тіркесі, еркін тіркес, ... ... ... ... ... С.Исаев [33,75], К.Аханов [39,217-218]. Сөз тіркесін құрау ... ... ... бір-бірімен лексика-грамматикалық заңдарға сүйенбей
тіркестіре алмайтындығымызды ескерсек, біз бұны «еркін ... дей ... ... ой ... ... ... белгілі тілші В.В.Виноградов зерттеулерінде жатыр.
Ғалым сөз ... ... ... деп ... олар ... ... ... мағыналары үйлеспейтін сөздерді бір-бірімен тіркестіре
алмаймыз, сондықтан сөз тіркестерінің арасындағы ... ... деп ... ... ... алға тартады [12,8-17]. Осы сарындас ойды ... ... та ... ... Сөздердің ішкі мағыналық өрісі тіркес
арқылы ашылатындықтан, сөздердің тіркесімділігі лексика-грамматикалық
категория тұрғысынан зерттелуі ... дей келе ...... ... бір-бірімен тіркесуінде белгілі заңдылықтар, белгілі тәртіп
болады, мұның өзі тіл ... ... ... ... ... ... тіркес» деген терминнің шартты екенін аңғартады [33,140].
Ендеше, тілдік құбылыстың атауының өзі оның жалпы табиғатына байланысты
болуын ескере отырып, біз еркін тіркес ... ... ... ... сөз ... ... терминді қолдануды ұсынамыз.
Қазіргі тілімізде тілдік тұлғалардың күрделі түрлері көптеп кездеседі.
Сөйлем құрауға қажетті ... ... ... ... ... ... ... дербес сөздерден құралатын сөз тіркестерімен қатар, тілдің
даму барысында ... ... ... бөлініп ажыратылмайтын тұрақты
тіркеске тіліміз өте бай. ... ... көп ... бойы ... жүйесінде қалыптасып дайын күйінде ... ... Олар ... күйінде қолданылып, мағыналары жеке ... ... ... ... жеке ... тәрізді бір
ұғымды білдіріп, бір сөйлем мүшесінің қызметін атқарады.
Қазақ тіл ... ... ... (фразеологизм) жан-жақты зерттеліп,
түрлі бағытта қарастырылып жүр (С.Аманжолов [40], ... ... [42], ... [43], ... [39], Ә.Болғанбаев [44],
Х.Қожахметова [45], Г.Смағұлова [46], С.Сәтенова [47], Қ.Сарбасова [48],
М.Мамаева [49] ... ... ... ... ... ... жөнінде де бірізділік жоқ
деуге болады. Бұл турасында профессор Г.Смағұлова бір ғана ... ... ... ... ... сөз ... тұрақты
тіркестер, тұрақты сөз тіркестері, фразеологиялық тіркестер, фразеологиялық
единица, ... ... ... ... ... деген терминдердің жарысып қолданылып жүргенін айтады, ... ... осы ... ең жиі қолданылатын екі түрі ғана:
фразеологизмдер және тұрақты тіркестер қалуы тиіс» ... ... ... [50,12].
Бір құбылыстың түрлі аталуы шашыраңқылыққа ұрындырары сөзсіз. Ғалым
Г.Смағұлованың бұл ... ойы ... ... ... ұштасып жатыр.
С.Исаев бұл екі ұғымды (тұрақты тіркес пен фразеологизм) ... ... ... ... ... ... кең ... ал фразеологизм
оның бейнелі мәнді бөлігі – деген уәжбен түсіндіреді ... ... ... ... ... ... ... берік, бөліп-жаруға келмейтін тұтас құрамымен сөйлемнің бір ғана
мүшесі ... ... ... да бар. ... ... және ... Сондықтан «... кемінде екі сөздің тіркесуінен жасалған, мағынасы
біртұтас, құрамы мен құрылымы ... даяр ... ... ... ... осындай тұрақты тіркес тобын тұрақты тіркестер
деп атап, фразеологизм ... өзі ... ... және фразалық болып
бөлінеді), атаулық тіркес, шектеулі тіркес түрлерін ажыратуды жөн санаймыз.
Қазақ фразеологизмдерін ... ... ... ... оларға тән қолданылу тиянақтылығы, мағына тұтастығы, ... ... үш ... атап көрсетеді, осы үш критерийді бір-бірінен
ажыратып алмай, тұтасымен басты арқау ... ... ... ... ... тани ... ... [41, 690].
Фразеологизмнің сөз тіркесінен айырмашылығы деп ... ... ... көрсетеді:
- фразеологизмдерде лексикалық мағына болса, сөз тіркесінде болмайды;
- сөз ... ... ... ... ... ... сөздің жеке лексикалық единицасы жоқ [51,8-9].
А.Байтелиева сөз тіркесі мен тұрақты тіркестердің аражігін ажытаруға
тырысады. Сөз ... ... ... үлгі ... ... негізінде жасалатындығын, ал тұрақты тіркестер тұрақты күйінде
даяр қолданылып, құрылымдық-семантикалық үлгіден тыс қалыптасқан тұлға ... ... ... ... сөз тіркесінен айырмашылығы жайлы
айтқан ғалымдардың топшылаулары ... ... емес дей ... ... атап ... 1-сөз ... ... сөздің өзіндік мағынасы
бар болса, фразеологизмдерде сөздер бірігіп, жалпы мағына береді, 2- ... ... орын ... ... ... ... ... орны тұрақты болады; 3-сөз тіркесіндегі сөздердің ... ... ... ... ... ... бәрі ... сөйлем мүшесі қызметінде болады [49, 52].
Тіліміздегі фразеологизмдерге келесідей белгілерді телуге ... ... ... ... сөздер де, көмекші сөздер де болады;
- өзара сабақтаса байланыспайды;
- құрамындағы сөздер ... ... ... бір ғана ... ... ... сыңарлары бірігіп, бір сөздің байланысу тұлғасын нақтылайды;
- еркін тіркестің бір ғана сыңары болады;
- ... ... ... ... мен ... ... сөйлем құрамында бір ғана сөйлем мүшесінің қызметін атқарады;
- ... ... ... даяр ... ... тіркес толығымен тұрып бір сыңар болады
- көркемдік, бейнелік мақсатта қолданылады.;
- белгілі бір сөз ... ... ... ... ... жұмсалып, сол
сөз табына тән түрлендіруші тұлғалармен түрленеді.
Тұрақты тіркестердің енді бір түрі – ... ... ... ... Сөз ... атаулық қызмет атқарады деп тану
В.В.Виноградов еңбектерінен басталады. Ол сөз ... ... әрі ... құрал ретінде жұмсалуын былайша түсіндіреді
«Сөйлем құрамында ғана және ... ... сөз ... ... ... ... ене ... Сөйлемнен тыс соған керекті
материал ретінде қаралатын сөз тіркестері сөздер тәрізді болады да, тілдің
номинативті ... ... ... ... ... ... ... енеді» [12,3].
Сөз тіркесіне номинативтілік қасиет тән-тән еместігі туралы ғалымдар
пікірі ... ... ... [53,13], ... [54,15],
К.Аханов [39,385] сөз тіркесіне номинативтік қасиет тән десе, Ю.В.Фоменко
[55,2], А.И.Моисеев [56,6], ... [35,94] сөз ... ... ... К.Аханов «Сөз тіркестері номинативтік сипатқа бұрыннан
жасалып қойған даяр ... ... ... емес, сөздердің тілдік
грамматикалық заңдары бойынша тіркесуі арқылы ие болады» дейді [39,385].
Сөз тіркестерін, керісінше, номинативтік ... ... ... ... ... түсіндіреді: «Алдымен сөз
тіркестерін түгелдей номинативті деп қарау дұрыс емес. Тек олардың ... ... ... тұрғысынан номинативті (атауыш) деп тануға
болатындары бар. Мысалы, сөз тіркесі ... ... ... ... атаулар: қант қызылшасы, темір жол, мал дәрігері, ақ қайың т.б.»
[35,94].
Профессор Р.Әмір «Сөйлем коммуникативтік тұлға, яғни ... ... ... беру үшін ... ... Сөз ... өз бетімен бұл
қызметті атқара алмайды. Олар тек ұғымды атау үшін ғана жұмсалады, ұғымның
атауы болады. ... ... ... негізінде, солардың өзара қатынасы
негізінде құралады» - деп олардың ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу кезінде жасалады. Солай бола тұрса ... ... ... ... ... бар ... ... шығара
алмаймыз.
Қазақ тілінде кейбір тіркестерді жұмсалу орайында атқаратын ... ... деп ... ... туралы айта отырып, С.Исаев
оларды ... ... деп ... ... ... ... синтаксистік
тіркестер сияқты сөйлеу процесінде құралмай, даяр бір бүтін лексема ретінде
қабылданып қолданылады [33,67].
Профессор Н.Сауранбаев көмір кені, ... үйі, жер ... ... ... ... ... ... қалыпқа бейімделе
басталған тіркестер дейді. «Бұларды осы қалыпта айтсақ, ... ... ... яғни бірі ... екіншісі анықталғыш
емес, тұтас атау» дей келе, мұндай тіркесті ауыспалы топтағы тіркес, себебі
бұлар синтаксистен лексикаға ... бара ... топ ... ... та мұндай сипаттағы тіркестерді атаулық тіркестер деп
атағанды жөн санайды. Ғалым ... ... ... ... ... ... білдіруімен байланысты атаулық тіркестердің
синонимдері болмайды. Ал фразеологиялық тіркестің ... ... ... ... ... ... болады» [33,14]. Одан әрі ... ... ... сөздер қазіргі синтаксистік байланыс
тәсілдерінің қай-қайсысы арқылы болса да байланысып, өз ішінде ... ... бола ... Ал атаулық тіркестерде ондай универсалдық, ... жоқ. ... ... ... ... ... анықтауыштық
қатынаста қабыса не матаса байланысатындығын айтады [33,75].
Бұл тұрғыда профессор С.Исаевтың өзгешелігі сол - ... ... ... бір түрі деп ... де, ... ... атаулық
тіркесті жатқызады.
Ғалым атаулық тіркестердің синтаксистік тіркестерден айырмашылығы
деп оларда (атаулық тіркестерде) грамматикалық ... орын ... ... ... ... ... даяр бір лексема ретінде
қолданылатындығын алға тартады [33,67]. Осындай белгілері ... ... ... ... ... Бірақ бұлардың өзіндік
айымашылықтары бар. ... ... ... ... ... болса,
фразеологиялық тіркестер атаулық мағынада қолданылмайды.
Атаулық тіркесті тұрақты тіркестің бір түрі деп есептейтін ... ... ... ... және ... ... білдіруімен байланысты атаулық ... ... және де ... ... ... ... тіркес құрауға
ұйытқы болған діңгек сөзі көрініп тұратындығын (аяқ киім, бас ... ... қой ... темір жол, тас жол т.б.) алға тартады [33,14].
Н.Ильясова атаулық тіркестер тақырыбында диссертация қорғады [57].
Ғалым қазақ тіліндегі атаулық тіркестердің ... даму ... ... ... ... ... ол синтаксистік тіркес сипатынан айырыла
бастайды, бір ғана атаудың тілдік көрсеткіші болып, бір ғана сөздің мәніне
ие ... Оның ... ... ... қатынастан айырылып,
тұрақтанып, лексикаланады да, ... ... ... ... ... гөрі ... дайын бүтін ретінде жұмсалады.
Атаулық тіркестерге тән белгілер деп келесілерді танимыз:
- тіркес құрамындағы ... ... ... ... ... ... құрамындағы сөздер тек зат есімдер болып келеді;
- тіркес құрамындағы сөздер ... бір ... ... ... ... ... ... сол қалпында бір ұғымның атын анықтайды;
- атаулық тіркестердің құрамындағы екінші ... ... ... ... ... ... ... сыңарлары негізгі ұғымның сындық белгісін
ғана көрсетеді;
- сөйлеу кезінде дайын тұлға ретінде жеке сөздің ... ... сөз ... бір ... ... ғана ... етеді;
- сөйлемде бір сұраққа ғана жауап беріп, сөйлемнің бір мүшесі қызметін
атқарады.
Тілде атаулық қызмет атқаратын ... ... ... ... ... бар ... ... кездеседі, яғни белгілі бір ұғым
төңірегінде бір сөздің бірнеше сөзбен ғана шектеліп тіркесуі кездеседі.
Шектеулі тіркестердің ... ...... ... шектеле
тіркесіп, зат немесе құбылыстың терминдік атауын білдіруі. Мұнда бір ... бір ... ... ... ... ұғым ... өзара
байланысты топтар құралады. Мысалы, асық жілік, ... ... ... жілік,
кәрі жілік тіркестеріндегі негізгі ұғымға ие ... сөз – ... ... ... ... ... негізгі ұғым ретінде анықталушы қызмет атқарады. Ал
анықтаушы сыңар негізгі ұғымнан тараған түрлерін ... ... ... тән ерекше белгісін көрсетіп, даралаушы сөз ... ... ... ... да ... ... да, жасалу
жолына қарай да атаулық тіркестерден бөлек өз ... жеке ... ... ... зерттеген ғалым Б.Рысбай болды. Ол шектеулі тіркестер белгілі
бір ұғымдар төңірегінде шектеліп жұмсалатындығын, құрамындағы сыңарлары кез-
келген сөзбен тіркеспей, ... ... ғана ... ... бір ... ... жұмсалатындығын, олардың құрамы мен қолданылуы біршама
тұрақты болып келетіндігін алға тартады [58,9].
Шектеулі тіркестің негізгі ... ... ... екі ... ... тығыз байланысынан тұрып, заттың не
құбылыстың атауы ретінде жұмсалады;
- құрамы біршама тұрақты болып, даяр күйінде қолданылады;
- ... ... бір ұғым ... ... сөздермен ғана тіркесіп,
мағына жағынан өзара байланысты құрылымдық (атауыш) топтар құрайды;
- тұтас күйінде бір сөз табының ... ... сөз ... бір сыңары
ретінде, сөйлемнің бір ғана мүшесі болады.
Бұдан байқайтынымыз, атаулық тіркестердің де, шектеулі ... ... ... ... Екеуінің де діңгек немесе ұйытқы сөзі бар, екеуі
де номинативті қызмет атқарып, атаулы ... ие, ... де даяр ... жұмсалады, екеуінде де тіркес құрамындағы сөздер анықтауыштық
қатынаста байланысады.
Қазақ тіл ... ... ... ... жеке ... ... соңғы жылдардың жемісі деуге болады. Түйдекті тіркестер көп жылдар
бойы сөз тіркесі теориясымен, соның ... ... сөз ... ... қарастырылып келді.
Түркі тілдері грамматикасында сөз тіркесінің өзіндік орнын анықтайтын,
синтаксистік байланыс түрлерін ... ... сөз ... ... ... ... ХХ ғасырдың елуінші жыдары дүниеге келе бастады.
Соның ішінде Е.И.Убрятованың «Исследования по ... ... ... ... орны ... ... сөз ... жүйелі сипаттама беріп,
сөздердің байланысу түріне, синтаксистік қатынасқа ерекше көңіл бөлген. Ол
негізгі сөз бен ... ... ... ... ... анықтаушы,
анықталушы болмай, күрделі тұлға болатынын айтқан. Ғалым ... ... ... ... ... ... ... [59,34-35].
Н.А.Баскаков 1961 жылғы еңбегінде қарақалпақ тіліндегі ... ... сөз ... ... Ғалым анықталушы
сөздің бірнеше анықтауышпен байланысып сөз тіркесін құрауын күрделі ... ... ... бірі деп біледі [60,59-60].
Ал кейінгі еңбегінде белгілі түркітанушы сөз ... жай ... ... ... Оның ... жай сөз ... екі толық мағыналы
сөзден (анықтаушы-анықталушы) құралса, күрделі сөз тіркесі үш не одан да
көп дербес мағыналы ... ... ... ... ... сөздердің бәрінің не біреуінің
лексикалық мағынасы болмайды, әрі оларды тобын жазып жеке ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі күрделі сөз тіркесінің
екі түрлі жасалу жолын көрсетеді: тұрақты тіркестерден жасалған күрделі сөз
тіркестері және еркін тіркескен ... ... сөз ... ... ... ... сөз ... төрт түрін ажыратады: бір ғана
тұрақты тіркестен тұрады: ... ... ... ... не ... таяк дип ... ... в глаза не смыслит”; бағыныңқы ... ... ... да ... тіркестен тұрады: кырын күз билән кауның ачуын
алу “отомстить за взгляд искоса”; бағыныңқы сыңары ғана ... ... ата ... ... “не забывать землю отцов”; басыңқы сыңары
ғана тұрақты тіркестен ... аны ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерін іштей екі түрге бөледі:
анықтауыштық қатынас негізінде пайда ... ... сөз ... тіркестің анықтауыштық қатынасы негізінде жасалған күрделі
сөз тіркесі [62, 99-224].
Қазақ тіл білімінде күрделі сөз тіркестеріне қатысты ... ... ... ... ... ... ... “Тіл - құрал” ІІ бөлімінде дейін, шейін жалғаулықтардың
барыс жалғауынан соң, гөрі ... ... ... соң ... ... Н.Сауранбаев ғалымдардың 1939 жылы ... ... ... арқылы жасалған күрделі сөйлем мүшелері ескеріледі
[64,86].
С.Аманжолов қатарласып, бірнеше сөздің бір мағынаға ие болып жүруін ... деп ... оның ... әрі ... ... ... ішінде синтаксистік тізбектердің төрт түрі ажыратылады: идиомалық
қасиеті бар сөз тізбектері (құлақ қоймайды, көз ... сөз ... ... ... ... басы бос, көзі өткір), үйірлі мүше болатын
сөз топтары. Соңғысының құрамында шылаулардың болу-болмауына ... (таң ... соң, күн ... соң ... ел тұрмастан бұрын) және
шылаусыз жеке ... ... ... ... деп бөледі (Мұқаш
колхозда бригадир болды; Хасен жығылып қала жаздады) [65, 65-66].
Түйдекті тіркестің бірінші ... ... ... ... сыңарының мағынасы грамматикаланған – ... ... ... ... сөз тіркесінің құрамына кіреді. Мысалы, Көп гүлден жазықтың
үсті ... ...... үсті ... ... ... ... мағына бар, екінші сыңары көмекші есім, яғни толық мағынаға ие ... ... ... өзі ... ... ... ... бірақ мағыналық дербестігі болмайды. Сондықтан ... ... ... сөз ... ... ... сөздер қатысты тіркестер сөз тіркесіне тән байланысу тәсілдері мен
байланысу түрлерін сақтаған. Мысалы, үйге дейін, үйден соң, үйдің маңы ... ... ... ... ... ... ... сияқты
сөз тіркесінің бар ғана сыңарын құрайды. Себебі «өзара тіркескен сөздердің
синтаксистік тобын сөз тіркесі деп тану ... оның ... ... ... сөз тіркесінің құрамында кемінде толық мағыналы екі сөз болады;
- ол ... бірі ... ... ... және ... айтылады;
- тіркескен сөздер анықтауыштық, толықтауыштық, пысықтауыштық қатынаста
жұмсалады» [66,26-27].
Бұл ... ... ... ... таба ... ... ... қасиеттерге ие:
- бірінші сыңарының толық мағыналы, екінші сыңары – ... ... ... сөз ... ... ... ... сабақтаса байланыспайды,
- құрамындағы сөздер синтаксистік қатынаста жұмсалмайды
- бір ғана сұраққа жауап береді;
- сыңарлары бірігіп, бір сөздің байланысу ... ... ... тіркестің бір ғана сыңары болады;
- синтаксистік тұрғыдан талданбайды;
- құрылымы мен ... ... ... ... бір ғана ... ... ... атқарады;
- сыңарлары ауысып келеді;
- сөйлеу актісі, сөйлеу ... ... ... тіркес толығымен тұрып бір сыңар болады.
Тілдегі сөздер тіркесіне жататын тіркес түрлері сөз тіркесінің бір ... бола ... Олар сөз ... үшін жеке дара ... бірліктер.
Жоғарыдағы ғылыми пайымдарды жинақтай келіп, қазақ ... ... ... ... |Сөз ... ... ... ... тіркес |
| ... кем ... ... ... ... |
|1 |дегенде екі толық |сөздер де, ... ... ... мен |
| |сөз ... ... де ... ... сөздер болады |
|2 |өзара ... ... ... ... ... |
| ... |байланыспайды ... |
|3 ... ... ... сөздер |құрамындағы сөздер |
| ... ... ... |
| ... |қатынаста жұмсалмайды |қатынаста жұмсалмайды |
| ... | | |
| ... ... | |
|4 ... сыңарға |бір ғана сұраққа жауап |бір ғана ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... | | |
|5 |екі ... екі ... ... бір ... ... бір |
| |түрлі грамматикалық|сөздің байланысу ... ... |
| | ... ... ... ... |
| |тұлға қабылдайды | | |
|6 ... ... ... ... бір ... ... бір |
| ... |сыңары болады ... ... ... |
|7 ... ... ... ... ... |
| ... бағыныңқы,|талданбайды |талданбайды |
| ... ... | | |
| ... | | |
|8 ... мен |құрылымы мен мазмұны ... мен ... |
| ... ... ... |тиянақсыз |
| ... | | |
|9 ... ... |сөйлем құрамында бір |сөйлем құрамында бір |
| ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшесінің |
| ... ... ... атқарады |қызметін атқарады |
| ... | | |
| ... ... | | ... ... ... |сыңарлары тұрақты болады|сыңарлары ауысып келеді|
| ... | | ... ... ... ... ... ... актісі, сөйлеу |
| ... ... | ... ... |
| |кезінде модельдер | ... ... |
| ... жасалады | ... ... ... ... |тіркес толығымен тұрып |тіркес толығымен тұрып |
| ... ... бір |бір ... болады |бір сыңар болады |
| ... ... ... | | ... Сөз ... ... мәселесі
Тілде құрамында кемінде толық мағыналы екі сөз болып, ол сыңарлар
бір-бірімен сабақтаса байланысып, сол ... ... ... ... ... ... сөз ... деп танылады.
Сөздер сөз тіркесін құрау үшін тіркесімділік ... Орыс тілі ... сөз ... ... «сочетаемость», ал оларды жүзеге асырушы тіркесімділік түрлері
«лексическая ... ... ... ... ... ... ... басқа сөздермен ... ... ... ... аспектісі болып табылады. Бұл ... сол, сөз ... ... және лексика-грамматикалық
факторлар қызмет ететін салаға жатады, осыған орай бұл мәселені, ... ... ... сөз ... ... формаларының лексика-
грамматикалық тіркесімділігі ретінде, екінші жағынан, лексикалық ... ... ... бірлігі ретінде қарастыруға болады.
Лингвистикалық еңбектерде, ... 1960-70 ... ... ... ... ... синтаксистік тіркесімділікке
қатысына көп көңіл бөлінді.
Орыс тіл білімінде сөздердің ... ... ... ... байланысты, сөздердің тіркесін сөз мағынасы қамтамасыз
етеді деген пікірді Н.З.Котелова [14,48], А.А.Камынина[67,4], Н.Г.Брагина
[68,24], В.С.Тотавар [20,4] ... ... ... ... ... слов в речи ... ... их
точное значение, необходимо еще ... ... ... ... т.е. их ... ... друг с другом» [12,13].
Ал кейбір ғалымдар керісінше пікір білдіреді, яғни ... ... ... ... ... қызметін анықтауда
негізгі критерий бола алмайды [69,8], сондықтан сөз тіркесінің мәнін ... ... ... ... ... керек, сөз тіркесінің
мағынасы контекстің ішінде ашылады [70, 2].
«Лексическая сочетаемость – ... ... как ... с другими словами (как лексемами), совокупность его ... [14,48]. ... сөз бен ... ... ... болатын
олардың білдіретін ортақ мағыналары, екі сөздің ... ... ... ... ... ... лексикалық тұрғыдан ... ... ... ... Лексикалық тіркесімділік – сөздің басқа
сөздермен лексикалық валенттілігі ... ... алу ... ... ... ... сөйлеудегі аясын ... ... ... ... ... сөз үшін ... және өзгеше
[14,48]. «Синтаксическая сочетаемость – ... и ... ... при нем ... ... ... и условия
реализации синтаксических связей [14,81]. ... ... ... ... ... ... негізделмек.
И.Ермоленко сөз тіркесі лексикалық әрі грамматикалық мағынаға ие
дегенді ұстанады. Сөз тіркесінің ... ... оның ... ... ... лексикалық мағыналарының байланысынан анықталса,
грамматикалық мағынасы сыңарлардың ... ... ... ... құралады [71,7].
И.Б.Голуб [72,14], В.С.Тотавар [20,5-8] ғалымдар пікірінше, сөздер
сөз тіркесін ... үшін ... ... (синтаксистік) және
лексикалық тіркесімділікті бастан өткеру ... алға ... ... ... часу ... еще нет ... ... урегулирование
кровопролития; Девичья фамилия моего отца Собакин; После гибели Ленского на
дуэли Ольга женилась на ... ... ... ... ... ал Моя твоя не ... Наш ... здоров вдоль и поперек;
Большинство времени депутаты тратят на ... ... ... ... ... ... аңғарамыз. Ал
лексикалық тіркесімділік көпмағыналы сөздердің қолданыстарынан ... ... ... ... ... ... ... свободно
соединяться с любым другим, подходящим по смыслу: глубокий (т.е. ... ... ... ... ... ... ... Однако в значении
«достигший предела, полный, совершенный» это слово сочетается с немногими
(глубокая осень, ... но не ... не ... ... ... ... но ... не день, не шум)» [72,14]. Демек, ... ... ... ... ... түсіп жұмсалуы айналасындағы сөздерге
тәуелді болмақ. Сөздердің тіл ... ... енуі ... тигізер
әсері, олардың байланыса алу мүмкіндіктерімен өлшенбек. Әрине, ең ... ... ... ... ... ... ... білдірілер
ой түзілсе, соған сәйкес тұлғаның да қалыптасары сөзсіз.
Жоғарыдағы ғылыми деректер ... ... ең ... ... ... ... қабаты, оның ішінде сөздердің өзара
байланысу, тіркесу ... ... ... ... ғана ... ... қоса лексикалық қабатпен де ұштасып
жататындығы аңғарылады.
Сөз тіркесіне түскен сөздер еш ... ... яғни ... мағына үйлесімдігінің болуы ең негізгі шарт болып ... ... ... ... ... ... жүйеліліктің
болмайтыны анық. Білдіретін мағына негізінде үйлескен сөздер тобынан ... ... ... ой-хабар белгілі болады.
Қазақ зерттеушілері де сөздердің тіркесу қабілетінен ... ... және ... ... ... ... ... көрсетеді. Ә.Аблақов, С.Исаев, Е.Ағманов сынды ғалымдар
сөздердің тіркесу қасиеті әрбір грамматикалық ... ... ... мен ... сипатына негізделеді деп таниды. «...сын есім
заттың әр түрлі сындық сапасын білдіретіндіктен, сан есім зат есімді ... ... ... ... ... сипатын процесс күйінде
білдіретіндіктен, табиғатында зат есімдермен тіркесуге бейім тұратын болса,
ал үстеулер қимылға тән сапаның ... ... ... ... тұрады [5,23].
Қазақ тілі теориясын негізін салушылардың бірі Қ.Жұбанов та өз
кезінде ... ... ... ... ... ... айта ... оны екі жақты құбылыс ретінде қарастырған.
«Очень важную роль ... в ... ... ... ... ... не ... отношения слов в определении, но и ... ... Сөз бен ... байланысуы әрекетіндегі мағынаның орны ... да атап ... ... ... ... ... білдіріп,
тілдің мағыналық және синтаксистік заңдылықтары бойынша сөйлем құрау үшін
жекелеген лексикалық және грамматикалық топтарға ... ... ... сөз ... ... ... екендігін ескертеді. «Слова
поступают в распоряжение грамматики, языка ... ... друг с ... ... ими ... средств языка. Только благодаря
грамматике, путем соединения слов в ... ... ... ... свое ... ... А.Әблақов, И.Ұйықбаев ғалымдар да «сөйлемдегі сөздер
қалай болса солай тұрмай, белгілі бір тәртіппен өзара мағыналық ... ... ... да ... ... дейді [73, 10].
Шынында, сөйлеу, ... ... ... ... ... тіркеп айту арқылы болады. Бұл құбылыс тілдің
өзіндік грамматикалық заңына ... ... яғни ... ... білдірмек болған ойының мазмұнына сәйкесті сол тілдегі бір заңның
лайықтысын іріктеп ... ... қай ... ... кез ... сөзді
кез келген сөзге қалай болса солай ... ... ... Нені ... айтуға болатынын тілдердің грамматикалық, лексикалық заңдылықтары
белгілейді» [29,99].
Ғалым С.Исаев пайымынша, сөздердің тіркесімділігі тіркес ... ... ... негізделген грамматикалық ...... тек қана ... ... қызметі
ғана емес, онымен қоса лексикамен, сөздердің ішкі ... ... ... Оның ... ... ... (грамматикалық)
өрісі мен семантикалық сыйымдылығын салыстыра, екі жақты заңдылықты ескере
отырып қарағанда ғана ... ... сыры ... ашылмақ.
Ғалым М.Оразов сөз тіркесімділігінің грамматикалық және лексикалық
жақтан үйлесімі негізінде іске асатындығын ... Егер бұл екі ... жоқ ... ... ... ой ... жеткізілінбейді де мүлде
түсініксіз бір нәрсе болып шығады [74,192-194].
Шындығында да сөйлеу кезінде сөздер бірінен кейін бірі ... ... ... да, олар ... ... ... бір заңдылыққа
сүйенеді... Сөйлем құрамына енген сөздер өзара, ең ... екі ... ... яғни әрі ... категориялар арқылы байланысып
белгілі бір грамматикалық формада тіркессе, әрі ... ... ... ... да ... Егер бұл екі ... ... жоқ
болса, не сөйлемдегі айтылатын ой толық жеткізілінбейді де мүлде ... ... ... ... ... ... дербес, басқа сөздердің мағынасымен байланыспай-
ақ өмір сүретін ... ... ... лексикалық мағынамен
байланыспай өмір сүре алмай, сөйлем құрамында ғана анық бой ... ... ... ... мен ... ... не олардың байланысуына
себепші болып дәнекерлік қызмет атқарады.
Сөз тіркестерін жүйелік құрылымдық сипатта қарастырған Н.Құрманова
лексикалық ... пен ... ... ... ... ... айта ... ол екі қасиетті біріне-бірі тең немесе бірі
төмен, бірі жоғары деп емес, әрқайсысын біртұтастық құруға қызмет ... ... ... тану ... Өйткені, лексикалық тіркесімділік
сөздің ішкі мағыналық табиғатына ... ... ... ... ... ... табиғатымен байланысты» деген ой
білдіреді [75,45].
Сөз таптарының тіркесімділік қабілеті жайлы Г.О.Сыздықова да мақала
көлеміндегі зерттеуінде сөз етеді. «Сөздердің бір-бірімен ... ... ... және ... тіркесімділік деп бөлгенмен,
бұл екі топты бірдей деп қарауға болмайды. Тілімізде сөздердің лексикалық
тіркесімділігі ... ... ... кең түрде
кездеспейді. Сөздердің лексикалық ... ... ... ... тар болады» [76,52].
Демек, сөздердің бір-бірімен тіркесу қабілеті лексика, морфология
заңдылықтарымен ұштас жатқан күрделі құбылыс.
Ж.Болатов қандай сөз ... да, оның ... ... ... ... ... жеке ... бойындағы барлық асылы оны басқа сөздерден
ажыратып, танытатын ерекшеліктері тек сөйлемде ғана ... ... «Сөз ... ... құрамы арқылы ғана айқындалады. Кейде сөздің
лексикалық мағынасының өзі де сөйлем құрамы арқылы айқындалады» [77, ... ... ... пен семантиканың бір-бірімен тығыз
байланыстылығын ескере отырып, «Егер ... ... ... ... мен ... ... арқылы анықталады» деген болатын [78, 84].
Осы орайда сөз тіркесінің тілдік бірлік ретінде қалыптасуындағы,
оның жасалуындағы ... және ... ... ... ... ... деңгейі қаншалықты деген сауал туындары
сөзсіз. Бұл мәселені ескере келіп, ғалым А.Салқынбай сөздердің бір-бірімен
байланысуы, ... ... рөлі ... ба, әлде ... ... ма ... ... қазақ тіл білімі үшін әлі қойылмағандығын алға
тартады. «Сөздердің бір-бірімен тіркесуінде ішкі ... ... ... ... біздіңше, тұлғаның рөлі де төмендемеуі ... ... ... зерттеу деген сөз – оның басқа сөздермен байланысына
анализ жасау деген сөз» [79, 84].
Демек, сөз тіркесі ... ... ... сөздердің семантикасына
негізделген грамматикалық қасиеті. Тіркесімділік – сөздердің тек ... ... ... ғана ... лексикамен, сөздердің ішкі
мағына сыйымдылығымен, семасиологиямен тығыз байланысты. ... ... ... қарай олардың тіркесімділігі артып, я кеміп отырады.
Тегінде, сөздердің ішкі мағыналық шеңбері, көлемі тіркес ... ... ... Осы жағынан сөздердің тіркесімділігі лексика-грамматикалық
категория тұрғысынан зерттелуі тиіс. ... ... ... ... ... ... ... соған сәйкес қарағанда ғана
сөздер тіркесімділігінің сыры толық ... ... ... ... ... үшін олар ... да, тұлғалық жағынан да ыңғайласып жұмсалуы шарт. ... ... ... сөздердің бір-бірімен тіркесе алу ыңғайына
байланысты, яғни кез келген тұлғалар ... ... ... ... бір ... қағидасы болатыны айқын. Сөздердің тіркесуі олардың
құрамындағы сыңарларының ... ... ... бірін-бірі сабақтап
тұруы семантикалық тіркесімділік қасиеті шеңберінде іске асса, ал ... ... тіл ... сай ... ... ... ... тіркесімділік аясына жатпақ.
Тілдегі сөздердің үйлесім қабілеттерін іске асырушы лексикалық және
синтаксистік тіркесімділіктерді аражігін ... өз ... ... ... танысақ та, оларды бірінші немесе екінші деңгейлі деп
таңбалап ... ... ... ... ... сөйтіп тілдің
белгілі бір бірлігін (сөз тіркесін) тудыратындығын ескеріп, оларды ... алып ... жөн ... ... сөз ... оның ... жағы ғана емес, сөздің ішкі мағынасы да маңызды
рөл атқарады.
Тілдегі сөздердің бір-бірімен ... ... ... ... ... ... қалай болса солай орналасып ... ... ... ... ... ... сыңар, біріншіден, басыңқы
сөздің лексикалық ұғымына сәйкестене, ыңғайласа орналасады, екіншіден,
нақтылаушы ... ... ... әр түрлі (атрибутивтік, объектілік,
предикативтік) грамматикалық қызметте ... ... ... ... ... ... басыңқысымен түрлі грамматикалық амал-
тәсілдер арқылы ... ... ... ... ... ... ... заңдылығы -
күрделі құбылыс. Сөздер мағыналық жақтан ... ... ... ... ... грамматикалық жақтан реттеліп барып сөз тіркестерін
қалыптастырады.
Сөздердің тіркесімділігі ... ... ... ...... құрамына енетін сөздердің семантикасына,
грамматикалық қабілетіне байланысты. Синтаксистік ... ... ... ... ... отырып, соған сәйкес қарағанда ғана
сөздердің тіркесімділік сыры толық ашылмақ. Сөз ... ... ... ... ... ... ... формасы жағынан болсын бір-біріне
сабақталып тұрады.
1.3 Тіркесімділік қабілетті тілдік құбылыстар
Қандай да болмасын құбылысты оған ... ... ... ... ғана ... ... ... тән негізгі қасиет
тіркесу қабілеті дейтін болсақ, сол ... ... іске ... басқа да
құбылыстар баршылық. Мәселен, валенттілік, дистрибуция, конфигурация,
потенция, интенция ... ... ... ...... Осы ... ... Н.Құрманованың тіркесімділік ұғымының оған ұқсас
валенттілік, конфигурация, интеграция сынды түсініктерден айырып тану керек
деген ұсынысын дұрыс деп бағалаймыз ... тілі ... ... тіркесімділік құбылысының терминдену
мәселесінде бірізділіктің ... ... ... ... дистрибуция, қоршау (окружение), қолданыс (употребление),
контекст, семантикалық іріктеу (изберательность) т.б. терминдердің ... ... ... алға ... ... ... құбылыстардың ішінде бір-біріне табиғаты жағынан өте
ұқсас валенттілік және тіркесімділік ұғымдары.
Орыс тілшісі Н.З.Котелова тілдегі тіркесімділікке біржақты ... ... ... ... ... ... ... терминдік атаулардың орын алғандығына назар ... ... ... валенттілік схемасы (Д.И.Шмелев),
сабақтасу (подчинение), меңгеру (управление), ... ... ... ... ... Паулини), конфигурация (А.А.Холодович),
мағыналардың конструкивті ... ... ... ... ... ... ... және т.б.[14, 82].
Орыс тіл білімі зерттеулерінде ... ... ... ... ... жатады. Валенттілік – тіл ... ... ... ... ... ... ... бастау алып, етістіктің
валенттілігі Г.Бринкман, ... ... ... ... ... ... сияқты шетелдік ғалымдар, сондай-ақ
С.Д.Кацнельсон, В.Г.Адмони, ... ... ... Н.И.Филичева, И.Б.Долинина, А.Ф.Лосев, ... ... ... сынды кеңес зерттеушілерінің
еңбектерінде өрбіген.
Валенттілік түсінігінің тіл білімінен орын алуы француз ... ... ... байланыстырылады [81,82,83,84,85,86].
Лингвистикалық әдебиеттер валенттілік ұғымының шет тіл білімдерінде, атап
айтар ... ... ... тілдерінде кең етек жайғандығын сөз қылады.
Оның тарихы мен ... ... ... ... ... ... үлгерді [84,85,86]. Мәселен, Н.Филичева, М.Д.Степанова, Л.М.Локштанова
бұл ұғымның шығу тарихы мен қалыптасуына арналған ... осы ... ... ... тілінде – Valenz, Wertigkeit) ұғымы тіл біліміне
химия ғылымынан енген, ол «сутегінің атомдарды біріктіру ... ... ... алмастыру қасиетін» білдірсе керек [84,3].
Шетел тіл білімінде синтаксистік валенттілік ұғымы ... ... сөз ... ... ... ... рет
француз грамматисі Л.Теньер 1953 жылы жарық көрген «Очерк структурального
синтаксиса» еңбегінде сөз етеді. Алайда бұл ... ... оның 1934 ... «Как ... ... ... ... Ғалым бұл еңбегінде
синтаксисті екі аспектіде – грамматикалық категорияларды, олардың орын
тәртібі мен жасалу ... ... ... ... ретінде
және сөйлеу тілінің құрылымын, ондағы ... ... ... ... ... ... ... [11,10].
Зерттеуші Л.Теньер сөйлемге құрылымдық анализ жасай ... ... ... ... ... ... ... теминдерді
қолданады. «Пысықтауыш сөздерді» «сопутствующие слова» деп танып, олардың
сөйлемде ... ... ... ... ... өзіне қаншалықты
«актанттарды» меңгерте алатын қабілетін химия ғылымындағы атом ... оны ... деп ... ... деп ол ... ... қарастырады, валенттілік қатынасқа пысықтауыш пен предикатты
жатқызбайды. Ғалым «актанттар» саны ... ... ... ... ... ... етістіктерді ажыратады [87]. Л.Теньер
етістіктің валенттілігін атомның валенттілігімен ... ... ең ... ... ... ... ғылыми көзқарастарын жалғастырушы неміс ғалымы
Г.Бринкман валенттілікті ... ... ... ... ... ету ... деп атайды. Ол «актант» деген ұғымды ғана
қолданады. Оның ... ... ... ... ... ғана ... ... қатар зат есімдер мен сын ... ... ... ... ... ... аясын тіпті кеңейтіп, атауыш
сөз таптарынан емес, басқа да көмекші сөздерден іздеген [87,121].
Неміс тіліндегі етістіктердің ... ... ... ... ... міндетті және факультативті актанттармен
толықтырылуға тиісті белгілі ашық ... ... ... ... деп ... ... тіл ... ХХ ғасырдың 40 жылдардың соңында валенттілік
терминін алғаш рет С.Кацнельсон ... ... ол ... ... реализоваться в предложении и вступать в определенные
комбинации с другими словами» деп түсінеді [82, ... ... ... ... оның ... «тіркесімді потенция» терминдерімен алмастырады. Әр сөз
табының бойына тән тіркесімділікті потенция немесе валенттілік деп түсініп,
бұл қасиет ... пен ... ... ... Бұл ... ... бойында «ұйықтап жатады» және нақты сөйлеу әрекетінде ... ... ... ... ... ... кең түрде
таниды, яғни тіркесімділік қасиетін барлық сөз таптарынан іздеуіміз керек
деген [88,42].
Л.Р.Зиндер валенттілікті басқа ... ... ... ... ... Оның ... сөз ... белгілі мөлшерде лингвистикалық ықтималдылықпен, немесе болжалдың
психологиялық факторларымен байланысты ... ... да ... ... ... біршама сөз етеді. Көптеген ғалымдар тарапынан бұған ... орын ... ... ... ... семантикалық жағынан түбегейлі зерттелініп болмағандығын тілге
тиек етеді. Ғылыми пайымдауларға иек арта отырып, ол ... ... ... ... тырысып, оларға тән ортақ қасиеттерді атап
көрсетеді [68,3-7].
Зерттеуші И.Г.Олшанский пікірінше, ... ... ... ... ... сәйкес. Валенттілік тіл
бірліктерінің потенциалды тіркесімі, яғни олардың ... ... ... байланыса алу мүмкіндігі. Осы мүмкіндік шынайы болған ... ... ... ... айналмақ. Ендеше,
валенттілік пен ... ... ... ... мен ... ретінде «тіл-қолданыс (речь)» ... дей ... ... ... және ... ажыратады [90,54].
Л.М.Локштанова валенттілік ұғымы лингвистикада етістіктің синтаксистік
потенциясы негізінде қалыптасқандығын айтады. Неміс тіліндегі валенттілікті
қарастырған бұл мақалада үш ... ... ... көрсетіледі. Ол
Г.Бринкманның функционалды-семантикалық классификациясы, И.Эрбеннің
құрылымдық классификациясы және ... пен ... ... ... ... ... ... (участники) (Mitschpieler) және бос орындар
(открытые ... (offene Stellen) ... жаңа ... болатын. «Бос
орын» ұғымы «қатысушыға» қарағанда кең. Бринкман ұғымындағы ... ... ... ... ... ... Ол ұстанған принцип –
етістіктің семантикалық ерекшеліктері, бос орынды толтыратын зат есімнің
функционалды белгілері, етістіктің және ... ... ... ... ... И.Эрбен «бос орындар» мен «қатысушылардың» аражігін
ажыратып берген болатын. Оның теориясындағы «қатысушылар» ... ... ... ... ... ... шет тілдеріндегі валенттілік теориясында арнайы терминдердің
қалыптасып қалғандығы аңғарылады. Мәселен, «актант», «қатысушылар», ... ... ... ... және т.б.
Көптеген орыс ғалымдары валенттілік пен тіркесімділік терминдерінің
арасына шек ... ... ... екіншісін талғамай қолдана береді.
Л.Н.Засорина, Б.Н.Берков зерттеулерінде бұл екі ұғым ... ... деп ... ... элементтердің потенциалды тіркесімділігін
атаған. Валенттілік ... ... ... (фонетикалық, фонологиялық,
лексикалық және ... тән ... ... ... да ... екі ... бөлмей, бірлікте қарап, тек тіркесімділік
деген атауды ... ... ... ... бұл екі ұғым түрліше
аталатындығын айтса да, олардың аражігін ашып ... ... ... ... ... ... берілмеген. Тек «Сочетание (англ. combinability) – способность
элементов соединяться друг с другом в ... ... ... кездеседі
[95,445].
Шет тілдер сөздігінде «валентность – ... ... ... ... с другими словами в предложении» [96, 97] деп
берілген.
Н.Г.Брагина валенттіліктің тіл элементтері ... ... ... айта ... ... ... арналған еңбектердің
саны мол болғанымен, оған бағытталған бір жақты теория жоқ дейді ... ... ... ... сөз ... ерекше қабілеттерін зерттей
келе, етістіктің сөйлемде белгілі бір қызметке ие болуы үшін тіркесімділік,
валенттілік және меңгеру сынды құбылысты ... ... сөз ... ... ... етістіктің кез келген сөздермен байланысу
мүмкіндігі. Тіркесімділік грамматика (сөздің ... сөз ... ... және лексика деңгейінде қарастырылады. Валенттілік –
оған қарағанда тар ұғым. Ол ... ... ... ... ... ... Етістікті меңгеру бұл ұғымдардан да тар
құбылыс, ол тек толықтауышпен ғана байланысты ... ... ... тілдік қолданыс өрісін кеңейтетін тың бір қыры – оның ... ... ... ... ... пен ... ... анықтала бастағандығын аңғаруға болады. Валенттілік
статистикалық (валенттілік ... ... ... ... ... (процесуалды) (тіркесімділік осы ерекшеліктердің реализациясы
ретінде) аспектісімен байланыстырылады.
Валенттілік пен тіркесімділік терминдерін жеке ... ... ... аражігін ашып көрсеткен ғалым С.М.Панкратова ... ... бұл екі ұғым екі ... ... «Валентность – это
способность языковой единицы программировать свое окружение в семантическом
и синтаксическом ... ... ... ... ... и ею
обладают только те языковые единицы, в семантической структуре знания, в
которых содержатся релятивные ... ... – это ... ... ... ... друг с другом в линейном ряду» [97,5-9]. Бұған
салсақ, валенттілік – тіл ... ... және ... ... ... ... қасиеті болса, тіркесімділік –
барлық (фонологиялық, семантикалық, грамматикалық) тіл ... келу ... ... ... ... ... тізбектелу
қасиеті тән.
Валенттілікті тек толық мағыналы сөздер, оның ішінде ... ... ... ... ... ... тың ... ұсынады. Ғалым «Қазіргі лингвистикадағы валенттілік теориясы
мәселелері» атты мақаласында шетелдік және ... ... ... ... жөніндегі тұжырымдарына талдама жасай отырып, соңында
валенттілік теориясын тек атауыш сөз ... ... ғана ... ... шылаулар мен көмекші сөздер, күрделі сөйлемдер құрамындағы ... де ... ... ... алға ... ... ... мағынасы жоқ көмекші сөздерден, шылаулардан, тіпті
күрделі ... ... ... ... ... деген бағыты
валенттіліктің жаңа қырларын ашуға түрткі болатыны сөзсіз.
Валенттілікті тек етістік сөз табының ... ... ... ... бойынан іздеуге болатындығын ... тағы бір ... Ол ... ... ... ... ... керек дейді. Ол
валенттіліктің етістікте басым екендігін мойындай отыра, оның ... ... да ... айтады [98, 12-13]. Әр сөз табының
валенттілік қасиетін ескеретін болсақ, әлі де ... ... ... ... көз ... ... валенттілік басқа да сөз ... ... ... зат есім мен сын есім бір ... ... ... ... валентке ие [98, 12-13].
Н.Д.Елшанова француз тіліндегі етістіктердің ... ... ... ... ... бұл терминдер екі дара қолдану керек
дейтін ұстаным жақтаушысы ... ... Оның ... ... ... ... арақатынас тіл мен сөйлеу арасындағы байланыс
іспеттес [99, 51].
Ч.К.Найманова «Валентность части речи - это ... ... ... ... языка, в соответстви с которыми данная часть
речи вступает в ... с ... ... ... ... тіл ... ... байқатқандай, тіркесімділік мен
валенттілікті бір құбылыс ретінде, кейде екеуін екі айырып қарастырған ... ... орын ... пен ... ... ... ... қазақ
тіл білімінде де нақты ұстанымның жоқтығы орын алып отыр. Тіл ... бір ұғым ... ... ... кейде аражіктері ашылып жеке дара
қолданыс тауып жүрген валенттілік пен ... ... ... да сан ... ... ... болады.
«Қазақ тілінің энциклопедиясында» тіркесімділік мен валенттілік
терминдерінің аражігі ... ... ...... ... морфема, лексема) ең кіші фон – ... ... ... Тілдік ең кіші фон-мәтін кем дегенде екі элементтен
тұрады және тілдің әр ... әр ... ... ... ... үшін ... (фонемалардың қосылысы), морфологиялық қабат үшін – лексема
(морфемалардың ... ... ... үшін – ... ... ... мен ... лингвистикалық түсіндірме сөздігінде
валенттілік және тіркесім деп берілген. «Валенттілік (лат. valentia -күш) –
сөздің басқа сөздермен синтаксистік ... ... ... ал ... ... ... деңгейді жасау үшін қолданылатын тіл бірліктерінің ... Тіл ... ... ... бейнелейтін, ең
негізгі қасиеттерінің бірі» [100,250].
Демек, валенттілік тек ... ... іске ... құбылыс
болса, тіркесімділік тілдің бар саласына қатысы бар кең ... сөз ... ... ... сөз ... қазақ
тіл біліміндегі көптеген зерттеу жұмыстары мен еңбектер ... ... бұл ... М.Б.Әлиева тарапынан есім сөздер шеңберінде сөз болса,
Б.Әбдіғалиева бұл мәселені тұрмыс лексикасы орайында ... ... ... сөз ... бас ... есімдіктің
валенттілігі жайлы сөз қозғайды. Автор валенттілік пен сөз тіркесі арасына
тепе-теңдік белгісін қойып, екі құбылысты синоним ... ... ... пен тіркесімділік терминдерін ажырату керек деген мәселені
көтеріп, бірақ валенттіліктің сөз ... ... ... Бұл ... де валенттілік мәселесі төңірегінде сұрақтар ... ... ... [101, 14].
Қазақ тіл білімінде валенттілік мәселесін зерттеу нысаны еткен
ғалымдардың бірі А.Салқынбай пайымынша, валенттілік өте ... әрі ... ... ол экстролингвистикалық және тілдің ішкі заңдылығы формалары
арқылы үнемі реттеліп отырады. ...... ... және ... ... ... байланысуы болып табылады.
Ғалым сондай-ақ, валенттілік ұғымының тіркесіммен өте ... ... деп ... ... валенттілікпен бірге тіркесім ... ... ... ... дамуында маңызы ерекше деп айта келе, солардың
арасында ... ... бар ... баса ... ...... ... арасындағы семантикалық және
синтагматикалық байланыстардан тұрса, тіркесім ... ... ... ... ... ауыспалы мағынасы арқылы уәжделген туынды атаулар
мен тұрақты ... ... ... ... ... ... ... Айталық, жүрек сөзі арқылы негізделетін ержүрек, жүрегі ... ... т.б. ... ауыспалы мағына негізінде жасалғандықтан,
құрамындағы атаулардың негізгі мәнімен ... ... де, атау ... ... бұл ... ... валенттілік теориясы орындала ... мәні ... ақ қоян ... ... ... немесе жүрек сөзі
жібу, түршігу, ұшу, сазу, орнына түсу, қобалжу, т.б. ... ... ... еді. ... ... ауыспалы мағыналары арқылы орныққан,
уәжделген сөзжасамдық мағына тіркесімнің негізінде мүмкін ... ... Олай ... тіркесімнің пен валенттіліктің ұқсастықтары мен
өзіндік айырмалары болады [79, 133].
Етістіктердің ... ... ... ... ... шетелдік ғылыми пайымдауларды алға тарта отырып, жалпы
тіркесу қабілеті тән ... пен ... ... ... ... көрсетеді. «Валенттілікке де, тіркесімділікке де тіркесу
қасиеті тән. Тіркесімділікте бұл ... ... және ол ... сөз
мағынасының әр түрлі деңгейдегі орнына байланысты. Ал валенттілікте бұл
қасиет шектеулі және ол ... ... пен оған ... сөздердің
лексикалық мағыналарының сәйкестілігіне байланысты. Тіркесімділік пен
валенттілік тіл ... дара ... ... ... ... ... ... салыстырғанда кең,
ауқымды екендігіне көз жеткіземіз. ... - тіл ... ... ... ... ... деңгейде
тізім немесе тізбекті түрде тіркесу қабілеттілігі.
Валенттіліктің түрлеріне қатысты тіл ... ... ... бар.
М.Д.Степанова валенттіліктің түрлерін ажыратып көрсетуімен басқа кеңес
тілшілерінен ерекшеленеді. Ол «ішкі валенттілік» және «сыртқы ... жаңа ... ... ... ... рет олардың негізін қалады. «Ішкі
валенттілік сөйлем ішіндегі ... ... ... бір ... ... ... арасындағы байланыс, ол кез келген
сөзге тән емес, себебі ол ... кем ... екі ... ... және
түбір, түбір және жұрнақ, екі түбір) тұруы қажет (неміс тілінде dank+bar,
Freund+schaft, ... [85,4], ... ... ... оның ... ... ... ол сөздер белгілі бір сөз табына қатысты,
белгілі бір ... ... бір ... мүшесі, белгілі бір лексикалық
мағынаға ие болып ... [85, ... ... ... ішкі және ... қасиеттерін
ескере отырып, ішкі валенттілік және сыртқы ... ... ... ... ... семантикалық және синтаксистік валенттілік
бар дегенді алға тартады. «Семантическая валентность предполагает наличие в
предложении ... ... ... ... ... Если ... место в окружении глагола занимает ... ... то она и есть тот ... компонент
(актант), место для которого уже есть в семантике глагола. Синтаксическая
валентность – есть не что ... как ... ... на ... ... В свою ... она ... быть облигаторной и
факультативной. Синтаксический обязательные члены не могут быть ... ... ... без ... его грамматической правильности (Ср.:
Дом находится на площади – Дом находится), в то время как ... быть ... по ... контекстуальным причинам. Но и те и другие
предопределены синтаксической ... ... ... ... ... – это характеристика семантических актантов в
плане факультативности/ ... их ... в ... ... [102, 32-33]. ... семантикалық және синтакситік
валенттілік әрдайым құрамы жағынан, құрылысы, ... ... ... бермейді. Валенттіліктің семантикалық деңгейінің белгілі компоненті
синтакситік деңгейде түрлі ... ... ... ... ... ... ... рядом с домом т.б.)» [102, 32-33].
Сөздің семантикалық валенттілігі мағына жақтан үйлесімділік болып
табылса, синтаксистік валенттілік сөздің сөйлем ... ... ... қолданылып қолданылмауы.
Демек, сөздің сөз тіркесі немесе сөйлем деңгейінде синтаксистік
жағынан дамуы оның ... ... ... ... ... сөз ... ... сөздің потенциалды тіркесімділігі.
Синтаксистік валенттілік сөз семантикасы және семантикалық валенттілікпен
тығыз байланысты.
Қазақ тіл ... ... ... ... да ... орын ... Профессор А.Салқынбайдың валенттілік түрлерін
ажыратудағы пікірі орыс ... ... ... ... ... ...... белгілі бір мағынасының потенциалды
мүмкіндігі мен екінші сөздің мағынасының ... ... ... ... Синтаксистік валенттілік – сөздің
синтагматикалық деңгейде басқа сөзбен ... ... ... ... ... ... ... бір сөз табының
сөз формалары арқылы түрленіп, екінші сөзформамен ... ... пен ... ... ... ... құбылыс
болғанымен, диалектикалық тұрғыда бір-біріне байланысты, қатысты ұғымдар
деп тұжырымдайды ол [79,106].
Ғылыми ... ... ... сөздің морфологиялық,
семантикалық, ситаксистік валенттіліктерін ажыратамыз.
Морфологиялық ... – бір сөз ... ... ... арасындағы байланыс.
Семантикалық валенттілік – сөздің белгілі бір ... ... ... еуі. ... (қайтыс болу өмір де бір рет қана болатын әрекет).
Синтаксистік валенттілік қатысушы түрімен және «бос клеткалардың»
міндетті немесе факультативті ... ... ... ... ... топтастырамыз:
-актанттың сөйлемде қолданылу-қолданылмау ... ... ... ... ... міндетті емес
немесе факультативті (онсыз сөйлем жасала береді);
-сөздердің қарым-қатынасы тұрғысынан: активті (негізгі мүшенің
валенттілігі) – ... ... мүше ... орналасуы жағдайына байланысты: оң валенттілік–сол
валенттілік.
Сөз тіркесін синтаксистік ... ... ... сөздің мағыналық
ерекшеліктері мен синтаксистік заңдылықтары жұмылдырылады. Осыған орай тіл
білімінде сөз ... ... ... тіркесімділіктің түрлері атап
көрсетіледі. Олардың ең ... ... және ... ... ... және ... ... «Лексическая сочетаемость слов определяется ... ... ... в ... ... между
предметами и явлениями, которые обозначаются словами» «Грамматическая
сочетаемость слов ... ... ... от ... грамматического
значения частей речи, к которым относятся ... ... а так же ... ... ... ... ... да сөз тіркесінің лексикалық және ... ... ... «Лексическое значение словосочетаниях
определяется взаимоотношением конкретных лексических значений составляющих
его компонентов». «Грамматическое же ... ... ... ... ... ... ... словосочетание, друг к
другу» [71, 7-8].
Е.С.Кубрякова сөз тіркесі ... және ... ... ... ... ... ... как
представителя определенной части речи и реализующего ее отдельного лексико-
грамматического разряда вступать в те или иные ... с ... ... а
также занимать определенную позицию внутри высказывания, рассматривается
нами как его ... ... С ... стороны, способность
данного слова как ... ... ... совместно с другой
лексемой и ... ... в ... ... ... то, что можно назвать его лексической сочетаемостью» [23,25].
Бұл тұжырымды таратсақ, егер сөздің синтаксистік тіркесімділігі оның ... ... ... сөздің лексикалық тіркесімділігі оның
жеке дербес (индивидуальный) ... ... ... ... ... ... ... мағыналарының тоғысуынан барып пайда болатын
құбылыс ретінде таниды ... ... ... ... пен ... ... қатар танылуы керек. Оның бірі сөздің мағыналық,
енді бірі тұлғалық ... ... ... бұл екі ... бірі
төмен, бірі жоғары деп емес, сөз ... ... ... ... ... ... қарастырылуы тиіс. Лексикалық тіркесімділік сөздің ішкі
мағыналық табиғатымен тығыз байланысты ... ... ... ... грамматикалық табиғатымен байланысты. Сөз ... ... ... ... мен синтаксистік
тіркесімділігі бірізділікке бағынғанда ғана сөз тіркесі жасалады.
Ғалым ... ... ... ... ... бар дейді. Олар мыналар: фразеологиялық/ ... ... ... ... факультативтілік, вариаттылық
/вариаттылық ... ... ... ... фразеологиялық емес
белгісі тіркескен сөздердің ... ... ... ... өз ... ... еркін тіркес құрайды, кейде сыңарлар басқа
мағынаны ... ... ... ... Активтілік/пассивтілік
белгілері тіркесті сыңарлардың басыңқысы ... ... ... ... сыңардың бағыныңқымен тіркесуі. Пассивті
тіркесімділік белгілі бағыныңқы ... ... ... ... ... ... белгісі сыңарлардың бірігу жағынан,
олардың бір-бірін тартылуын сипаттайды. Міндетті тіркесімділік ... ... ие болу ... ... ... ... сыңарларға ие болу не ие болмау қабілеті. Вариаттылық/вариаттылық
емес бағыныңқы сыңарлар табиғатымен байланысты. Егер ... ... ... ... алатын болса, онда тіркесімділік вариаттылық
деп аталады (годный для ... на ... к ... ал егер ... бір ғана тұлғамен келсе, онда вариаттылық емес тіркесімділік ... в чем, ... ... ... в чем). ... сөз бір-екі сөзбен ғана тіркесе ... ... ... нос, ... ... ... шектеулі емес тіркесімділігіне бір
сөздің белгілі семантикалық топқа ... ... ... ... алуы
орын алады (исполненный решимости, сил, ласки, уважения; рубить дрова, ... ... и т.д.) ... тіркесімділік басыңқы сыңарға байланысты болып келеді де,
өзге ... сол ... ... ... алу ... ... Пассив тіркесімділік бағыныңқы сыңарға қатысты қолданылады. Мұның
мәнісі – басыңқы қызметіндегі сөздің қандай ... ... ... ... ... дарынды оқушы сөз тіркесіндегі басыңқы ... ... ... ... ... ... сөзді (ақылды) қатыстық сын
есім тұлғасында қабыса байланысқанын көреміз. Ендеше бұл сөз зат есім ... сын ... ... ... ... ... алатынына көз
жеткізуге болады (ақылды оқушы, білімді оқушы, тәртіпті ... ... ... ... ... ... ... дарынды сөзінің де зат
есіммен тіркесу мүмкіндігі барын көреміз, демек, бұл сөз ... жиі ... ... ... ... студент, дарынды жігіт,
дарынды шәкірт, ... ... ... қабілеті - күрделі құбылыс. Орыс
тіл білімінде синтаксистік тіркесімділіктің ішкі ... ... жүр: ... ғалым В.В.Морковкин синтаксистік тіркесімділіктің
өзіндік (собственный) және ... емес ... ... ... ... ... өзіндік тіркесімділігі» ... ... ... ... емес ... ... ... атты терминдерді қолданысқа енгізеді [103,6-12].
«...собственной ... ... ... ... ... с этим ... в ... актуализируются семы, отражающие
специфику именно его денотата». Дәрігер – емдеуші дәрігер, ... ... ... ... ... және т.б.[103, 11] «Несобственной
сочетаемостью слова называется совокупность словосочетаний с этим словом, ... ... ... ... для ... любых других сторон
его денотата» [103, 12]. ... осы ... ... да ... оның атауы ғана басқа, яғни тіркесімділіктің жеке (частные) және ... ... ... ... ... ... да ұқсас. Сөздің
денотат ... ... ... актуалданса – жеке тіркесім,
денотаттың басқа жақтарын білдіретін семалар актуалданса – жеке ... ... ... ... ... ... ықтимал тіркесімі –
емдеуші дәрігер, ... ... ... ... жасап жатыр,
екінші бір топ тіркесімі – дәрігердің ... ... ... т.б..
Екінші топтағы зат есімдердің алғашқыларға қарағанда өзгешелігі - басқа зат
есімдермен ауыстырыла алуы: маман, ... ... т.б. Жеке ... ... атап ... ... ие [68, 24].
Адмони В.Г. синтаксистік тіркесімділіктің ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге тырысады. Орыс
тіліндегі ряд сөзін Он повстречался с рядом. Он написал ряд деп зат есіммен
тіркеспей ... түсе ... бұл ... ... мағынасы тек Он
повстречался с рядом приезжих немесе Он написал ряд писем сынды ... ... ... ... ... ряд сөзі ... үнемі қатар
қолданылатын лексемалармен ... ... ... қабілетін
танытады [21,112].
Тіркесімділіктің түрерін ажыратушылық қазақ тіл білімінің кейбір
зерттеулерінде орын ... ... ... ... ... ... ... сипаты) және лексикалық тіркесімділікті
(сөздің мағыналық сыйымдылығы негізіндегі қасиеті) ажыратады. Синтаксистік
тіркесімділік сөздің тума қасиеті, ... ... жаңа ... ... ... осы ... ... ғана бірден белгілі грамматикалық топқа жатып,
сөйлеу ... ... ... Сондықтан да сөздің бұл қасиеті өте баяу
өзгереді. Лексикалық тіркесімділік, ... ... ... ... болатын, сөйлеу процесінде туып отыратын тума қасиеті. Сондықтан да
тілге жаңа еніп я туып отырған ... ... ... ... жаңа тіркестер жасалады. Лексикалық тіркесімділік ... ... ... ... тез өзгереді. Тілдің
синтаксис аясында ... ... ... ... осы лексикалық
тіркесімділігі [30,22].
Синтаксистік тіркесімділіктің тағы бір ерекшелігі - ... да, ... ... да ... сөз ... ... тіркесімділіктің заңдылығы бойынша көп реттерде басыңқы
сыңардағы сөз бағыныңқының белгілі қосымшаларды жалғауын керек етіп ... ... ... сөздің мағынасы басты назарда болуға
тиісті. Солай болғандықтан да кез келген лексемалар ... ... ... ескермеске болмайды. ... ... ... ... ... білу қажет. Лексикалық тіркесте
екі ... ...... және ... ... тіл ... дәлелдеп отыр.
Сонымен, тіл білімінде тіркесімнің өзіндік (собственный) ... емес ... ... ... ... ... және ... (И.Г.Олшанский, И.Н.Ермоленко),
лексикалық және синтаксистік (Е.С.Кубрякова, Ч.К.Найманова), семантикалық
(Н.Д.Елшанова), синтаксистік (М.Н.Лебедева), фразеологиялық/ ... ... ... ... ... емес,
вариаттылық/вариаттылық емес (В.С.Тотавар), жеке ... ... ... ... ... ... олардың әрқайсысы
өзінше қызмет етуде.
Сонымен, валенттілік пен тіркесімділікеге тән ортақтастық олардағы
тіркесу ... ... те, ... те ... ... жүзеге асады. Тіркесімділікте бұл қасиет шексіз және ол шексіздің
сөз мағынасының әр түрлі деңгейдегі орнына байланысты. Ал ... ... ... және ол шектеулік етістік пен оған қатысты сөздердің
лексикалық ... ... ... мен ... тіл ... дара ... Тіркесімділік ұғымы валенттілікпен салыстырғанда кең, ауқымды,
тіл бірліктерінің сөйледе ... ... ... ... ... немесе тізбекті түрде тіркесу қабілеттілігі
болса, валенттілік ұғымы тіркесімділікке қарағанда тар екендігін байқаймыз.
Валенттілік – ... ... ... ... элементтермен сандық
қасиетіне орай тіркесуі, оған сандық қасиет тән.
Валенттілік басыңқы сөздің өзінің айналасына мейлінше көп сөздерді
жалғап алу ... ... ... ... ... ала ... сөйлем құрамында келіп, басқа сөздермен байланысу мүмкіндігін
сөздердің валенттілк қасиеті деп ... сөз ... мен ... ... ... ... ... қатысты демекпіз.
Тілде тіркесімділік құбылысына ұқсас синтаксистік потенция деген
ұғым қолданылады. Ғалым Б.А.Абрамов бұл ұғымды ... ... ... ... немесе сөздің синтаксистік потенциясы
грамматикалық және лексика-семантикалық ... арқа ... ... бұл ... түрлі жақтан қарауға ... ... ... тұрғыдан сөз таптарының лексика-граммиткалық тіркесімділігі
ретінде; екіншіден, лексикалық жағынан лексемалардың сәйкесімдері ретінде
(лексикалық валенттілік); үшіншіден, ... ... ... мен ... ... сөздердің синтаксистік (валенттілік)
кластарын анықтауға болады [88,34].
Б.Абрамов ойынша, барлық сөздер (исключая глагол в личной ... екі ... ие. ... олар ... ... рангісі
төмен сөзді меңгеруге және оларды басқаруға (доминировать) қабілетті (бұл
потенция былай белгіленеді --------›). Екінші, олар ... ... ... жалғана алады және синтаксистік тұрғыда соларға тәуелді болады
(→). ... ... ... ... сөз тіркестерін екі жақты
потенциялардың ... ... ... ... ... ... В.В.Морковкин сөздің тіркесімділік құндылығы оның
тіркесімділік потенциалымен анықталатындығын алға ... Ал ... ... ... ... ... ... әрқайсысы
белгілі мағынаны білдіру үшін басқа бір сөзбен тіркесе алу мүмкіндігіне ие
[103,6-12]. ... ... ... ... бір ... ... сөздер грамматикалық жақтан соған ыңғайласып сөз ... Сол ... ... ... қоса ... деңгейі де
назардан тыс қалмауы қажет. Демек, сөз тіркесі аясы ... ... ... ... ... сәйкесіп, тоғысуы нәтижесінде іске
асатын ... ... тіл ... ... ... потенция тіркесімділік
ұғымымен тең. Тек терминдік таауы ғана басқа. Сөздің потенциясы оның ... ... алу ... қасиеті. Тілде сол дәл осы сияқты
интенция ... ұғым ... Бұл ... да ... ғана ... ... жағынан тіркесімділікке келіп саяды.
Л.Чеснакова тіркесу қасиеті негізінде жүзеге асатын интенция деген
ұғымды қолданады. Сөз ... ... ... ... ... активті және пассивті деп ажырату, осыған
сәйкес оларға оң интенция-сол интенция деп ... да орын ... ... сөз ... ... ... активті тіркесімділікке ие болып, оң
интенцияға жатады, басыңқы сыңар пассивтілік танытса, оған сол интенция ... ... Сөз ... құралуына негіз болып, оның діңгегі
саналатын басыңқы сыңар активтілік танытып оң ... ... ... ... алу мүмкіндігіне ие болады.
Демек, тіркесімділік қасиеті тән интенция, потенция құбылыстары
тіркесімділікпен бір, тек терминдік атауы ғана ... ... ... тән құбылыстар қатарын дистрибуция ұғымы
да толықтыра түседі. Шет тілдері сөздігінде «дистрибуция – ... ... ... фонем, морфем и слов, разрешаемые законами
данного ... ... ... ... [96, ... ... мәселесіне қалам тартқан зерттеуші -
Р.Мразек. «Сумма всех ... ... ... ... как ... его ... [105,50]. Дистрибуция - тіл бірліктерінің қоршалым
аумағы, яғни нысанның тіркесе аларлықтай ... бар ... ... ... осы ... М.Д.Степанова валенттілікке қарағанда кең дей
отырып, оған тіркесімділікпен қоса сөздің ... да ...... мүшесі қызметі, оның сөйлемдегі орны, контекстегі орны, яғни сөйлем
сыртындағы қызметі, бір ... ... оның ... ... бар
қызметін енгізеді [85, 14].
Сондай-ақ М.Д.Степанова ғалым И.Арнольдтың ... ... ... ... ... саны ... ... жақтай отырып,
«валенттілік – элементтің қоршауындағы ... ... ... ... ал дистрибуция – элементтердің өзі [84,13]
деген ... ... ... ... ... ... ... дистрибуция» деген тіркескен терминді қолданғанды жөн санайды.
«Точечная ... ... – это ... ее ... ... ... проявляются в исчерпывающем ряде
грамматических ... ... ... ... мен ... ұғымдарының арасына
шек қоймайды. «Сөздің ішкі мазмұны мен оның сөйлеудегі (речь) қолданысының
арасында, яғни оның ... мен сөз ... ... ... ... ... ... әрі заңды байланыс бар» [13,44].
Дистрибуция термині құрылымдық тіл білімінде, ... ... ... ... ... кеңес энциклопедиясында
дистрибуцияға мынадай анықтама береді «Под Д. данного элемента ... ... всех ... в ... он ... т. е. сумму всех
(различных) ... ... ... ... ... элементов», бұл
ұғым мұнда тек фонетикалық қатарға тиесілі ... ... [107, ... ... ... ... тұратын басқа бірліктер, ол
тілдің фонетика, ... ... ... ... қоршалымы. Ал тіркесімділік қасиеті негізінде сол бірліктер
қоршаған басқа бірліктермен тіркесе алады.
Конфигурация деген терминді де ... ... ... ... ... ... болады. Конфигурация ұғымы бізге тілде аударма жұмысы
шеңберінде қолданылатын ... ... ... ... математикалық
институттар төңірегінде жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... ... әдісті қолдана
отырып, бір тілдегі мәтінді екінші тілге аудару ... ... ... ... ұғымының енуін 1956 жылы СССР ҒА-ның
В.А.Стеклова атындағы математикалық ... ... ... ... орыс ... ... ... аударманың тәжірибелі алгоритмімен
байланыстырады. Ғалым ойынша, аударманың бұл ... ... және ... ... ... ... ... грамматикалық
тіркесімділіктері немесе грамматикалық конфигурацияларынан ... ... - сөз ... емес, белгілі бір морфологиялық
тұлғаларға ие ... ... [108, ... ... тілді құрылымдық семантика тұрғысынан қарастырады.
«Конфигурация – ... ... ... с одинм или более
существительными, каждое из которых ... в ... ... к ... ... ... пайымында конфигурация ұғымы
Ғалым О.Кулагина «такая пара слов ... ... ... которые стоят в определенном порядке и ... ... ... ... ... ... деген пікір
білдірсе [110, 3], зерттеуші А.Холодович «В ... ... ... ... ... ... словесные ряды. Любой словесный ряд можно разложить на
ядро и его ... [111,36] ... ... ... Оның ... да болмасын сөйлемнің ұйытқысы болып табылатын етістік оның ядросы,
қалған мүшелер сол ядроға тәуелді, яғни оның ... ... ... ... ... ... конфигурация ұғымын енгізеді. Сонда,
конфигурация ядроның қоршалымдармен ... яғни тіл ... ... ... ол сөз ... не ... түрінде болуы мүмкін. Мәселен,
Суық тағы түсті конфигурацмясында түсті ядро болса, тағы мен суық ... ... ... Ядро мүшелерінің қоршалымы мүмкіндігінше
өзгеріп отырады. Мысалы: Өзендер жасырылған; Өзендер ... ... ... ... ... Бұдан әрбір ядро түрлі қоршалымға ... ... ... шығарады [111,36].
А.Холодович конфигурацияға тізбектелу (линейлы) қасиеті ... ... ... мүшесі орын деп аталады, осыған орай қоршалымдар
бірорынды, екіорынды, ... т.б. ... ... бір ... ... Иттер үреді конфигурациясы мысал болса, екі ... ... Ол ... ... ... ... ... Мен оны
өнеріммен таң қалдырдым конфигурциясы мысал бола алады. Тілде бір де ... жоқ бос ... да бар. Бос ... ... ... ... бола ... дейді [111,37].
Конфигурация тіл бірліктерінің сөз тіркесін, сөйлем құраудағы
моделі, формасы. Тіркесімділік арқылы жасалатын синтаксистік ... ... ... ... жоғарыда аталған құбылыстарды байланыстыратын ортақ нәрсе
– тіркесу заңдылығы. Қайсысын алмасақ та олардың негізінде тіркесу ... ... ... ... танылатын, өз орындары бар түрлі тілдік
құбылыстар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тіл біліміндегі тіркесімділік құбылысы оның барлық саласына ... ... де ... кең ... Тіл бірліктерінің өзара селбесіп,
ықпалдасуына негіз болатын аталмыш ... ... әр ... қаралуы
тиіс. Соның ішінде, сөз тіркесі шеңберіндегі ... ... ... тіркесімділігінің өзіндік ерекшеліктері бар. Ол ерекшеліктер екі
сөздің ... ... ... ... ... ... тіркесімділік қабілетіне қарай актив және ... ... ... ... ... ... байланысты болып келеді
де, өзге сөздерді сол басыңқы сөздің тіркестіре алу мүмкіндіктері назарға
алынады. Пассив ... ... ... ... қолданылады. Мұның
мәнісі – басыңқы қызметіндегі сөздің қандай ... ... ... ... ... ... ыңғайында орындалатындықтан мұны пассив
тіркесімділік дейміз.
Сөздердің тіркесуі оның құрамындағы сыңарлардың лексика-грамматикалық
табиғатына байланысты шешіледі. Екі ... басы ... ... мағына
білдіруі үшін олардың мағына жағынан үйлесуі басты назарда болады. Яғни,
мағына сәйкестігін лексикалық ... ... ... ... ... ... ... сыртқы тұлғалануы синтаксистік
тіркесімділікке сүйенеді. Қазақ тілінде көп ... ... ... сөз
бағыныңқының белгілі қосымшаларды жалғауын керек етіп тұрады.
Сөз тіркесіне түскен сөздер еш мақсатсыз тіркеспейтіні ... ... ... ... ... ... ең ... шарт болып
есептеледі. Сөздерді ... ... ... берсек, ешбір
жүйеліліктің болмайтыны анық. Білдіретін мағына негізінде үйлескен сөздер
тобынан барып қана ... ... ... ... ... ... ... сөздердің бір-бірімен тіркесу қабілеті
лексика, морфология ... ... ... ... құбылыс. Айталық,
сөз тіркестеріне дейінгі түйдекті тіркестер, тұрақты тіркестер, лексикалық
тіркестердің өзі өзара ... ... ... белгілі тіл заңдылығының
негізінде жасалып отырады. Олар да тіркесімділік құбылысын өткеріп, ... ... ... ғана ... ... ... деген
атқа ие болып отыр.
Лексикалық мағына дербес, басқа ... ... ... сүретін болса, грамматикалық мағына лексикалық мағынамен байланыспай
өмір сүре ... ... ... ғана анық бой ... сөз бен ... мен сөйлемді байланыстырады не олардың байланысуына себепті болып
дәнекерлік қызмет атқарады.
Тіл жүйесіндегі сөздердің бір-бірімен байланысуы үшін олар ... да, ... ... да ... ... ... ... заңдылықтар бойынша, сөздердің бір-бірімен тіркесе алу ыңғайына
байланысты, яғни кез келген тұлғалар бір-біріне ... ... ... бір қалыптасқан қағидасы болады.
Сөз тіркесінің тілдік бірлік ... ... ... ... және синтаксистік тіркесімділіктің қатысым шеңбері
тең. Сөздердің ... ... ішкі ... алатын орны ерекше.
Бірақ тұлғаның рөлі де ... ... ... ... тіркесімділік пен синтаксистік тіркесімділік ... ... ... Әрине, екі тіркесімділік болғандықтан, екі түрлі болмыс пен
екі түрлі құбылыс деп түсініледі. Бірақ ол екі ... ... ... бірі төмен, бірі жоғары деп ... ... ... құруға
қызмет ететін дербес құбылыстар ретінде тану ... ... ... ... ішкі ... ... ... байланысты болса,
синтаксистік тіркесімділік ... ... ... ... Сөз тіркесі құрамындағы компоненттердің ... мен ... ... ... ... ... ғана толыққанды сөз тіркесі жасалады. Сөздің лексикалық
тіркесімділігін ... ... ... ... ... ... алатын
сөздерінің (сыңарларының) аясын және солармен тіркесуінің жүзеге асырылу
тәсілдерін тану болып ... ... ... ... ... ... ... тіркесімділігімен, морфологиялық
құрылысымен басқа да қасиеттерімен тығыз байланыста болады. ... ...... ... тығыз байланыста болатын,
сөздің лексема ретінде белгілі бір формалармен тіркесу қабілеті. Сөздің
синтаксистік қабілеті ... ... жеке ... өн ... бар болып
келетін синтаксистік байланыстардың парадигмасы, яғни синтаксистік
байланысты ... ... ... мен ... ... ... ... үйлесім қабілеттерін іске асырушы лексикалық және
синтаксистік тіркесімділіктерді ... ... өз ... жеке
қызметтерін ажыратып танысақ та, оларды бірінші немесе екінші деңгейлі ... ... ... ... ... жұмасалатындығын, сөйтіп тілдің
белгілі бір бірлігін (сөз ... ... ... ... ... ... алып қарастыруды жөн саймыз. Демек, сөз тіркесінің
байланысуында оның тұлғалық жағы ғана ... ... ішкі ... да маңызды
рөл атқарады.
Тіл білімінде тіркесімділіктің өзіндік (собственный) және өзіндік ... ... ... емес ... және грамматикалық (И.Г.Олшанский, И.Н.Ермоленко), лексикалық
және ... ... ... ... ... ... фразеологиялық/ фразеологиялық
емес, активтілік/ пассивтілік, міндеттілік/ ... ... емес ... жеке ... ... ... ... ажыратылады.
Валенттілік пен тіркесімділік тән ортақтастық олардағы тіркесу
қабілеті. Валенттілік те, тіркесімділік те тіркесу ... ... ... Екі ұғым тіл білімінде дара қолданылатын терминдер. Тіркесімділік
ұғымы валенттілікпен салыстырғанда кең, ... тіл ... ... ... ... ... деңгейде тізім немесе
тізбекті түрде ... ... ... ... ... ... ... ұғымы тіркесімділікке қарағанда тар.
Валенттілікке келесідей негізгі белгілер тән:
- сандық қасиет, яғни ... ... ... және ... ... ... ... қазақ тілінде Ол есікті итерді – екі валентті
етістік.
- селекциялық қасиет– сөйлемдегі немесе сөз ... ... ... қана ... ... ... мағыналық қатынасқа да түседі. Мысалы:
Ит үрді (Адам үрмейді). Шайды ішеміз (Шайды жемейміз).
- облигаторлық қасиет тән – ... ... ... ... етістікке тән болғандықтан, етістік өзінің айналасына актанттарды
міндетті немесе қосымша ... ... ... ... ... алып ... ... өйткені сөйлемнің мағынасына зиянын
тигізеді, ал факультативті түрдегі актантсыз сөйлемнің мағынасы өзгермейді.
Валенттіліктің ... ...... ... бір ... ... нақты мәтін ішіндегі қатысушыларды талап етеді (қайтыс болу етістігі ... ... рет ... ... ... қатысушы түрімен және «бос орындардың»
міндетті немесе факультативті толықтыруымен белгіленеді. Өз ... ... ... ... дұрыс сөйлем
жасалмайды), міндетті емес (онсыз сөйлем жасала береді);
-қарым-қатынас тұрғысынан: активті ... ... ... ... ... мүше ... орналасуы жағдайына байланысты: оң ... ... ... ... – бір сөз ... ... бен
морфемалардың арасындағы байланыс.
Тіл біліміндегі потенция, интенция ұғымдары ... ... тек ... ... атауы ғана басқа.
Дистрибуция сөздің қоршауының (окружение) саны, оның сөйлем мүшесі
қызметі, оның сөйлемдегі орны, контекстегі ... яғни ... ... бір ... ... оның сөйлеу әрекетіндегі бар қызметі.
Конфигурация бір-бірімен тіркескен сөздердің, тіпті бүкіл сөйлемнің
тіркесуін бейнелейтін формуласы, қаңқасы.
Сөз тіркесі өз алдына жеке ... ... ... басқа тіркес
түрлерінен құрамында кем дегенде екі толық сөз болуымен, сол ... ... ... ... ... ... пысықтауыштық қатынаста жұмсалуымен, әрбір сыңарға жеке-жеке
сұрақ ... ... екі ... екі түрлі грамматикалық тұлға
қабылдауымен, құрылымы мен мазмұнының біршама тиянақтылығымен, ... ... ... ... ... ... ... сыңарлары ауысып келуімен, сөйлеу актісі, сөйлеу процесі
кезінде модельдер бойынша жасалуымен ерекшеленеді.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. ... ... ... 1990. -685 ... Е.Н. Действие закона валентности (внутренний и внешний) в разговорной
речи (на материале префиксоидных коллоквиальных ... ... ... и ... Отв. ред. ... Хабаровск, 1980.
Хабаровский гос. пед. институт. -153 стр.
3.Никитин М.В. Лексическое значение в слове и ... ... ... ... 1974. -224 стр.
4.Нұрханов С.О. Тіркесім және оның түрлері. Қазақстан мектебі. 1965. ... Ә., ... С, ... Е.. ... ... сөз ... дамуы мен
лексикалану процесі. –Алматы: Санат, 1997. -319 бет.
6.Қазақ тілі энциклопедиясы. –Алматы: IDK-TIPO. 1998. -509 ... Т. ... ... тіліндегі тіркесімділіктің кейбір мәселелері.
–Алматы: Қазақ университеті, 2004. -95 бет.
8.Арутюнова Н.Д. О ... ... слов в ... ... ... №2. 31-40-беттер.
9.Медникова Э.М. Сочетаемость слов и соотношение «норма языка – норма ... ... ... и ... языков). Проблемы сочетаемости слов.
Сборник научных трудов. Вып. 145. Московский гос. Педагогический ... ... им. ... Тореза. Отв. ред.Г.Ю.Князева. –Москва, 1979.
-144 стр.32-37-стр.
10.Коваленко Ю.В. Основные типы сочетаемости речевых единиц в ... ... ... языковых единиц. Сборник статей. Отв. ред.:
Е.В.Олесеюк. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского университета, 1968. ... Л. ... ... ... –Москва, Прогресс. 1988. -656
стр.
12.Виноградов В.В. Вопросы изучения словосочетаний (на материале ... ВЯ, 1954, №3. стр. ... Л.А. ... словарь сочетаемости слов, его лингвистические
основыи ... ... ... лексикографии. Сб.статей. Под ред. П.Н.
Денисова и Л.А. Новикова. –Москва: ... ... ... ... стр. ... Н.З. ... ... и его сочетаемость (к формализации в
языкознании). –Ленинград: ... 1975. -164 ... Е.Н. ... ... ... ... на соискане ученой степени доктора филологических наук.
–Ленинград, 1982. -393 ... В.Г. ... ... и ее ... в ... глагольного
управления./ Сочетаемость слов и ... ... ... языку
иностранцев. Сб. статей. Под ред. В.В.Морковкина. –Москва: Русский язык.
1984. -168 стр.
17.Райхштейн А.Д. О ... ... ... ... ... ... Сборник научных трудов. Вып. 145. Московский гос.
Педагогический ... ... ... им. ... ... ... –Москва, 1979. -144 стр. 38-43-стр.
18.Сирота Р.И. Лексико-синтаксическая сочетаемость глаголов движения ... ... ... в ... в ... ... языке.
Автореферат диссертации на соискане ученой степени кандидата филологических
наук. –Москва, 1968. -19 ... Н.А. ... ... ... глаголов в
современном русском языке. Автореферат диссертации на ... ... ... ... ... ... 1966. -17 ... В.С. Обязательная сочетаемость имен прилагательных в современном
русском языке. АКД. ... 1977. -25 ... В.Г. ... ... как ... синтаксической формы.
ВЯ.1958.№1. 111-117-стр.
22.Найманова Ч.К. ... ... ... и ... ... языках (на материале английского, кыргызского и русского
языков) АДД. Бишкек, 2006. -49 стр.
23.Кубрякова Е.С. ... и ... ... ... и ... в процессах словообразования// Проблемы сочетаемости слов.
Сборник научных ... Вып. 145. ... гос. ... ... ... им. ... ... Отв. ред.Г.Ю.Князева. –Москва, 1979.
-144 стр.
24.Бертагаев Т.А. Сочетания слов и современная терминология (на материале
монгольского и ... ... ... ... ... 1971. ... С. ... қазақ тіліндегі кейбір жаңа сөз тіркестері жайында.
Қазақстан ... 1963. ... Қ. ... тілі ... ... ... Ғылым, 1966. -341
бет.
27.Балакаев М.Б. Основные типы словосочетаний в казахском языке. Алма-Ата,
1957. -123 стр.
28.Балакаев М.Б. ... ... ... ... ... ... предложения. –Алма-Ата, Изд. АН Каз ССР, 1959, -235 стр.
29.Қордабаев Т.Р. Тілдің структуралық элементтері. –Алматы, 1975. -109 ... Т. ... ... тіліндегі тіркесімділіктің кейбір
мәселелері. –Алматы: Қазақ университеті, 2004. -95 бет.
31.Р.Амиров. Особенности синтаксиса казахской ... ... ... 1972. -180 ... М. Қазақ тілінің семантикасы. –Алматы: Рауан,1991.-216 бет.
33.Исаев С. Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы. –Алматы: ... -195 ... Т. ... ... ... ... сөз тіркестері. –Алматы:
Мектеп, 1981. -202 бет.
35.Балақаев М.Б. Қазақ ... ... ... 1987. -272 ... Р., ... Ж. Жай ... ... –Алматы, Санат, 1998, -192
бет.
37.Балақаев М., ... Т. ... ... тілі. Сөз тіркесі мен жай
сөйлем синтаксисі. Алматы: Санат, 2003. -240 бет.
38.Телия В.Н. Семантический аспект ... слов и ... ... и ... семантических исследований. Отв. ред.
В.Н.Ярцева. –Москва: Наука, 1976.
39.Аханов К.Тіл білімінің негіздері. ... 2002. -664 ... С. ... ... тілі ... ... ... –Алматы,
1940. -153 бет.
41.Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологияық сөздігі. Алматы, 1977
42.Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Лексика. Фонетика. ... ... 1953, -220 ... Ғ. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 1954. -270 бет.
44.Болғанбаев Ә. ... тілі ... ... Мектеп, 1988. -146
бет.
45.Қожахетова Х. Мұстафин ... ... ... ... ... ... ... алу үшін дайындалған
диссертация –Алматы, 1972, -227 бет.
46.Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер қатарының грамматикалық ... ... ... ... ... 1998. -196 ... Сәтенова С. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және
поэтикалық табиғаты.ДД, 1997. -260 бет.
48.Сарбасова Қ.Б. ... ... ... фразеологизмдердің лексика-
семантикалық сипаты. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертация –Алматы, 1999, -114 бет.
49.Мамаева М. ... сөз ... ... ... ... ... алу үшін ... диссертация, Алматы, 2004.
127 бет.
50.Смағұлова Г. Қазақ фразеологиясының терминдері жайлы// ҚазҰУ хабаршысы,
филология сериясы, 2002. №9(60), 11-14-беттер.
51.Молотков А.И. ... ... ... ... ... 1978. -543
стр.
52.Байтелиев А., Бодықова А. Қазіргі қазақ тілінің ... ... және ... ... ... 1997. -257 ... В.В. ... язык. 2 изд. –Москва: Наука, 1972. -614 стр.
54.Бабайцева В.Б. Русский язык. ... и ... ... Наука,
1979, -269 стр.
55.Фоменко Ю.В. Русский язык. - Москва: Наука, 1978. -156 стр.
56.Моисеев А.И. ... ... ... Наука, 1988. -149 стр.
57.Ильясова Н.Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі атаулық ... ... даму ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертация –Алматы, 2003, -123 ... Б.Қ. ... ... ... шектеулі тіркестер. Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... 1998, -152 ... Е.И. ... по синтаксису якутского языка. ... ... АН ... 1950. -305 ... Н.А. ... по ... ... тюркских языков.
–М: Изд АНН СССР, 1961, - стр.
61.Баскаков А.Н. Словосочетания в современном турецком языке. –М: ... –185 ... М.З. ... ... ... ... Издательство
Казанского университета, 1963. -464 с.
63.Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы А: Ана тілі, 1992. –448 бет.
64.Аманжолов С., ... Н. ... ... ... ... ... 1939. –213 ... С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. –Алматы,
1940. -153 бет.
66.Балақаев М. Қордабаев Т. Қазіргі ... ... ... А.А. О ... ... слов в простом предложении. Изд-во
Московского университета, 1970. -44 стр.
68.Брагина Н.Г. Метаязыковая функция сочемаемости ... ... ... и прикладном рассмотрении. Диссертация на ... ... ... ... наук. –Москва: 1991. -144 стр.
69.Газизова Р.Ф. Синтактика частей речи. –Уфа, Башкирский государственный
университет им. 40-летия ... 1984. -85 ... Н.П. ... ... ... с ... инфинитивом
(на материале памятников письменности 11-17 вв.). АКД. –Новосибирск, ... ... И.Н. ... ... с ... ... ... русском литературном языке. АКД–Москва, 1956. -15 стр.
72.Голуб И.Б. Стилистика русского языка. –Москва: Айрис Пресс. 2004. ... С., ... А., ... И. ... тілі ... ІІ
бөлім.Синтаксис. –Алматы, Қазақстан мемлекеттік оқу-педагогика баспасы.
–Алматы, 1953. -160 ... М. ... ... ... ... ... ... Н.Ж. Қазіргі қазақ тіліндегі сөз тіркесінің жүйелік құрылымдық
сипаты және оны ... ... ... 2001. -70 ... Г.О. ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. 2006. №4 (94).
77.Болатов Ж. Есімшелердің синтаксистік қызметі. Халық мұғалімі. ... ... А. ... тілі ... ... Қазақ университеті, 2003.
-192 бет.
79.Салқынбай А.Б. Қазіргі ... ... –у ... ... ... мен ... ... ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертациясы. –Алматы, 1991. -169 бет.
80.Зуева Н.Ю. Окказиональная ... ... в ее ... ... и речи (На ... ... Л.Леонова). Диссертация на соискане
ученой степени кандидата фил. Наук. –Алма-ата, 1990. -189 с.
81.Қарағойшиева Д.А. ... ... және ... ... ... ... ... алу үшін жазылған
диссертация. –Алматы, 2005.
82.Кацнельсон С.Д. О ... ... ... ... ... 1948, ... Л.М. О валентности глагола в современных лингистических
исследованиях. ИЯШ, 1971. ... М.Д. ... ... ... в современной лингвистике.
ИЯШ, 1973. №6.
85.Степанова М.Д. ... ... и ... ... (на
материале немецкого языка) // Проблемы сочетаемости слов. Сборник научных
трудов. Вып. 145. ... гос. ... ... ... им. ... ... Отв. ... –Москва, 1979. -144 стр.
86.Степанова М.Д. О «внешней» и «внутренней» валентности слова. ИЯШ, 1967.
№3.
87.Теньер Л. ... ... ... ... ... 1988. ... Б.А. Синтаксические потенции глагола (в сопоставлении с
потенциями ... ... ... ФН, 1966, №3. ... Л.Р. О ... ... ВЯ, 1958, ... И.Г. Сочетаемость слова как проблема ... ... ... ... ... ... Под. ред.П.Н.Денисова
и др. –Москва: Изд. Московского университета. 1969. -188 стр. ... Л.М. О ... ... в ... ... ИЯШ, 1971. ... Л.Н., Берков В.П. Понятия валентности в языке. Вестник
Ленинградского университета. ... ... ... и ... 1961. ... В.Г. Грамматический строй как система построения и общая теория
грамматики. –Ленинград: Наука, 1988. -240 ... Б.Н. ... ... ... полисемантов и их
текстовая реализация. Диссертация на соискане ученой степени кандидата
филологических наук. ... 1995. -154 ... О.С. ... ... терминов. –Москва: 1969, -608 стр.
96.Словарь иностранных слов. –Москва: Русский язык. 1979. -624 стр.
97.Қарағойшиева Д.А. ... ... және ... ... ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған
диссертация. –Алматы, 2005.
98.Тулина Т.А. ... ... ... ... Вища ... -176 стр.
99.Елшанова М.Д. О валентности и сочетаемости глагола voir в современном
французском языке// Семантические ... ... и ... 1980. ... ... А.Б., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. –Алматы,
1998. -304 бет.
101.Әлиева М.Б. Басыңқы сыңардағы есімдіктің валенттілігі. Фил.ғыл.канд....
дисс. –Алматы: 2000. -150 ... С.Т. ... ... в ... ... ... ... Диссертация на ... ... ... ... ... ... 1986. -164 стр.
103.Морковкин В.В. Семантика и сочетаемость ... ... слов ... ... ... ... ... Сб. статей. Под ред.
В.В.Морковкина. –Москва: Русский язык. 1984. -168 стр. 5-15-стр.
104.Чеснокова Л.Д. ... слов на ... их ... // Сочетаемость языковых единиц. Сборник статей. Отв. ред.:
Е.В.Олесеюк. Ростов на Дону. ... ... ... 1968. ... ... Р.Синтаксическая дистрибуция глаголов и их классы. ВЯ, 1964. №3.
106.Навозова Л.М. Закономерности ... ... и ... и ... ... в ... русском
языке. АКД. Томск, 1969. -26 стр.
107.Большая советская ... ... ... 1978. -579 ... Т.Н. ... ... омонимов при машинном переводе ... ... на ... ... ... ... Под ред.
А.А.Ляпуновой. Выпуск 1. –Москва: Гос. ... ... 1958. -268 ... У.Л. ... и ... языка. –Москва: Едиториал УРСС, 2003,
-424 стр.
110.Кулагина О.С. Составление при помощи ... ... ... текста/
Доклады на конференции по ... ... ... ... и
автоматическому чтению текста. Выпуск 9. –Москва: 1961. -14 ... ... ... подклассов слов.ВЯ, 1960. №1. 32-43-стр.
-----------------------
Сөз тіркесімділігі
Сөз тіркесі
Тіркес сөздер
Тұрақты тіркестер
Түйдекті тіркестер
Атаулық тіркестер
Шектеулі тіркестер
Фразеологизмдер
Салалас тіркестер

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өнімдер өндірісі298 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Абай Құнанбаев. Қаза сөздері9 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абай өлеңдері мен қара сөздерінің өзге тілдердегі тәржімасы42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь