Қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың қызметі

МАЗМҰНЫ:

КІРІСПЕ

1 ДЕМЕУЛІК ШЫЛАУЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ҚАЛЫПТАСУ ЖОЛДАРЫ

2 ДЕМЕУЛІКТЕРДІҢ ТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ
2.1 Демеуліктердің қолданыстағы сипаты мен мәтіндік сипаты
2.2 Демеулік шылаулардың қолданыстағы қызметі мен синтаксистік қоршауы

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында қазіргі қазақ тіліндегі демеулік шылауларды белгілі сөйлемнің немесе бүтіндей бір мәтіннің құрамында келіп, тілдің мазмұндық жағын толықтыруы сөз болады. Тілідің, мәтіннің мазмұн өрісі және мазмұнды жеткізу өрісіне демеулік шылаулардың қатысы нақты мысалдармен дәлелденеді. Соның нәтижесінде әрбір демеуліктің белгілі бір синтаксистік қоршауда келіп, сан алуан мағыналық реңктерге бөлінетіні арнайы зерттеледі. Демеуліктер функционалды грамматика мәтін лингвистикасы тұрғысына жан-жақты қарастырылады. Сондай-ақ олардың фонологиялық, лексика-семантикалық, морфологиялық, синтаксистік сипаттамасы сөз болды. Демеулік шылаулардың мәтіннің жалпы мазмұнын толықтырудағы қызметі ашылды. Демеуліктердің функционалдық қызметін тану демеуліктердің даму, қалыптасу жолдарымен байланысты болғандықтан кейбір демеуліктердің шығу тарихына қатысты да зерттеу жұмыстары жүргізілді.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі қазақ тілінде сөз таптарының арасында ең аз қарастырылғаны шылаулар, соның ішінде – демеуліктер. Олардың өздері жалғанаған сөздерге қосымша мән үстейтіндігі және мағыналық топтарының аты аталып, санын айтумен шектеліп, функционалыдық, концептуалдылық сипаттарына жете назар аударылмады. Демеулік шылаулардың атаушы сөздерге үстейтін қосымша мәндерінің үнемі тұрақты болмай, өздері жалғанаған сөздердің мағынасына орайласып өзгеріп отыруы олардың сөйлем құрамында атқаратын қызметі және мәтіннің жалпы мазмұнына қосатын үлесі т.б. сияқты көптеген сұрақтар да өз шешімін таппаған. Сондықтан демеулік шылауларды мәтін лингвистикасы тұрғысынан зерттеу өзекті мәселелердің бірі.
Мәтін лингвистикасының нормативті лингвистикадан түбегейлі өзгешеліктері бар. Ең әуелі, нормативті лингвистикада тілдік бірліктердің (дыбыс, сөз, сөз тіркесі, сөйлем) өзіндік ерекшеліктері ашылып, олардың сөйлем құраудағы рөлі айқындалса, мәтін лингвистикасында тілдік бірліктер мәтіннің мазмұн өрісін құраудағы рөлі жағынан зерттеледі. Нормативтік грамматиканың құрамында демеулік шылаулар лексикалық мағынасының солғындылығымен, сөйлем мүшесі болуға қабілетсіздігімен сипатталып, көмекші сөздердің құрамында ғана сөз болады. Ал мәтін лингвистикасында демеулік шылаулар мәтіннің мазмұн өрісін құрайтын басты лингвистикалық бірліктердің қатарында қарастырылады.
Мәтін лингвистикасына тән заңдылықтарды функционалды грамматика ғылымы зерттейді. Функционалды грамматика саласы соңғы жылдарда зерттеушілердің ғылыми зерттеу жұмыстарының өзегіне айналып жүр. Орыс тіл білімінде бұл туралы тіл ғалымдарының еңбектері жүйеленген, ал қазақ филологиясында мәселе енді ғана қолға алынып жүр. Бұл – мәселенің өзектілігін арттыра түседі.
Демеуліктер тілдегі белгілі бір грамматикалық категориялардың жасалуында маңызды рөл ойнаса, екінші жағынан модальдық мән беруге қажетті элемент болып саналады. Сондықтан демеуліктер лексикалық жағынан да, грамматикалық жағынан да концептуалды зерттеуді қажет етеді.
Демеулік шылаулардың атқаратын қызметтерінде де өзіндік ерекшеліктер бар. Сондықтан олардың қолданыстағы қызметі, яғни танымдық жағынан өзгешеліктерін де арнайы қарастыруы қажет. Әсіресе, соңғы кездерде жалпы тілі білімінде қолға алынып жүрген функционалды грамматика тұрғысынан қарастыру мақсатымызды айшықтай түседі. Демек, қазіргі қазақ тіліндегі демеулік шылаулар туралы шешімін тапқан мәселелерге қарағанда, өз шешімін таппаған мәселелер көп болып отыр. Жоғарыдағы сұрақтардың барлығын функционалды грамматиканың аясында қарастырудың маңызы бар деп есептейміз.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың даму, қалыптасу жолдары, мәтін ішіндегі әр жақты қызметі мен танымдық сипаты - зерттеудің басты нысаны.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың мақсаты – қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың мәтін мазмұнын құраудағы рөлін, оның қолданыстағы мағынасы мен қызметін, танымдық сипатын айқындау болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Кеңесбаев І., Жиенбаев С. Қазақ тілі грамматикасы / Фонетика, Морфология/. – Алматы: Ғылым, 1950.-1 бөлім.-356 б.
2. Петров Н.Е. Частицы в якутском языке. – Якутск: Якутское книжное издательство, 1978. – 220 с.
3. Оразов М. Көмекші сөздер. –Ташкент: Наурыз, 1997. – 1,2 кітап. -235 б.
4. Шақаман Ы.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі демеуліктердің контекстік мағыналары: Филол.ғыл.кан.дис.автореф. – Алматы, 1997. -24б.
5. Амиралиев К. Семантико-грамматическое функции частиц тюркских языков: Дис.кан.филол.наук. – Алма-Ата, 1980. -28 с.
6. Современный татарский литературный язык. – Москва: Наука, 1969. -465 с.
7. Ширалиева М.Ш., Севортян Э.В. Грамматика азербайджанского языка. /Фонетика, морфология и синтаксис/. – Баку: Элм, 1971.-414 с.
8. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1988.-264 б.
9. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Ана тілі, 1991.-407 б.
10. Бондарко А.В. О понятиях «семантическая категория», «функционально-семантическое поле» и «категориальная ситуация» в концептуальной системе функциональной грамматики // Florilegium Slavicum. Liber ad honorandum Herbert Jelitte. – Frankfurt am Main etc., 1998. –С. 125-132.
11. Бондарко А.В. Грамматическое значение и смысл. – Ленинград. 1978. – 282 с.
12. Недялков И.В. Семантическое ранги дискурсных функциий видовых граммем // Исследования по языкознанию: К 70-летию члена-корреспондента РАН Александра Владимировича Бондарко. –СПб., 2001. – С. 222.-231.
13. Байтұрсынұлы А. 5 томдық шығармалар жинағы . – Алматы: Алаш. 2002.-287 б.
14. Никольский Л.Б. Служебные слова в корейском языке. – Москва: Изд-во вост.лит., 1962.-220 с.

15. Қазақ тілінің грамматикасы. Том I. Алматы. 1967.
16. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. Алматы: Ана тілі, 1992. -448 б.
17. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1966. -360 б.
18. Бегалиев Ғ. Сауранбаев Н. Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы: , 1948. -435 б.
19. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. Алматы: Санат, 1994. -320 б.
20. Сауранбаев Н. Қазақ тілінің проблемалары. Алматы: Ғылым, 1982. -358 б.
21. Сағындықұлы Б. Р.Әмір еңбегіндегі паратаксистік құбылыс // ҚҰУ хабаршы. Фил. сериясы №4, 2005. 17-20 б.
22. Ысқақ А. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Ана тілі, 1991. -384 б.
23. Сайрамбаев Т. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. Алматы: Қазақ университеті. 1991. -168 б.
24. Исаев С. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Қайнар, 1993. -325 б.
25. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. Алматы: Білім, 1995. -136 б.
26. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Ана тілі, 1992. -246 б.
27. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. Алматы: Мектеп, 1981. -197 б.
28. Жақып Ж. Сөйлеу синтаксисінің сипаттары. Қарағанды. 1998. -157 б.
29. Қадашева Қ. Көмекші сөзді бастауыш // Қазақ тілі мен әдебиет. №5. 1993. 27-30 б.
30. Бексейітова А. А.Байтұрсыновтың шылау сөздері жайлы ілімі // ҚР ҰҒА Хабарлары. Фил. сериясы №5, 1994. 52-57 б.
31. Жампейісова Ж. Көмекші сөздердің қосарлана жұмсалуы // ҚҰУ Хабаршы. Фил. сериясы №8, 2004. 51-53 б.
32. Жампейісова Ж. Үшін шылаулы түйдекті тіркес // ҚҰУ Хабаршы. Фил. сериясы №5, 2005. 174-176 б.
33. Жампейісова Ж. Көмекші сөздердің морфологиялық өзгеруі // Ақиқат. №10, 2005. 89-93 б.
34. Ноғаев А. Демеуліктердің грамматикалануы // Қазақ тілі мен әдебиет. №7-8, 1997. 174-175 б.
35. Серғалиев М, Айғабылов А, Күлкенова О. Қазіргі қазақ әдеби тілі. Алматы: Ана тілі, 1991. -216 б.
36. Әмір Р. Жай сөйлем синтаксисі. Алматы: Санат, 1998. -192 б.
37. Жеритоғлы М. Қырғыз тіліндегі шылаулар жөнінде // С.Аманжолов және қазіргі қазақ филологиясының өзекті мәселелері. Алматы: Дайк – Пресс, 2004. 322-334 б.
38. Сәрсеке Г. Функционалды аспектідегі контекст туралы // ҚҰУ Хабаршысы. Фил. сериясы. №2(64), 2003. 131-134 б.

59
39. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. Алматы: Сөздік – словарь, 1992. -436 б.
40. Елшібаев Ә. Қарсылықты мәнді құрмалас сөйлемдер // Ұлт тағлымы. №4, 2003. 5-7 б.
41. Қ.Жұбанов және қазақ совет тіл білімі. Алматы: Ғылым, 1990. -456 б.
42. Сәрсеке Г. Контекст және қызмет // III М.Жүсіп оқулары. Том I. Павлодар, 2001. 144-151 б.
43. Қайшығұлова Ж. Қазақ мәтінінің күрделі фразалық тұтасым // абзац деңгейінде мүшеленуі // Афтореферат. Алматы: 2001. -23 б.
        
        Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында қазіргі қазақ ... ... ... ... немесе бүтіндей бір мәтіннің
құрамында келіп, тілдің мазмұндық ... ... сөз ... Тілідің,
мәтіннің мазмұн өрісі және мазмұнды жеткізу өрісіне демеулік шылаулардың
қатысы нақты ... ... ... ... әрбір демеуліктің
белгілі бір синтаксистік қоршауда ... сан ... ... ... ... зерттеледі. Демеуліктер функционалды грамматика мәтін
лингвистикасы тұрғысына жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... болды. Демеулік шылаулардың мәтіннің жалпы мазмұнын толықтырудағы
қызметі ашылды. ... ... ... тану ... ... ... байланысты болғандықтан кейбір демеуліктердің
шығу тарихына қатысты да зерттеу жұмыстары жүргізілді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... тілінде сөз таптарының
арасында ең аз қарастырылғаны шылаулар, соның ішінде – демеуліктер. ... ... ... қосымша мән үстейтіндігі және мағыналық
топтарының аты ... ... ... ... ... ... жете назар аударылмады. Демеулік ... ... ... ... мәндерінің үнемі тұрақты болмай, өздері
жалғанаған сөздердің мағынасына орайласып өзгеріп отыруы олардың ... ... ... және ... ... ... қосатын үлесі
т.б. сияқты көптеген сұрақтар да өз шешімін таппаған. Сондықтан демеулік
шылауларды мәтін ... ... ... ... ... ... лингвистикасының нормативті ... ... бар. Ең ... ... ... ... бірліктердің
(дыбыс, сөз, сөз тіркесі, сөйлем) ... ... ... ... ... рөлі ... ... лингвистикасында тілдік бірліктер
мәтіннің мазмұн өрісін құраудағы рөлі жағынан ... ... ... ... ... лексикалық ... ... ... болуға қабілетсіздігімен сипатталып, көмекші
сөздердің құрамында ғана сөз болады. Ал ... ... ... ... ... өрісін құрайтын басты лингвистикалық бірліктердің
қатарында қарастырылады.
Мәтін лингвистикасына тән заңдылықтарды функционалды грамматика ғылымы
зерттейді. Функционалды грамматика ... ... ... зерттеушілердің
ғылыми зерттеу жұмыстарының өзегіне айналып жүр. Орыс тіл ... ... тіл ... ... ... ал ... филологиясында
мәселе енді ғана қолға алынып жүр. Бұл – мәселенің өзектілігін арттыра
түседі.
Демеуліктер ... ... бір ... категориялардың
жасалуында маңызды рөл ойнаса, екінші жағынан модальдық мән беруге қажетті
элемент ... ... ... ... лексикалық жағынан да,
грамматикалық жағынан да концептуалды зерттеуді ... ... ... ... ... де өзіндік ерекшеліктер
бар. Сондықтан олардың ... ... яғни ... ... де ... қарастыруы қажет. Әсіресе, соңғы кездерде жалпы
тілі білімінде қолға алынып жүрген ... ... ... ... айшықтай түседі. Демек, қазіргі қазақ ... ... ... ... ... мәселелерге қарағанда, өз шешімін
таппаған мәселелер көп болып отыр. ... ... ... ... ... ... ... бар деп есептейміз.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың ... ... ... ... әр ... қызметі мен танымдық сипаты - зерттеудің
басты нысаны.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ...... ... шылаулардың мәтін мазмұнын ... ... ... ... мен ... ... сипатын айқындау болып
табылады.
Зерттеу мақсатын орындау үшін төмендегідей міндеттердің шешімін ... ... ... ... ... демеулік шылаулардың қолданыстағы
мағынасы мен қызметінің өзіндік ерекшеліктерін анықтау және осы
мақсатта олардың даму, қалыптасу тарихына тоқталу;
... ... ... ... ... принциптерін
айқындап функционалдық-семантикалық топтарға бөлу;
• мәтін лингвистикасы тұрғысынан жүйе мен ортаның ... ... ... ... ... шылаулардың бүтіндей бір
мәтіннің жалпы мазмұн өрісіне қосатын үлесін анақтау;
• көмекші сөздердің ... ... ... атаушы сөзге
қойылатын белгілермен салыстыру;
• демеулік шылаулардың айтылым ... және ... ... ... ... сөз формаларының қызметтерімен
салыстыру.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.
• қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың даму, ... ... көп ... ... ... ... ... тіліндегі демеулік шылаулардың лексика-семантикалық,
морфологиялық, синтаксистік, функционалдық ... ... ... ... мен ... ... демеулік шылаулар көп функционалдық сипатына қарай топтарға
бөлініп, сөйлеу мазмұнының қайнар ... ... ... ... жүйе мен ортаның демеулік ... ... ... ... ... бөлу принциптері анықталып,
функционалдылық қабілет, функционалдылық атқару, ... ... мәні ... ... ашылды.
Зерттеудің әдістері. Зерттеу жұмысымыздың барысында сипаттау,
салыстыру, жинақтау, ... ... ... ... ... ... Ең алдымен, таңдап алынған тақырыптың
өзектілігін айтуға болады. ...... ... ... ... ... қол ... ғылыми жаңалықтар қатарына
мыналарды жатқыздық:
5
▪ шылаулардың тіркес жасау қызметін ... жаңа ... ... енгіздік, яғни көлемдік, ... ... ... ... ... ... дүркінділік, шектеулік сынды жаңа
мағыналық қатынастары айқындалды. Түйдекті тіркес жасаудағы шылаудың
бірнеше түрін көрсеттік;
... ... ... ... келтіру ұсынылып, ара жігі анықталды;
▪ ауызекі сөйлеу тілі нәтижесінде пайда ... ... ... мен жай, ... ... ... шылаудың түрлі
қызметтері сараланды;
▪ мәтінде қолданудың ерекшеліктері ... ... ... ... ... қызметтері ашылды.
Зерттеудің теориялық маңызы. Тілдегі шылауларды ... ... бұл ... ... теориялық көзқараспен қарауға
септігін тигізеді. Осы күнге дейін морфология деңгейінде ғана қарастырылып
келген шылауды синтаксис саласында да ... ... ... ... ... әсер тигізеді. Шылаудың мәтін құрылымындағы
қызметін белгілеу ... ... жеке ілім ... ... ... ... ... мәні. Зерттеу барысында алынған нәтижелер мен қол
жеткізген ... ... тіл ... ... қазақ тілі
грамматикасы пәндерін жаңа деректермен толықтырары сөзсіз. Жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... қосымша ақпарат ретінде қолдануға болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
▪ шылау сөздердің тілдегі грамматикалық ұғымдар ... ең ... ... Күрделілігі демеулік шылау түрлерінің түрлі қызмет
атқаруы;
▪ ауызекі сөйлеу тілі ... ... ... ... ... ... ... стильдік қызметтері шылау сөздердің ауқымын
кеңейте түседі;
▪ тіркес жасаудағы шылаудың түрлі ... ... ... ... ... белсенділігі;
▪ сөйлем құруда да шылаудың түрлі қызмет пен мағына ... ... ... шылаудың байланыстырушылық қызметі;
▪ демеулік шылаулардың мәтіндегі сөйлемаралық қызметі.
Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы ... екі ... ... ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілді.
1. Демеулік шылаулардың зерттелуі мен қалыптасу жолдары
Қазақ тіл білімінде қарастырылатын күрделі мәселелердің бірі ... ... дау ... ... ... ... ... туралы айтылған пікірлер ... ... ... тек ... беру ... топтарға бөліп, санамалап шығумен ғана шектеліп,
демеуліктер шылау сөздердің бір тобы болып ... жүр. ... ... ... ... ... зерттеулерден бастаған жөн.
Өйткені шылау сөздердің ... ... оның ... ... ... заңдылықтарын ашудың негізінде жасалады.Оның үстіне, қазақ тіліне
қатысты алғашқы ... ... ... ... ... ... болып топтастырылмаған. Алғашқы оқулықтарда шылаудың
құрамында демеуліктің де, ... де, ... да ... ... Айталық, 1950 жылы жарық көрген «Қазақ тілі грамматикасында»
шылаулар ... ... ... ... ... ... ... кезде септеулік деп аталып жүрген дейін, шейін, соң, ... ... ... ... ... ... ... есім деп аталатын іші,
асты, үсті т.б сөздер де демеулік ... деп ... ... тілінің морфологиясын қарастырған ғалымдар шылау ... ... ... ... ... қырын жете ашуға көңіл бөлмеген.
Әсіресе, шылау сөздердің қолданыстағы ... мен ... ... ... ... еңбектер жоқ деуге болады. Сондықтан сөз таптарының
ішіндегі көбірек сөз ... және ... ... орын ... ... ... жатады. Тек соңғы жылдарда ғана жалпы
шылаулардың тарихына, ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Мысалы, Қ.К Молғаждаров шылау ... ... ... ... ... онда ... шылаулардың тарихы
мақсат етілген.
Шылауларды қазіргі тіл зерттеулерінде жаңа қырынан қарастыра бастады.
Шылаулардың жеке сөз, сөйлемдегі емес, мәтіндегі қызметі ... ... ... Сондай жаңа зерттеулердің бірі – ғалым Ж.Жақып еңбектері.
Ж.Жақыптың «Сөйлеу синтаксисінің сипаттары» атты ... ... ... сөз ... ... осы ... дейін
шылауларды морфология объектісі ретінде қарап, ... ... ... сөз ... ... ... бұл еңбегінде басқа сөз таптарымен
қатар, шылаулардың да сөйлем синсемантикасын жасау қызметін көрсетеді.
«Синсемантика дегеніміз – ... бір ... өзі ... ... ... ... ... өзара тәуелді болатынын білдіретін аталым»
[14, 48]. Еңбектегі негізгі нысана – ... ... ... Яғни бір ... мағына–мазмұнының келесі бір сөйлемнің мағына-
мазмұнына әсерін қарастыру міндеті шығады. Еңбекте ... сөз ... ... да ... ... тәуелді екенін көрсетудегі
қызметін ашады. Шылаулардың ішінде ... мен ... ... ... ... ... ... байланыстыру
қызметімен бірге, өздері құрамында тұрған сөйлемді контекстке тәуелді етіп
тұрады. Ал ... ... ... ... өзі ... ... мән үстейтіні ғана сөз болып, олардың ... мән ... ... ... ... демеуліктердің синсемантикалық
сипатын оның мағыналық түрлерінен де көруге болатынын көрсетті. ... ... ... ... жауапты талап етеді, шектік, тежеу
мағынасындағылар зат, құбылыс, оқиғаның толық ... ... ... ... етсе, сол сияқты ... ... ... ... ... ... ... даралау, күшейту мәнділері ненің ішінен
дараланып тұрғанын айтуды қажет ететінін көруге ... [14, 52]. ... ... екі ... бір-бірімен байланыстырып тұрады.
Жалпы қазақ лингвистикасында бұл функционалды грамматика ... ... ... туралы жұмыстар Ж.Жакупов, Т. Жөкеев және Г.Сәрсеке
жұмыстарында жалғасын ... ... ... ... ... ... алу қабілеті
Қ.Қадашеваның мақаласында сөз ... ... ... ... атқару атауыш
сөздерге ғана тән емес екен. Алғаш Т.Сауранбаев өзінің «Сөйлемнің ... ... ... сөз таптарымен бірге фразеологиялық топтар, жеке
дыбыстар, қысқарған сөздер, зат есім мен есімдікті ... сан, ... ... ... сөз бен ... сөзді тіркестер де бастауыш қызметін
атқаратынын көрсетеді. Ғалым бастауыштарды құрамы жағынан сөз ... ... ... ... ... бар сөздер арқылы, дербес мағыналы сөз
бен көмекші сөздер арқылы, тұрақты тіркес арқылы жасалатынын көрсетеді. Осы
бағытты ... ала ... ... шылаулы сөзбен келген бастауыштардың
жасалуы туралы сөз қозғайды. «Шылаулы бастауыш – барыс ... ... ... ... [15, 28], - деп, шылаулы бастауыштың төрт түрлі жасалу жолын
көрсетіп, мысалдармен дәлелдейді. Олар:
• Барыс ... зат есім + ... ... ... ... ... келген жас сәбиіне дейін жұдырығын түйіп емес, алақанын
аша туады ғой.
• Күрделі бастауыштың негізгі сыңары қосарлы зат ... ... ... кезде қант дегеніңізді мынадай құмшекер емес,
кесек-кесек шақпақ қантты ... ... ... ... ... Сирек болса да жалғаулы есімше тұлғалы «де» көмекші етістігіне
дейін ... ... ... ырсиып піскен бас тісі қағылмай
қонақ алдына келмесін дегенге дейін сөз болды.
• Қосымшасы арқылы қайталанған барыс жалғаулы ... ... екеш ... дейін жау.
А.Бексейітованың «А.Байтұрсыновтың шылау сөздері жайлы ілімі» атты
мақаласында қазіргі тіл ... ... әр ... ... ... зерттеулердің бір арнаға түсу тарихы баяндалады.
Қазақ ғалымдарының көш ... ... ... ... ... шылаулардың бұл күнге дейінгі тарихы сөз ... ... ... қатар қарастырған, оларды демеу шылаулар деп
көрсеткен. ... ... ... ... алғаш үстеуден бөліп,
шылауға қосқан. Және осы мақалада ... ... деп ... ... тілде қосымша реңк үстейтін (немесе, әйтсе де, ... де) ... ... ... ... ... ... енгенін
көрсетеді. Мұнда шылаулардың сонау А.Байтұрсыновтан ... ... ... ... ... ... дамыған кезеңдеріне шолу жасап өтеді [16,
54].
Көмекші сөздердің тіркес жасаудағы ... ... ... ... туралы Қ.Қадашеваның «Көмекші сөзді сөйлем мүшелері»
атты кандидаттық диссертациясында сөз болады. Мұнда бір ... екі ... ... сөз ... ... ... келіп, көмекшілік қызметте жұмсалу
арқылы барлық сөйлем мүшесін жасауға қатыса алатынын, әрі ... ... ... деңгейі бір қалыпты емес екенін айтады [17, 53]. ... ... ... ... ... ... ... шылау, модаль
сөздерді жатқызады. Мысалға мынадай сөйлемдерді ... Ол ... ... бас ... ... ... ... кісі сияқты боп отырған шәкіртті,
мына бала бір сәтте кішкене балаша алыстырып, арпалыстырып жіберді. Роман
жарық көріп, ... ... ... ... ... дейін Тоқаш есімі
ешкімге танымал емес еді.
Шылаулардың түйдекті тіркес құрау ... ... ... сөз болады. Ж.Жампейісова өз мақаласында өзіне ... ... ... ... ... сөз ... Бұл ... «Үшін, қарай, дейін, шейін септеулік шылауларының семантико-
грамматикалық ерекшеліктері» (1989), ... ... ... қазақтың
мерзімді баспасөзінде» атты еңбектерінде септеуліктердің толық мағыналы
сөздермен тіркесуінің алуан түрлі тұлғалық ... ... ... ... шылаудың қандай сөз таптарымен түйдекті тіркес құрайтыны сөз
болмайтынын айта келіп, Ж.Жампейісова
14
үшін шылауының сөз таптарымен ... ... ... Оларды мынадай
топтарға: а) зат есім +үшін, ә) сын есім + үшін, б) сан есім + ... ... + ... г) ... ... ғ) ... етістік + үшін бөледі. Бұл
зерттеушінің еңбектерінде септеулік шылаулар түйдекті ... ... ... ... ... ... ... үшін
шылауының түйдек жасау қызметін қарастыра келіп, үшін шылауы сөз таптарының
ішінде көбіне етістіктермен түйдекке түсетінін айтады [18, ... ... ... морфологиялық өзгеруі» атты
мақаласында көмекші сөздердің морфологиялық ... ... ... ... ... бірі ... енді бірі түрленбейді екен. Осы
тұрғыда ғалымдардың ... де екі ... ... ... Н.Дыренков
т.б ғалымдар көмекші сөздер өзгермейді десе, Н.Дмитриев, ... ... т.б ... ... ... ... ... қосымша қабылдайтынын көрсетеді. Ж.Жампейісова көмекші есім,
көмекші ... ... ... ... шылаулар морфологиялық қосымшалар
қабылдайтынын мысалдармен дәлелдейді. Кеңістік мен мезгілді білдіретін
септеуліктер –ғы, -гі, -рақ, -рек, -лау, -леу ... ... ... түсе ... ... ... ... ішінде өзгеріске
ұшырайтындар: соң, кейін, дейін, шейін, бұрын, ... ... ... болса;
қосымша қабылдамайтын септеуліктер – үшін, гөрі, арқылы, туралы, тарта,
бірге.
Дейінгі, шейінгі ... ... ... ... есім сөздермен
байланысқа түсіреді. Мұндай сөз тіркесі ... ... ... ... ... ... дейінгі ойхой дәурені енді оралмастай боп
өкіндіреді.
Кейінгі, соңғы, бергі тұлғасындағы септеулік шылаулар ... ... ... байланыстыру үстінде белгілі бір мезгілден кейінгі заттық
сапаны, субъектінің уақиғаны хабарлап тұрған кезіне дейінгі затты, ... ... ... ... салқындық шешесінде де көптен бергі
мінезі болған. Қажы содан ... ... жүре ... ... ... ... хаттары осы еді [19, 90].
Бұл көмекші сөздер морфологиялық тұлғаларды қабылдағанына қарамастан,
дербес мағыналы сөздер сияқты ... ... ... ие ... ... ... түрлі тұлғалық өзгеріске түскенде ... ... осы ... ... болады.
А.Ноғаевтың «Демеуліктердің грамматикалануы» атты ... ... ... сүйене қарастырады:
1) семантикалық; 2) морфологиялық; 3) синтаксистік-функциялық [20,
174]. Демеуліктерді белгілі топтарға бөлуде ... ... ... алатыны демеуліктердің практикалық маңызымен байланыстылығы. Қазақ
тіліндегі демеулік шылаулар - өте жиі ... ... олар ... ... жағынан толықтыру үшін қолданылады және бұл шылау
түрі түркі тілдер тарихының бір ... жеке ... сөз ... ... тиек етеді.
Бұл жоғарыда көрсетілген зерттеулер, еңбектер, оқулықтар негізінен
шылаулардың осы ... ... ... өсу жолы немесе қазақ тіл біліміндегі
шылаулардың бір арнаға түскен тілдік ... ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы дамып, қалыптасқандығы анық.
Тіпті алтай ... ... ... ... ... ... де
астасып кететіндігін дәлелдейтін пікірлер бар. Мысалы, Н.Е Петров бұған
байланысты мынадай пікір білдірген: «Якут тілі ... ... мен ... ... ... түркі, моғол және тұнғұс-манчжур
тілдерінен қалған бай тілдік материалдың ұзақ өзіндік дамуының нәтижесінде
пайда ... қол ... ... ... сияқты болып
көрінеді.Сондықтан оның грамматикалық категорияларын ... ... және ... ... ... ... және олардың шешімі
арқылы өзге ... ... ... ... ... басқа түркі
тілдеріндегі бастапқы позициясын табуда бағдар бола алады». Қазіргі қазақ
тіліндегі демеулік ... әу ... ... сөз ... ... ... ... осы өте ұзақ жылдық тарихымен астасып жатады.
Мысалы, қазақ ... да, де, та, те ... бір ... ... тағы ... көмекші сөздерден келгендігін білдіретін материалдар бар.
Ал одан арғы ... бұл ... ... ... ... сөздерден
қалыптасқандығын тап басып айту қиын. Қазақ тіл білімі тарихында шылаулар
туралы Қ. Жұбанов, С. ... А. ... Н. ... М. ... ... А. ... М. ... Р.Әміров, Ы. Шақаманова т.б ғалымдардың
еңбектері ерекше ескерілуі қажет.Бұл ғалымдардың еңбектерінде шылау туралы
грамматиканың басқа ... ... ... жолай пікір айтылғандары
да, арнайы монографиялық зерттеудің нысаны етіп алғандар да бар. Қазақ тіл
білімінде шылаулар ... ... көп ... де, оның табиғаты
толық айқындалған, бір жүйеге түскен деген пікір тумауға тиіс.Өйткені шылау
сөздердің табиғаты ... сөз ... ... ... ... ... ... Жоғарыда аты аталған ғалымдардың пікірлерінде
бірізділіктің, жүйеліліктің жоқтығын айту жөн. ... ... ... бар ... тағы да ... ... ... Мысалы шылау
сөздердің анықтамасын бергенде, ғалымдардың көпшілігі олардың өз ... ... сөз бен ... ... ... мен ... және өздері жалғанған ... әр қилы ... ... негізге алады (3,4).
Демеуліктер қазақ тіл білімінің ... орыс ... ... сөз ... ал ... рет қазақ тілінде түсіндірілуі
Ахмет Байтұрсынов еңбегінен бастау алды, ... Қ. ... С. ... ... ... семантикалық абстрактілігін, қолдануда дербестігі
жоқтығы олародың қолданыстағы ... ... ... ... ... қызметі туралы түркітаным мен қазақ тіл біліміне
мүлдем сөз ... деп айту ... ... ... Қ. ... қарақалпақ
тіліне қатысты болса да, ... ... ... ... ... ... сөйлеу кезінде қолданылу жиілігі, лародың сөйлемнің
модалдік-экпрессивтік бояуын құраудағы рөлі т.б өзекті ... ... күш ... ... ... дегенде, модальділік мағынасын толықтырудағы қызметін
есепке алады. Еңбектің ... ... ... ... сол кез үшін ... ... ... қазіргі функционалдылық грамматика әлем лингвистикасында елеулі орын
ала бастаған кезде біршама шешілмей қалған мәселелердің бары байқала түсті.
Мысалы, демеуліктердің функционалды әлеуеттілігі, ... ... ... ... т.б. ... сөз ... тілдерінде демеулік шылауларға берілген ангықтамалар бір-біріне
ұқсас болып келеді. ... ... ... ... ... ... немесе бүтіндей сөйлемге әр алуан модальдық , модальдық-еріктілік
немесе эмоционалды-экспрессивтік реңктер беретін ... ... ... ... (6,339 б.). Бұл ... орыс тілі ... ... Әзербайжан тілінің грамматикасында: «Частицы употребляются
для выражения дополнительных оттенков слов и ... ... ... ... (7, ... ... демеуліктер деп өздері тіркесетін сөздерге әр ... ... ... ... ... айтатынымыз белгілі. Олар,
әсіресе, түркі тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде аса ... ... ... ... мен ... үшін аса зор ... ие ... семантикалық реңктерді білдіру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Мысалы,
Етімді жегенінен жерімді жегені ... ... ... ... ғана ашып, Батыраш кірді. (Ғ.Мүсірепов); Россия олар үшін осы-ақ! –
деген сөйлемдерді алайық. Алғашқы сөйлемде –ау демеулігісөйлемнің эмоциялық
мәнінен ... тек ... бір ... ... (констатациялау) ғана
болып қалмауын, соған орай оның тыңдаушыға әсер ету дәрежесінің де төмен
болмауы үшін ... тұр. ... ... ... ... ... туралы да осына айтуға болады. Демек, демеулік шылаулардың
практикалық маңызын осы ... ... ... ... ... ... қомсыну сияқты қосымша реңктермен
байланыстарған жөн. ... ... бір ... ... ... ... негізге алынады. ... ... ... ... көмекші сөздерге қарағанда, қосымша аффикстерге ең
жақын сөздер деп танылуы да олардың ... ... жиі ... Бұл ... ... өз ... ... Кейбір шылау
сөздердің, әсіресе демеуліктердің жетекші ... ... ... ... ... ... да олардың сөз ... ... ... ... ... ... дұрыс. Тіл
тарихында оның бір тілдік ярустан екінші бір тілдік ... ... ... ... Оның ... ... ... тілдегі қосымшалар мен
шылаулардың арғы түбі – дербес сөздер» дейтін пікір көптен ... ... ... шылауларды тереңірек қарастыру олардың өздеріне тән лексика-
семантикалық, морфологиялық, синтаксистік ерекшеліктері болатынын көрсетіп
берді. ... ... ... ... ... мен
қызметтері келіп шығады.
Жалпы сөздердің лексикалық мағынасын анықтауда белгілі бір нақты өлшем
жоқ. Атауыш сөздердің өздерін де ... ... ... жасағанда бір
өлшемге сүйенбейміз. Сөздің лексикалық мағынасы туралы айтқанда, мына ... баса ... ... ... ... ... лексикалық мағынасы
болғандықтан, ол сөз бола ... ... ... сөздердің лексикалық мағынасы
мен көмекші сөздердің ... ... ... бір ... ... ... лексикалық мағынасы жоқ деп ... ... ... ... емес ... ... мағынасы
әлсіреген деп анықталады. Бұл жерде лексикалық ... деп ... ... ... -сөз) ... отырмыз. Мысалы, ғой демеулігін айтқанда, қандай да
болмасын бір мағына оралады. ол ... бір ... ... ... ... бір ... мағына болуы да мүмкін. Мұны «әбв» деген кездейсоқ
дыбыстық тіркес пен ... ... ... ... көз ... болады.
Алғашқысы бұрын мүлдем естілмеген, айтылмаған, ешқандай мән бермейді, қай
жерде қолдануға болатыны белгісіз. Онымен ... ... ... ... көп. ... белгілерінің бірі – мағына. Егер аталған
демеулікте мағына атаулы мүлдем болмағанда, оны сөз деп ... ... ... ... ... мен көмекші сөздің мағынасы туралы Н.Е.Петров
мынадай пікір білдірген: ... ... ... бар ... оның сол ... ... тарихи бекітіліп қойған белгілі бір сөздік мағынасы
болуымен байланысты. Көмекші сөздің мұндай тарихи бекітілген мағынасы ... ... ... ... ... болады. Біріншіден, онда
атаушылық қасиет жоқ, ... ... ... ... үшін және қарым-
қатынас жасау сұраныстарына қарай қолдану үшін әр т үрлі ... ... ... ... ... ... сөздер тіркесіп
тұрған кезінде ғана грамматикалық мағыналарды білдіру құралы ретінде
көрінеді» (2,с. ... кез ... ... мейлі көмекші болсын, мейлі атаушы болсын бар
болуының өзі оның бойында тарихи қалыптасқан белгілі бір ... ... ... ... Бұл ... ... тілінде демеулік шылаулардың
мағынасын лексикалық мағынаға жатқызамыз ба, әлде ... ... ба ... мәселе шығады. Н.Е.Петров демеулік шылауларда
лексикалық мағынаның болуын жоққа шығармайды, ... ... ... мен атаушы сөздердің лексикалық мағынасы бір емес екенін әуел
бастан ашып ... Тек ... ... ... ... бар,
оларды лексикалық, грамматикалық мағына деп түрлерге бөлудің қажеті жоқ»
деген пікірді білдіреді. (2)
Қазақ тіліндегі демеуліктердің ... ... ... ... да
зерттеушілер анық пікір айтпаған. Категориялды мағына туралы сөз қозғағанда
А.А.Бондарконың пікіріне сүйенбеуге болмайды. Оның ... ... ... ... ... ... олардың лексикалық мағынасы ... бір ... ... ... ... да, ... ... мағына пайда
болады.
Көмекші сөздердің бірнеше топтарға бөлінуі де осы көмекші ... ... Орыс ... ... ... ... мағыналары «олардың грамматикалық, логикалық және экспрессивтік-
стилистикалық функцияларымен сәйкес келеді» деген. Олар демеуліктердің
бойында ... ... ... ... ... Әйтсе де
демеуліктердің таза ... ... ... да бар. ... ... беретін сұраулық мағынаны грамматикалық мағынаға
жатқызған дұрыс сияқты. Мысалы, Туысқаныңның бұл ... ... ба? ... ба ... беретін сұраулық мағынысыамматикалық мағынағ
жатады. Өйткені бұл мағына – демеуліктерді басқа сөз ... ... ... ... ... барлық ғалымдар сөздерді тек грамматикалық
мағыналарына қарап топтастырмайды. ... ... ... ... ... ... ... Тіпті сөз мағынасын екінші
орынға қойып, сөздердің ... ... ... ... ... да бар (9,с. 108).
Тілдің коммуникативті рөлі дегенде, тек ... ... ... алу ... етеді. Өйткені тілдегі әрбәр сөздің мәтіннің ... ... яғни ... да ... ... ... Бұл мәселені арнайы сөз етуіміздің мәні бар. ... ... ... дәстүрлі грамматикадағы синтаксистік қызметі
жоқ, сөйлем мүшесінің қызметін атқара аламйтындығы белгілі. Бірақ ... ... ... ... сипатында да қызметі жоқ деген
қорытынды шықпайды. Демеуліктер ... ... ... өте ... ... ие деп ... ... Мәселен, демеуліктердің
қолданыстағы көп қызметін Ауыл адамдары жас жігіттің мысық мұртына сол күні-
ақ ... (Б.М.) ... ... ... ... төмендегідей жіктеуді
ұсынуға болады:
1. демеуліктер ... ... ... ... үшін ... ... ... формант
деп көмекші етістік пен оын негізгі етістікпен байланыстыратын
дәнекер қосымшаны атайды. Ал аталған сөйлемде «сол ... ... ... ... күл» компонентін де
аналитикалық формант деп есептеуге болады. ... ... ... екі ... ... сол ... оларға қосымша
мән үстеп тұр.
2. демеуліктер қазақ тіліндегі түрлі семантикалық ... бай ... ... болып саналады. Дәл осы екі
дыбыстың бірігуі сөйлемге мерзімдік шектеу мән ... тұр. ... ... екі ... бірігуі сөйлемге -ақ сияқты мән үстей
алмайды. Екіншіден, ол мәнді төмендегідей семаларға ... 1. ... бір ... ... ... ... алу ... 2.
Ауыл адамдарының күлкіге құмарлығы мәні; 3. Белгілі бір іс-
әрекеттің (күлудің) кейінге қалдырылмауы ... 4. ... ... нақтылау, тиянақтау еске салу мәні. 5. Іс-оқиғаның
басталу шегін білдіреді.
3. ... ... бір ... ... ... қызмет атқарады. Демеулік шылауларды түрлі ... ... ... ... ... ... құрамындағы басқа сөздердің
лексика-семантикалық, морфологиялық және ... ... ... ... немесе мәтіннің құрамындағы сөздер
экспрессивтік-эмоциялық ... ... ... ... ... т.б ... демеулік шылаулардың да қызметтері ... ... ... түсе ... ... бір ... құрайтын жүйенің ішінде демеулік
шылаулардың да ... ... ... ... ... шылаулар мәтін мазмұнын толықтыруда ерекше ... Кез ... ... ... ... ... бір мазмұнды
жеткізу үшін жұмсалса, демеуліктер де сол мазмұнды толықтыра
елеулі үлес қосады.
Сондықтан демеуліктерді қарастыру сөз теориясы, ... ... ... сөз таптары проблемасы, тілдің ... ... ... ... ... экспрессиясы мен эмоционалдылығы,
модальділік т.б маңызды ... да ... ... үшін алынып отырған –ақ демеулігінің осы талдауда
берілген қызметтерін оның қолданыстағы ... деп ... ... ... ... де қолданыстағы қызметі ерекше.
2 Демеуліктердің қолданыстағы сипаты
2.1 Демеуліктердің қолданыстағы сипаты мен мәтіндік сипаты
Тілдік ... мен оның ... ... ... арақатысы
проблемасының қойылуы Ю.С.Маслов және А.В.Бондарконың есімдерімен
байланысты. ... ... ... ... функционалды
грамматиканың толық теориясын ... күш ... ... ... ... ... ... мен
байланыстырып қарауға болады. Функционалды ... ... ... сөз ... ғалымдар А.В.Бондарконың еңбегіне сүйенеді.
Функционалды грамматиканың концептуалдық ... ең ... ... ... ... ... ... функционалдық-семантикалық
өріс (функционально-семантическое поле)және категориялдық жағдай (11).
Семантикалық категория, мәтіндік талдау байланысады. Мәтіндік талдау
сөздердің мәтін мазмұнына ... ... ... ... ... Бұған
сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы тілдік қатынас пен тілдік қатынастың
барлық ... ... ... ... , ... мәдениеті,
көргенділігі, жасы, ортасы, тілдік қатынас мезгілі – түгел назарға ... ... ... оның ... ... де оны ... ... тілдің мазмұндық бірліктері, атап айтқанда, мағыналар
келіп шығады. Олар өзара ажыратылады, жане әрқайсысы тілдік ... ... ... ... ... ... ... сыртында қалып
кететін өмірлік ... ... ... ... ... бой көрсетеді. Сондай мазмұндық бірліктерді демеулік
шылаулар да береді. әр түрлі тілдердің мазмұндық ... ... ... ... ... ... әр ... болуына байланысты) бірдей бола бермейді. Мысалы, ... ... ... ... жоқтау айтылғанда «бауырым-ай», «әжем-
ай», «атам-ай» сөздері қолданылады. Осы қолданыстардағы –ай демеулігінің
мәні терең ... ... ... ... ... бір кісінің өз
туысқанын жоғалтқандағы бүкіл ... осы ... ... ... ... ... мазмұнында да қасырет –мұң болғандықтан, әннің әр
қайырмасында «елім-ай» сөзі ... Дене ... бірі ... ... ... «белім-ай» сияқты сөздерде де –ай демеулігі
қолданылған.
И.В.Недялков осы ұғымдарды ... ... ... үш ... ... ... 2. фунционалдық-өрістік (даралық-
тілдік); 3.категориялдық-ситуациалық (мәтіндік) (12). Осылардың ішінде,
бірінші және екінші деңгейлерді ... ... ... ... лингвистиканың аударма жасау, өзгертіп қайта айту сияқты
мәселелерін шешуге ... ... Ал ... деңгейдің айналасында
жасалып жатқан зерттеулер, біріншіден, жеклеген тілдердің ... ... ... ... сол ... ... ... көмектеседі. Нақты сөйлеу ... ... ... ... ... ... деңгей, мәтіндегі граммемалар мен лексемалардың өзара қатысын,
грамматикалық және лексикалық мағыналарды ... және ... ... мағыналас омонимдес және сөйлеу кезінде семантикалық жағынан белгісіз
формалардың мағыналарын мәтіндік ... ... ... проблемаларын
қарастырып шығуға мүмкіндік береді.
Басқаша айтқанда, семантиканың тек бірінші ... ғана ... орыс ... де, ағылшын тілінің де мамандарының міндетіне
кірмейді. Олар үшін грамматикалық ... ... ... ... ... ... формалардың қызметтерін сипаттау, ... ... ... ... жұмыс болып саналады да тіл
зерттеушісінің жұмысы, көбінесе, үшінші сатыдан-сөйлеудегі ... ... ... ... байқалады.
Көптеген грамматикалық жұмыстар сөйлеудегі қарастырылып жатқан
формаларды ... ... ... ... яғни ... бір грамматикалық және лексикалық мәтіндердегі қызметтерін
(функцияларын) сипаттаумен аяқталып жатады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ғалымдар тілдің екі
жақты сипатын мойындайды. В.Фон Гумбольдтың кезінде тілдің ой мен ... ... ... ... ... Сонда тіл ой дүниесі мен
дыбыс дүниесінен тұрады. Қазіргі ғалымдар ... ... ... ... тәжірибесі мен білімін тілдің мазмұн өрісі деп, ал
оларды жеткізетін көптеген ... ... оның ... ... деп ... ... екі жақты ғалымдар әр түрлі түсініп, әр түрлі қорытынды
шығарады. Бірақ біз ... ... ... ... ... екі ... ... әлемі мен ой әлемін назарға алынады. Бұл ең жалпы ... ... Енді бұл ... әрі қарай тағыда бөліне түседі. Алдымен,
ойлар әлемі дегенді тілдің мазмұн өрісі деп ... ... Ал ... дегенді тілдің сол мазмұнды ... ... деп ... ... ... ... тұрғанын қарашы!..Осы үйге «құдамын » деп келе
беруші еді ... е, ... , ... (Ж.А) деген мәтінді алайық. Мұнда,
біріншіден, сөйлеушінің белгілі кісінің есімін бір сәтке ұмытып қалып, ... қана ... ... мазмұн бар. Екіншіден, сөйлеуші өз
санасында іздестірулер жүргізіп барып, нәтижеде ... ... ... ... бар. Дәл сол ... «Е, е, Байман, Байман!» деген сөз тілінен
еріксіз-ерікті түрде шығып кетеді. Бұл тіл жүйедегі, ... ... ... Енді осы бір ... ... ... жағына тоқталып көрейік. Кез
келген сөйлеушінің санасында алдымен ой пайда болады. Содан соң сол ... ... ... ... туралы екінші қадам жасалады. Осы ... ... ... ... қатысты айтқанын тілдік мазмұнға қатысты
келтіруге болады. «Сөз ... ... ... ... ... қай ретпен
жазатынын мерзімдеп, жоспарлап алады: онысы неден ... ... соң ... ... аяқталатынын белгілеп алу болады» дейді (13, 171 б.). Бұл
процесс түрлі қалыпта, және ... ... ... ... ... өтетін
процесс. Ол ойды белгілі бір дыбыстардың тізбегінен жасалған сөздер арқылы
жеткізу – ең оңай жол. ... қай сөз сол ... ... ... ойластыру қерек. Жоғарыдағы мысалымызда естен шыққан есімді
ұмытқандығы туралы хабар «...аты ... ... ... қарашы!...» деген
құоылым арқылы беріліп тұр.
Енді тыңдаушыдан да есімді еске ... ... ... ма ... ... үйге ... деп келе беруші еді ғой» деген сөйлем ... ... біз ... ... ... ... ... отыр. «ғой»
демеулігін дәстүрлі грамматикада нақтылау мәнді демеулік деп қараймыз.
Бірақ, мұның ... ... ... ... өте маңызды екенін
ұмытпау керек. Бұл ... ғой ... ... ... 1) ... ... ... мәнін; 2) ден оны өз ойынан да іздестіру мәнін;
3) ден есімнің табылуға жақын қалғандығы туралы мәнді білдіріп ... тіл ... мен ... ... құралады. Қазақ тіліндегі
демеулік шылауларды қолданыстағы мағынасы мен ... ... ... осы екі ... ең басты рөл ойнайды. Ф.де Соссюр мен
Л.Ельмслевтердің тұжырымдарына қарағанда, мазмұн өрісі де, оны ... де ... ... мен формадан (немесе құрылым) тұрады. Соған
сәйкес мазмұнның субстанциясы мен ... ... және ... мен жеткізудің формасы туралы айтады. Демеулік ... ... оным ... ... ... жеткізу
өрісіне жатады. Сол жеткізу өрісінің субстанциясы мен формасы грамматикалық
форма және грамматикалық мағына түрінде қарастырылып жүр. ... ... ... ... формасы жағынан сөз болғанда, оның сыртқы дыбыстық
жамылғышын түсінеміз. Мысалы, «ғой» демеулігі ғ+о+й ... ... ол ... ... ... ... субстанциясына жатқызуымыз
керек. Мысалы, «ғой» демеулігін айтуға қажетті материалдарды жатқызамыз.
Тілді жеткізу ... ... ... ... ... өрісі жатады. Ол
мазмұн алуан түрлі ... ... бір ... заңдылықтар
бойынша бір-бірімен тіркесіп, мәтін құрағанда пайда болады. Демеулік
шылауларды бұл тұрғыда ... ... осы ... жалпы мазмұнына
қосатын үлесін айқындайды. Тілдің бұл екі өрісінің астарында ойлау мен ойды
сыртқа шығару жатады.
Сөйлеу ... ... ... ... мен ... бір ... ... құралдар арқылы берілген мазмұн негізінде мәтінмен және дәл ... ... ... мен ... ... мен ... тән ... жағдайымен дискурс ұғымына кіретіндердің
барлығымен өзара байланысатын ... ... ... ... ... тарапынан қабылданатын ақпарат деп түсіндіріледі. Осылайша, ... мына ... ... ... ... тілдік мазмұны
2. мәтіндік ақпарат
3. ситуациялық ақпатар
4. энциклопедиялық ақпарат
5. берілетін және қабылданатын мағына ... ... ... (қатып, тұрақтап қалған) элементтері. Мәтіннің мазмұн
өрісінің семантикалық құрылымы сөйлеу ... ... ... ... ... ... анықталады.
Бұл қайнар көздердің барлығы бір-бірімен тығыз байланыста болады.
Мәтіннің тілдік ... ... ... ... ... ... түсінеміз. Мысалы, тірі жанның қай-қайсысы болса да ... ... ... беру оңай ... бе? (Б.М) ... ... барлық
сөздердің мағыналарының жалпы жиынтығын осы мәтіндегі тілдік мазмұн ... ... ... ... ... дыбыстық бірліктерінің
қалыптасуы жасалады. Демеулік шылауларды кез-келген кездейсоқ ... ... ... нақты бір мазмұнды жеткізу үшін ... ... ... ... деп ... ... ... фонема, буын, қосымша деп атамай, жеке сөз деп атауымыз, ең алдымен,
осымен себептеседі.
Бұл тұрғыда, қазақ тіл білімінің негізін салушы ... ... ... ... ... «Айтушы ойын өзі үшін айтпайды. Өзге
үшін айтады. Сондықтан ол ойын ... ... ... қылып айту керек.
Оның үшін айтушы сөйлейтін тілін жақсы қолдана білуі тиіс. Яғни әр сөздің
мағынасын жақсы біліп, ... ... тізе ... ... дейді. (13,178) Яғни
автордың жеке ойлары және оны жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... оның мағынасына әсерін тигізеді.
Ғалымның пікіріне қарағанда, тілдің ... ... ... ... ... жамылғыш қана емес, сонымен бірге әрбір ... ... ... ... атқарады. мұнда атаушы сөздердің лексика-грамматикалық
мағынасы, ал демеулік шылаулардың лексика-семантика мағыналары маңызды ... ... ... ... А.Байтұрсынов өте жақсы айтқан.
Бірақ оны қазақы терминдермен атаған. Ғалым: «тіл ... ...... асыл ... ... ... ... ғылым» (13,176б) деп
функционалды ... ... ... ... алады да «лебіз
ғылымының мақсаты асыл сөздердің асыл болатын заңдарын білдіріп, ... ... ... ... ... сөздерінің үлгі-
өнерлерімен таныстырып, сөзден шеберлер не жасағандығын, не ... ... деп, ... ... міндеттерін де айтып өтеді.
(13,176б) Біздің пікірімізше, бұл жерде ... ... ... ... деп ең ... тіл ... ... отыр. Автордың «асыл
сөздің асыл болатын заңдарын, шарттары» дегенді тілдің ... ... ... ... ... ... ... міндеттерін А.Байтұрсынұлы әдеби
туындының стилистикалық заңдылықтары мен бірлікте ... ... мына бір ... ... ... ... сияқты:
«Топырақтан иленіп кірпіш жасалған сияқты, дыбыстан ... сөз ... ... ... ... ... кірпішінен, әсіресе, қалауынан болатыны
сияқты әңгіменің түрлі болып ... ... ... ... ... ... (13,177)
Функционалдық грамматика әр тілдің әр ... ... ... ... ... байланысты, бірақ бәрі де семантикалық
қызметінің ортақтығы нәтижесінде біріктіріліп, тіл ... ... ... ... тіл ... ... және функционалдық жақтары функционалды грамматиканың жалпы
грамматика жүйесінде алатын орнын анықтайды. Функционалды ... ... ... ... ... қатысы бар. Функция дегеніміз – функциялық
қызметтің, соның атқарылу нәтижесі. Функция әр түрлі ... ... ... асуы және бір ... ... өзі ... ... атқаруы мүмкін.
Бұдан шығатын қорытынды тілдің мазмұнды жеткізу өрісі, біріншіден,
дыбыстарға, ... ... ... сөз тіркестеріне яғни тілдің әр
түрлі деңгейлеріне байланысты болады.
Тілдің жеткізу өрісіндегідей оның ... ... де оны ... ... ... мазмұндық бірліктері, атап айтқанда, мағыналар
келіп шығады. Мәтіннің мазмұн өрісі – бұл ... ... ... тілдік мағыналардың өзара байланысты сөйлеу ... бір ... ... Тілдік мазмұны және тілдік сөйлеу
тұрғысынан қарастырылатын мәтін билатералды жүйе ретінде көрініс табады.
Сөйлеу мазмұны ... ... ... мен ... бір ... ... құралдар арқылы берілген мазмұн негізінде мәтінмен және дәл осы
сөйлеу шарттарындағы ... мен ... ... мен ... тән ... ... мен, ... ұғымына кіретіндердің
барлығымен өзара байланысын сөйлеуші тарапынан беріліп, ... ... ... деп ... шылаулардың қалыптасу жолдары жалпы ... ... ... ... дау жоқ. Ал ... ... басқа сөз
таптарынан ерекшеленіп тұратын сөз табы деп қарастырады. Екінші бір ... ... сөз табы деп ... ... Бұл ... ... сөздердің сөз табына жатқызылуын дұрыс деп ... ... ... да, ... өзіндік мағынасы бар жеке сөз деп
қарауға толық негізіміз бар. ... ... ... да ... ... әр ... ... ойын арзан, күлкі қымбат
Екі түрлі нәрсе ғой сыр мен ... ... ... ... да,
қарай, ғой, мен шылаулары, олардың басқа сөздерден бөлек жазылып, өзіне ... ие ... жеке ... болмаса да грамматикалық-
семантикалық мағынасы болуы ... сөз деп ... ... бола ... Оның
үстіне, шылаулардың бәрі дерлік атауыш сөздерден, демек, әуелдегі дербес
мағыналы есімдерден, етістік ... ... ... пікірлер кәзір
дәлелдеуді қажет етпейді.
Демеулік шылаулардың осындай мағыналарының әр ... ... ... ... ... ... функционалдық сипатына қарай мағыналық
топтарға бөліп қарастыруға болады.
Сұраулық мәнде ... ... ... ма, ме, ба, бе, ... ше ... ... жатады. Оқулықтар мен ғылыми еңбектерде ... ... сөз ... ең ... осы ... ... ... Ана бір жатқан біздің қара сиыр емес пе екен? ... 5Т 9б) ... сен ... екен деп, кісі өлтірем бе? (М.Ә) Егер ісіңде реттеймін деп
тұрса ше?
Дегенмен бұл айтылғандармен сұрау ... ... ... мен ... толық ашылмайды. Қазақ тілінде жоғарыда аталған
демеуліктер тек сұрау мәнін ғана тудырады ма, әлде ... да ... үшін ... ... ... сұрақтар да өз шешімін таппаған.
Қолымыздағы материалдар ... ... және ... ... тілінде сұрау
мәнінде, ма, ме, ше демеуліктеріне басқа шылаулар да жұмсалатыны көрсетіп
отыр. ... ... ... ... жұмысқа барасың ғой?(Ауызекі тілден).
Бұл сөйлемде ең басты рөлді интонация ойнайды. Бірақ «ғой» ... ... ... бар. ... «ДШ-лардың тілдік жүйедегі негізі
мағыналары белгілі бір ... ... ... ... айта ... ... қой, ғой ... ма, ме, сияқты сұраулық мәнде жұмсалады.» (4,19)
деген қортынды шығарады. Бірақ автордың бұл теориясы мен ... ... ... ... Жер ... алжастыруын есімнен адасуы болмағай-
да? Біздіңше. Бұл мысалда ... ... көрі ... мәні ... ... ... Өйткені жалпы сұрақтар (арнаулы талғаулықты сұақтар басқа) ... ... ... ... ... ету керек. Ал бұл мыалдан ондай талап
байқалмайды. Бірақ да, де, қой, ғой демеулігі белгілі бір ... ... ... ... ... Негізінен, сұрау мәнін ... ... ма, ме ... де ... тән ... бар. Бұл
демеуліктердің болымдылық, ... ... ... күшейткіш,
ренжу т.б.мәндерді білдіру үшін де ... ... бұл ... олар ... ... мүлдем айрылмайды. Тек сол ... ... мән ... ғана ... ... ... біліп сөйлесе,
жылан да ... ... ма? – деп ... ... ... бұл ... ма ... сұрау мәнінен гөрі
болымдылық, сенімділік, нақтылық мәні басым ... ... ... ... шығады). Бұрынғы бұрынға ма, Сәдірбекті балалар ... ... ... бұл ... ма ... ... мәні ... Ма, ме демеулігі кейде толымсыз көмекші етістіктерге (емес)
тіркесіп келіп нақтылау, тиянақтау, еске салу ... ... ... ... ... ... жамылу керек емес пе?-деді Мысқал.
(Ә.Әбішев).
Кейбір мәтіндердің құрамында ма/ме демеулігі жақтырмау, ... ... ... ... ... Мысалы, Базаралыдан алмаған өшің бар ма
еді?!(М. Әуезов).
Сұрау демеуліктері жалғанған кейбір сөйлемдерден ренжу, ... ... де ... ... ... ... кетпендегеннен өзге ештеңені
түсінбейді деп ойлай ма?(Қ. Баялиев).
Болымсыздық мән берудің де бір жолы ма\ме ... ... ... Мысалы, Баланың өзін тапқанмен, адам мінезін тапқан ба? ... ... мән ... болады. (Салыстырыңыз: Адам баланың өзін
тапқанмен, мінезін таппайды.)
Күдіктену мәні кейде ма\ме демеулігі арқылы беріледі. Мысалы, Мына қыз
да ит ... ... ... ма? (Ғ. ... ... ... ... үміттену, сағыну мәндерін де
байқауға болады:
Бір хабар ол ... ... ме ... бола – бола ... ... ... мағыналық құрамынан болжау, шамалау мәндерін де
байқауға болады. Мысалы, Көн етіктің ... ... ... батты ма, өгіз
мөңкіп қалды.
Мұңаю, ... ... де ... ... қолданылған мәтіндерден
байқаймыз. Мысалы, Енді өстіп Жамалды сүймеген ... ... ... ... ... ... ... менсінбеу, қомсыну,
сенбеу, иланбау, көңілі толмау мәндерін білдіру үшін қолданылады. Мысалы:
Әлде Ұлпанның ... ... шын – ақ ... ма ... ... сөйлемдердің ішінде ма\ме ... ой ... ... ... ... болады. Мысалы: Рас, мең – зең бас ... еді? ... ... көр ... ма ... ... ... тек сұрау мағынасында ғана емес, басқа да
қосымша мәндерді білдіру үшін жұмсалады. Бұл ... ... ... ... ... 1) Болымсыздық, сенімділік, нақтылық мәндері;
2) Күшейту, нақтылау мәндері; 3) Нақтылау, тиянақтау, еске салу мәндері; 4)
Жақтырмау, қарсы ... ... ... 5) ... ... қапылану
мәндері; 6) Болымсыздық мәні; 7) Күдіктену,шүбалану мәндері; 8) ... қалу ... 9) ... ... ... ... шамалау мәндері;
11) Мұңаю, қынжылу мәндері; 12) Менсінбеу, қомсыну, сенбеу, көңілі толмау
мәндері; 13) Ой қорыту, тұжырымдау ... ... ... ... ... кездесетін қосымша
мәндерді толық қамтиды деп айта алмаймыз. Өйткені олар жалғанған сөздердің
лексика-семантикалық мағыналарына қарай, айтылу ... ... ... ... де ... ... ... басқа да демеулік шылаулар түрлі қосымша мәндерді
білдіру үшін жұмсала алады.
Шылауларды қазіргі тіл ... жаңа ... ... ... жеке сөз, ... ... мәтіндегі қызметі ғалымдар назарын
аудара бастады. Сондай жаңа ... бірі – ... ... еңбектері.
Ж.Жақыптың «Сөйлеу синтаксисінің сипаттары» атты еңбегінде мәтіндегі қызмет
мәселесі сөз болады. Мәселен, осы күнге дейін
12
шылауларды морфология объектісі ретінде ... ... ... ... сөз ... ... ... бұл еңбегінде басқа сөз таптарымен
қатар, шылаулардың да сөйлем синсемантикасын жасау қызметін көрсетеді.
«Синсемантика ...... бір ... өзі ... ... ... ... ықпалдасуы, өзара тәуелді болатынын білдіретін аталым»
[14, 48]. Еңбектегі негізгі нысана – ... ... ... Яғни бір ... ... ... бір сөйлемнің мағына-
мазмұнына әсерін қарастыру міндеті шығады. Еңбекте негізгі сөз ... ... да ... ... ... ... ... ашады. Шылаулардың ішінде жалғаулықтар мен демеуліктердің
мәтіндегі қызметін көрсетеді. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... сөйлемді контекстке тәуелді етіп
тұрады. Ал демеуліктер жайлы грамматикалық еңбектерде өзі ... ... мән ... ғана сөз ... ... ... мән ... келді. Ғалым Ж.Жақып демеуліктердің синсемантикалық
сипатын оның мағыналық түрлерінен де көруге болатынын көрсетті. Мысалға,
сұраулық ... ... ... ... ... ... шектік, тежеу
мағынасындағылар зат, құбылыс, оқиғаның толық аяқталған күйін ... ... ... сол сияқты күдік-күмән мәнді демеуліктер тиянақталу ... ... ... ... күшейту мәнділері ненің ішінен
дараланып тұрғанын айтуды ... ... ... ... [14, 52]. ... контекстегі екі сөйлемді бір-бірімен байланыстырып тұрады.
Жалпы қазақ ... бұл ... ... ... мәтіндегі қызмет туралы жұмыстар Ж.Жакупов, Т. Жөкеев және Г.Сәрсеке
жұмыстарында жалғасын табуда.
Көмекші ... ... ... қызметін атқара алу ... ... сөз ... ... мүшесі қызметін атқару атауыш
сөздерге ғана тән емес екен. Алғаш Т.Сауранбаев өзінің «Сөйлемнің тұрлаулы
мүшелері» деген ... сөз ... ... фразеологиялық топтар, жеке
дыбыстар, қысқарған сөздер, зат есім мен есімдікті тіркестер, сан, ... ... ... сөз бен ... ... ... де ... қызметін
атқаратынын көрсетеді. Ғалым бастауыштарды құрамы жағынан сөз еткен, яғни
күрделі бастауыштар ... ... бар ... ... ... ... ... көмекші сөздер арқылы, тұрақты тіркес арқылы жасалатынын көрсетеді. ... ... ала ... ... ... ... келген бастауыштардың
жасалуы туралы сөз қозғайды. ... ...... ... ... ... арқылы
жасалады» [15, 28], - деп, шылаулы бастауыштың төрт түрлі жасалу ... ... ... ... ... ... зат есім + ... шейін. Жұрттың пейілі тарылған,
өмірге келген жас сәбиіне дейін жұдырығын түйіп емес, алақанын
аша туады ғой.
• Күрделі бастауыштың негізгі сыңары ... зат ... ... ... кезде қант дегеніңізді мынадай құмшекер емес,
кесек-кесек шақпақ қантты бала-шағаға дейін қалтасына салып
жүріп жейді.
... ... да ... есімше тұлғалы «де» көмекші етістігіне
дейін шылауы түйдектеледі. ... ... ... бас тісі ... ... ... ... дейін сөз болды.
• Қосымшасы арқылы қайталанған барыс ... ... ... екеш ... ... жау.
А.Бексейітованың «А.Байтұрсыновтың шылау сөздері жайлы ілімі» атты
мақаласында қазіргі тіл ... ... әр ... ... ... ... бір ... түсу тарихы баяндалады.
Қазақ ғалымдарының көш басшысы А.Байтұрсынов еңбегінен ... ... ... бұл күнге дейінгі тарихы сөз болады. А.Байтұрсынов
шылауларды үстеумен қатар қарастырған, ... ... ... ... Үстеу құрамындағы септеуліктерді Қ.Жұбанов алғаш үстеуден бөліп,
шылауға қосқан. Және осы ... ... ... деп ... ... ... қосымша реңк үстейтін (немесе, әйтсе де, үйткені,
сүйтсе де) шылаулар емес, олардың ... ... ... енгенін
көрсетеді. Мұнда шылаулардың сонау А.Байтұрсыновтан бастап ... ... ... ... ... дамыған кезеңдеріне шолу жасап өтеді [16,
54].
Көмекші сөздердің тіркес ... ... ... ... ... ... ... «Көмекші сөзді сөйлем мүшелері»
атты кандидаттық диссертациясында сөз болады. Мұнда бір немесе екі кейде ... сөз ... ... ... келіп, көмекшілік қызметте жұмсалу
арқылы барлық сөйлем мүшесін жасауға қатыса ... әрі ... ... жұмсалу деңгейі бір қалыпты емес екенін айтады [17, 53]. Мұндағы
көмекші ... ... ... есім, көмекші етістік, шылау, модаль
сөздерді жатқызады. Мысалға мынадай сөйлемдерді келтіреді: Ол ауылдан ... бас ... ... ... Үлкен кісі сияқты боп отырған шәкіртті,
мына бала бір ... ... ... ... ... ... Роман
жарық көріп, пьесасы сахынаға, киносы экранға шыққанға дейін Тоқаш есімі
ешкімге танымал емес еді.
Шылаулардың түйдекті тіркес ... ... ... ... сөз болады. Ж.Жампейісова өз мақаласында өзіне дейінгі зерттеген
ғалымдардың ... ... ... сөз ... Бұл ... «Үшін, қарай, дейін, шейін септеулік шылауларының семантико-
грамматикалық ерекшеліктері» (1989), С.Исаевтың «Үшін ... ... ... атты ... септеуліктердің толық мағыналы
сөздермен тіркесуінің алуан түрлі тұлғалық түрін ... ... ... ... ... сөз ... түйдекті тіркес құрайтыны сөз
болмайтынын айта келіп, Ж.Жампейісова
үшін шылауының сөз таптарымен тіркесу қабілетін көрсетеді. ... ... а) зат есім ... ә) сын есім + ... б) сан есім + ... есімдік + үшін, г) етістік +үшін, ғ) тұйық етістік + үшін бөледі. Бұл
зерттеушінің ... ... ... ... ... ... материалы ретінде қаралады. Септеуліктердің ішінде үшін
шылауының түйдек жасау қызметін ... ... үшін ... сөз ... ... етістіктермен түйдекке түсетінін айтады [18, 176].
Ж.Жампейісованың «Көмекші ... ... ... атты
мақаласында көмекші сөздердің морфологиялық тұрғыдан өзгеріске ұшырайтыны
айтылады. Көмекші сөздердің бірі түрленсе, енді бірі түрленбейді ... ... ... ... де екі ... ... ... Н.Дыренков
т.б ғалымдар көмекші сөздер өзгермейді десе, ... ... ... т.б ... ... ... кейбіреулері сөз
түрлендіруші қосымша қабылдайтынын көрсетеді. Ж.Жампейісова ... ... ... модаль сөздер, септеулік шылаулар морфологиялық қосымшалар
қабылдайтынын мысалдармен дәлелдейді. Кеңістік мен ... ... –ғы, -гі, -рақ, -рек, -лау, -леу ... қабылдап,
тұлғалық өзгеріске түсе алады дейді. ... ... ... ... соң, ... ... ... бұрын, таман, жуық, басқа болса;
қосымша қабылдамайтын септеуліктер – ... ... ... ... ... ... септеуліктері барыс жалғаулы сөзді есім сөздермен
байланысқа түсіреді. Мұндай сөз тіркесі ... ... ... ... ... ... дейінгі ойхой дәурені енді оралмастай боп
өкіндіреді.
Кейінгі, соңғы, бергі тұлғасындағы септеулік шылаулар ... ... ... ... ... белгілі бір мезгілден кейінгі заттық
сапаны, субъектінің уақиғаны хабарлап тұрған кезіне дейінгі ... ... ... ... ... ... шешесінде де көптен бергі
мінезі болған. Қажы содан кейінгі сөздерін жүре айтты. ... ... ... ... осы еді [19, ... көмекші сөздер морфологиялық тұлғаларды қабылдағанына қарамастан,
дербес мағыналы ... ... ... ... ... ие ... ... сөздер түрлі тұлғалық өзгеріске түскенде ... ... осы ... ... ... «Демеуліктердің грамматикалануы» атты ... ... ... ... қарастырады:
1) семантикалық; 2) морфологиялық; 3) синтаксистік-функциялық [20,
174]. Демеуліктерді белгілі топтарға бөлуде осындай семантикалық реңктердің
негізге ... ... ... ... байланыстылығы. Қазақ
тіліндегі демеулік шылаулар - өте жиі қолданылатын ... олар ... ... ... ... үшін ... және бұл шылау
түрі түркі тілдер тарихының бір ... жеке ... сөз ... ... тиек ... ... ... зерттеулер, еңбектер, оқулықтар негізінен
шылаулардың осы күнге дейінгі даму, өсу жолы немесе қазақ тіл біліміндегі
шылаулардың бір ... ... ... ... ... ... тарихи
зеттелу жолы.
2.2 Демеулік шылаулардың қолданыстағы қызметі мен синтаксистік қоршауы
Демеуліктердің қолданыстағы қызметі олардың концептуалдық сипатымен
тығыз ... ... ... ... ... ... жағы белгілі бір тілдік бірліктің қоршаған ортасымен ұштасады, ... ... ... ... ... ... ... байланысты болады. Сондықтан бұл тұрғыда, негізінен,
қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың ... ... ету ... ... Ал демеуліктердің мағыналық , формалық, функционалдық
ерекшеліктері концептуалдылық мәселесінің үшінші қыры деп есептеледі.
Сөйлеушілердің айтайын деген ниеті мен ... ... ... ... ... ... қалатын жағдайлары көптеп кездесіп ... ... бір ... элементтердің жүзеге асу функциясын дұрыс
меңгермегендіктен деп білеміз. Сондықтан өзекті ниеттерге тек ... ... ... қолдану арқылы қол жеткізуге болады.
Демеулік шылшауларда ерекше функционалдық қабілет бар. Ол ... ... ... ... ... ... атқарудың ара қатысы функционалдылық талдау кезінде ... ... ... ... функционалдылықпен тығыз
байланысты дейтініміз осымен себептеседі. Мысалы, мен мұны неше ... ... оны да ... (Ғ.М) ... ... да демеулігі сөйлемге
күшейту мәнін беріп тұр. Бұл демеуліктің ... та, те, де ... әрі ... екендігі түсінікті, сондықтан бұл демеуліктің
функционалдық қабілеті мәтінге ... ... ... бейім тұрады. Сол
қабілетін мәтін құрамында басқа сөздерге тіркесіп келу арқылы ... ... ... ... ... бұл демеуліктің семантикалық
мәндерін аша ... ... ... «оны да ... болып келуі
сөйлеушінің тағы да басқа нәрселерді білмейтіндігін айқын байқатады. ... ... ... тіліндегі басқа демеуліктердің де концептуалдылық
сипатына да көз ... ... Бұл ... есте ... тағы бір жайт,
А.В.Бондарконың пікірінше, «мазмұнды жеткізу өрісі оны ... ... ... ... ... ... Ғалымның «семантикалық функция» ... мән бар. бұл ... ... ... ... мәтіннің
мазмұнына қосатын үлесі семантикалық функцияның нәтижесінде пайда болады.
Жалпы демеулік шылаулардың функционалдық ... деп ... ... ... ... ... 1. ... мағынасы.
2. әр түрлі семантикалық реңктері, 3. формалық ерекшеліктері. 4. мәтін
құрамындағы қызметі. 5. ... ... ... ... ... сөз деп ... болмайтыны сияқты статикалық
формадағы сөз өзінің лексикалық та, формалық та сапасын білдіре ... ... ... ... байланысқа түсіп, мәтін құрамында тұрғанда ғана сөздік
қасиетке ие ... ... ... ... ... да мәтін құрамында
өзіндік елеулі орны бар. ... ... ... өзге ... деп ойлай ма? (С.Баялиев) деген сөйлемдегі ма демеулігі жеке
тұрғанда ешқандай лексикалық ... ... ... ие ... Ал сөйлем
құрамында келгенде, оған сұраулық мән үстеп тұрғандығы даусыз. Сонда бұл
сөйлемде ... ... ... үлес тек ... ... ғана
берілмейді. Бұл мағына басқа сөздерге де байланысты болып тұр. Дәл осы
шылауды ... ... ... ... ол ... басқа да
мағына білдіруі мүмкін. Мысалы, Мына қыз да ит ертіп ... ... ... ... ... ма ... сұраулық мағына емес, күмәндану,
сенімсіздік мәнін білдіріп тұр. Ал, Мәнгіден бері ... ... ... ... жарылмай қала ма! Өзі жарылды. (Ғ.М) деген ... ма ... ... ... ... ... демеуліктерді зерттеу ... ... ... айтуымыз жөн.
Жүйелі зерттеулер теориясында қоршау ұғымымен байланысты жүйе ұғымы да
қаралады. Жүйе бір-бірімен қатынасқа түсе ... ... бір ... ... элементтер ретінде өзінің барлық қасиеттерін қоршаумен
өзара байланыса келіп ... ... ... ... – аса ... қажет етпейтін ұғым. Өз алдына ерекше бір жүйе сөйлеуде
болады. Сөйлеу және ... бір ...... ... бар, ... ... ... бар көптеген тәртіптелген өзара шарттас ... ... ... бір тілдік бірлікке, категорияға немесе топқа қатысы
жағынан ... ... Оны ... ... ... ... ... ойнайтын тілдік (кей кезде тілдік болмауы да ... ... деп ... ... Грамматикалық категориялардың
жүйелік мағыналарын білдіруде қоршаудың рөлін мәтін мен сөйлеу әрекетінің
элементтері атқарады. Қоршау ... ... осы ... ... ... мағыналары және лексика-грамматикалық топтары, сондай-ақ
«категориялдаық қоршаудың» элементтері – бір жүйе ... ... ... ... ... да ... ... жатады.
Қоршау ұғымы мәтін лингвистикасында да қолданыла береді. Жеке бір ... ... ... бұл – бүтіндей бір мәтіндегі оны ... ... және ... ... ... ... ... және оның
құрамына әсер ететін барлық элементтері деп ... ... ... ... ... ... құрамына оның вербалдық
айтылуында онымен ... ... ... ... ... және
бүтіндей мәтіннің элементтері енеді. Осы тұстарды жақын және алыс қоршаудың
элементтері бірте-бірте ... ... ... қоршау дискурс саласына енетені сөйлеу туындысы ретіндегі
ауызша мәтін айналасындағылардың барлығын қамтиды және мәтін мазмұнын ... ... ... ... ... ... мен өзара байланысқа
түседі.
Атап айтқанда жазба тіл қоршауына ... ...... және ... адресаттың әлеуметтік ахуалы, дискурс түрлері –
көркем шығармалар (әр ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға қатысушылардың пікірі мен
ұстанымы, фондық білімдер, мәтінді жасау және ... ... және ... т.б. жатады. (11). Сонда ... ... ... ... ... мен ... ... жазба тіл қоршауының мәні
зор. Өйткені демеуліктерді мәні қоршаудың өзгеруіне ... ... ... қазақ тіліндегі да, де демеулігінің бірнеше синтаксистік ... ... ... ... ... те кеттік (Ғ.Мүсір) деген сөйлемде
те демеулігі амал-әрекеттің 1. тез арада іске ... 2. аяқ ... ... ... 3. оған сөйлеушінің өкінетіндігін; 4. оның,
шындығында, нақты іске асқандығы т.б. ... ... ... Ал, ... ... іштей суысуына себепші болған да осы Майбасар. (М.Ә)
деген сөйлемде де демеулігі даралау және күшейту мәнімен ... ... ... ... Өйткені мұнда нақтылау мәнін беріп ... да ... ... ... ... ... ... әншінің бұлбұл көмейлі
небір әулиелері мен ... ... ... алты алашты да ауызға қаратасың
(Б.Нұржекеев) сөйлемінде да демеулігі кекету мәнінде жұмсалған.
Демеулік ... ... мен ара ... ... ... ... ... семантики) принципі
назарға алынады.
Семантикалық бөлшектеу - сыртқы және ішкі ... ... ... ... және ... (11) ... бөлшектеу идеясының
бастауы А.А.Потебняның тілдік дәстүрінде жатыр. Соңғы жылдарда функционалды
грамматикамен айналысып жүрген ғалшымдар жаңа бір бағыт ... жүр. ... ... ... ... ... ... өзара бір-біріне
тәуелді екі жақты қатынаста болады.
Сөйлеу мен бүтіндей бір мәтіннің ... ... тән ... ... ... Мәтіннің мазмұн өрісі – бұл тілдік құралдар
арқылы білдірілген тілдік ... ... ... ... құрылатын бір семантикалық бүтін. Тілдік мазмұн және тілдік
сөйлеу ... ... ... ... жүйе ... көрініс
табады.
Белгілі бір грамматикалық формалар қандай синтаксистік қоршауда келсе
де, өзіне тән ... бір ... ... ... ... мәтіннің мазмұн өрісіне кіреді. Сондай-ақ қысқарған сөздердің
сөйлемде қолданылуы мәтіннің тілдік мазмұнына әсер етуі ... ... ... қолданылғанда тек лексикалық және грамматикалық мағынамен
ғана шектелмейтінін көрсетеді. Яғни, белгілі грамматикалық форма ... ... ... ғана ... ... ... қатар мәтін
құрамындағы сөздердің мазмұндық ерекшеліктеріне қарай ... ... ие ... ... Дәл осы ... ... тіліндегі демеулік
шылауларға қатысты айтуға да болады. Демеулік шылаулардың ... ... ... бар екендігі анық... Мысалы, сұрау,
нақтылау, күшейту, ... ... т.б. ... ... ... ... демеулік шылаулар бұл мағыналармен шектеліп қалмайды. Мысалы,
Өзге сөздің керегіне, арада жүрген бір арашы ... бар ғой (Ғ. ... ... ғой ... негізінен, нақтылау мағынасын білдіретін
болып есептеледі. Бірақ мұнда бұл демеулік тек ... ... ... онда ... ... ... (план содержания текста) ... ... еді. ... ғой ... нақтылау мәнімен басқа
шамалау, болжам жасау, ... т.б. ... да ... ... ... ... өзіндік қызмет атқаруы, біздің
пікірімізше, үш түрлі ... ... ... Демеуліктердің өзі тіркескен жетекші сөздерге;
2. Демеуліктердің басқа сөздердің басқа сөздерге тіркескенде пайда
болатын грамматикалық мағыналарына;
3. ... ... ... ... ... ... ... сөздердің бір-бірімен тіркесуінің нәтижесінде пайда болады. ... ... өзі ... ... ... мағынасына, соның
нәтижесінде пайда болатын ... ... және ... ... ... кез-келген демеулік шылаудың мағынасы жеке
тұрғанда (статикалық күйде) ... ... ... ... тіркескенде ғана
айқындалады. Мысалы, ғана демеулігі жеке тұрғанда, ешқандай да ... ... Ал ... ... тіркескенде, оның шектеу мағынасы
аңғарылады: «Астыңдағы ... ... ... ... ғана тілдесер жауапсыз
үнсіздік» (Ғ.Мүсірепов). Сөйлем мүшелерінің қызметі олардың ... ... ... ... демеуліктердің де қызметі олардың
грамматикалық қызметіне байланысты болады. Мысалымыздағы атыңа ... ... ... ғана ... ... ие. Бұл ... біз грамматикалық
мағына деп түсінеміз. өйткені ол жоғарыдағы екі қолданыста да ... ... ... ... ... ... демеуліктердің қызметін анықтауда
интонацияның да алатын орны бар. Себебі ... ... ... ... ... ... ... таныс тәсіл. Бұдан
шығатын қорытынды қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың қызметінде ... ... ... ... ... бар. Бұл шылаудың
ерекшелігі оның сөйлеушінің ойын толықтыру қызметімен байланысты. ... ... ... ... ғана ... деген мысалдағы «ғана»демеулігінің
қызметін талдап көрейік. Мұнда бұл шылаудың негізгі қызметін «синтаксистік
қызмет» деп ... ... ... ... ... ... қосумен» байланысты емес. Сондықтан демеулік шылаулардың
функциясы сөздердің мағынасын «толықтыру, дәлдеу»қызметімен байланысты.
Қызмет ... ... ... ... ... қолданулары мен
мәнін кеңіте түсті. Қызмет ұғымын екі нәрсеге байланысты түсіндіреді. ... ... ... 2) ... ішкі жүйесіне қатысты. Жалпы тілдің қызметі
дегеніміз – қоғамдық сипатқа ие, адамзаттың қарым-қатынас ... ... ... бір ... ... Лингвистикадағы қызмет
мәселесі ғалымдар арасында ертеден ... ... ... лингвистикадағы
қызметті тілдік және сөйлеу қызметі деп бөлу бар [24, 133].
Тіл біліміндегі сөз ... ... ... жеке ... бар, сол қызмет арқылы бір-бірінен ажыратылады. Сөз таптарының
қызметі ... ... ... ... мәтін аясында көрінеді.
Шылау құрылымдық грамматикада тек ... ... ... келген жоқ. Синтаксис оқулықтарында да шылаудың қызметі сөз
тіркесі және ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық бірлік қана емес, морфологиялық-синтаксистік бірлік.
Шылаудың қызмет түрлері – біздің зерттеу жұмысымыздың басты ... ... ... ... және ашу ... ... ... табылады.
Шылаудың қызмет түрлерін біз сөз тіркесінен, сөйлемнен және ... ... ... сөз тіркесіндегі және сөйлемдегі қызметтері
біраз грамматикалық еңбекте айтылып ... ... ... ... ... тың ... Бұл жайында соңғы кезде ғана қолға алынып зерттеле
бастады.
Көмекші сөздерді ... ... ... ... ... ... ... дұрыс. Сонда көмекші сөздердің сан қилы ... ... ... ... ... да ... саласындағы қызметі
белсенді екенін көреміз. Шылау сөздердің қызметі жайлы барлық грамматикалық
еңбекте тек қана морфологиялық ... ... ... айтылып
кетеді. Сондағы шылаудың негізгі қызмет түрлері – сөз бен ... ... ... арасын байланыстырушылық қызметтері және демеуліктердің
тек өзі жалғанған сөздерге қосымша реңктік мағына беру қызметі ... ... тіл ... ... ... аясы жаңа қырынан
қаралуда. Олардың тіркес, ... ... де кең ... ... ... ... Шылау күрделі жүйе мен құрылымдардан тұратын, парадигмалық
және синтагмалық қасиеттерге ие, жан-жақты тілдік ... ... ... ... ... ... ... ауқымы мен тек-түр жағынан басқа тіл
бірліктерінен әлдеқайда ауқымды ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар топтарын
грамматикалық единицалар - тұтастықтар дейміз. Солардың басты
топтары - сөз тіркесі, сөйлем. Бұларды тұтастық дейтініміз сөз сөз ... сөз ... ... ... ... ой, ... ... құрауға
қатысады.
Алғашқы қазақ тіл білімінде сөз тіркесі жайлы сөз А.Байтұрсынов
еңбегінде ... ... ... сөз ... ... ... ... ғалым сөз тұлғаларына қарай ажыратуда ... ... ... ... ... қарай беске бөледі. Олар: түбір сөз, туынды сөз,
қос сөз, қосалқы сөз, ... деп ... ... ... ... ... ... мағынасы кем, басқа сөздің маңайында тұрғанда ғана ... ... деп ... ... сөздермен тіркесін береді. Мал да, солай ... да, осы ғана [2, ... ... ... ... сөз ... ... қаралған. «Сөйлемде бір-бірінен бөліп қарауға болмайтын ... ... ... – тізбек дейміз» [4, 237], – деп, сол тізбек
сөйлемнің бір ғана ... ... және ол ... ... ... көрсетеді:
▪ түрліше етістіктен тізілген (келе жатыр, отыр екен);
▪ есім сөздер мен етістік (оннан аса, бригадир болдым);
... және ... ... ... ... ... ... есім сөздер (құр алақан, торы ала, жиырма бес);
▪ есім, я ... ... мен ... ... ... адам ... Отан
туралы, бұдан бұрын, сен арқылы).
Бұл жіктеу сөз ... ... ... тұжырымдар мен синтаксис ғылымына
енген тың жаңалық болды деуге ... ... сөз бен ... ... ... ... ... бірі деп есептелінеді, оның ... ... ... синтаксистік басқа единицалардан айырылатын
ерекшеліктері, жақын ұқсастықтары болады. Сөз тіркесінің сыр-сипаты жайында
ғалымдар арасында әр ... ... бар. Сөз ... дегеніміз
синтаксиситік қарым-қатынас білдіру үшін кемінде толық мағыналы екі сөздің
сабақтаса байланысқан тобы [12, 32]. Сөз тіркесінің сөйлемнен ... ... ... ... ... өзіндік айырым белгілері
бар. Олар:
← сөз тіркесінің құрамында кемінде толық мағыналы екі сөз
болады;
← ол сөздердің бірі екіншісімен сабақтаса, мағыналық ... ... ... ... байланысады;
← тіркескен сөздер анықтауыштық, пысықтауыштық,
толықтауыштық қатынастарда жұмсалады.
Сөз тіркесі құрамына өзара тіркесу қабілеті бар сөздер енеді. ... сөз ... ... ... көрсетуге болады:
Метафоралық тіркес – есалаң тілек, асау қиял, асау жүрек.
Еркін ...... ... сүлу қыз, биік тау, ... ... ... – қос ішекті домбыра, шапқан сайын үдеді.
Шектеулі тіркес – ауыз омыртқа,
Номинативті тіркес – мал ... қант ... ... ... ... ... ... көмекші сөздер де
белсенді қызмет атқарады. Сөз тіркесі құрамына қарай дара және ... ... ... Сол ... сөз ... құруда көбіне толық
мағыналы ... ... ... бар ... ... сөз ... бірге ондай құрамда сөз ... ... ... көмекші
сөздердің де мәні зор. Жалпы сөз ... екі ... ... яғни ... дербес мағынасы бар сөздер және көмекші немесе дербес мағынасы ... деп ... ... Көмекші немесе дербес мағынасы жоқ ... ... ... ... болады. Ал көмекші есім, көмекші етістік,
модаль сөздер негізгі сөз таптарының жетегінде айтылып жүр. Осы сөз ... орыс ... ... ... ... ... ... сөз –
сөз таптарының жеке подсистемасын құрайды. Бұл подсистема ... ... ... ... Оларды «морфологиялық» және ... ... деп ... ... ... көмекші сөздер сөз
тіркесіне де қызмет етеді» [13, 48]. Осындай ... жаны бар, ... ... ... ... ... егжей-тегжей ашылмайды,
оның қызметінің, ерекшеліктерінің көріну ортасы синтаксисте екен.
Шылаулардың тіркес жасау қызметі өте ... Осы ... ... шықпаса да, алғаш шылауларды тіркес аясында қарастырған М.Балақаев
болды. Ғалымның «Основные типы ... в ... ... ... ... сөз ... ... орны мен қызметі жайлы бір
сыдырғы мәліметтер береді. Өз еңбегінде сөз тіркесін екі ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркесін жасауда көмекші
есімдер мен ... ... ... сөз ... ... Ғалым өз
еңбектерінде сыңарларының біреуі екі не одан да көп ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркесі дейді. Сонда автордың
айтуынша, күрделі сөз ... ... үшін ... ... ... ... ... жоқ сөздер де қатыса алады.
Кейін проф. Т.Сайрамбаевтың «Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... сөз ... ... да ... белсенді
қызмет ететіндігі қаралды. Шылауларды тек есімді, ... сөз ... ... ... ғана ... жеткіліксіз. Шылаулардың түйдекті
тіркес жасау қызметі де бар. Бұл салада, әсіресе ... ... ... ... қазақ тілі» еңбегінде меңгеріле байланысқан
етістікті сөз ... ... бір жолы ... ... ... ... екенін айтады. «Шылаулар сөз тіркесінің грамматикалық
мағыналарын толықтырып, есім мен етістікті ... ... ... ... ... сөз ... құрамында өздерінен бұрын
айтылатын есімдердің белгілі септікте тұруын керек ... де, сол ... ... [12, 104]. Және ... ... ... ... мезгілдік, мақсаттық мағыналық қатынастарда жұмсалады.
М.Балақаев шылаулардың қатарына
көмекші есімдерді де ... ... ... сөз ... ... ...... мен көмекші есімдер», - деп береді [12, ... ... ... ... сөз ... ... ... мен демеуліктер тіркес жасауда қарқынды қызмет етеді.
Және олардың өзі тіркескен сөзімен ... ... ... жұмсалады.
Мәселен, ғалым А.Әбілақов үшін септеулігінің бірнеше мағыналық қатынасын,
Ж.Жампейісова үшін ... ... сөз ... ... ... мағыналық жұмсалысын талқылаған болатын. Септеуліктер тіркес
жасаудың негізгі көзі ... ... Сөз ... ... қатысатын
септеуліктер мыналар: арқылы, үшін, соң, кейін, қарай, таман, сайын, әрі,
бері, дейін, шейін, туралы, ... т.б. ... ... мекендік,
мезгілдік, бағыттық, мақсаттық ... ... ... ... ... ... шығыс, көмектес септіктермен меңгеріле түйдектесіп
тіркес құрайды [12, 105]. ... ... алып ... сөз ... мынадай мағыналық қатынастарға жіктейді:
Көлемдік мағыналық қатынас. Мұнда әр түрлі ... ... ... сөз ... жатады. Мысалдармен көрсетсек: Маңдайға
таман көтеріліп келген ай мұңлы сәулесін мәңгілік ... ... ... Көктемге шейін күндіз-түні кітап оқуға салынды. Екі күн ... ауыл ... ... ... ... (М.Әуезов).
Мезгілдік мағыналық қатынас құрамына ... ... ... ... ... соң Ербол өз үйінің бір дәу қызыл өгізін мініп
келді. Абай күз бойы ... бір ... ... ... ... ... ... құрамындағы шылаулы тіркестер қимылдың,
іс-әрекеттің болу мақсатын білдіреді. Олар етістікті сөз тіркестері ... Әлі де ... ... ... ... жас жігіттің қиялы да
кінәлі ... үшін ... ... бас иіп ... ... болды
(М.Әуезов).
Бұл көрсеткен мағыналық қатынастар қатарына біз мынадай мағыналық
қатынас түрлерін қосып ... ... ... ... ... қатынас. Өзгеден гөрі өз міндетінің
зорырақ екенін ол сезгендей. Төр үйдің іші бұдан гөрі аз ... ... ... ... қатынас. Қазір де бәрі қызды көріп тысқа шыққанда,
Жәмеш жайында бірде-бір ауыз сөз ... жоқ. ... ... отырған
жұрт Бейсембайдың сөзін естіген соң, бұл әңгіме туралы әрқайсысы өз
үйлерінде қатын-қалаштан естіген ... айта ... ... ... ... ... Аш қасқырдың ұлуы естілген сайын
Рабиғаның зәресі ұшып, өмірінен ... ... Бала ... сайын
нашарлап, сөнуге айналған жарықтай төмендеп барады. Қызыл ... ... ... ... бәсеңдеп, дүниені қаптаған сұрлықтан
жеңіліп барды. (М.Әуезов).
• Шектеулік мезгілдік мағыналық қатынас. Бұл қатынас түрін ... ... ... ... ішкі түрі ретінде
көрсетуге болады. Бұл ... осы күн ... ... Абай ... кете алмады. Ісләм сабаққа соңғы кеткен жылға ... бұл ... ... жоқ. Бұл ... шейін ағайын
ортасында шайқалмаған бағымды кетірейін деген екенсің. Зорлықпен қол-
аяғы ... сол ... ... ... ... ... ... Ісләмнің
ықтиярында болмақшы. -Маған бұл күнге шейін істеген қаттылығың жеткен
(М.Әуезов).
Септеуліктер де ... сөз ... ... қатыса алады екен. Және
олар іс-әректтің құралы ретінде, мақсаттық ... беру ... сөз (зат ... арқылы септеулігі арқылы етістікпен тіркесіп,
іс-әрететтің құралы ретіндегі объекетіні қарастырады: ... ... сөз үшін ... ... етістікпен тіркескенде мақсаттық
қатынас білдіреді: Колхоз мына жолды салу үшін көп еңбектенді.
-ған формалы есімшелі сөз соң, ... ... ... ... ... ... ... түседі: жалыққан соң оралды.
Қазақ тілінде себеп-салдарлық қатынасты білдіретін тағы бір ... ... ... ... ... тіліне тән сөз тіркесін құрайтыны -
құрлым. Бұл септеулік кейбір ғылыми еңбектерде қызметі ... ... ... ... сияқты септеуліктерімен тең амал ретінде танылады. Шығу
тегі, жасалуы секілді, сияқты сөздеріне ұқсас ... ...... бар ... ... ... ... көрген құрлы болмадым
деген тұлға ... ... ... ... сияқты, -дай, -дей тәрізді
қызмет атқарады. Дегенмен құрлым ... ... сөз ... ... басым компонентке бұл септеулік арқылы мына сөздер
тіркеседі.
1. Есімшелер. Ол істеген құрлы міндет қылып ... ... ... құрлы
зықым шығып болды.
2. Есім сөздер. Жуасбай құрлы бағамыз болмаса, көмекке несіне шақырдың.
Лақ құрлы бақырмай өлгенім бе, япырмай!
Құрлы ... ... сөз ... бағыныңқы сөз (сен құрлы, кісі
құрлы) пысықтауыштық ... ... ... сөз ... ... істің
мөлшерін, сапасын білдіреді. ... ... ... етістікті
шылаулы сөз тіркестері көбіне ауызекі сөйлеу тілінде мол ұшырасады.
Демеуліктер өздері жалғанған сөзге қосымша мағыналық реңк ... ... мына бір ... ғана шылауы әр түрлі қолданыста ... ... ... ие ... Мысалдармен дәлелдеп көрсек:
1. Жер беті неге ғана сан ... сан ... ... жетпей жүрген жетімдердің зарына толы. 2. Денсаулығының
мықтылығынан ғана су ... ... ... ... ... 3. Бір ғана ағыспен өтіп жатқан өмірдің аяқ астынан іріп шыға
келуі, Ақанның көңілінде көгіс тартқан жараны тырнап алғандай еді. 4. ... ... ... тоздырар алдамшылдығын базары тарқаған жасында ғана
біліп отыр. 5. Нартайдың жалғыз отырғанын көрген соң ғана ес-ақылымды жинай
бастадым. 6. ... ... ғана ... ... бір ... ... күтіп жүрдік (О.Бөкей). Екінші және бесінші ... ... ... есім және ... ... ... Шектеулік
мағыналық қатынаста сан есіммен тіркескенге үшінші мысал дәлел бола алады.
Мезгілдік мағыналық ... ... ... жұмсалған. Соңғы және алғашқы
мысалдарда шылаумен келген тіркестер бірдеңеге қатыстылық ... ... сөз бен ... ... қана ... ... сөздерді
немесе бірнеше көмекші сөздерді түйдектестіру арқылы түйдекті сөз ... жаңа түр ... де ... ... ... дегеніміз – лексика-грамматикалық топ болып, сөз
тіркесінің бір ... ... ... ... ... ... байланыста тұрып, тобымен сөз тіркесінің құрамына енетін тіркес [25,
270]. Және ... ... ... ... ... не біреуінің
лексика-семантикалық дербес мағынасы болмайды. Грамматикалық еңбектерде
түйдекті ... ... ... сөз ... ... ... ... Күрделі етістік тобы – Қалада оқып жатыр.
2. Есім мен көмекші етістіктер – Бізге қонақ болды. Аянбай жұмыс істеу.
3. Қосарлы есімдер – ... ... ... ... ... тіркестер тобы – Ит арқасы қиян. Таяқ жеу. Жаны ашу.
5. Күрделі есімдер - Біраздан кейін Асқар есін жинады. Бір ... ... дүңк ете ... Осы ... ... есім сөздермен тұтасып
бір түйдек болып келген тіркестері ... Отан үшін жан ... ... сөз ... [12, ... бұл ... шылаулы түйдекті сөз тіркесін бөліп ... ... ... топты бөліп шығарамыз. Жол бойында бір үміт пен бір ... ... келе ... (М.Әуезов). Бұл уақытқа шейін Қасымды қайғы,
жазықсыздық, ашу жетелеп ... ... еді. ... ... ... жас дене мен ... үшін қайнаған ыстық қан, шойын есікті тұтқын
орнына қанағаттану қиын болады (М.Әуезов).
Синтаксистің түйдекті тіркес сынды ... ... ... ... ... ... «Сөз тіркесінің әрбір сыңарлары күрделі ... ... ... ... ... ... сөз тіркесін құрай алмайды.
Өйткені, оның біреуі негізгі мағынаға ие болады да, ал ... ... ... ... тиіс. Сөз тіркесінің әрбір мүшесінің ... оның ... ... түседі. Оның құрлысын кеңейтуге түрлі
көмекші етістік, көмекші есім, шылау, т.б әсер етеді» [13, 194]. Яғни ... ... ... ... ... де ... ... екенін көрсетеді.
Алғаш шылауларды, көмекші сөздерді сөз тіркесінің құрамында қарастырған
М.Балақаев болды. ... ... ... ... біреуі екі не одан да
көп негізгі сөздер мен көмекші сөздерден құралса, ... ... ... дейміз» [13, 48]. Өз еңбектерінде есім мен етістіктер ... ... ... ... ... ... тәрізді шылау сөздер қойып, сөз
тіркесін жасауға болатынын көрсетеді. Жалпы сөз ... ... ... ... ... ... сөз ... құрауға қатысатын
шылаулар, М.Балақаев еңбегі бойынша, демеуліктер мен ... ... ... ... сөз ... жасау ауқымында алып ... ... ... сөз ... ... ... айтады
[13, 63]. Шылаулардың ішінде септеуліктер түйдекті ... ... ... ... ... ... Олар ... сөзбен тіркесіп, түйдектеліп
келіп, сөз тіркесінің бір сыңары қызметін атқарады. Есімді және ... ... ... ... ... ... тіркес жасайды.
Есімді меңгеруде жұмсалатын негізгі шылаулар – ... ... ... ... ... ... Бұл ... шылаулар көбіне барыс және шығыс жалғаулы
сан есімдерді меңгеріп, түйдекті тіркес жасайды. ... ... ... ... азаматтың тең жартысынан қаралы қағаз келді (О.Бөкей).
Құнанбай қасында елу ... ... бар еді. ... ... ... ... бар. Бұл ... алысымен Жабай, Бейсембай, Әбділдалар жиырмадан аса
кісі ертіп, атқа мінді (М.Әуезов). Он шақты ... ... ... жіпке
сағалынан тізіп алған (Ә.Нүрпейісов). Дәметкен өз санаған ... ... ... ... ... ... тарта жұмысшы бір барақта жатамыз
(О.Бөкей). Төрт көше ғып ... ... ... жүзден аса үйлердің ең аз
дегеде 95 проценті қарағайдан, я ... ... ... ... ... ... артық көлік айдайды (Ғ.Мүсірепов).
Түйдекті тіркестер құрамы тек негізгі сөз бен ... ... ... ... ... ... өзара бір-бірімен тіркесіп те қолданылады.
Көмекші сөздердің қосарлана жұмсалуы туралы Қ.Қадашева мынадай ой ... ... ... ... жеке-жеке түйдекті тіркес құрумен бірге
кейде екі тіпті үш көмекші сөздер де ... ... ... ... сөйлем мүшелері жасала береді. Әр бір жеке көмекші сөздер ... ... ... бір сөйлем мүшесі жұмсалғаны сияқты бұлар да
сол ... ... ... ... ... ... ... процесінде оның
ішкі стильдік реңктері ерекшелене түссе ... [17, 52]. Және ... ... ... ... ... ... Мұндағы көмекші сөздер
қатарында көмекші ... ... ... ... ... ... ... қосарлана түйдекті тіркес жасауы қарастырылады. Осы көмекші сөздер
құрамында қаралған шылаулардың қосарлана түйдектеліп жұмсалуын біз ... ... сөз – ... - ... ... ... ... көбіне барыс
жалғауын меңгеретін дейін, шейін, қарай, таман ... ... ... септеуліктермен тіркеседі. Мәселен: Боранды да
жұмыскерлер дегенің ... ғана ғой? ... ... күнінің
түс мезгілінен бері қарай, бақшаға барамыз деп әзірленген ... ... күн ... ... ... топ ... ... жатыр. Ғазизаны күйеулер келгеннен бері қарай осы ауылдың
барлық жанынан қызғанады. Алыстағы ... ... ... биік ... ... бері қарай ептеп қарауытып, мұнарланып келеді
(М.Әуезов). ... ... бері ... ... салт аттыны
көрген соң, екі қолын артына ... қалт ... ... алды (О.Бөкей).
2. Негізгі сөз – көмекші етістік – шылау. Мұндай кезде көмекші етістіктер
атау және кейбір ... ... ... Мәселен, -Әлде Ісләм
бірдеңе етті ме, шыныңды ... ... ... мойнына су құйылып:
«Өзіңнен басқа сенерім жоқ» - ... соң, әлгі ... ... ... ғой. -«У ... ... дедің ғой сен, Ербол ... ... Сен өзің ... едің ғой, Лима ... ... сөз – ... сөз – шылау. Сары мұртты бір тілмаш ұлықтар
столының маңына таман отыр. Бір сағаттай ... ... ... соң, ... үй жаққа қарай жүрісті. Жортар ... ... ... ... ... төбенің басына таман
аяңдап келе жатты. Қалтай ... ... ... ... ... ... қалды. (М.Әуезов). Жаздың ортасына таман ... ... ... ... ... қыз-келіншектер келді (О.Бөкей).
Кейде шылау сөздер көмекші сөздің алдында келіп қолданатын сөйлемдер
де кездеседі. Залдың ... ... ... ... ... бұйра
шашты, жылтыр жүзді чиновник отыр еді (М.Әуезов).
Бұл ... ... ... жасауда да қарқынды қызмет ететіндігін
көрсететін дәлел. Шылаулардың сөз тіркесінің ... ... ... ... сөйлемдегі әр қилы мағыналық қатынастары мен қызметтері
сөйлем бойында ашыла түсетінін және олардың қызметі тұтастай ... ... ... ... болады.
Предикаттық қатынас негізінде біршама аяқталған ойды білдіретін
тиянақты сөздер тізбегін ... ... [12, 15]. ... өзіндік басты
белгілері: 1) сөйлем біршама аяқталған ойды, ... ... ... ... ... енген сөздерден, сөз тіркестерінен құралады; ... ... пен ... ... ... ... ... жайлы алғаш пікірді қазақ тіл білімінің атасы А.Байтұрсынов
айтқан болатын. «Сөйлем дегеніміз – ... ... ... ... ой» [2, 26] деп ... ... Жалпы қазіргі лингвистикада
сөйлемді құрамына қарай: жай, күрделенген және құрмалас сөйлем деп, ... ... ... ... сұраулы, бұйрықты сөйлем болып бөлінеді.
Бұл бөлініс кезінде А.Байтұрсынов бөліп кеткен бөліністен еш өзгерісі ... ... ... әр ... ауқымы кеңіді. Біздің қарастыратынымыз
шылаулардың сөйлемдегі қызметі. Синтаксистік бірліктердегі, ... ... ... ... ... ... шылаулардың да қызметі бар. Сөйлем
шылаудың ... ... ашып ... ... көзі ... ... ... қоғам адамсыз тіршілік ете алмайтындай, сөйлем шылаусыз, шылау
сөйлемсіз өмір сүре ... ... ... ... ... – байланыстырушылық. Сөздердің байланысу формасында аналитикалық
тәсіл арқылы ... ... бірі – ... ... ... екі ... ... 1) өзінің алдында тұрған сыңарларының
септік жалғауының бірінде ... ... 2) жеке ... ... ... атау ... сөз бен ... тұлғалы
сөзден кейін жұмсалады. Олар үшін, сайын, ... ... ... ... жай ... ... мақсатына қатысты түрлерін жасауда
қызметі көрінеді. Жай ... ... ... ... ... ... тілексіз айтылған сөйлемнің бәрі – жай сөйлем деп ... ... ... ... - адамның ойын, көрген-білгенін басқаға айтудың
формасы. Осы хабарлы сөйлемдерді күмәнды, болжалды етіп ... ... бар. ... ... ... ... сөйлемдер мыс шылауы арқылы
жасалады. Осы шылаумен келген сөйлемдерде экспрессивтік ... ... ... ... ... сөйлем айтушының айғақ пікіріне ... ... ... білдіреді. Мысалы: Қарымсақтың көзінен бүршіктеген жас
шығыпты-мыс. Аш-жалаңаш болмайсың, өзің би, өзіңі төре ... - ... оны ... ... ... сұраулы сөйлемдерді жасауда де белсенділік
көрсетеді. Мәселен, альтернативтік сұрақты ... ... ... ме, ба, бе, па, пе, ше ... ... ... Альтернативті
сұраумен келген шылаулар сөйлемде дара-дара аталып ... ... ... ба, ... ба) ... ... ... Үнемді құраудың бір
жолы – альтернатив етістіктің ... түрі ... ... ... жоқ па сөзі қатысады. Тоқтайсың ба, тоқтамайсың ба – тоқтайсың ба,
жоқ па. Жоқ па – ... ... ол ... ... ... ... ... екі альтернатив мүше бірдей атала бермейді, көбіне бір альтернатив
мүше ғана ... және ... ... ... ... ... Сен
келдің бе? Ағаш өнді ме? [22, 64].
Кейде хабарлауға тиісті ой тікелей сұраулы сөйлем түрінде баяндалады.
Яғни ... ... ... ... ... ... алу ... кісінің сезімін қоса хабарлау үшін жұмсалады. Олар ... ... ... ... етіп ... өте ... амалы. Мысалы: Сіз де келеді
екенсіз-ау? Сөйлем сұраулық интонациямен айтылады. Мұндай сөйлемдердің,
яғни ... ... ... ... ... түрлерінің, өзіндік
стильдік арқалаған жүгі бар. ... ... ... ... сұрақтарына жауап күтпейді, тек біреудің келгеніне әрі қуанышын,
әрі таңданғанын білдіреді. Немесе көркем шығармаларда ... ... ... ... ... ... де ... Мұндай
қолданыс елеулі іс-әрекеттің, ... ... ... ... ерте қалып, жоқтық, жалаңаштықта өткен күйкі тірлігін ойлай ма,
әлде адам ... енді аяқ ... ... ... ... ма, ... ана көңілінде не барын (С.Шаймерденов).
Шылаулар сондай-ақ бұйрықты сөйлемдерді жасауға да қатысады. Әсіресе
соң шылауымен ... ... де, ... ... гөрі ... етіп,
үзілді-кесілді айту үшін қолданылады. «II жақ бұйрық форма – ... соң - ... ... ... ... ... жұмсалады (ал деген соң ал). Шық деген
соң шық! – деп таяғына жармасты (Б.Майлин). Баяндауыштық формаға ... ... есім ... де ... ... Көп деген соң көп! - ... ... ... ... ... (Ә.Нұршайықов). Сірә, «етістік - деген соң –
етістік» немесе « есім – ... соң – ... ... ... баяндауыш
сөйлеуші өз ойын тыңдаушысына мойындату үшін үзілді-кесілді байлау түрінде
айтқанда жұмсалатын форма болуы тиіс.
Лепті ... ... ... ... да, ... ... ... күрделі баяндауыштар (алды да кетті)
эмоциялық күйді білдіру үшін ... ... ... ... ... ... көсемше форма арқылы тіркесуден гөрі эмоциялы болуға
бейім болуының себебі бар. Баяндауыштардың бұл түрі ... ... ... ... қалдым – сірестім де қалдым.
Өткен шақта болған іс-әрекетті эмоциямен, ... етіп айту үшін ... ... есімше мен шылау ма, ме бірігіп жасалған ... та ... ... ... әкесін танытар ма еді. Шеше, денің сау ма? Күйлі-
қуаттымысың? – деп ... ... ... ... ... берді (Ғ.Мүсірепов).
Екінші мысалда бұйрық рай тұлғасы мен сұраулық шылау жымдасып, бірігіп
кеткен.
Экспрессивті ... ... ... ... ету эмоциясын
білдірумен қатар, белгілі ситуацияда, ... ... ... қарай
сес көрсетуге ыңғайланып кетеді: Сенің түбіңе жетпесем бе? Алмақ түгіл
аламын - қарсылықты ... ... ... мүшелі сөйлемдер – күрделі ойды, сыйыстырып білдірудің амалы.
Бірыңғай деп грамматикалық қызметі жағынан, грамматикалық формасы жағынан,
грамматикалық байланыс жағынан ыңғайлас ... ... Олар ... салаласа байланысады. Бірыңғай мүшелерді
саралап, әрқайсысына ерекше мән бере, ... ... айту үшін ... ... Бірыңғай мүшелердің әрқайсысынан кейін да, де жалғаулығы қойылады:
Сот та, милиция да – бәрі де ... ... ... ... өзінің
ажарымен де, естілігімен де, тазалығымен де ... еді ... ... суреттшілер Борандының Қаранары алдынан да, қырынан да, алыстан да,
жақынан да өнерлерін салып түсіріп-ақ бақты ... ... ... мен, пен, бен, (менен) жалғаулығы арқылы қосақталып
жұмсалады: ... ... алма мен ... өрік пен ... ... ... неше сорттарын кездестіресің (С.Мұқанов).
3. Бірыңғай мүшелердің алдына я, әрі, кейін, не ... қою ... ... ... оңға бұрып, кейде солға бұрып темір жолдар ... ... ... әр ... кейін келіп, әр сөздің мағынасына екпін түсіре,
айрықша бөліп көрсету, таңдау, нақтылау, талғау мәнін үстейді.
Бірыңғай ... ... ... ... ... ... пайдаланудың орнын білу керек. Мәселен, мағыналық жағынан күшті
сөздер арасына мен жалғаулығы, әрқайсысының дербестігі бар ... ... және ... қойылады. Және бұл шылаулардың тағы бір қызметі:
бірыңғайлардың тұйықталып ... ... және ... ... ... ... бас жағындағы бірыңғайлар арасында жұмсалады.
Бірыңғай мүшелермен байланыса қатысатын жалғаулықтар мыналар:
← Ыңғайластық жалғаулықтар: мен, ... әрі, да, де, та, ... ... ... ... ... да, алайда;
← Талғаулықты жалғаулықтар: не, немесе, әлде, я, ... [22, ... ... ... мағыналық қатынастың түрлері ыңғайластық,
қарсылықты, талғаулықты қатынас. Мысалдармен дәлелдеп ... ... ... мал, ... ... ... ... қонған кигіз үйлер
(Ғ.Мұстафин). Осы сөздердің бәрінің тұсында әрі даугер, әрі ... ... ... ... Абай екі халфені соншалық ... ... де ... ... абысын не жақын-алысы, не тамыр-танысы, не алған
серігі, жеті жылғы жолдасы – бәрі ... ... ... Жақ ... ... мен ... ... туған ой мәңгіге кетер даналықтай ... ... ... ... ақ ... орамалды қайта тағып, әлде
қуаныш, әлде үрей көтергендей асығыс түрегелді (Ә.Нүрпейісов). Біресе, ... не, әлде ... ... ... ... әркелкілік мағына
үстеп, түрлі стильдік қызметтте жұмсалып, кейіпкердің сан қилы эмоциялық,
әрекеттік құбылысын көрсетеді.
Тіл білімінің ... ... аса бір ... тарауы – құрмалас
сөйлем синтаксисі. Құрмалас сөйлемдер өзара ... ... ... ... ... атқара отырып, сан қилы құрылымдық, тұлғалық, ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдердің
құрамындағы құраушы компоненттер арасындағы мағыналық ... ... ... т.б ... ... ... алдағы
мақсатымыз, шылаулардың салалас құрмалас сөйлемдер арасын байланыстырушы,
дәнекерлеуші қызметін және мәтін төңірегіндегі қызметін де қарастыру.
Түркі ... ... ... ... ... тарихында да
құрмалас сөйлем синтаксисінің алғаш зерттеле бастауы XIX ғасыр соңына қарай
жарық көре бастаған орыс ғалымдарының ... ... ... ... ... ... ... атты
еңбегінде (1897) сабақтас сөйлемдерді сегіз ... ... ... ... ... пысықтауыш бағыныңқы, себеп пысықтауыш бағыныңқы, ... ... ... ... ... ... ... бағыныңқылы, қатыстық құрмалас деп жіктейді [26,
5].
Қазақ тіл білімінде синтаксис мәселелері жайлы келелі пікірлер ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов
құрмаластар туралы да алғаш пікір айтқан. 1925 жылы жарық көрген ... ... ... сөйлемдерді сыйысулы және қиысулы құрмалас ... ... [2, 302]. ... ... ... ... ... «қиысулы
құрмаластағы сөйлемдер тең болса, салалас құрмалас деліп ... ... ... бірі кем ... ... онда ... құрмалас сабақтас
делініп аталады» [2, 302]. Автордың сыйысулы құрмалас деп отырғаны қазіргі
бірыңғай мүшелі жай сөйлемдер. Ал ... ... өз ... салалас
және сабақтас деп топтайды. Салалас ... ... ... ... жиылыңқы, қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқы.
А.Байтұрсыновтан кейін құрмалас сөйлемдер туралы 30 ... ... сөз ... Осы ... ... мағыналық қатынасына
қарай: ыңғайлас, ереуіл, талғама, себеп-салдар, шарт деп бөледі [27, 395].
Ал сабақтастарды компоненттерінің ... ... ... ... түрлеріне қарай атаған. Мәселен, бастауыш бағыныңқылы, баяндауыш
бағыныңқылы, себептес, іліктес, шарттас, жалпы бағыныңқы (жанас), ... деп жеті ... ... тіл ... ... сөйлемдерді салалас, сабақтас және аралас
деп бөліп, оның ішінде салаластың жалғаулықты жеті түрін ... ... ... ... кезектес, бейтараптық), сабақтастың он түрін
көрсеткен ғалым С.Аманжолов болды. ... ... ... ... яғни салалас, сабақтас, аралас деп бөлген. Кейінгі «Қазақ әдеби тілі
синтаксисінің қысқаша курсы» еңбегінде салаластарды бес
түрге (ыңғайлас, қарсылықты, ... ... ... ... [5,
280]. Осы соңғы бөлуі біршама дұрыс шыққан бөлініс, яғни ... ... ... ... бір ... ... 1948 жылы Н.Сауранбаев «Қазақ тілінің құрмалас сөйлемдер жүйесі»
еңбегінде құрмалас сөйлемдерді ... ... ... деп ... ... ... ... еңбектерінде құрмалас сөйлем
мәселесі жан-жақты қарастырыла бастағанмен, құрмалас сөйлемнің түрлерінің
мағыналық жағы әлі де толыққанды бір ... ... жоқ. ... ... ... ... жіктейді: мезгілдес, себептес, қарсылықты, шартты,
салыстырмалы, талғаулы, ... ... ... ... ... шартты, салыстырмалы түрлері әрі жалғаулықты, әрі
жалғаулықсыз қолданылады, ... мен ... ... ... ... ал ... ... қана жалғаулықсыз
жасалатынын көрсетеді. Дегенмен ғалымдардың жіктеулеріндегі ортақтықты
негізге ала отырып, бүгінде ... ... ... бөлу ... ... салалас, қарсылықты салалас, талғаулы салалас, кезектес
салалас, себептес салалас. ... ... да ... ... алтыға
бөліп (шарт бағыныңқы, қарсылықты, ... ... ... ... ... осы ... ... көпшілігінде шылау және шылау
мәнді сөздердің қызметі ... жай ... ... ... ... ...
жалғаулықтар, сабақтастарды құрмаластыратын – септеулік шылаулар. Шылаулар
жай сөйлемдерді бір-бірімен құрмаластыру міндетін ғана ... ... ... олар құрмаласатын жай сөйлемдердің қандай мағыналық қарым-
қатынаста екендіктерін де байқатады, ... ... ... ... ... Салаласа құрмаласқан сөйлемдердің көпшілігінде
жалғаулықтар ... ... ... ... ... олар бар
байланысты күшейте түсетін ... ... ... ... Сондықтан
жалғаулықтармен айтылған кейбір құрмаластарды құрмаластыру қасиетін сақтай
отырып, жалғаулықсыз ... ... ... ... да ... ... ыңғайға қарай жалғаулық бірде қосылып, бірде
қосылмай айтыла ... Ал ... ... ... сөйлемдер
мұндай өзгеріске көнбейді. Өйткені септеуліктер араласқан сөйлемдерде жай
сөйлемдер бір-бірімен байланысып, сол арқылы құрмалас ... ... ... септеуліктердің үлесіне тиеді. Сондықтан ... ... ... ... құрмаластық бірлік ... ... гөрі ... ... ... ... ... оның жалғаулықтарға қарағанда, тілдік элементтерді бір-бірімен
әлдеқайда тығыз және берік байланыстыратыны байқалады.
Осы салалас ... ... ... екі ... ... жасалады
жалғаулықты және жалғаулықсыз. Жай сөйлемдерді бір-бірімен ... ... ... ... енеді:
1. Себептестік қатынасты білдіретін сондықтан, себебі, сол себепті,
өйткені жалғаулық шылаулар.
2. ... ... ... ... сонда да, сөйтсе де, алайда,
дегенмен шылаулары.
3. Мезгілдестік қатынаста жұмсалатын шылаулар: және, да, де, та, ... ... ... ... қолданылатын шылаулар:
бірде,біресе,кейде, не, немесе, я, ... ... ... ... - ... ... Осы
қызмет құрмаластың түрлерін жасауда айқын көрінеді. ... ... ... ... ... құрамындағы сыңарларындағы оқиға бір-
бірімен мағыналық қарым-қатынаста өзара іргелес бір мезгіл аясында, ... бірі іле ... ... Мұны ... ... ... деп
атаған. Құрамындағы жай сөйлемдерді ... ... да, де ... ... ... бір нәрсенің боларын сезді де, одан ... ... ... жүре ... ... ... бұл ... бейқам тұсы еді және ақ генерал осыған дейінгі ... ... ... ... екі ... айырмай бағып қалды (Ә.Нүрпейісов). Бораш
жиналу жабдығымен үйде ... да, ... ... таныс жерлермен қоштасып
қайтуға қалаға кеттік (Ғ.Мүсірепов). Қағазға ... бір ... ... жүз елу сомын үш қайтара сатып алды да, Байжекең тура дүкен ... ... ... ... ... ... ... жүрді де, кейін
келе өз қолымен үйлендірді де ... ... ... ... ... ... ... кеткен болатын. Олар бірақ, дегенмен, алайда, әйтсе де, сонда да
жалғаулықтарымен жасалады. Көмескі білте шамның жарығында ... ... бет ... кетпеген бір әйел Өтегеннің асты-үстіне түсіп, ішігін шешіп
жүр (С.Ерубаев). Қасыңда құр сүлдесі ... ... сен тек ... ... жаны мен ... ... ... жақта екенін көргенде балықшы
жігіт моқап қалатын ... ... ... ... ... ... барысы екі
сыңарында да бірдей кезектесіп орындалатынын көрсетеді. Бұл ... ... ... біресе, кейде шылаулары жалғастырады.
Мысалы: Сұйық сұрғылт бұлт күндіз көк жүзін ... ... ... ... ... ... тас ... шоғырлана түседі, енді бірде дал-дұл
қып жел жыртып, ... ... ... ... ... ... жапырақтан лейтенанттың көлеңексі біресе еңгезердей
боп көтеріліп ... ... ... ... ... біресе мықшиып артына
тығылады (Ғ.Мүсірепов).
Талғаулықты салаластар іс-әрекеттің ... ... ... тек
біреуінде ғана жүзеге асатындығын көздейді. Кезінде ... бұл ... ... деп ... ... ... ... я, яки, әлде, мейлі, не болмаса жалғаулықтары қатысады. ... ... ... не ... ... керек (Ғ.Мүсірепов). Шабуыл, я ... я ... ... я ... ... екі ... ... қарама-қарсы
көрсететін екі-ак түрлі жайы бар ... ... кісі ... ... кезде әйелін көк ала торғайдай қып сабар еді, әлде ішін
өртеген ызаны сыртына ақтарып салар еді (Ә.Нүрпейісов).
Себептес салаластар ... ... ... пен ... ... ... ... жасалады. Оларды жалғастыруға сондықтан, сол
себепті, өйткені, себебі шылаулары қатысады. Оралбай ... ... ... әні ... ... ... жоқ, ... жақындап тыңдаған сайын
ол әр ырғағынан, әсем зор ... ... әнін ... ... ... бұл сөзі өзін ... жұбатқанын кім білсін, Абай мен
Жиреншені иландыра алған жоқ, өйткені Жиренше бұларды бүгін ... ... тұр ... құрмалас сөйлемдердің жасалуында жеке бір жол бар. ... ... ... ... ... жасауы. Құрмалас жасауда
шылаулардың ішінде жалғаулықтармен қатар септеуліктердің де қолданылатынын
және демеуліктердің қолданысы ... ... ... реңк ... ... ... негізгі септеулік шылаулар: сайын, соң, дейін,
кейін, шейін, бері. Мәселен алғаш құрмалас ... ... ... ... А.Байтұрсынов сабақтастарды басыңқы сөйлем қай мүшенің шылауында
болса, ... сол ... ... ... сол ... ... беріп және
сол мүшелермен аталған. Ғалым сабақтастарды 10 топқа бөлген. Олар бастауыш
бағыныңқы, анықтауыш ... ... ... ... пысықтауыш
бағыныңқы, мекен пысықтауыш бағыныңқы, сын пысықтауыш бағыныңқы, мақсат
пысықтауыш ... ... ... ... ... ... ... жіктеген [2, 307]. Осы алғашқы жіктелісті ... ... да ... ... етіп ұстанды. С.Аманжолов та сабақтастарды алғашқы
еңбектерінде онға бөлген, ... ... ... ... 18-ге
жеткізді. Ғалым еңбегінде сабақтастарды мағыналық жағынан шарт бағыныңқылы,
қарсылықты бағыныңқылы, себеп-салдар, мезгіл, қимыл-сын, мақсат сабақтастар
деп топтайды [5, 287]. ... ... ... құрмалас сөйлемдер
құрамына енетіндер: да, де шылауы арқылы қарсылықты бағыныңқылы сөйлем
жасалады. Мысалы: Абай ... ... ... ... ... да, ол кезде
көмектерін алмаған-ды (М.Әуезов). Есімшенің өткен шақ ... ... ... ... арқылы себеп-салдар бағыныңқылы сабақтастар жасалады.
Мысалы: ... баса ... соң, ... ... ... ... ... мезгіл бағыныңқылы сабақтастардың есімшелі баяндауышына
шейін, кейін, соң, бері, бұрын, сайын шылауларының тіркесімен ... ... ... келгенге шейін, бізді Садық мұғалім оқытты.
Аттырлар жақындаған сайын, ... ... ... түсе бастады
(М.Иманжанов). Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтастар ашық, бұйрық ... да, де, та, те ... ... ... сөйлемнің
ыңғайына қарай қимыл-сындық мәнде қолданылады. Мысалы: Уақас, сен клубқа
бар да, келетін ... ... ... ... Қ.Есенов санын тоғызға жеткізеді. Ғалым
сабақтас қатарына түсіндірмелі, ... ... ... ... Осы ... түрлерінің шылаулар арқылы құрмаласуына тоқталсақ,
сабақтас жасайтын септеуліктер атау ... ... ... көмектес
септіктерді меңгерген есімшелермен тіркеседі. ... ... ... мақсат бағыныңқылы түрлері шылаулар арқылы да
жасалатынын көреміз. Мысалы: ... ... ... тартып жүрген соң, Злиха
да оны алыс көре қоймайтын (Б.Маилин). –ген + соң үлгісіндегі баяндауышпен
келіп, ... ... ... ... ... он бес күн ... Баянды айтқан екі «ағаш үй» Ақбұйрат заводында
жасалып та қалып еді (Ғ.Мүсірепов). –нен + кейін ... ... ... ... ... ... ... игілікті сөзге тарту үшін,
Ушаков салынатын үц жайын сөз етті ... –у + үшін ... ... ... ... ... құрмаластың көп компонентті, көп бағыныңқылы сабақтас,
салалас ... да ... ... ... ... ... ... болған соң, күн жадырап, ауа шайдай ашылды (М.Әуезов). Бұл сөйлем көп
бағыныңқылы жарыспалы сабақтас, себебі, тиянақсыз + ... + ... ... әр ... жеке дара ... ... түсе алады. Мына
мысалдар да сабақтастың әр сыңары басыңқымен байланысқа бірінің артынан
бірі сатылай байланысады. Ұлықтар ... ... ... ... десе ... іркілместен жарыса сөйлеп жатыр еді, бірақ ұлық бұны елеген ... Ағаш ... ара ... ... соң, мен Жантақтың арасын сұрайын
деп ауылдың сыртымен кетіп бара жатыр едім, арбаның түбінде ... ... отыр екен ... ... ... ... де, Игілік жігіттерді сөзге
айналдыра тұрмақ еді, бірақ оның реті болмай ... ... құрт пен ... төбе ... ... ... ... мол үйілсе де,
қатып қалған құртты қанша қажалағанмен, қонақтардың ... ... ... соң, ... да толмады (Ә.Әбішев). Соңғы екі мысал
көп компонентті салалас құрмалас сөйлемдер. Құрамындағы жай сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... Осы
мысалдардан құрмаластың көп компонентті салалас, көп бағыныңқылы ... ... да ... ... қолданылатынын көреміз.
Құрмалас сөйлем сыңарларының ... ... да ... толы ... ... мен шылаудың қызметі баса ... ... ... ... ... ... ... байланыстырушылық
қызметі ескеріледі. Аралас құрмалас сөйлемдердің басын ... ... ... ... ... екі жолы ... Бірыңғай аналитикалық тәсіл
2. Әрыңғай аналитикалық тәсіл
Бірыңғай аналитикалық түр үшін тек қана ... ... ... ... қай түрінде болмасын ... ... ... ... бірі – ... ... 1862 жылы император
Сяньфан өлген соң, алты жасар ... тақ ... ... да, оның ... жас ... ... – бас ... болып тағайындалды. Күдерінің
айтысатын түрі жоқ екен, бірақ Дәмелінің өзі бастырмалатып бара ... ... ... ... тура ... (Қ.Жұмаділов). Не себеп екенін ... ... ... арыздардан нәтиже шыға қоймаған соң, Бекетов ендігі
арыздарды патшаның атына жіберетін ... ... ... ... пен ... шылаулар өз сыңарларының соңынан келіп,
оларды өзара құрмаластырса, ... ... ... ... ... ... тұрып, оны алғашқы компонентпен байланыстырған. Әр
ыңғай аналитикалық тәсіл үшін шылау түрлерімен қатар екі ... ... ... ... атқаратан болады. Кейде бұл сөйлемдерді
ұйымдастыруда де көмекші етістігі де атқарады. Осы жайында ... ... «деп ... етістік есебінде емес, бірнеше жай сөйлемдердің
арасын байланыстыратын, қиыстыратын ... ... ... ... ... бес ... ... қашқан қазақтар өзімізді қоршап кете ме деп,
бұлар да қорықты (Ғ.Мүсірепов).
Бұдан шығатын қорытынды, шылаудың әр сыңарда келуі ... ... ... олардың орталық жібін тарту керек. ... ... ... ... ... ... ... шылаулар атқарады
да, демеулік мәндегі шылаулардың сөйлем құрамында ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі белсенді және негізгі деуге болады. шылау
сөйлемдерді байланыстырады, ойды ұштастыра ... ой ... ... ... ... қана ... ... сөйлем саласын
кеңейтуде де маңызды орын алады.
Тілдік бірліктердің қызметінің көріну орны, ортасы ... ... ...... ... ... Контекст тіл бірліктерінің мән-
мазмұнын нақтылайды, мәндендіреді немесе айтылар ой, ... ... ... әсер ... және ол тіл ... ... ашатын
орта [24, 131]. «Сөз мағыналарын айқындауда ... ... сөз ... да ... ... болатынын ескеруіміз қажет», -
дейді доцент Г.Ә.Сәрсеке. Бұлар - өзара ... ... ... контекст аясында қарау бүгінгі таңдағы лингвистиканың алға қойған
міндеттерінің бірі десек болады. Осы ... ... етіп ... ... Г.Сәрсеке, Т.Жөкеев еңбектерін атауға болады. Мәселен Ж.Жақыптың
«Сөйлеу синтаксисінің сипаттары» ... ... ... және
қызмет», «Функционалды аспектідегі контекст туралы» атты мақалаларында сөз
таптарының мәтін ішіндегі ... ... [28, 144]. Сөз ... ... ... әр алуан. Тіліміздегі сөз таптарының қызмет аясы,
мүмкіндігі әр түрлі. Сөз ... ... ... ... ... ... жағынан да бай, ал көмекші сөздер грамматикалық жағынан
олардан кем ... де, ... ... ... ... түсуі мүмкін. Біздің
талдауымызда шылау сөздердің мәтіндегі қызметі, контекстке ... ... ... бірі – оның ... яғни ... ... байласымының екі жағы бар: біріншіден, ол мәтіннің маңызды
бөліктерінің бірі болса, екіншіден, мәтіннің тұтас шығарма ретінде тууының
аса ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің
байланысуының екі түрін ... ... және ... ... ... ... бірдей құрлысынан көрінеді, яғни сөйлемдер
бір-бірімен өзара тепе-тең дәрежеде байланысады. Әрі ... ... ... ... ... ... Ал тізбекті байланыстағы
сөйлемдер бірінен-бірі туындап, соңғысы алдыңғысына бағынады [29, 11].
Мәтін құрамына кіретін сөйлемнің байланыстылығын білдіретін ... ... ... ... (III жақ) және ... ... антонимдер, түбірлес сөздер, жалғаулық, демеулік шылаулар жатады.
«Мәтіннің ретроспекция категориясын сөз еткенде, – дейді Ж.Қайшығұлова, ... ... кету ... ... ... ... айтылып кеткен
адамдарды, затты, құбылысты ... ... ... ... ... ойды ... ... сөйлемдер сол ойды дамытады, қорытады» [29,
19]. Дейксис лексикалық, грамматикалық құралдар арқылы ... ... ... не ... ... Ол арқылы әңгімеге қатысушының
рөлін, сөйлеуші не ... ... ... ... ... ... ... есімдіктер, мекен және мезгіл үстеулер, ... ... пен ... тіркестер (осыған дейін, соған қарай)
атқаратынын көреміз.
Шылаулардың ... оның ... ... ... тек ... ... қараған кезде сөз болып ... Оның ... ... әр ... түрлерінің қызметі қаралмады. Мәселен, Б.Шалабаев немесе
басқа да жеке жазушылардың өзіндік стильін, шығармаларының тілін зерттеген
уақытта ғана ... ... ... әсер ... ... ... ... түрлерінің мәтін аясындағы түрлі қызмет мәселесі кейінгі кезде ... ... Оның ... ... - осы ... еңбек етіп жүрген
жоғарғыдағы ғалымдарды атауға болады. Шылаулардың ... ... ... ... қызметі ауқымды. Мәселен, демеуліктер сөйлемге
белгілі бір мағыналық реңк жамайды, бірақ демеуліктерді осы ... ... ... ... Бұл ... Ж.Жақып: «Демеуліктер өзі тұрған
сөйлемге белгілі бір тиянақсыздық, ... ... ... ой ... ... ... ... жасайды.
Синсемантика дегеніміз – сөйлем
мағынасы басқа бір сөйлем мағынасымен ... ... ... дегенді
білдіреді. Демеуліктердің синтаксистік қызметі – сөйлемді ырықсыздандыруда,
сөйлемді тиянақсыз етуде», [14, 51] - деп ... ... ... ашып береді. Демеуліктердің мағыналық түрлерінің
өзінен де синсемантикалық ... ... ... ... сұраулық
демеуліктер қатысқан сөйлемдер жауапты талап ... ... ... ... ... ... ... күйін айтуды қажет
етеді, күшейту, даралау мәндегі демеуліктер ненің ішінен дараланып тұрғанын
айтуды қажет ... ал ... ... ... тиянақталу үшін
шындықты іздеу керек болады [14, 53]. Мысалы: - Бұндағы бүлік ше? ... ... ... ... өз ... жауап беруді талап етіп тұр.
Оның жауабы мына келесі сөйлеммен тиянақталады. –Бұдарға өзіміз де бірдеңе
істерміз (Ә.Нүрпейісов). Аспан ... ... ... тағы ... ... ... - деп ... тісін қайрағанда, әлгі ібілістер
жоқ болып, тек қана ақ тонды орман қалды. Бірақ өз-өзінен мүжіліп, ақ қар,
көк ... ... ... тұра ... әсте де ... Тек қана алға ... ... мәңгілік қимыл керек (О.Бөкей). Осындағы тек қана демеулігі
осы сөйлемдердегі оқиғадан бұрын басқа қандай оқиға ... ... ... ... тағы бір байланыстырушы қызметін атқаратын скреп сөзді –
шегендеуіш деп атайды [29, 21]. ... ... ... ... ... ... екен. Шегендеуіштерді ... ... ... жағы ... ... ... жағы ... шегендеуіштер мәтіннің коммуникативтілігін күшейтуде маңызды рөл
атқарып, функционалды стильдік ... ... - ... ... ... ... да, мағыналық жағынан да
бай түрі. «Жалғаулықтардың құрмалас сөйлем компоненттерін байланыстыруы мен
дербес сөйлемді ... ... ... ... ... ... сөйлемнің синсемантикалығының көрсеткіші ретінде жалғаулықты
қолдануда айтушының – ... ...... ... [14, 51] – деп ғалым Ж.Жақып жалғаулықтардың мәтіндегі қызметін
және олардың сөйлем мүшесінің қызметін де атқара алатынын ... тиек ... ... ... Мейірхан жұбатпақшы болып, тағы да бір-екі
сөздер айтты. ... ... ... нашар науқасының үстіне, түйін
болған нәрсе – бүгін таңертең доктор келіп ауруды ... ... ... ... - депті. Сондықтан бәрінің іш күдігі күшейіп тұрған
(М.Әуезов). Осы мысалдағы ... ... ... ... екі ... берілген ойды бойына жинақтап, ол сөйлемдердегі ойды өзіне
тәуелді етіп тұр.
Әлиза баласының өлгеніне әлі де ... ... ... Кәрі ана ... ... көріп кәзір жылауын қойған. Жасын да тыйыпты. Ұзақ ауырған
баласы күтпеген жерден тәуір болып, ... ... ... жас тән ... көзі ... ... көре ме? Топырлап кіріп
жатқан мына кісілерді де ... ... ... айта ... ... бола
ма? Сондай бір әлсіз үміт ана көңілін алдарқатып, өң мен ... ... ... жүр ме? ... қарт анан қайта-қайта басындағы орамалын
жөндеп тарта береді. Онан ... ... ... ... орын ... Бірақ сол бойда жұрт қарт ананы өз орнына ... ... бір ... ... ... ... салдарынан істеген әрекетін
бірақ жалғаулығы арқылы бір ортаға жинап әкеледі және мұндағы риторикалық
сұраулар ана ... ... ... тұр, яғни жұрт ана қайғысын
түсініп, қайта өз ... ... ... бір ... ... бір ... тұтас ойды өз бойына жиып тұра алатын қабілеті бар.
Қар мұхитты қақ жара арқырап келе жатқан тракторды Нұржан ... ... қара ... ... ... тыға ... әлгі көріністен көзін
алмай телміріп келеді: ол қарайтын басқа еш ... жоқ – ... ... ... ... ... ... қақ жарып, бір қарқынмен бір бағытты келеді;
достарының не ойлағанын білмейді ... ... ... ... ... өзгеше көндім, өзгеше жуас, қайтпайтын
сапарға аттанғандай аянышты халде; ал өзі ... ... ... ... ... адырлардың үстіндегі қыбырлап тыныш таппайтын өмір жайлы, суық
қысып ыңырсып қор болар жер жайылы, көзден де, ... де ... ... ... жайлы ойлайтын шығар; неге екенін білмейді; осы ... ... ... ... ... қалып қойып анау аппақ кебін
қардың үстіне ақпен табандаған қара пиманың ізін тастап, мәңгі тымық, ... ... ... күні ... ... ... шыққысы келеді; мейлі
жалғызсырасын, мейлі қар басып үсіп өлсін, мейлі азынаған қысқы ... ... жеп ... – ойына алған дел-сал, ұйқылы-ояу қатал да қайырымсыз
сапарға аттансам дейді; ... сол ... де ... ... қар ... ... Бұл ... Нұржанның ойынан жолдың ауыртпалығын және
кейікпердің осындай ауыр да қиын ... ... ... болған қиялдағы қар
қызы екенін білдіретін тұтас ойдың өйткені шылауына бағындырылып тұрғанын
көруге болады. ... тағы бір ... ... мына контексті алуға
болады.
Жалмауыз құстың дажал ... өзі ... ... ... не екенін
білгелі жақындай бере жылан шағып алғандай жаны ыршып, даусы шыр етті.
Кенет көзі де ... ... ... ... шегініп келеді. Кімге нені
айтып келе жатқанын өзі де білер емес. Сүйкімді қара торы ... ... қаны ... ... болып кеткен. Талдырмаш нәзік денесі дір-дір етіп
құлауға жақын. Оған «не ... ... жан жоқ, ... хал ... жоқ.
Мұндағы кейіпкердің неден сонша үрей алып, ... ... ... ... ... бойнан көреміз. Өйткені оның алдында жаңағы жалмауыз
құстың жемтігі болып жатқан
жап-жас ананың, анасының құшағында жатқан жас ... ... еді ... ... ... ... ... тұрып, бірнеше сөйлемді бір өз
бойына ... етіп ... енді ... ... басында келіп, тұтас бір
көріністің себепшісі болып, бас позицияда тұрып та өзіне тәуелді ете ... ... ... ... ... бір ... ... келді. Иман ә
дегенде оны манағыдай құлақтың шуылы ... деп еді, олай ... ... құлаған тасқын секілді бір күшті ... ... ... ... ... ... үні өшіп барады. Тіпті бір ... елді ... ... ... болу ... ... жылқының, шулаған адамның даусы
еміс-еміс естіледі (Ә.Әбішев). Ал мына бір ... және ... ... ... ... аудартып, әрі логикалық жағынан тиянақсыздық
қызметте жұмсалған. Бұл ауылдың атақты әнші ... ... ... күн ... ... ... ... қайтқан. Және ертең еліне қайтады, кетеді
деген хабарды да ауылдың бар адамы ... ... ... ... Қытайдың атырабындағы талай-талай үлкен
қалаларында жарқыраған үлкен магазин, қатарланған мол сома, шалқиған қалың
байлық иесі ... ... ... ...... бұл ... ... ауыз
тигені жоқ. Мол емшекті бір сорып ... ... де, ... алтын
тапқандай көп қазынаны күреп ... ... ... ... ... ... білген саудагер бұл кезде қатарланып ... енді ... ... ... байбатшаның» дәрежесіне жетіп, бұлдануға,
кергу, кесірленуді де тапқан (М.Әуезов). Мәдидің ең өшіккен жауы өзі екенін
ол ... ... ... еді, оның ... ... «әкеңе сәлем айт,
енді екі-үш айдан кейін ... екі есе етіп ... Ол үшін ... ... ... қыстауына дейін шашып жіберемін, ие бола алмаса
өз сорынан көрсін» деген сәлемі жаздай үрейлендіруде болатын. Сондықтан ... ... ең ... ... ала ... еді, неге ... ... қоқиған қалпағын көрген сәтте, сол үміті өзінен-өзі үзіліп
кетті (Ә.Әбішев).
Осындағы сондықтан жалғаулығы ... ... ... ... ... ... ... етіп, әрі неліктен? деген ... ... бере ... ... ... ... баяндауыш
қызметінде де келеді екен. Мысалы: ... ... ... ең ... ... соның себебін білмей-ақ қойдым. Өзің ... ... ... біз ... ... ... ... қарастырдық.
Шылауларды контекст төңірегінде де қарастыруға болады. Яғни ... ... ... ... ... ... ... сөйлемді
контекстке тәуелді ететін қызметі бар екендігі бүгінгі таңда қолға алынуда.
Осы төңіректе келелі еңбек етіп жүрген ғалым - ... ... ... ... ... сөз таптарының мәтіндегі қызметтері сөз
болады. Бұл еңбекте жалғаулық және демеулік
шылаулардың мәтін, контекске ... ... ... ... сөйлем компоненттерін байланыстыруы мен дербес ... ... ... белгісін қоюға болмайды. Дербес сөйлемнің
синсемантикалығының ... ... ... ... ... ... субъективті – коммуникативтік мүддесі ... - деп ... ... ... және ... ... мүшесінің қызметін де
атқара алатынын ... тиек ... [14, ... ... ... ...... дүниеге көзқарасы.
Мәтін мазмұны екіжақты: референттік жағдайды сипаттайтын номинативті және
нақ коммуникативтік актінің ... да бір ... ... ... ... Көрекм мәтінді қабылдау немесе жеткізу
мәселесін сөз еткенде, ол үш бөліктен автор – мәтін – қабылдаушы схемасынан
тұратын ... ... ... ... ... ... сол мәтінде берілген мазмұнды ашу. Оның ... ... ... ... ... ... берген мазмұнды ғана емес, сонымен бірге автордың еркінен
тыс мазмұнды да аңғару;
... қана ... ... ... [30, ... ... қызметі сан алуан деуге болады. Біз өз жұмысымызда
мәтіндегі шылаулардың ... ... ... олар:
← байланыстырушылық қызмет;
← түйіндеушілік қызмет;
← сөйлем аралық ... ... ету ... ... ... ... құрылымдық сыңарларды және сөйлемдерді бір-біріне
мағыналық ... ... ... ... ... да, мәтін бөліктерінің
құрылуына қызмет етеді. Мәтіндегі шылаудың байланыстырушылық қызметін ... ... ... Ең ... бұл ... апам елеп ... реті де бар. ... мен бұрын жас едім. Бір үйдің бас ... ... соң, ... да ... де ... өз ... ... Енді міне
отын әкелсем, апамды бір машақаттан босатқаным, кісі болғаным, сол себепті
апам бұрынғы ғұрыптың ... деп, ... ... «тоқым қағар»
жасады (С.Шаймерденов). Ертемен күн ашық еді. Енді бұлт ... ... ... ... ... ... де көңілім ашық болатын, енді қамығып
ақылымды әлде бір намысқа алдырыңқырап келемін. ... мен ... ... ... Ал ... тар ... қорапқа бір-біріне тақасып
Арам сары мен ... ... ... ... Лиза ... мінсіз,
аса сұлу емес. Бірақ адам
баласында сирек ұшырайтын бір ерекше сүйкімділік ... бар ... ... ... ... арқылы неліктен деген сауалдың тууы
арқылы тиянақсыздық ... ... ... да, ... ... ... жинақтауыштық элементті шылау атқарып тұратынын көруге болады.
Контексте шылаулар сөйлемдерді мағыналық жағынан бір-біріне ... ... бір ... етіп ... ... ... да белгілі тәртіппен келеді. Яғни кез-
келген шылау мәтінде тектен-тек қолданылмайды. Олардың белгілі бір атқарар
жүгі бар. ... ... мәні ... олар ... ... ... ... жинақтай орналасады. Осыған байланысты ... екі ... ... ... болады: бірі –анафоралық (шылаулар
өзінің алдындағы айтылысқа нұсқап тұрады), екіншісі – катафоралық (өзінен
кейінгі айтылысқа ... ... ... ... ... ... ... өзінен
кейінгі оқиғаны емес, алдында болған ... ... ... ... ... тұрады. Мынадай мысалдармен дәлелдер болсақ: Басқасы не
болса о болсын, өзінің ... ... ... ... ірге ... үйінің үшеуі де тігілді, үш үйдің дүниесі де жиналып үлгерді. Көз
тартатын бұйымдардың ... ... да аша ... ... ... ... ... Текештің жаны жадырай түсті. Мастай масаттанған ол үш
үйінің бірде-біріне сыймай, аулақта көк ... ... ... ... ... бере ... қалып сылқ етті. Өйткені батыс жақтан суық жүрісті
екі адам келе жатты?(Ә.Әбішев). Текештің батыс ... ... ... ... ... ... ... одан кейін болар оқиға желісін
шылаумен келген сөйлем бойына үйіреді, әрі Текеш ... ... ... ... түйінін соңғы сөйлеммен береді. Біздерден кереметтей
ерлікті ол шақта ешкім талап еткен жоқ, ондай ... ... ... де
арқасынан қағып, аспандатар уақыт, не болмаса омырауына жалтыратып қадар
белгі де жоқ еді. ... ... қара ... ... ... әлі де ... ... жасырып керегі не. Олар туралы үлкен жиналыстарда
айтылып, кітаптарда жазылған жоқ. Еңбек әскері қатарында болғанда белгісіз
ерліктің ... ... олар ... да ... қан ... ... ... тысқарымыз деп есептеген емес (О.Бөкей). Автор соғыс уақытындағы
еңбек адамдары ... ... ... олардың да жеңіске құр алақан келіп
жетпегенін соңғы ... ... Осы ... дейін тыл адамдарының қандай
әрекеттер жасағанын алдыңғы сөйлемдерде ... ... алыс ... ... ... мен ... ұқсамаймын, бірге ішпеймін,
қонаққа бірге бармаймын, өздері құсап өсек ... ... ... ... ... айтыспаймын, арыз жазыспаймын. Мен бұлар үшін жұмбақ жанмын.
Жабылып кетккені сондықтан (Ә.Тарази). Мейірхан жұбатпақшы болып, тағы ... ауыз ... ... ... ... ... ... үстіне, түйін болған нәрсе – бүгін таңертең доктор ... ... ... өтіп ... ... - ... ... бәрінің іш күдігі
күшейіп тұрған (М.Әуезов). Ең құнсыз адам – қолға түскен жау. Онда ... ... ... ... Ол ... айт ... аржағынан түсіп, ең
қымбаттым дегенін аузына алады. Сондықтан да өте ... ... ... ... ... Әбішке қатты сақтандыру айтқан.
Бұнда жаңа басталуға мүмкін боп аңғарылған ауру бар. Қаны ... ... ... ... сырқат бар. Күтінбесе, сақтанбаса, көп жастық
жеңілдіктен тыйылып ... ... құрт ... ... жайы бар деген. Арақ
ішуден тыя сөйлеген ақылгөй мінезді доктордан Әбіш ... ... да ... ... пен ... өз хаттарында сол жөнінде де ... Осы ... ... сөйлемдер алдында болған оқиғаның жайын
түйіндеу ... ... бір ойға ... мән ... Бұл шылаудың
түйіндеушілік қызметін көрсетеді.
Шылаулардың кейде екі қызметте де қатар жұмсалатындығы кезеседі. ... та, ... те ... ... ... ... ой
жүйесінің мазмұнын ашуға септігін тигізеді. Мысалы: Қос өрім тұлымды ... ... үш өрім ... ... мен ... айдарлы жалайыр, дулат пен
тақыр бас қаңлы, қоңырат - әдет-ғұрыптарында ... ... ... ... тегі ... рудан тұратын қазақ қауымының талай
тентегі өзін қақпанға түскен қасқырдай сезінеді. Енді ... ... ... емес, қазақ жұртында қалыптасқан, алтын тақ үшін ағайын-
туғанның қанына қалмайтын туыстық сезімге де ... ... ... – арнай шақырумен келген қонақ екендігіне, ал үй иесі – бұл жолы
бүкіл ел иесі – ата ... ... ... ... ... ғана
сенген. Әйтесе де көңілі күпті еді. Көп жұрт ашулы еді. ... ... ... соң от арасында қараң-құраң жүрген адамдар көрінді. Дайын
тұрса керек, бірнеше ... лап ... ... ... Енді ... суреті
айқынырақ көрінген. Бірлі-жарым болмаса, көбі қараша үй. Көк күйме атымен
жоқ, қадау-қадау көтермелер, екі ... ... ... ... ... Ал жүк артуға арналған қаңлы арбалар тіпті көп. ... ... ... толы көшпенді тіршілік ғұрпы бұзылмапты. Күркелі, жайдақ ... толы ... ... тіркеліп, үлкенді-кішілі үш қатар, жылжымалы ... ... ... ит арқа қостар мен көтерме кигіз үйлер тегіс ортада
(М.Мағауин). Жоғарғыдағы мысалда екі қызмет ... ... ... құрайды. Абзацта жалғаспалы екі ой айтылған, сол ойлардың
тоғысып бір үлкен оқиғаның ... ... ... сеп ... мысалдағы
әйтсе де және бірақ шылаулары арқылы өрбейді. Әйтсе де шылауы қонақтың
көңіл ... ... ... ... ... бірақ шылауы қонақтың
сыртқы даланың, халықтың тұрмысын хабарлату арқылы ... ... ... ой ... үзеңгілес екенін
аңғартады және түйіндеушілік қызмет атқарады. Осы ... ... ... тарихи кезеңді баяндап тұрғанын байқауға болады.
Демеуліктер сөйлемдегі ойды тиянақсыздандырып, мазмұнның ашылуына басқа
сөйлемнің ықпалы ... ... ... тәуелділігін көрсетіп
тұрады. Осыдан олардың сөйлем аралық қызмет, оның ішінде талап ету қызметі,
түрлі демеулік қызметтері шығады. Мысалы: ... ... ... ... ғой, ... ... ғой, сонда ғана олардың ... ... еді, ... ... ... үшін ... ... сөз,
Некрасов деген сөз бос жаңалық емес пе? Сондықтан мен ойладым: ... әлгі ... ... ... бұларға жатқа үйретем, орыс
сөздерінің мағынасын түсінбесе де, бұлардыың жадында өмір бойы ... ... ... ... ... де ... бастайды (Ә.Тарази).
Кейікпер өзі сұрақ қойып тұрып ... ... ... етеді, сол сұрағына,
талапқа тағы өзі жауап беріп тұр. ... ету ... ... па ... тұр. ... ... келген сөйлемдер ойдың тиянақсыз қалғанын
білдіріп, өз сұрағына жауап ... ... ... ... де ... ме? ... Елизавета Быкова. Бұл сөйлемдегі ой аяқталмаған, оның ... ... ... ... ... ... жалғызбын... Бұланбай мен
Алшағырдың үй іштері көшіп келіп, абыр-сабыр болып қалды. Бір түн ... жер таба ... ... жатыр. Келе алар ма екен солар – деді
Байшегір (Ғ.Мүсірепов).
Демеуліктердің жоғарыда ... ... ... демеулік қызмет
атқарады. Мәселен тежеу, ... ... ... ... оқиға, құбылыс, сапаның толық аяқталған күйін айтуды қажет етеді.
Мысалы: осы кезге дейін қару қылмаған Еламан есікке барған ... ғана ... тұра ... Ғана шылауы осыдан кейін болған оқиғаны қажет етеді. Бұл
оқиға келесі ... ... ... ... артына қайрылып, көп
кісі ішінен жалғыз Тәңірбергенге тістене ... -Әй, ... ... ... ... қал. ... ... – деп соңғы сөзін айқайлап,
сыртқа шығып бара жатқанда ... ... ... ... ... ... де сан қилы, әрі
көтерген жүгі ауыр. Ол сөйлемді ... ... және өзі ... ... ... синсемантикалық сипатта келеді, әрі
сөйлем ... ... ... алу ... бар. Шылаулардың
синтаксистік қызметі контекст аясында барынша ашылады. Жоғарыда айтқандай,
контекст сөз таптарының, біз ... ... ... да қызметін ашатын
орта болып табылады.
Шылаудың мәтіндегі қолданыс жиілігі автордың сөз сараптауы мен көркем
шығарманың жанрлық ... ... ... негізге ала отырып, біз
көркем шығарманың екі ... ... ... қолданыс жиілігіне
статистикалық талдау жасадық. Талдауға негіз ...... «Кім ... прозалық үлгідегі әңгімесі мен ... ... ... ... ... саны – 589. Сол ... ... шылаудың саны – 307. Бұл шығармада шылаудың үш мағыналық
түрі ... мол ... Атап ... ... шылаулардан – 133,
ол жалғаулықтың ... ... ... да, де ... ұшырасады.
Септеуліктерден – 105 шылау қолданылған, бұл шылаудың ішінде соң ... рет ... ... ... ... ... шылаулар 69
рет ұшырасады. Көпшілігінде сұраулық ма, ме, па, пе және ... ... ... кездеседі.
Ал поэзиялық үлгідегі алған Ілияс Жансүгіровтің «Күй» поэмасында жалпы
тармақ саны – 388, ... ... ... ... ... саны – 62. Поэмада ... ... ... басым
қолданыста болғаны - жалғаулықтар мен демеуліктер. Септеулік
шылаудан ... ... ... ... 3 рет ... Оның ... үшін
шылауы 2 рет, бірге шылауы бір-ақ рет қолданылған. Жалғаулық шылаудан ... ... да, де және ... ... ... Демеулік
шылаулардан жиі қолданылғаны сұраулық ... Осы ... ... ... ... ... ... қолданыс
жиілігі поэзиядан қарағанда мол ұшырасатынын ... ... ... ... ... ... ... жүріп, белгілі бір мақсатта
стильдік қызмет атқарады. ... ... ... аз ... бір ... жүк ... тұрады. Мәселен, І.Жансүгіров
поэмасындағы сұраулық шылаулар мен кейде жалғаулығының жиірек қолданысынан
оқиға желісінің ... ... ... ... ... ... ... келіп, сюжетті одан әрі ... түсу ... ... шылаудың мәтін аясындағы қолданысының маңызы зор.
Олар түрлі қызмет атқарумен ... ... дара ... жасауда да мәні
зор.
Осы статистикалық талдауды кестелермен көрсеттік. Оны 1 - қосымша мен 2 –
қосымшадан ... ... ... ... ... үш бөлімді қамтиды: шылаудың тіркес
жасаудағы және түйдекті тіркес құрудағы қызметі, сөйлемдегі, яғни жай ... ... мен ... ... Әр бөлімде шылаудың түрлі
қызметін ашуға ... Сөз ... ... сөз ... алғаш
шылауларды тіркес құрамында қараған М.Балақаевтың ... ... ... ... олардың тіркес жасаудағы қатыстық,
дүркінділік, шектеулік, салыстыру сияқты мағыналық қатынастарын ... ... ... тек ... ... ғана ... қарамай,
есімді сөздермен тіркесін де қарастырдық. Есім сөздермен ... ... ... сан есімнің болжалды мағыналық түрін жасауда қолданылатынын
көрсеттік. Және ... ... ... ... ... ... жұмсалуын негізгі сөз + шылау
+ шылау, негізгі сөз + көмекші етістік + шылау, негізгі сөз + көмекші ... ... ... ... ... мысалдармен көрсеттік.
Шылаудың сөйлемдегі қызметіне келетін болсақ, сұраулы сөйлемді
жасауда шылау негізгі ... ... ... ... ... келген шылаулар сөйлемге ерекше мағына, сипат беретінін көрсете
отырып, бірыңғай ... ... ... қолданылатын шылауларды түрлі
мағыналық қатынаста жинақтақтадық. Құрмалас сөйлемдерде шылаудың салалас,
сабақтас сөйлемдерді жасаудағы түрлі ... ... ... ... ... Шылаудың жаңа қызмет түрі – мәтіндегі
сөйлемаралық, байланыстырушлық, түйіндеушілік қызметтері ... Бұл ... жаңа ... ... ... ... ... сөз таптарының мәтіндегі
қызметтері сияқты шылаудың да мәтіндегі ... ... ... оның да
мәтінтүзудегі қызметінің ерекше әрі негізгі ... көз ... ... ... ... тек ... ... олардың сөйлем мүшесінің қызметін де атқара алатынын
көрсеттік. Бүгінгі таңдағы жаңа ... ... ... ... ... ... зерттеп, дара бірлік екенін осы жұмысымызда
аңғарттық.
Қорытынды
Демеуліктер арқылы сөйлеуші мен тыңдаушы үшін аса зор ... ие ... ... ... ... Соған байланысты оның тыңдаушыға
әсер ету ... де әр ... ... басқа көмекші сөздерге қарағанда, қосымша аффикстерге
жақын сөздер деп танылуы да олардың ... ... жиі ... ... ... ... бір қосымшалардың о баста дербес
сөздер, одан жалғаулықтарға содан кейін демеуліктерге (немесе ... ... ... құбылыс екндігін көрсетіп отыр.
Қазіргі қазақ тіліндегі шылаулар тұлғасы ... ... ... ... ерекшеліктерін сөз еткенде, алдымен, олардың ... даму ... ... ... ұстауымыз қажет. Өйткені шылаулардың
бастау тарихы түркі тілдері тарихының әр түрлі кезеңдеріне тиісті болады.
Мысалы, шылаулардың арасында көне ... ... ... да (-ақ,
қой т.б.), кейінгі кезеңдерге жататындары да ... ... ... бар. ... ... ... ерекшеліктері олардың тұлғаларында
көрініс беретіні анық.
Қазақ тіліндегі демеулік ... ... ... бір ... ... болып келуі оның тарихының басқа шылауларға ... ... ... көне ... жазба ескерткіштерінің тілінде демеулік
шылаулардың кейбіреулері (ғұ, му, оқ т.б.) ... ... ... тек ... маңызды элементтер, беріліп алынып жатқан
ақпаратқа жаңалық қосатындары ғана ... Ал ... ... ... элементтердің молдығы шешуші рөл ойнайды.
Сонда сөздер белгілі бір ... ... тек ... және
грамматикалық мағыналармен ғана шектелмейді.
Демеулік шылаулардың қолданыстағы қызметі жалпы ... ... ... ... ... ... түрлі деңгейлері мен түрлі аспектілерінің арақатысы, тілдік және
ойлау категорияларының, мазмұндық типология, ... ... ... мәселелерімен байланысып кетеді. Басқаша айтқанда, демеуліктер
фонология, морфология, лексика, ... ... ... т.б ... ... ... зерттеледі.
Қазіргі қазақ тіліндегі демеулік шылауларды қолданыстағы мағынасы мен
қызметі, яғни танымдық сипаты ... ... ... мазмұн мен
мазмұнды жеткізу деп аталатын екі жағы ең ... рөл ... ... ... оны жеткізу өрісі де құрам (субстанция) мен ... ... ... Соған сәйкес мазмұнның субстанциясы мен ... ... ... ... мен ... ... бар. Таңбалар жүйесі
ретіндегі тіл ұғымына ... ... мен ... формасы кіреді. Ал
мазмұнның субстанциясы мен форманың субстанциясы тілдік жүйенің ... ... ... ... ... ... ... синтаксистік қызметтер мен қатыстар, лексикалық
мағыналар - барлығы ... ... ... тән. Ал ... ... ... негізгі сипаты функционалды грамматика ... ... ... ... ... оның мағыналық топтары тілдің
мазмұнды жеткізу өрісіне жатады. Сол ... ... ... ... грамматикалық форма және грамматикалық мағына түрінде қарастырылып
жүр.
Демеулік шылауларды кез ... ... ... комбинация еместігін,
тыңдаушыға нақты бір мазмұнды жеткізу үшін септігін тигізе алатын дыбыстық
комбинациялар деп қабылдаған ... ... ... ... ... ... ... демеулік шылаулар – тіл бірліктері ішіндегі көнеден келе жатқан бірлік.
Бұл сөздер ... ... ... көне ... ескерткіштер тілінде
кездесті. Жұмыста қазіргі қазақ тіл ... ... ... ... ... ... мағыналары айқындалды;
2. тарихи-сипаттама әдісі арқылы XX ғасыр басындағы қазақ тіл білімі ... ... ... ... ... шылаудың зерттелу тарихы анықталды.
Оған дәлел жұмыста ... ... ... ... ... ... еңбектеріндегі шылау жайлы берілген тұжырымдарды жүйелеп
көрсеттік;
3. түрлі ғалымдар ... ... ... ... ... саралай отырып, бүгінде нақты деп
тапқан ортақ бөліністерге мысалдармен сипаттама бердік;
4. тілдік материалдар негізінде демеулік ... ... ... ... ... байланыстыру, мәтіндегі ой тұтастығын құрудағы түрлі
қызметтері ашылып, сипатталды;
5. ... ... және ... ... дараланды, өз
ішінен бірнеше мағыналық түрге бөлінді;
6. жұмыста демеулік шылаудың мағыналық ... ... ... ... Демеулік шылаулардың ... ... ... ... ... ұсындық;
7. сөз тіркесі, оның ішінде түйдекті, есім, ... ... ... ... ... тіркес құрудағы шылаудың салыстыру-теңеулі,
қатыстық, дүркінділік, ... ... ... сараланды. Шылаудың
есім сөздермен тіркесі айтылды. Түйдекті тіркес құрудағы шылаудың ... ... ... ... ... ... ... жай сөйлемдердің айтылу мақсатына қарай
жіктелуіндегі сұраулы, бұйрықты ... ... ... түрлі
реңктік мағына тудыру қызметі қаралды. Құрмалас ... екі ... тең және ... деңгейде байланыстырудағы мағыналық
қатынастары сөз етілді;
9. шылаудың сөйлем мүшесі қызметін атқару дәрежесі мәтін ... ... ... ой ... берудегі түрлі қызметтерін бердік;
10. демеулік шылаулардың мәтіндегі сөйлемаралық ... ... ... ... ... ... сынды қосымша мағына емес, демеу
қатысқан сөйлем тиянақсыз аяқталады да, ойды ... ... ... ... ... мәтін композициясын жетілдіруге, мәтіннің
семантикалық біртұтастығын қамтамасыз етуде актив қатысады. Олар ... ... ... ... ... – күрделі жүйе мен құрылымдардан тұратын, парадигмалық және
синтагмалық қасиеттерге ие болатын, сөз ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқаратын, өз ішінде бірнеше
түрге бөлінетін, қызмет ... мен ... ... ... тіл бірліктерінен
әлдеқайда ауқымды келетін морфосинтаксистік категория.
МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ
1 ДЕМЕУЛІК ШЫЛАУЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ... ... ... ТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ
2.1 Демеуліктердің қолданыстағы сипаты мен мәтіндік сипаты
2.2 Демеулік шылаулардың қолданыстағы қызметі мен синтаксистік қоршауы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... І., ... С. ... тілі ... / ...... ... 1950.-1 бөлім.-356 б.
2. Петров Н.Е. Частицы в якутском языке. – Якутск: Якутское книжное
издательство, 1978. – 220 с.
3. Оразов М. Көмекші ... ... ... 1997. – 1,2 ... ... ... Ы.Б. ... қазақ тіліндегі демеуліктердің контекстік
мағыналары: Филол.ғыл.кан.дис.автореф. – Алматы, 1997. -24б.
5. ... К. ... ... ... ... ... – Алма-Ата, 1980. -28 с.
6. Современный татарский ... ...... ... ... ... Ширалиева М.Ш., Севортян Э.В. Грамматика азербайджанского языка.
/Фонетика, морфология и синтаксис/. – Баку: Элм, 1971.-414 с.
8. Томанов М. Қазақ ... ... ...... ... б.
9. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Ана тілі, 1991.-407 б.
10. Бондарко А.В. О ... ... ... ... и ... ... в
концептуальной системе функциональной грамматики // Florilegium
Slavicum. Liber ad ... Herbert Jelitte. – ... ... etc., 1998. –С. 125-132.
11. Бондарко А.В. Грамматическое значение и ...... – 282 ... ... И.В. Семантическое ранги дискурсных функциий видовых
граммем // Исследования по ... К ... ... РАН ... Владимировича Бондарко. –СПб.,
2001. – С. 222.-231.
13. ... А. 5 ... ... ... . – ... Алаш.
2002.-287 б.
14. Никольский Л.Б. Служебные слова в корейском языке. – ... ... ... ... ... ... тілінің грамматикасы. Том I. Алматы. 1967.
16. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. Алматы: Ана тілі, 1992. -448 б.
17. ... Қ. ... тілі ... ... ... ... 1966.
-360 б.
18. Бегалиев Ғ. Сауранбаев Н. Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы: ,
1948. -435 ... ... С. ... ... тілі ... ... ... Санат, 1994. -320 б.
20. Сауранбаев Н. Қазақ тілінің проблемалары. Алматы: Ғылым, 1982.
-358 б.
21. Сағындықұлы Б. Р.Әмір ... ... ... // ҚҰУ
хабаршы. Фил. сериясы №4, 2005. 17-20 б.
22. Ысқақ А. ... ... ... ... Ана ... 1991. -384 ... ... Т. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. Алматы: Қазақ
университеті. 1991. -168 ... ... С. ... ... ... Алматы: Қайнар, 1993. -325 б.
25. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. Алматы: Білім, 1995. -136
б.
26. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. ... Ана ... 1992. -246 ... Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері.
Алматы: Мектеп, 1981. -197 б.
28. Жақып Ж. Сөйлеу ... ... ... 1998. ... ... Қ. ... сөзді бастауыш // Қазақ тілі мен әдебиет.
№5. 1993. 27-30 б.
30. Бексейітова А. ... ... ... ... ... // ҚР
ҰҒА Хабарлары. Фил. сериясы №5, 1994. 52-57 б.
31. Жампейісова Ж. ... ... ... жұмсалуы // ҚҰУ
Хабаршы. Фил. сериясы №8, 2004. 51-53 б.
32. Жампейісова Ж. Үшін шылаулы түйдекті тіркес // ҚҰУ ... ... №5, 2005. 174-176 ... ... Ж. ... ... ... өзгеруі //
Ақиқат. №10, 2005. 89-93 ... ... А. ... ... // ... тілі мен
әдебиет. №7-8, 1997. 174-175 б.
35. Серғалиев М, Айғабылов А, Күлкенова О. Қазіргі қазақ әдеби тілі.
Алматы: Ана ... 1991. -216 ... Әмір Р. Жай ... ... ... ... 1998. -192 ... Жеритоғлы М. Қырғыз тіліндегі шылаулар жөнінде // ... ... ... ... өзекті мәселелері. Алматы:
Дайк – Пресс, 2004. 322-334 ... ... Г. ... аспектідегі контекст туралы // ҚҰУ
Хабаршысы. Фил. сериясы. №2(64), 2003. 131-134 б.
59
39. Лингвистикалық түсіндірме ... ... ...... -436 ... ... Ә. Қарсылықты мәнді құрмалас сөйлемдер // Ұлт ... 2003. 5-7 ... ... және ... ... тіл ... Алматы: Ғылым, 1990. -456
б.
42. Сәрсеке Г. Контекст және қызмет // III ... ... Том ... 2001. 144-151 ... ... Ж. ... мәтінінің күрделі фразалық тұтасым ... ... ... // ... ... 2001. -23 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Түрік және қазақ тілдеріндегі шылаулар49 бет
Түркі тілдері60 бет
Демеулік шылаулардың қолданылуы (Д.Исабеков «Қарғын» романы негізінде)44 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
Аударманың грамматикалық ерекшеліктері30 бет
Көне Түркі тіліндегі шылау сөз табының мағыналық түрлері18 бет
Модальді етістіктердің аудармасы21 бет
Шылау сөз5 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь