Мұстафа Шоқайұлының қоғамдық –саяси қызметі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
І Халқының жарық жұлдызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.1 Мұстафа Шоқайдың өскен ортасы, балалық шағы және қайраткер ретінде қалыптасу кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Мұстафа Шоқайдың саяси көзқарастарының қалыптасуына
қоғамның әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

ІІ Мұстафа Шоқайдың 1917 жылғы революциялық
өзгерістер тұсындағы қоғамдық .саяси қызметі ... ... ... ... ... 13
2.1 Мұстафа Шоқайдың Түркістан Автономиясын құрудағы
қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
2.2 Мұстафа Шоқайдың Кеңес өкіметімен қарым .қатынасы ... ... ... ... ... 19

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі
Еліміз егемендік алып, тәуелсіз мемлекет құрғанымызда ел қамын ойлап, сол жолда өздерінің саналы ғұмырын сарп еткен азаматтардың ұлт-азаттық қозғалысының тарихын қайта парақтап, шынайы түрде «ақтандақтарының» бетін ашып жаңа заман талабына сай зерделеудің маңызы зор.
Аталған тақырыптағы мәселенің көкейкестілігін Қазақстан Республикасының президенті Нұрсылтан Назарбаев Дүние жүзі қазақтарының бірінші құрылтайының мәжілісінде сөз еткен болатын. Елбасымыздың осы маңызды тұжырымы ұлт-азаттық күрес тарихын жаңаша тарихи тұрғыда зерттеуді,сол күрестің басында тұрып қазақ елін отарлық езгіден құтқаруды, оның мемлекеттігін қалпына келтіруді және қазақ қоғамын өркениетті елдер қатарына қосуды басты мақсаттарына айналдырған қазақ зиялылары: М.Шоқай, А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, Х.Досмұхамедов, Ә.Ермеков, Ж.Ақбаевтардың кеңестік дәуірдегі атқарған қоғамдық-саяси қызметтеріне шынайы баға беруді күн тәртібіне қойды.оларды «ұлтшылдар», «халық жауы» деп жағылған қара күйеден ақтауға, әсіресе М.Шоқай туралы жаңсақ пікірлерді тарих беттерінен алып тастап оның өмірі мен қызметіне обьективті баға беру, ғылыми тұрғыда зеттеулер жүргізу отандық тарих ғылымындағы өзекті мәселе екендігі анық.
Аталған өзекті тақырып бойынша халықаралық, республикалық көлемде зерттеулердің методолиялық негізгі ұстанымдарын белгілеген: ғылыми теориялық конференциялар, Мұстафа Шоқай дәрістері, аталмыш тұлғаның әуағына бас иіп ас беру, пікір алысу рәсімдері өткізілді.
Жалпы алғанда бүкіл сананлы ғұмырын тек қазақ халқының ғана емес, бүкіл Түркістан халықтарының тәуелсіздігіне арнаған,сол тәуелсіздік үшін күрестің көшбасшысы болған,қазақтың ұлы перзенті Мұстафа Шоқайдың қоғамдық-саяси қызметін зерттеу, сол арқылы ХХ ғасырдың басындағы Түркістан халықтарының тарихын,жаңа тарихи ауысымда қорыту және тарихымыздың қиын өткелдерінде бірігуді арман мұратына айналдырған М.Шоқайдың қаһармандыққа толы өнегес
3
қастерлеу оның баға жетпес мұраларын саралау,мұғажарлық жағдайда жүргізген идеялық күресін ғылыми тұрғыда көрсету және оны Қазақстан тарихының тарихнамасына қосу күн тәртібіндегі көкейкесті мәселелердің бірі болып табылады.

Тақырыптың мақсаты мен міндеттері
М.Шоқайдың қоғамдық-саяси қызметін жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан қорытып, бұрын тарихымызда белгісіз болып келген немесе әдейі бұрмаланған тұстарын тың деректерге сүйеніп тарихи шындық тұрғысынан зерттеу оның өз ұлтына берілген шынайы келбеті мен қайталанбас ерекшеліктерін ашып көрсету – зертеу жұмысының басты мақсаты. Осыған орай зерттеу жұмысының алдына мынадай міндеттер қойылады:
- М.Шоқайдың саяси көзқарасының қалыптасуына оның өскен ортасының әсерін анықтау
- ХХ ғасырдың басындағы М.Шоқайдың қоғамдвқ-саяси қызметіне обьективті баға бере отырып, 1916 жылғы көтеріліске байланысты қызметіне және Мемлекеттік думадағы мұсылман фракиясының хатшысы қызметіне талдау жасау
- М.Шоқайдың 1917 жылғы қос революция кезіндегі және одан кейінгі қызметін анықтау
- М.Шоқай жетекшілік еткен Түркістан автономиясының атқарған қызметін талдау
- М.Шоқайдың шетелдік мұрағаттарда сақталған еңбектерін ғылыми тұрғыда зерделеу
- М.Шоқайдың қызметіне қатысты шетелдік және отандық зерттеулерді жинақтау және олардың ғылыми деректік маңызына дәйектілікпен қарау.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Мұстафа Шоқай Таңдамалы І Том Алматы Қайнар, 1998ж
2. Мұстафа Шоқай Таңдамалы ІІ Том Алматы Қайнар, 1999ж
3. Мұстафа Шоқай Түркістанның қилы тағдыры Алматы Жалын,1992ж
4. Әлихан Бөкейханов Шығармалар Алматы Қазақстан,1994ж
5. Асанбай Асқаров Ұлы Тұранның Ұлдары Алматы Нұрлы әлем,1998ж
7. Мәмбет Қойгелдиев «Түркістанның ұлы перзенті»// Қазақ тарихы, 1997ж. №2 15-22 бет
8. Талас Омарбеков «Мұстафа Шоқайдың эмграцияғя кетуінің кейбір мәселелері»// Қазақ тарихы, 1997ж. №2 28 бет
9. Кеңес Нұрпейіс «Мұстафа Шоқай Қазақстан мен Түркістанның 1917-1927 жылдардағы қоғамдық –саяси өмірі туралы» //Қазақ тарихы, 1997ж. №2 24 бет
10.Әбу Тәкенов «Мұстафа Шоқай өмірінің кейбір қырлары»// Қазақ тарихы, 1997ж. №2 41 бет
11. Мәмбет Қойгелдиев «Тұтас Ттүркістан идеясы және Мұстафа Шоқай» //Егемен Қазақстан, 1997ж. 1 ақпан
12. Гүлбиғаш Омарова «Түркі рухының қайта оралуы ұлттық мемлекет құру жолында демеу бола ма?» //Түркістан, 2004ж 6 мамыр
13. Ә.Әлімұлы «Жас Түркістанның отанға оралуы» //Қазақ елі, 2004ж 28 сәуір
14. А.Сатаев «Мұстафа Ташкентте»// Қазақ елі, 1997ж 1 тамыз
15. Ә.Әлібеков «Мұзарт» //Егемен Қазақстан, 2004ж 25 тамыз
16. Ж.Ахметова «Мұстафа Шоқай және Түркістан автономиясы»// Ізденіс, 2004ж. №1 10 бет
17. Ә.Исахов «Ұлы тұлғаның ұрпақтары»// Оңтүстік Қазақстан, 2006ж. 29 тамыз 4 бет
18. Б.Қалымбет «Мұстафа Шоқай Ата тегі»//Жас Түркістан, 2002ж. №1 13 бет

22

19. С.Балғабаев «Бостандық алар күн туса» //Қазақ әдебиеті, 2006ж. №40 8-9 бет
20. Дархан Қыдырәлі «Қос бәйтерек: (М.Шоқай мен Т.Рысқұлов ұлт мүддесі жолында қалай күресті?)»//Оңтүстік Қазақстан, 2004ж. 7 қазан
21. Әсима Ипмағанбетова «М.Шоқай –кемел ой кемеңгері»// Ақиқат, 2003ж. №7 64 бет
        
        Мазмұны
Кіріспе …………………………………………………….……..........3
І Халқының жарық жұлдызы ……………………….…….............7
1.1 Мұстафа Шоқайдың өскен ортасы, балалық шағы және ... ... ... ... Мұстафа Шоқайдың саяси көзқарастарының қалыптасуына
қоғамның әсері ………………………………………………….............10
ІІ Мұстафа Шоқайдың 1917 жылғы революциялық
өзгерістер ... ... ... ... ... Шоқайдың Түркістан Автономиясын құрудағы
қызметі
............................................................................
..............................13
2.2 Мұстафа Шоқайдың Кеңес өкіметімен ... ... ... ... өзектілігі
Еліміз егемендік алып, тәуелсіз мемлекет құрғанымызда ел ... сол ... ... ... ғұмырын сарп еткен азаматтардың ... ... ... ... ... шынайы ... ... ашып жаңа ... ... сай ... ... тақырыптағы мәселенің көкейкестілігін Қазақстан Республикасының
президенті Нұрсылтан Назарбаев Дүние жүзі ... ... ... сөз ... ... Елбасымыздың осы маңызды
тұжырымы ұлт-азаттық күрес ... ... ... ... ... ... тұрып қазақ елін отарлық езгіден ... ... ... ... және қазақ қоғамын өркениетті елдер
қатарына қосуды басты мақсаттарына ... ... ... ... ... ... ... Ә.Ермеков,
Ж.Ақбаевтардың кеңестік дәуірдегі атқарған қоғамдық-саяси ... баға ... күн ... қойды.оларды «ұлтшылдар», «халық жауы» деп
жағылған қара күйеден ақтауға, әсіресе ... ... ... ... ... алып ... оның өмірі мен қызметіне обьективті баға беру,
ғылыми тұрғыда зеттеулер жүргізу отандық тарих ғылымындағы өзекті ... ... ... ... бойынша халықаралық, республикалық ... ... ... ... ... ... конференциялар, Мұстафа Шоқай дәрістері, аталмыш тұлғаның әуағына
бас иіп ас беру, пікір алысу рәсімдері өткізілді.
Жалпы алғанда ... ... ... тек ... халқының ғана емес, бүкіл
Түркістан халықтарының тәуелсіздігіне арнаған,сол ... үшін ... ... ұлы перзенті Мұстафа Шоқайдың қоғамдық-саяси
қызметін зерттеу, сол арқылы ХХ ... ... ... ... тарихи ауысымда қорыту және тарихымыздың қиын ... ... ... ... ... ... толы өнегес
3
қастерлеу оның баға жетпес мұраларын саралау,мұғажарлық жағдайда жүргізген
идеялық күресін ... ... ... және оны ... ... қосу күн ... ... мәселелердің бірі болып
табылады.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері
М.Шоқайдың қоғамдық-саяси қызметін жаңа ... ... ... ... тарихымызда белгісіз болып келген немесе әдейі ... тың ... ... тарихи шындық тұрғысынан зерттеу оның өз
ұлтына берілген шынайы келбеті мен қайталанбас ерекшеліктерін ашып ... ... ... ... ... ... орай зерттеу жұмысының алдына
мынадай міндеттер қойылады:
- М.Шоқайдың саяси көзқарасының қалыптасуына оның ... ... ... ХХ ... ... ... қоғамдвқ-саяси қызметіне обьективті баға
бере отырып, 1916 жылғы көтеріліске байланысты қызметіне және Мемлекеттік
думадағы мұсылман фракиясының ... ... ... ... ... 1917 жылғы қос революция кезіндегі және одан кейінгі қызметін
анықтау
- ... ... ... ... автономиясының атқарған қызметін
талдау
- М.Шоқайдың шетелдік мұрағаттарда ... ... ... ... ... ... ... шетелдік және отандық зерттеулерді жинақтау
және олардың ғылыми ... ... ... қарау.
Тақырыптың тарихнамасы
Қарастырылып отырған мәселенің тарихнамасы ХХ ғасырдың алғашқы
ширегінен бастау ... Осы ... яғни ... ... ояну ... ... азаттық қозғалысы жолындағы және мемлекеттік бірлік
4
мәселелеріне ... мән ... ... ... ... тағдыры үшін күрескен
қазақ интеллигенциясы жөнінде алғашқылардың бірі ... ... ... ... Ол М.Шоқай бастаған қазақ зиялыларына кейінгі ұрпақтың
болашағын ойлайтын қоғам алдындағы жауапты жүкті тапсырады.1
М.Шоқайдың ... мен ... ... ... журналист,
ғалым, шетелдегі қазақ тарихшысы, публицист ... ... ... көзге
түседі. Х.Оралтайдың М.Шоқай туралы еңбектері түрік тілінде ... рет ... ... ... ... ... ... туралы ғалымдар М.Қойгелдиев,
К.Нұрпейісов, Т.Омарбеков, Ә.Тәкенов, М.Жолдасбековтардың еңбектерін ерекше
атап өтуге болады.3
Отандық тарих ғылымында ... ... ... дейін қазақ
зиялыларының тарихы оның ... ... ... ... ... ... ... мен мақалалары ... олар ... ... ... ... бейімделіп
жазылды.
Мұстафа Шоқай туралы еңбектердің ішінде деректік маңызы тұрғысынан
ғалым Б.Садықованың зерттеулерін ерекше ... ... ... ... жары ... ... естеліктерін Франция мұрағатынан ... ... етіп ... ... ... ... ... теріс баға берушілерге
алғашқы соққы ... ... ... ... жазған жазушы Әнуар
Әлімжанов пен тарихшы А.Такенов болды. А.Такенов «М.Шоқайдың ... ... бас ... ... қалу ... сол бостандығын сақтау
арқылы Европадағы демократиялық мүмкіншіліктерді ... ... ... дүние жүзіне паш ету, ... ... ... ... жалғастыру...» -деп анық ойын ... «осы ... біз ... ... пікірімен толық
қосыламыз»- дейді.4
М.Шоқайдың ғасыр басындағы қарқынды атқарған қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... танылып болды деп қорытынды пікір айту
5
әлі де ерте. әсіресе, оның 1917 жылғы қос революция тұсындағы ... өз ... ... ... ... ... -саяси қызметі,
Мұстафаның саналы ғұмырындағы ең бір жарқын қызмет атқарған кезеі болды. Ол
туралы өз ... ... ... ... ... ... Б.Дәрімбет, С.Ибрашұлы, О.Сәпиев, Н.
Әбжанұлы, М.Маханов жазды.5
Соңғы жылдары Мұстафа Шоқайдың шетелде шашырап жатқан және ... ... ... жөнінде Х.Әбжанов, С.Ковальская, Ф.Әли тағы
басқалар,ал шетелдегі құнды мұрасы «Яш ... ... ... оралуы
жөнінде Ә.Әлімұлы, Г.Омарова жазды. 6
Қарастырылып отырған мәселенің ғылыми әдебиеттерде баяндалу тарихына
жасалған шолу тақырыптың ... ... ... ... ... ... бұл мәселені арнайы қарауға қажетті алғышарттар қалыптаса
қоймады. Еліміз егемендік алғаннан кейін ғана ... ... ... ... ... істері тарихнамаға ене бастады.
Мұның өзі тақырыптың өзектілігін арттыра түседі.
6
І ... ... ... ... ... ... ортасы, балалық шағы және қайраткер ретінде
қалыптасу кезеңі
ХХ ғасырдың басында Ресейдің Қазақстанды отарлау процесі ... ... ... ала ... ... ... ... саяси да, рухани
дадербестігінен, жері мен елдігінен ... діні мен ... ... ... ... ... Осы ... қазақ халқының мұң-мұқтажын
жоқтап, осы ... ... ... алып ... ... ... ... алып беруді мақсат еткен қазақ зиялылары: М.Шоқай, Ә.Бөкейханов,
М.Дулатов, Ж.Аймауытов сынды тұлғалар саяси күрес сахнасына ... ... ... ... ... қызыл империяның қиянатына қарсы
күресуге бел буды. Солардың ішінде бүкіл саналы ғұмырынтек қазақ ... ... ... ... ... мен тәуелсіздігіне арнаған Мұстафа
Шоқай болды.
Мұстафа Шоқай ... ... ... ... ... ескі
күнтізбе бойынша 1890 жылы 25 желтоқсанда дүниеге келген. Жаңаша күнтізбе
бойынша бұрынғыға 13 күн ... 7 ... ... 1891 жылға шығады. Оыған
байланысты кейбір басылымдарда 1890 ... 7 ... ... қате ... Дұрысы ескіше 1890 жылдың 25 –желтоқсаны, жаңаша 1891 ... ... ... тегі Орта Жүздің Қыпшақ, оның ішінде Торайғырдың
Шаштысы, Батый ... ... ... болса керек. әкесі Шоқай ... ... ... ... елге ... кісі ... Шоқайдың
әкесі Торайғыр Сыр қазақтары Ресейдің қол астына кірмей тұрғанда ... ... яғни ... ... болған. Торайғырдың да, Шоқайдың да
суреттері патша үкіметінің арнайы тапсырмасымен жасалған фотоальбомға ... емес ... ... ... ... ерте отырықшылықпен айналысып,
бау –бақша егеді, кірпіш үй салдырады. Бірақ қазақ ғұрпынан айнымайды, қазы
танылған Шоқай үйіні ... қара ... ... ашылып жатты. Дегенмен
байлықты малмен өлшейтін дала ... үшін ... ... ... ... ... бау ... егінін малға айырбастап немесе көптеп қоныстана бастаған
7
орыстарға шаруаның құрал –сайманындарын, малға айырбастап өмір сүрді.
Мұстафаның нағашы ... да ... ... ... ... -әйгілі
әскербасылардың бірінің ұрпағы. Оның әкесі өзбек хандарына қарсы ұрыстарда
аса ерлік көрсетіп, қазақ батырлары санатына ... Ал, ... ... ... ала ... ... де ұзақ ... орыстармен елінің
азаттығы үшін күрескен. Мұстафаның болашақ анасы осы соғыстарға қатысып,
әкесіне ... ... Атқа ... шөл ... дұшпан әскерлерінің жолын
барлап, хабар ... ... ... өлең ... ... жырлаған. Ана
тілінде сауаттанып және әкесі сияқты арабша да ... би ... аса ... ... бір ... ... ... дейінгі мекені Орынбор –Ташкент теміржолы бойындағы Сарышығанақ
станциясынан 5 шақырым жерде. Шоқай 1912 жылы Мұстафаның 22 ... ... ... үш ұлы ... ... Нұртаза және екі қызы Әтіркүл мен
Батима екінші әйелінен туады, ... ... ... ... ... ... өле -өлгенше сол асыраған шешесін аузынан тастамай өтеді.7
Торғай датқаның ауылы Сыр өңіріндегі сол ... сай ... ... ... болған. Торғай датқаның үшінші ұлы Әліш патша
үкіметіне ... хат ... ... ... ... төрт ... ... мшуға рұқсар алған. Түркістан генерал-губернаторы бұл
мектепті қадағалап отырған. Бұл мектепті ... ... ... ... ... ... Михайлович Керенский де келіп қадағалап көріп кеткен.
М.Шоқай алты жасында осы Әліш ... ... ... ... ... жылдық ауыл мектебін екі жылда бітіреді. Мұстафаның болашағынан үміт
күткен әкесі заман ағымына ... оны ... ... ... ... соң ... оқуын жалғастыруға Ташкентке гимназияға ағасы
Әліш алып барады. ... ... ... бір орыс ... ... ... Мұстафа гимназияға осылайша 1902 жылы
қабылданып, оны 1910 жылы ... ... ... осы ... ... әділетсіздік көреді. Оңды-солын енді ғана тани ... ...... ... бұл ... ықпалын тигізсе керек. Мұстафа
Петерборға ... ... ... де орыс ... ... ... ... қызмет алатын оқуға түсуге тыйым
салатынын көрді. Онда ... ... «Заң ... берілетін стипендия тек орыстар үшін... сонда да түсем
оқуға маған Қазан татарларының ... уәде ... ... ... университетіне түсерде де әділетсіздік байқаған
болатын.
1921 жылғы «Айқап» жуналының 13 ... ... ... ... сөздер
жазылыпты: «Осы күндері Петербор университетінде 1910 жылдан бермен ... ... ... ... Гродековский болысының Шашты қыпшақ
руынан Мұстафа Шоқаев ... ... оқып ... Бұл ... ... уезінен
жоғарғы жерде оқыған бірінші қазақ баласы болса керек».8 ... ... ... ... қазақ жігіттерінің бірі еді.
Мұстафа Петерборда оқып жүргенде тілмаштық қызмет атқарып елден
адамдардың ... ... ... ... ... ... ... шешу үшін Петербор сотының адвокаты, социал- ... ... ... ... көп ... ... ... саяси көзқарастарының қалыптасуына қоғамның әсері
Мұстафа Шоқайдың қоғамдық-саяси көзқарастарын ... ... ... ... ... ... ... болды. Атап айтқанда, Мұстафа Шоқайдың қоғамдық-саяси
көзқарастарының ... ... ... басқарып отырған Александр
Федорович Керенскиййдің де ықпалы ... М. ... ... Ташкентте
ер балалар гимназиясында бірге оқыған. Гимназияны үздік бітірген соң ... ... ... Заң факультетіне түскен.
Университетті бітіргеннен кейін Керенский немере ағасының ... ... ... тұрады. Осыдан кейін де ол Мұстафамен жолдастық
байланысын үзбеген. Осы достықтың арқасында Мұстафа ... да ... ... ... ... көзқарастарының өткірлігі сонда, Керенскийдің
өзі онемен саяси тақырыптарға ашық сөйлесетін болған. Ол ... ... және ... 1916 ... ... өз үйінде біздің ... ... бір ... ... алып отырмын. Торғай уалаятынан
келген өкілдер түркістандықтардан алынатын ... ... он мың ... келетіндіктерін, осыған өкіметті көндіру үшін Керенский екі арада
жүруін өтінген еді. Сонда Керенский ... «Мен ... ... ... ... орыс ... ... болмайды, ол сіздердің атыңызды да
алады, онан соң жігіттеріңізді де жұмысқа жегеді»,-деген болатын.9
Мұстафаның терең білім ... ... ... ... ... ... ... азаттық жолындағы күресіне қатысып шыңдалуы
оның Петербордағы өткізген күндерімен тұспа-тұс келеді.
М.Шоқайдың сяси ... ... ... ... жасап жүрген
отандастарының да үлкен ықпалы болды. Мемлекеттік ... ... ... қайраткерлер Сералы Лапин, Махмуд Ходжа Бехбуди,
Мунуар Қары және Ахмет Байтұрсыновтар мен ... ... ... ... ... ... ... болашағы жайлы талқылап
10
жүрді. М.Шоқайдың қоғамдық-саяси көзқарасының қалыптасуына өзімен тұстас
болған осылардай ұлт ... ... ... ... ... үшін аса
күрделі шақта жұмыс жасаған М.Шоқай 1914 жылы Әлихан ... ІV ... ... ... ... хатшысы болып
тағайындалды. Мұстафаның осы ... ... ... ... ... оның ... ... халқының, отарлық езгіге қарсы қозғалысының
бастауымен тұспа-тұс келеді. Өйткені ХХ ғасырдың ... ... ... ... Орта ... және Қазақстанға терең орнатқан болатын. Түркі
халықтарына ата-мекенінен, әдет-ғұрпынан, мәдениетінен айырылып, ... ... ... ... патша өкіметінің отаршылдық ... ... күш ... екендігін түсінді. Сондықтар да Ресейдің езгісінде
отырған Түркі ... ... ... деп есептеді. Дума
депутаттарымен ... ... ... ... толықтырады.
1916 жылғы саяси дүдбелең, Түркістандағы халықтың көтерілісі М.Шоқайдың
патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы күресу туралы ... ... ... оның қоғамдық саяси көзқарасын дамытты. Ол Петербордағы
студенттік жылдарында тура ... осы 1916 ... ... орай ... ... ... фракиясының жұмыстарында белсенді рөл атқарды.
Түркістан және Дала ... ... басу ... ... ... ... ... Дума тарапынан тексерілулеріне ... ... ... ... ... ... және
башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен саясаткерлердің де ... ... бұл ... ... ... ... басқа ұлттардан ертерек киген
болатын. Сол себепті Ресей империясының ... ... да ... бірі ... ұлт-азаттық қозғалысқа шыққан ... ... ... Татар ұлтының данагөйі, туған халқының азаттығы үшін
күреске ... ... ... арнаған Мирсаид ұлы Сұлтан Ғалиев 1917 ... ... ... ... ... ... ... және Мұстафа
11
Шоқайлармен бірге Түркістан ... ... үшін ... ... Сұлтан Ғалиевтің ашық өткір сынды пікірлері Мұстафаға
өзінің саяси көзқарастарын тұжырымдауға ықпал етті.
Міне осындай ... ... ... қауым саясаткерлердің ортасында жүрген
Мұстафаның да Түркістан халықтарының тәуелсіздігі туралы өткір ойлары,
ұтымды пікірлері ... ... ... ... ... туралы Хасан Оралтай:
« Ұлтшыл азамат туған елін жат – жұрттық езгі қанаудан құтқарып, ... ... ... жер – суын ... ... қаратып берудің, сондай – ... оқу – ... мен ... ... ... алға бастырып, оның
ауыр жағдайын жеңілдетіп жақсартуды сонау өзінің студенттік кезеңінде – ... ... ... ... ... ... жиі ... әңгімелесу
арқылы бастаған. Солардың қатарында кейін Башқұртстанның ... ... және ... ... ... ... болған профессор Ахмет Зәки Уәлиди
Тоған барды » - дейді.
Мұстафа ... орыс ... ... екі ... ... жатыр
дейді: «Патша өкіметінің ұраны ... ... орыс ... ... ... да ... орыс Түркістанына айналдыру»10
болатын. Бірінші мәселе, жергілікті халықтың ... және ... шек ... оны азып – ... өліп бітуіне душар ету. Екіншісі –
орыс мұжықтарын өлкеге ... ... ... орыс ... ... ... ... Ресейдің осы залым саясатын әшкерелеп, Түркістанды өзінше
дербес тәуелсіз мемлекет етіп ... ... ... ... ... Шоқайдың 1917 жылғы революциялық өзгерістер тұсындағы ... ... ... ... Түркістан Автономиясын ... ... ... ... ... ... бастан кешіріп жатқан қазақ
халқының наразылықтарының өсуі ... ... ... ... алғы шарттарының пісіп келе жатқаны әбден анық ... ... ... шыға ... мен Орта Азияда 1917 жылғы ақпан буржуазиялық ... ... ... ауыр ... ... ... ... Бұл кезде Ресейдің қол астындағы түркі ... ... ... ... ... ... М.Қойгелдиевтің пікірінше «Ислам қозғалысының көш басында
Исмаил Гаспиринский, Садри Мақсуди, Әли-Мардан –бек Топчибашев, ... ... ... ... Осы айтылған кісілердің ішінен
М.Шоқай Әли-Марданбек ... ... ... ... ... ... Ресей
түріктерінің қоғамдық-сяси тарихы байланысты – дей ... ... ... ... ... ... ... күрес мәселесі әлі толық
анықемес еді... замандастарын үкімет басшыларына ... ... тең ... болуын талап етті».
Мұстафа Шоқай мен Әлихан Бөкейханов та бұл ... тыс ... ... ... ... ... жағынан бұл
кезде бағыт берген «Тәржіман», «Уақыт»,»Қазақ» газеттері және ... ... ... ... жау, отарлық езгіге қарсы күресу
мәселелерін бірде ашық түрде, кейде көмескі түрде көтеріп ... ... ... ... ... қуатты қозғалвсты басуға
дәрменсіз еді. Мемлекеттік Дума ... ... ... ... патша айтқан өтінішіне нәтиже шықпады. Мемлекеттік Думаның қайта-
қайта ... ... ... ретінде патша думаны тарату туралы жарлық шығарды.
Қашаннан бағынышты кертартпа болын ... ... дума осы жолы ... ... ... ... және қоғам қауіпсіздігін
13
қорғау міндетін» атқаратын Уақытша комитет құрды. Осы ... ... ... ... ... ... ... революцияны басуға ұмтылып
көрді. Тек уақыт өтіп ... еді. ... ... ... ... ... амалы
қалмады. Бірақ кең қанат жайған тегеуріңді революциядан қорыққан Михаил
Романов та ... бас ... Тап осы ... ... ... ... Князь
ЛЬвов басқаратын Уақытша үкіметке Милюков сыртқы істер министрі, ... ... ... ... ... ... заң ... отырды... Революция осылай жеңген» -деп суреттеді.
Ақпан төңкерісінен кейін Түркістанның шет аймақтарында дінй ... ... ... ... ... ... ... джадиттерді «младо Туркестанцы» деп атаған. Осы
аталған Түркістандағы барлық ұйымдар ... ... ... ... ... «Европейзацияланған» өкілдер кірді. Мұсылмандар
кеңесінің ... ... құру ... ... пікірінше олар,
Түркістан болашақта өзін-өзі ... ... ... ол Ресей
демократиялық республикасының бір ... ... ... ... ... орыс ... сенді. Алайда революцияның өзі және орыс
демократиясы прогрессивтік ... ... ... күйдегі Түркістанның
жеткіншектерін өздеріне кері итермеледі».
М.Шоқай 1936 жылы Ресейдегі 1917 ... ... ... ... ... 19 жылдан кейін былай ... «1917 ... ... ... он ... жыл ... ... шың көңілден сүйсіне,
тебірене қарсы алғанымыз есімде. Түркістандықтардың көбісі, әсіресе қарттар
1917 жылғы революцияны ... мен ... ара ... ... 1916 ... ... ... жалғасы деп қабылдаған еді. Әттең бұл
қуанышымыз ұзаққа бармады. ... ... ... ... ... ... ... көрсетті... байтақ еліміз құрбан ... қаны мен ... толы ... Түркістанның мыңдаған жігіттері
бетіне жаңа перде бүркенген ескі отаршылдыққа қарсы күресте опат ... жас ... ... ... ... ... ... жатты. Ондаған мың, жүздеген мың түркістандықтар адам сияқты өмір
сүру ... ... ... ... ... ... болды. Асқан ықылас-
ілтипат, зор үмітпен қарсы алынған революция кейін жалпы ұлттық ... ... 1917 жылы ... ... ... баға беріп, сол
кездегі шын мәнісіндегі ащы шындықты ашып көрсетеді. Уақытша ... ... 5 ... ... ... ... ... айналысатын
жергілікті орындарды құру туралы қаулысына сәйкес жер- ... ... ... ... ... өткізіледі. М.Шоқай Орынборда өткізілетін бүкіл қазақ
құрылтайына қатысты.
17-20 қыркүйекте Ташкент қаласында ... және ... ... ... ... ... күн ... саяси-қоғамдық және экономикалық
мәселелер талқыланды. Осы ... ... ... және ... ... жасайтын саяси пртия құру туралы шешім қабылданды.
Бұл партия «Мұсылмандар одағы» - «Иттифок- и- Муслимун» деп ... ... бұл ... ... ... одан әрі ... басшылық жасай
алмады. Партия тек қағаз жүзінде қалды. Съездің Уақытша үкіметтің ... ... ... ... шын ... үкіметбилігін бөлісуге жасаған
қадамы болды. ... ... ... ең ... тең ... ... не оның ... учаскелік комиссар не оның орынбасары
қызметі жергілікті мұсылман халықтарының өкіліне берілуі тиіс ... ... ... ... төрағасы М.Шоқайдың тікелей
ықпалымен іске асқанын байқаймыз.
Ташкентте осы кезде ... ... 4 ... ... ...
комиссармен үкімет комитетінің мүшелері Топыраққорғанға ... ... ... ... ... төңірегінде топтасқан революциялық
бұқараның арасындағы қарулы қақтығыс нәтижесінде 1 ... ... оның ... Доррер бастаған Уақытша үкіметтің Түркістандағы
өкілдерін тұтқынға алып,оларды ... ... ... 29 ... (11 ... күні ... Ташкент бүлікшілердің қолына
өтті.13
15
М.Шоқайдың «бүлікшілер» деп отырғаны –большевиктер.
Мұстафа Шоқай Қазан революциясын қазақ ... ... ... тарихи шындықты ашуға әрекет жасады. Түркістан халықтарының, соның
ішінде қазақ жұртының да Қазан төңкерісіне ешқандай ... ... ... ... басына келгеннен кейін ... ... ... ... сөзі мен ісінің арасында үлкен
алшақтық бар ... ... ... ... талдайды.
М.Шоқай Түркістанда орнаған кеңестік билікке сенбеді. Сондықтан оны
«пролетариатсыз» және «пролетариат» ... ... ... ... ... «пролетариат диктатурасын» жария етті. Ал енді бұл өзі ... ... ... ... ... ... ... деген жауап сәйкес келкді» -деп ымырасыз сынға слған.
Ол Қазан төңкерісінің ... ... ... ... ... ... азап әкелгенін, «тең құқықты халықтардың» іс
жүзіндегі нақты теңсіздікгін дәлелдейтін талдаулар жасайды.14
Мұстафа ... 1917 жылы ... ... ... ... талдау
жасай келк Түркістан халықтарын, оның ішінде ... ... аман ... алып
қалу үшін ұлттық мүддені қорғайтын құрылымның қажет екендігін баса ... ... ... екі жол бар ... ... ... құрамындағы
елдердің бір болып жаңа саяси мемлекеттік жүйе құру әрекетіне көшу болса,
екіншісі, басқа қазақ облыстарымен бірігіп ұлттық ... ... ... ... Ә.Бөкейханов та, М.Шоқай да барлық қазақ жерінде осы мақсатты
жүзеге асыру үшін, қазақ ... 1917 жылы 21-26 ... ... ... ... ... онда Алаш ... құрылды.
Мұстафа Шоқай және Алаш басшылары ұлттық автономия жариялаудан ... жоқ , ... ... ... тек ... ... мемлекеттік құрылым
ғана қазақ елін апаттан құтқарып, бостандық ... алып шыға ... ... ... ... Бөкейханов автономия алудың қиындықтарын былай
16
деп көрсетті «Қазақ болып автономия боламыз десек, алдымызда шешуші ... ... бар. ... ... ... Семейде көп мұжық бізбен қоныстас,
бұл облыстарда мұжық пен қазақ қым-қиғаш аралас. ... ... ... ылғи қазақ болып шығамыз десек, бұл қазақ орыста қалады. Қазақты
бұл жерден ... ... бұл ... ата ... ... ... ... жерінің ең жақсысы осы мұжықпен аралас ... ... ... ұлты бір автономия бола қалса, іштегі орысты ала кетеміз
бе деген ... ... ... ... ... енді тұрмыс халде туысқан
автономиясы болар емес, жерге байлаулы автономия ... ... ... көрінеді».15 Осындай мәселелер Ә.Бөкейханов бастаған топты
қазақ автономиясын ... ... ... ... өз ... алғашқы кезеңінде автономия құру ісіне
белсене араласып, оның алғашқы басшыларының бірі ... ... ... ... тек ... алумен шектелмей, күшті, еркін.тәуелсіз
ел болу мақсатын өмірлік ұстаным ретінде қойды. Бұл жөнінде ол: Біз ... ... ... ... ... және ... ... –Түрік
мемлекеті үшін күрес жолына түстік»-деп жазды.16
1917 жылы 22қарашада Ташкент Кеңесінің бастамасымен үшінші Түркістан
Кеңестерінің өлкелі съезі ... ... ... ... ... саяси
билік мәселесі болды. Съезд Түркістан өлкесінде ... ... ... ... ... Комиссарлар кеңесінің құрамын ... ... ... жергілікті халықтардың бірде бір өкілі
кіргізілмеді. Бұл съезде, дейді ... өлке ... ... ... ... ... құру туралы бірауыз сөз ... ... ... ... кейін Түркістан зиялылаы өлкеде ұлттық
мемлекет құру үшін 1917 жылы 26 қарашада ... ... ... ... ... ... шақырады.съезге 200-ден астам делегаттар келеді. Олардың
қатарында «Шурои- ... ... ... , ... тау –кен
жұмысшыларының одағы, мұсылман жауынгерлерінің одағы, өлкелік еврейлер
одағы ... ... ... ... ... ... ... ІV
съезінде
17
Түркістанды Ресей Федеративтік Демократиялық ... ... ... ... жарилады. Кеңестік тарихнамада
автономия құрылған қаланың атымен «Қоқан автономиясы»деп аталды.
Алайда М.Шоқай Түркістанда өткізілген ... ... ... ... ... автономиясымен» ғана қанағаттанып қойған жоқ, ол
автономия жарияланғаннан кейін, Орынбор қаласына ... ... ... ... ... Бұл ... ... және Жетісу облыстарынан өкілдер
арнайы ... ... ... ... ... ... Ж,Солтонаев, М.Шоқай бар еді. Бұл съездің негізгі мақсаты ... ... оның ... құру еді. ... ... өкілдердің
көпшілігі Қоқанда құрылған автономия туралы естімеген де еді. М. Шоқай осы
съезде ... ... ... ... ... ... Шоқайдың Кеңес үкіметімен қарым -қатынасы
Екінші жалпы қазақ съезінде Алаш автономиясы мен ... ... ... ... ... ... қосылу –қосылмау жөнінде қызу айтыстар болды.
Түркістан автономиясының да, жаңадан құрылған Алашорда өкіметінің ... ... ... ... ... ... баса айтты және Сырдария
халықтарына түсінікті болу үшін ... мен ... тез ... ... ... ... ... келді. Сөйтіп Сырдария облысының
халқына жедел хаттар жібереді. Онда «1917 жылдың 5- ші қаңтарында ... ... ... ... ... басы бір өкіл келсін. Уақыт тығыз
шұғыл мәселе ... ... ... ... ... ... келу ... делінген.
Съезде Мұстафа қажетті қалыптасқан жағдайды пайдалана отырып, ... Алаш ... ... ... ... баса айтты. Онсыз
ортақ жау болып есептелген большевиктердің үкіметін жою ... ... ... сол кездегі ... ... ... ... ... Алаш ... қосу мәселесі шешімін
таппай қалды.
Белгілі тарихшы М.Қойгелдиев Қоқан автономиясының ... және ... ... тұжырым жасады «Кеңестік тарихнама саналы түрде, ... ... ... ... ... автономиясы жай бір қалалық
құбылыс емес, Түркістан халықтарының өзін -өзі ... алу ... ескі ... ... шеңберінде қалып қойған Ташкенттегі
кеңестік билікке балама билік ... ... ... ... болатын. Бұл үкімет алдына ешқашан да сепаратистік мақсат қойған
емес. Ал большевиктер билігі ... ... ... ... ... ... ... алдында өздерінің ұлттар теңдігіне ... іс ... ... ... ... ... ... өзінің ойларын қорытыпдылап
«автономия біздің басымыздан кешкен біртарихи құбылыс. Біз ... оны ... ғана ... Қайталаймыз! Ересек адамдар өздерінің балалық
дәуірін еске алатын табиғи құбылыс. Бірақ қайта сол ... ... ... Сол ... біз де ұлттық саяси өміріміздің балалық дәуірі болған
Түркістан автономиясын тек тарихи құбылыс ретінде ғана еске ... ... ... ... ... өз отанында қалуы
қауіпті ... ол ... ... ... ... мәжбүр болды. Оның
шетелге кетуі де жұмбақ күйде қалды. ... ... ... ... ... ... басына келуімен тікелей бйланысты. Тарихи
деректер бойынша,ол туған жерінен біржолата кетеді. Әуелі Грузияға барады.
Закавказьені тағы да ... ... ... ... жылдары
Грузиядан Туркия арқылы Батыс Европаға өтеді. Ат басын ... ... ... шағын мекен көрінеді, ол мұнда келісімен Орталық Азия
халықтарының тақсіретіне назар ... үшін ... ... ... ... ... халықтарының төңкеріске дейінгі және одан ... ... ... үшбу ... әйгілейді. Одан соң Германияда ... өмір ... ... ... ... ... 1929-1939 жылдарда
«Жас Түркістан» атты журналдар шығарды. «Жас Түркістан» журналы ... ... ... бір рет араб ... ... ... ... тұрғаны да таң
қаларлық.20
20
Қорытынды
Мұстафа Шоқайдың қоғамдық –саяси көзқарастарының қалыптасуына ... әсер ... ... оның өз ... ... ... ... дәуірінде, Ташкент қаласында оқыған жылдарында ол
отаршылдық езгіні пайымдап білуге ... ... ... ... ... ... сол кездегі империя
орталығында орын алған күрделі оқиғалар оның саяси ... әсер ... ... оқып ... кезден оның Ресей
Мемлекеттік Думасының мұсылман фракиясына Әлихан Бөкейхановтың ұсынысымен
хатшы-кеңесші ... ... оның ... ... ... ... және оның ... күрес сахнасына шығуына негіз жасады.
Ресейдің орталық аудандарында бірінші орыс ... ... ... ... мен ... бағдарламаларымен жете танысуы, сол
кезеңде пайда ... ... кең жая ... ... ... таныс болуы онң ұлтжанды, жақсы мағынадағы ұлтшыл қайраткер
ретінде тез жетілдірді.
Мұстафа Шоқай әуел ... –ақ ... ... мен ... ... қабылдамады. Солардың тарапынан өз басына қатер ... ... ... ... ... ... ол енді ... қару етті. Сол
арқылы шетелдегі Түркістандық саяси мұғажырлықтың көсеміне айналды. ... ХХ- ... ... ширегіндегі атқарған қоғамдық – саяси
қызметінің нәтижесі еліміздің егемендік алуымен жүзеге асырылғандығын ... ... ... ... Шығармалар Алматы: Қазақстан, 1994ж . 384 б (250-
250 бет)
2. Хасан Оралтай ... және оның ... ... // Қазақ
тарихы, 1997ж. №2 6 бет
3. Мәмбет Қойгелдиев «Түркістанның ұлы ... ... ... ... 15-22 ... Талас Омарбек «М.Шоқайдың эмиграцияға кетуінің кейбір мәселелері»//
Қазақ тарихы,1997ж. №2 28 ... Ә. ... ... // ... Қазақстан, 2004ж 25 тамыз
6. Ә. Әлімұлы «Жас Түркістанның отанға оралуы» // Қазақ елі, 2004ж ... ... ... ... ... қайта оралуы ұлттық мемлекет құру
жолында демеу бола ма?»// Түркістан, 2004ж 6 ... ... ... қилы ... Алматы: Жалын, 1992ж 182б ... ... ... ... ... ... қырлары»// Қазақ тарихы,
1997ж. №2 41бет
8. Әбу Тәкенов «М.Шоқай өмірінің кейбір ... ... ... №2 ... ... ... Таңдамалы І Том Алматы: Қайнар, 1998ж. 512б ... ... ... ... І Том ... Қайнар, 1998ж. 512б
(119 бет)
11.Мәмбет Қойгелдиев «Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқай»//
Егемен Қазақстан, 1997ж 1 ... ... ... Алматы: Қазақстан, 1994ж 384б (70 бет)
13. Мұстафа Шоқай ... ІІ Том ... ... 1999ж. ... ... ... Шоқай Таңдамалы І Том Алматы: Қайнар, 1998ж 512б (29-
54 бет)
15. Ә.Бөкейханов Шығармалар ... ... 1994ж 384б (71-82 ... ... Шоқай Таңдамалы ІІ Том Алматы: Қайнар, 1999ж 520 ... ... ... ... Алматы: Қазақстан, 1994ж 384б ... ... ... «Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқай»//
Егемен Қазақстан, 1997ж 1 ақпан
19. Мұстафа Шоқай Таңдамалы І Том ... ... 1998ж 512б ... ... Шоқай Түркістанның қилы тағдыры Алматы: Жалын, 1992ж
182б; Асанбай ... Ұлы ... ... ... ... әлем, 1999ж
(154-156 бет)
25
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Мұстафа Шоқай Таңдамалы І Том Алматы ... ... ... Шоқай Таңдамалы ІІ Том Алматы Қайнар, 1999ж
3. Мұстафа Шоқай ... қилы ... ... ... Әлихан Бөкейханов Шығармалар Алматы ... ... ... Ұлы ... ... ... ... әлем,1998ж
7. Мәмбет Қойгелдиев «Түркістанның ұлы перзенті»// Қазақ тарихы, 1997ж.
№2 15-22 ... ... ... ... ... ... кетуінің кейбір
мәселелері»// Қазақ тарихы, 1997ж. №2 28 бет
9. Кеңес Нұрпейіс ... ... ... мен Түркістанның 1917-1927
жылдардағы қоғамдық –саяси өмірі туралы» //Қазақ тарихы, 1997ж. №2 24 ... ... ... ... ... кейбір қырлары»// Қазақ тарихы,
1997ж. №2 41 бет
11. Мәмбет Қойгелдиев «Тұтас Ттүркістан идеясы және ... ... ... 1997ж. 1 ... ... ... «Түркі рухының қайта оралуы ұлттық мемлекет құру
жолында демеу бола ма?» //Түркістан, 2004ж 6 ... ... «Жас ... ... ... //Қазақ елі, 2004ж
28 сәуір
14. А.Сатаев «Мұстафа Ташкентте»// Қазақ елі, 1997ж 1 ... ... ... ... ... 2004ж 25 ... ... «Мұстафа Шоқай және Түркістан автономиясы»// Ізденіс,
2004ж. №1 10 ... ... «Ұлы ... ұрпақтары»// Оңтүстік Қазақстан, 2006ж. 29
тамыз 4 бет
18. Б.Қалымбет ... ... Ата ... ... 2002ж. №1 13
бет
22
19. С.Балғабаев «Бостандық алар күн туса» ... ... ... 8-9 ... Дархан Қыдырәлі «Қос бәйтерек: (М.Шоқай мен Т.Рысқұлов ұлт
мүддесі жолында қалай күресті?)»//Оңтүстік ... 2004ж. 7 ... ... ... ... ... ой кемеңгері»// Ақиқат,
2003ж. №7 64 ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... » кафедрасы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Мұстафа Шоқайұлының қоғамдық –саяси қызметі

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Шоқай—түрік әлемінің ХХ ғасырдағы демократиялық қозғалысының негізін салушысы34 бет
Мұстафа Шоқайдың қоғамдық-саяси қызметі11 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
М. Шоқайдың өмірі мен шығармашылығы9 бет
Мұстафа Кемал Ататүрі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь