Нарық механизмінің мәні және ерекшеліктері

Жоспар

Кіріспе

1. Нарық туралы жалпы түсінік
2. Нарық механизмінің мәні және ерекшеліктері
3. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және түрлері
4. Нарықтың құрылымы және инфрақұрылымы

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

Бүгінгі таңдағы ауқымды өзгерістер кезеңі қоғам өмірінің барлық саласын жан-жақты қамтуда. Сол себепті қалыптасқан құрылымды мүлдем жаңартып, экономикалық-әлеуметтік және рухани дамуға жол ашатын демократиялық қоғам құруға сай экономиканы нарықтық қатынастарға көшіру міндеті тұр. Осы негізде әлеуметтік, рухани және тағы басқа күрделі мәселелерді шешу – бүгінгі күннің басты талабы. Сөйтіп бұл мәселелерді дәйекті түрде жүзеге асыру бүкіл қоғам мүшелерінің жаңаша көзқарасына, нақты іс-қимылына және олардың экономикалық біліміне тікелей байланысты. Экономикалық тәрбие – қоғамды дамытудың пәрменді күші. Сондықтан бүгінгі таңда жаңа шаруашылықты жүргізу тәсілдеріне негізделген экономиканы басқаруға тартылатын мамандардың экономикалық білім дәрежесі де жоғары болуы қажет.
Сонымен, экономикалық білім көптеген күрделі мәселелерді шешуге көмектеседі.
Біріншіден, экономикалық проблемаларды белсенді түрде талдай білуге, әсіресе, нарықты экономикаға байланысты дұрыс көзқарастар қалыптастыруға көмектеседі.
Екіншіден, әрбір болашақ маман өз елінің тұлғасы дерлік біліктілікке қол жеткізумен бірге, болашақ тағдырын да шеше алатын асыл қасиеттерді өз бойына дарыта білуі тиіс.
Үшіншіден, басқарудың бұрынғы әкімшіл-әміршілдік әдісінен экономиканы нарық механизмі арқылы дамытуға көшу ісі – болашақ мамандардың экономикалық теорияның мәні мен мазмұнын жете меңгеруін талап етеді.
Біздің ойымызша, нарықтық экономиканы қалыптастыру біздің Қазақстан Республикасында жаңа қоғам құру. Осы мәселе туралы әлі де бірқатар пікір – таластарды алға тартуға болар еді. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» деп аталатын еңбегінде біздің стратегияны былай деп анықтайды: «Меншіктің негізгі түрлерін үйлестіре және өзара іс – қимыл жасай отырып бәсекелестік бастамаға негізделген әлеуметтік – экономика құру ... »
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Я.Әубәкіров, К.Нәрібаев, М.Есқалиев, Е.Жатқанбаев, Е.Жәйшібеков.-Экономикалық теория негіздері. Оқулық.-Алматы, «Санат».
2. Жүнісов Б.А., Мәмбетов Ұ.Е., Байжомартов Ү.С. – Нарықты кономиканың негіздері – Ақтөбе, 1993ж., 1-бөлім, 127бет.
3. Жүнісов Б.А., Мәмбетов Ұ.Е., Байжомартов Ү.С. – Нарықты кономиканың негіздері – Ақтөбе, 1993ж., 2-бөлім, 108бет.
4. Б.Мәдешев – Нарықты экономика теориясына кіріспе, Алматы, «Экономика», 1995ж., 130бет.
5. Нарықты кономика мен менеджменттің негізі – Орынбор, 1992ж.
6. Крымова В. – Экономикалық теория, Алматы, 2002ж.
7. Питер Ф. Друкер – Нарық: топ жарып, алға шығу, Алматы, «Білім», 1994ж., 320 бет.
8. С.Әкімбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А.Жанайдаров – Экономикалық теория, Астана, 2002ж., 464 бет
        
        Жоспар
Кіріспе
1. Нарық туралы жалпы түсінік
2. Нарық механизмінің мәні және ... ... ... ... шарттары және түрлері
4. Нарықтың құрылымы және инфрақұрылымы
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Бүгінгі таңдағы ауқымды өзгерістер кезеңі қоғам ... ... ... ... Сол себепті қалыптасқан құрылымды ... ... және ... ... жол ... ... ... сай экономиканы нарықтық қатынастарға көшіру
міндеті тұр. Осы ... ... ... және тағы ... ... шешу – ... ... басты талабы. Сөйтіп бұл мәселелерді
дәйекті түрде жүзеге асыру бүкіл ... ... ... көзқарасына,
нақты іс-қимылына және олардың экономикалық біліміне тікелей байланысты.
Экономикалық тәрбие – қоғамды дамытудың ... ... ... бүгінгі
таңда жаңа шаруашылықты жүргізу тәсілдеріне негізделген ... ... ... ... білім дәрежесі де жоғары
болуы қажет.
Сонымен, экономикалық ... ... ... мәселелерді шешуге
көмектеседі.
Біріншіден, экономикалық проблемаларды белсенді түрде талдай ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға
көмектеседі.
Екіншіден, әрбір болашақ маман өз елінің тұлғасы дерлік ... ... ... ... ... да шеше ... асыл ... өз
бойына дарыта білуі тиіс.
Үшіншіден, басқарудың бұрынғы әкімшіл-әміршілдік әдісінен экономиканы
нарық механизмі арқылы дамытуға көшу ісі – болашақ мамандардың ... мәні мен ... жете ... ... ... ойымызша, нарықтық экономиканы қалыптастыру біздің Қазақстан
Республикасында жаңа қоғам құру. Осы мәселе туралы әлі де бірқатар пікір ... алға ... ... еді. ... ... Президенті
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Қазақстанның егеменді ... ... мен ... стратегиясы» деп аталатын еңбегінде ... ... деп ... ... негізгі түрлерін үйлестіре және
өзара іс – қимыл жасай отырып ... ... ... ... ... құру ... ... Нарық туралы жалпы түсінік
Адамзаттың өмір сүру тарихында экономиканы ұйымдастырудың екі ... ... ... және нарықтық. Шаруашылықты басқарудың бұл
әдістері бір өндіріс тәсілдері шеңберінде бірге өмір сүре ... ... ... таза нарық құралына негізделсе, онда ол ... ... ... және ... ... жоспарлау нарықты
қабылдамайды. Соңғы кездері экономиканы ұйымдастырудың үшінші әдісі деп
әкімшілдік әдіспен ... ... ... ... айтады. Бұл әлі аз
зерттелген, ... ... ... ... ... көшу жолын
жеңілдету деп есептеуге болады.
Шаруашылықты әміршілдік - ... ... ... ... ... ... жағдайда, әрине, нарықтық механизм қажет
емес. Тауар өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... барлығы
алдын – ала баланс құру арқылы есептеледі. Орталық органдар ... ... не ... ... өндіру және қандай бағамен
өндіру ... ... ... бұйрық – нұсқау түрінде беріп отырады. Бұндай
модельдің негізгі жұмыс істеу қағидасы: ... ... бар, ... ... не бар, соны ал». ... бекітілген қорлар бойынша
жоспарлап бөлу – ... ... ... ... ... табылады.
Шаруашылықты әміршілдік әдіспен ұйымдастырудың бірнеше кемшіліктері бар.
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... – тегжейіне жете алмайды. Бұған уақыт ... ... әсер ... ... ... ... ... орталықтан шешетін
болсақ, шаруашылыққа байланысты сұрақтар кәсіпорыннан жоғары органдарға
жеткенше, одан шешімін тауып ... ... ... қайта өзгеріп кетуі
мүмкін, ал ол проблемаларды шешуді қиындатады. Екіншіден, ... ... ... бекітілген жоспарлы баға ...... ... өндіруге, ресурсты үнемдеуге жүзеге асыруға, өнімнің ... ... ... төмендетуге мүмкіндік туғызбайды. Үшіншіден,
тауар өндірушілерді материалдық ресурстар мен ... ... ... ... ... ... оның даму ... мен
деңгейінің құлдырауына әкеліп соқтырады.
Нарықтық механизм бұған қарама – қарсы ... ... ... ... ... ... ... алдын – ала,
саналы түрде шешумен айналыспайды. Бұл сұрақтар өте ... ... ... өндірушілер мен тауар тұтынушылар нарықта кездеседі, сөйтіп
өндірістің көлемі мен бағасы анықтайды. Басқаша айтқанда, нарықтық әдіске
негізделген ... ... мен ... нарық арқылы
экономиканың өзекті үш мәселесін шешу мақсатында әрекет етеді.
Не өндіру керек? Бұл ... ... бір ... ... тауарды
сатып алуды таңдау арқылы өз белсенділігін білдіреді. Егер тұтынушы белгілі
бір тауарлар түрін көп сатып алса, онда оған баға ... ... ... ... ... ынталандырады. Бұндай механизм біз ... ... ... пен ... ... керісінше оның
сынаудан өткен тәртібі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... сипатта болады: тауарға
сұраным артса, баға өседі, онда ... - ... ... ... және керісінше сұраным азайып баға төмендесе оны азайтады.
Қалай өндіру керек? Ол тауар өндірушілердің арасында болатын бәсеке
күресімен ... ... ... үшін ... жол бар, ол ... бір
баға саясатын ұстану арқылы бәсекелесін ұту және белгілі бір пайда ... ... аз ... қажет ететін арзан және сапалы өнім шығару керек. Ал ... ... ... ... болады? Әрине, ол өндірісте ҒТР
элементтерін кең ... ... ... жоғары білікті кадрлары бар
кәсіпкерлерде болады. Қысқасы, нарық ҒТР жетістіктерін өндіруді, тұтынушыға
қажетті өнім өндіруді ... ... ... ... ... үшін ... ... Бұл сұрақ, сұраным мен ... ... ... Бұл ... ... ... саны мен ... табыс деңгейі және т.б. көрсеткіштеріне
қарай зерттеу қажет.
Жоғарыда көрсетілген шаруашылықты ұйымдастырудың барлық ... тән ... ... ... ... бірақ олар әртүрлі шешіледі.
Шетелдік мамандардың пікірінше экономиканы ұйымдастырудың әміршілдік
немесе нарықтық әдістері ... ... өмір ... ... ... ... ... елдерде экономиканы
ұйымдастырудың ... ... ... онда жеке және ... ... бақылау жасайды: жеке жүйе «көрінбейтін қолмен»
нарықтық механизмге бағыт – бағдар беріп отырады, ал қоғамдық институттар ... ... ... және ... ... арқылы.
2. Нарық механизмінің мәні және ерекшеліктері
Нарық, қоғамдық тұтынушылар мен өндірушілерді байланыстырудың тиімді
механизмі ретінде әлемдік ... ұлы ... бірі ... оны ... ген ... ... және
адамзаттың басқа ұжымдық даналығының шыңымен теңеуге ... ... ... ... пен ... ... өмір сүре алмайды. Ал
бұл меншіктің алуан түрлі ... және әр ... ... ... ғана ... бұнда өндіріс экономикалық жағынан әлсіз, өмір сүруге
қабілеті жоқ шаруашылықтардан тазарады, оның есесіне олардың ... ... ... үміт ... ... ... жасайды. Бұдан біз
нарықтың қоғамға қажет шаруашылық бірліктерін іріктеудің ... және ең ... ... екенін көріп отырмыз.
Сонымен бірге нарықтық механизм идеалды емес, оның ... да бар. Оның ... ... әлеуметтік жіктелу,
әлсіздерге, әсіресе банкротқа ұшырағандарға ... ... ... ... ... ... сұранымға ғана бағдарлап,
нарық орны толмайтын табиғат ... және ... ... ... ... ... ... қоғам атынан адамдардың дұрыс
экологиялық жағдайда құқығын реттеп отыратын шараларды жүзеге асыру қажет.
Реттелмейтін таза ... ... ... ... ету, ... жеке басының қауіпсіздігі, табыс табу сияқты әлеуметтік – экономикалық
құқықтарына кепілдік ... Бұл ... ... ... түрде
араласып реттеуін қажет етеді. Мемлекет бағаны реттеу, салық жүйесінің
негізінде ... ... ... ... ... ... ... мамандандыру, оларға жәрдем ақша бөлу және халықты ... ... ... ... ... ... ... Бұндай шараларды
жүзеге асырмайынша қоғамда тұрақты саяси ... ... ... ... емес.
Нарық механизмі ғылым мен техника жетістіктерін, еңбек ... ... жаңа ... кеңінен пайдалануды көздейді. Бірақ
көп ... мен ... ... ететін оның жаңа бағыттарында ... ... ... ... ... ... өзгерістер жасауды
қамтамасыз ете алмайды. Бұл жерде ... ... ... мен ... ... ірі ... мен бірлестіктердің
қаржы қуатынсыз жақсы нәтижеге жету мүмкін ... ... ... не? Ең ... ... анықтап алайық. Нарық бұрын
– соңды біздің елде терең зерттелмеген, ... оның ... қате ... ... жиі кездеседі. Себебі ... - бөлу ... ... ... ... ... проблемалары тиісті ғылыми
зерттеу пәні бола алмады. Ұзақ ... бойы ... ... ... болып келген экономикалық ... ... мен орны ... даурықпалық көзқарас басым болды.
Нарық мәселелерінің, қоғамды қайта құру теориясы мен практикасында
алатын зор ... ... ... кіретін мемлекеттердің және Қазақстан
ғалым–экономистерінің арасында нарық туралы бірыңғай пікір жоқ. ... ... ... ... ... – бұл ... ... немесе оның нәтижелері мен шарттарын
айырбастауға байланысты болатын өндірістік қатынастардың белгілі бір бөлігі
немесе жүйесі./Кулигин П. ... ... ... – «Вопросы
экономики», 1990ж. №1, 143б./
Нарық – бұл сатушылар мен ... ... ... экономикалық
қатынастардың белгілі бір жүйесімен сипатталатын тауар айырбасының
саласы./Чалбаев К.К. ... ... және ... қатынастар.
М., 1990ж. 204б./
Нарық – тауарларды сатып алу – сату мен ... орын ... ... ... ... ...... Ана тілі,
1991ж., 169б./
Нарық – бұл тауарды өткізуге байланысты айырбас саласында қалыптасқан
экономикалық қатынастардың жиынтығы./Нарықты экономика мен ...... 1992ж., ... ... қай – ... да ... түрде дәлелді,
бірақ проблеманың бір жағын ғана қамтиды. Бұл анықтамаларға ортақ ... ... ... өндірістік емес, айырбастың категориясы, нарықтық қатынастардың
субъектісі – өндірушілер мен тұтынушылар емес, ... және ... деп ... Шын ... тауар – ақша, нарықтық ...... ... ... Бұл ... ... айырбас пен айналыс
саласындағы қатынастарға емес, өндірісте болатын қатынастарға тиісті болуы
керек, себебі тек осы ... ғана өнім ... және оның ... ... ... – ақша қатынастарын қандай нақты нысандарда болатынын
көрсететін экономикалық байланыстар пайда болады.
Нарық ... тек қана ... ... ... – оны ... ең аз
шығынға ұмтылу, өзара тиімді өндірістік байланыстарды жасау сияқты маңызды
қасиеттерінен айырады. Сонымен бірге, нарықты жай ғана ... ... ... өндірушілер мен тұтынушылардың ...... ... ... ... ... айырбастың
экономикалық өткізілуі ретінде ... ... ... ... нарықты әртүрлі ... ... ... ... ... экономикалық байланыстар мен қатынастар
жүйесі деп сипаттауға болады.
Берілген анықтамада ... ... тек ... ... ... жеке ... пен ... қана емес, сонымен
қатар өндірушілердің, өндірушілер мен сатып алушы – ... ... ... ... мен ... туралы болып
отыр. Екіншіден, бұл қатынастар мен ... ... тепе ... ... ... ... – ала ... яғни шаруашылық
серіктестерінің қатынас субъектісі ретіндегі тең құқылығын бейнелейді.
Бұдан ... ... ... және ... ... бағасын
таңдаудағы, табыстарды иемденудегі дербестігі мен тәуелсіздігі туындайды.
Үшіншіден, алғашқы екі ... ... ... – бәсеке - өндіріс
процесінде де болатын шаруашылық байланыстардың өзгеруіне себебін тигізуі
мүмкін. Себебі ... ... өмір сүре ... Ал бұл, сан ... ... мен ... ... өндірушілер болған жағдайда ғана мүмкін. Соның
нәтижесінде, ... ... ... әлсіз, өмір сүруге қабілетсіз
шаруашылық бірліктерінен тазарады, ал басқа жағынан, ... ... ... зор шаруашылық субъектілеріне жол ашады.
Біздің ойымызша, нарықты бұлай түсіну, оның мүмкіндік ... ... ... не сатса да пайдасына сатады»/Ж. Баласағұни/
3. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және түрлері
Жалпылама тұрғыдан алғанда нарықтың мәні оның ... ... ... Ең ... ... ... ... бөлектенген
материалдық игіліктерді және қызметтерді өндірушілер мен тұтынушыларды
байланыстыратын буын түрінде ... ... іс ... ... екі нақты қатысушыларының арасындағы қандай да ... ... ... ... ... ... анықтау мүмкін
емес.
Нарықтың маңызды атқаратын қызметтерінің бірі-оның ... ... ... және тиімділігін қамтамасыз етудегі реттеуші ролі.
Нарықтың зерттеуші ролінің тікелей әкімшілікпен алмастырылуы экономикалық
жүйенің тоқырауына, өндіріс құрылымдарының ... ... ... ... экономикалық өсудің қозғушы күші ... ... ... ... басқа бір атқаратын қызметі-ақпараттық. Нарық тауарлар бағасы
мен қызмет ақыларының, несие және банк ... ... ... ... т.б. ... өзгеріп отыруы арқылы өндіріске
қатысушыларға олар сататын немесе сатып ... ... мен ... ... қажетті өндіріс шығарады, қоғамдық-қажетті сапа және
ассортимент туралы объективті ақпар беріп отырады.
|Экономикалық ... ... ... ... арқылы |
|игіліктерді және |процесінің ... ... ... ... |үздіксіздігін |объективті ... ... мен ... тиімділігін |ақпараттың қайнар|шаруашылық |
|тұтынушыларды ... ... ... ... ... ... | ... ... ... | | ... қоғамдық |НАРЫҚТЫҢ АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТТЕРІ |Еңбекке деген |
|мағыналығын | ... ... | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ету. |
| ... ... ... | |
| ... ынталандыру. | ... ... ... ... мынадай қызметте атқарады-бәсеке
күресінің жәрдемімен қоғамдық өндірісті ... ... ... және ... олардың даму болашағы барларына тиімді жағдай
жасайды.
Біздің нарық терең монополияландырылған, сондықтан ... ... ... ұстап тұру үшін біздің алдымызда бәсекелестер әлемін құру
міндеті тұр. Бұл нарықтық қатынастардың табиғи болмысы, ... ... ... өнім ... мен ... байланысты кәсіпкерлікпен белсенді
түрде айналысуға мүдделі болады.
Осылармен қатар, маңыздылығы ... ... кем ... атқаратын қызметтеріне мыналар жатады: өндірістік шығындарды
азайтуды экономикалық ынталандыру; еңбекке деген ... ... ... қамтамасыз ету.
Нарық күрделі экономикалық категория ретінде өз бетінше емес, әр-түрлі
факторларға байланысты ... бір ... ... өмір ... ... ... ... механизмнің
мынандай жағдайлар мен шарттар орындалғанда ғана тиімді қалыптасатынын және
өмір сүруін дәлелдеп берді:
- шаруашылық субъектілердің дербестігі мен тәуелсіздігі;
- ... ... ... ... ... ... қуатының белгілі бір резерві мен бос жұмыскерлердің болуы;
- нарық инфрақұрылымын жасау;
- тауар өндірушілердің сан алуан ... ... ... ... ... баға ... құқы.
|Шаруашылық |Меншік қатынастарының алуан түрлі |Өндіріс қуатының ... ... ... бір ... мен | |мен бос ... | ... |
| | ... |
| ... ... ... | ... |Контрагенттер өздерінің өнімдеріне|Нарық инфрақұрылымы|
|өндірушілердің ... ... құқы ... ... ... | | ... | | ... | | ... осы ... толығырақ тоқталайық.
Біріншіден, экономикалық субъектілердің дербестігі мен ... ...... ... және өздерінің тапқан табыстарына ... ... ... ... ... алуан түрлі нысандарының болуы,
олардың өндірістегі тең құқылығы. Меншіктің әр түрлі нысандарын ... ... және ... қатынастарының алуан түрлі агенттерінің пайда
болуына, олардың еркіндігіне, бәсеке күресіне, былайша ... ... ... ... ... ... ... бұл процесс
әкімшілдік - әміршілдік басқару жүйесін ... ... ... отырған
қайшылықтар мен қарсылықтардың нәтижесінде өте баяу жүзеге асуда. Бірсыпыра
ғалымдар, саясаткерлер, журналист – ... осы ... ... ... ... ... ... алу және өндірісті жекешелендірумен
байланыстырады. Біздіңше бұл ұшқары ... ... ... ... және ауыл ... жаппай коллективтендіру сияқты
экономиканың үстінен жасалған зорлық
болар еді. ... ... ... ... ... қазіргі
заманғы өндіріс белгілі бір мөлшердегі ... ... ... ... сәтті дами алмайды. Бүгінде – қай жерде күшті
мемлекет бар, сонда ... ... ... көшу кезінде ескеретін маңызды жәйт – ол өндіріс
құрал-жабдықтарына жеке меншік және кәсіпкерліктің толық ... ... ... Онсыз шын ... ... ... ... мәні ... ... ... көрсетіп отырғанындай, нарықтың тиімді
жұмыс істеу шарттарының бірі - өндіріс қуатының белгілі бір ... мен ... ... ... экономика жағдайында өндіріс қуатының ... 100 ... ... ... ... бола ... ... алаңдатушылық туғызуы қажет. Бұндай жағдай экономиканы маневр жасау
кеңістігінен айырады, оның ... ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігіне, ... ... ... әкімшілдік әдістердің басым болуына жол береді.
Төртіншіден, нарық ... ... ... ... үшін ... ... ... Оған тауар және қор биржалары, ... ... ... ... ... ... ... Мысалы,
капитал нарығының басты ... ... ... қор ... мемлекеттік облигацияларды, басқа да бағалы ... ... және ... ... келісім-шартқа отыру, акциялар мен валюталардың
нарықтық курсын белгілеу сияқты операциялар жасалады. ... ... аса ... ... ... ... ... оларды
кәсіпкерлердің шапшаң пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Нарықты экономика жалпылама негіздегі ерекше ...... ... ... ... Оны ... мемлекеттік, инновациялық
( ғылыми-техникалық жаңалықтарды жүзеге асыру үшін берілетін қарыз),
/ипотекалық/ жылжымайтын ... /жер, ... ... ... ... банкілер, сақтық компаниялары, әртүрлі қоғам, ұйымдардың қоры
құрайды. Нарық жағдайындағы банк жүйесінің ... ...... тәуелсіздігі. Онсыз олар қаржы және салалық министрліктердің
қолшоқпарына айналар еді, ал ... ... ... ... бюджет
проблемаларын ақшаның эммисиясын көбейту арқылы шешуге ... ... ... ... ... ... ... оның
негізін құрайтын орталық және жергілікті бюджеттердің алатын орны зор. Оның
ерекшелігі неде? Біріншіден, ... ... ... ... жетпейтін,
сондықтан да мемлекеттің нарық қатынастарына араласуын талап ететін қажетті
шекте ғана ... ... ... ... ... орынсыз араласуына
жол бермеу керек, бюджет құралдарын күрделі қаржыға айналдыру тек ... ... ғана ... және де заң ... ... қатаң
бақылауында болады.
Екіншіден, нарықты экономикада мемелекеттік бюджеттің ... ... ету аса ... ... Егер де ... бюджеттің
кірісімен шығысын теңестіруге қолы ... ол ... ... ... ... көрсеткіші болар еді.
Алтыншыдан, өндірушілердің өнім өндірудегі және оны сатудағы
монополиясына жол ... ... ... ... күресінсіз көзге
елестету мүмкін емес. Бәсекені, /латын сөзі – ...... тең ... ... ... ... ... тиімді
өткізу, немесе капиталды белгілі бір өндіріс саласына пайдалы ... ... ... ... ... деп ... ... болмауы монополизмге әкеліп ... яғни ... ... ... мемлекеттің өздерінің қойған шартына көндіруге
тырысқан үстемдігіне жол береді. Нарық субъектілері неғұрлым көп ... ... ... де ... ... болады. Батыс елдері
мамандарының бағалауынша бір тауар түрінің сатушыларының саны 4-5-тен, ... ... 8-15- тен кем ... ... Егер 4 ... ... бір
тауар түрінің 80 пайызын өндіретін болса, онда нарық монополияландырылған
деп есептеледі. /Нарықты ... және оған көшу ... ... 1992, ... ... ... күресінің бірнеше түрлері болады: а/ таза
бәсеке; ә/ монополиялық бәсеке; б/ ... ... в/ ... ... қатынастар дамыған елдерде жетілген бәсеке / ол
нарықтық бағаға ... ... да әсер ете ... ... және ... ... / ол егер белгілі
бір тауардың негізгі массасын тек қана бірнеше ірі ... ... ... деп те бөледі. Енді жоғарыда көрсетілген бәсеке түрлеріне
кеңірек тоқталайық.
1. Таза бәсеке нарығын бір – біріне ... ... ... және ... ... құрайды, олардың бірде –
біреуі жеке дара сұранымға бақылау орнатуға, ... ... ... оған баға ... ... жасай алмайды. Сатып
алушылар өздеріне қажетті тауарларды нарықтық бағамен ... ала ... ... ... ... нарықтық
бағадан жоғары қоя алмайды. Бұндай нарықта ... болу ... ... оны ... ... ... ... Мысалы, АҚШ – тағы
ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығы дәлел бола алады.
2. Монополистік \грекше ... - ... ... - сатамын\
бәсеке нарығын бағаның кең өрісінде сауда жасайтын көптеген
сатушылар құрайды. Мұндай ... ... ... ... түрлі тауарларды ұсыну қабілетімен байланысты
болады. Бұйымдар бір – бірімен сапасы, ... ... ... ... ... ... қызметтердің
жиынтығы бойынша ерекшеленеді. ... ... ... ... отырып, ондай тауарлар үшін нарықта
тіркелген ең ... ... ... ... дайын болады. Мұндай
нарыққа киімдер нарығы, аяқ – киімдер нарығы, бөшек сауда
саласы жақын ... ... ... ... - көп ... ... - ... баға белгілеу саясаты мен маркетингтік стратегияға аса
сезімтал аз ғана ... тобы ... ... ... көп ... ... ондай нарыққа
ену жағдайының қиындығымен байланысты. Мұндай ... ... бірі – оның ... ... ... ... тиімді нәтижесіне қол жеткізе алмайтындықтарында,
себебі бәсекелестері оларды бағаны төмендетуге ... ... ... ... ... ... ... Таза монополия жағдайында, жеке кәсіпорындар бәсекелестердің
болмауына байланысты өздерінің дара үстемдігін ... ... ... ... ... шаруашылық шарт жасасу, сапасыз өнім шығара отырып
оны жоғары бағамен сату ... ... ... ... ... ... – ақ ... жоғары пайда табады.
Монополиялық үстемдік ақша – ... ... ... ... ... ... экономиканың ауыр жағдайын
мейлінше шиеленістіреді. Көп жағдайда монополист кәсіорындар
орасан зор жетіспеушілікті ... ... ... ал ... құнсыздануына, оның сатып алу қабілетінің нашарлауына,
сөйтіп тікелей зат айырбасының өріс алуына әкеліп соқтырады.
Монополизммен күресу үшін бір – ... ... екі ... ... ... экономиканың монополиялық құрылымын жою; заң ... ... ... ... ... іске ... Бұл арада ескеретін
жәйт – монополияға қарсы заңдылық кәсіпкерлерге экономикалық емес ... ... ... ... ... Себебі, дамыған нарық қатынастары
жоқ кезде ... ... ... ... - ... ... және ... жақсы бүркеме болуы мүмкін. Қорыта айтқанда,
экономикадағы монополиялық үстемдікті жоймай нарықты ... ... ... субъектілерінің нарық туралы нақтылы мәліметі, ... ... ... өздерінің баға белгілеу құқы да нарықты
экономиканың пайда болу шарттарына жатады.
Қазіргі нарық ... ... сан – ... ... тұрады. Оның
құрылымын әр – түрлі белгілеріне ... ... ... ... ... ... ... қарай нарық мынандай түрлерге бөлінеді;
дүниежүзілік нарық, еларалық бірлестіктер нарығы, ұлттық нарық, ... және ... ... жергілікті нарық.
Дүниежүзілік нарық, сатушылар мен сатып алушылар ... ... ... ... ... ... ... бүкіл әлемдік
шаруашылықтық құрамдас бөлігі. Ол халықаралық еңбек бөлінісінің, валюталық
– несие және ... ... ... ... ... ... өндірістік кооперация және интеграция, сыртқы сауда, тауар ... ... ішкі ... ... ... ... ... арасындағы байланыстар ұлғаюда, соның ішінде әсіресе Шығыс Еуропа
және Еуропалық экономикалық қоғамдастық, қазірде тәуелсіздік ... ... ... нарық қатынастары. Осының нәтижесінде шын мәніндегі
бүкіл дүниежүзілік нарық қалыптасуда.
Еларалық бірлестіктер нарығы деп, экономикалық ... ... мен ... ... ... ... арқылы байланысқан, бірнеше
мемлекеттердің қатысуымен құрылған нарықты айтады.
Ұлттық нарық бір елдің мемлекеттік шекарасының ... ... ішкі ... Ұлттық нарықта, белгілі бір нысанда өндірістің нәтижелері
мен шарттарына байланысты экономикалық қатынастар дамиды. Бұл қатынастар,
нарық ... ... және ... ... ... ... форма түрінде көрінеді.
Аймақтық нарық – бұл бөлек территориялық бөлімше нарығы \республика,
облыс, аудан\.
Жергілікті ... ...... елді пункттердің жиынтығы болып
табылатын нарық. «Жергілікті ... ... деп ... ... ... мен ... ... нарығына қатысты айтылады.
Нарықтық қатынастардың жетілу шамасына қарай нарықты: дамыған
/кемелденген/ ... ... ... ... және ... ... шектеу нарығы /олигополиялық, монополиялық т.б./ деп айырады.
Олигополиялық нарық, баға белгілеу саясатына тым сезімтал және ... ... ... өндіретін аз ғана сатушылардан тұрады.
Сатушылардың ... ... бұл ... ... қиындығымен, әрбір
сатушының бәсекелестерінің стратегиясы мен ... ... ... ... ... ... Егер бір ... өз өнімінің бағасын 10
процент төмендетсе, ... ... тез ... ауып кетеді. Сондай өнім
шығаратын басқа өндірушілерге не бағаны төмендетуге, не сол ... ... ... қызмет түрлерін ұсынуға тура келеді.
Монополиялық бәсеке нарығы, саласы, қасиеті, сыртқы ... ... ... әртүрлі вариантын ұсынатын ... мен ... ... ... ... нарықты «сатушылар нарығы» және ... ... деп те ... ... ... ... ... орын
алады, ал сатып алушыларға нарықтың белсенді ... ... ... ... бұндай жағдайы өндірушілердің ... ... ... тән. «Сатып алушылар нарығында» экономикалық ... ... ... ... ... ... сатушыларға нарықтың ең
«белсенді іскерлері» болуға тура келеді /тұтынушылардың талап ... ... ... ... ... елдер нарығы/.
Қолданылып жүрген заңдылықтарға сәйкес нарықты көлеңкелі /астыртын/
және ресми /ашық/ нарық деп ... ... ... байланысты
теңестірілген/балансыланған/ және теңестірілмеген /балансыланбаған/ нарық
деп бөлу көзделген. Сұраным мен ... ... ... ... ... ... бір ... бірнеше шарттарының орындалмауына
байланысты.
Тауар ерекшеліктеріне қарай нарық-салалық және сала ... ... ... ... Өткізу объектісі, халық шаруашылығының бір ... ... ... табылатын нарықты салалық нарық дейді. Қоғамдық
өндірістің бір саласының өз ішндегі өнім өткізу нарығын сала ... ... ... ... ... топтары /азық-түлік және өндіріс тауарлары/,
бөлек тауарлар /көкөніс, мата, аяқ-киім, теле-аппараттар, автомобиль ... деп те ... ... ... ... ... макарон өнімдері
т.б. нарығы жатады. Киім нарығында ... ... ... ... ... және шұлық-носки бұйымдары нарықтары бөлініп ... ... ... да ... ішкі ... оның барлық тармақтарының
/сегменттері/ қызмет жасауы мен дамуы өзара байланысты және ... ... ... ішкі ... ... та емес, ол сыртқы нарықпен тығыз
байланыста болады.
4. Нарықтың құрылымы және инфрақұрылымы
Адамдардың әрекет ету ортасына және сатып алу – сату ... ... ішкі ... ... ... ... бірнеше түрлерге бөлуге болады. Олар
біртұтас болып табылатын ұлттық нарықтың жеке элементтерін ... ... ... байланысты және өзара тәуелділікте болады. Мәселен өндірістік
және өндірістік емес салалар - ... ... ... және ... ... құрайды. Дегенмен, нарық түрлерін саралап көрсететін терең
құрылым жасау факторы-нарық қатынастары объектілерінің экономикалық бағдары
болып табылады. Осы ... ... олар ... ... тұтыну
және қызмет көрсету, қаржы, еңбек, ғылыми-техникалық, ақпарат, астыртын
экономика ... ... ... ... ... элементтердің бірі – оның инфрақұрылымы. Ол
нарықтың дамуын және оның қалыпты жұмыс жасау жағдайын ... ... ... ... ... Нарықтың инфрақұрылымының
элементтеріне тауар шикізат, қор, еңбек ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктер, көтерме
сауда орталықтары, аукциондар, жәрмеңкелер жатады.
|НАРЫҚТЫҢ ИНФРАҚҰРЫЛЫМЫ ... ... ... ... және ... кеңселер |Бизнестің коммерциялық орталықтары |
|Банктер ... және ... ... ... орталықтар және |Жарнама-ақпараттық қызмет ... | ... ... және ... ... элеватор, тоңазытқыш, ... ... және ... |
| ... ауыл ... |
| ... ... орындары |
|Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... бақылау жасайтын |Маркетингтік зерттеу орталықтары ... | ... ... ... ... ... орталықтары |
|Лизингілік ... ... ... ... |
|Кедендік қызмет ... ... мен ... ... ... әртүрлі бірлестіктері|
|жасайтын мемлекеттік инспекция |\ассоцияциалар\ ... ... ... |Басқалары ... ... ... оның ... ... ... енуі – ... деңгейінде жасалған жолдар жүйесінсіз, ... ... ... ... Бұл ... біз де ... проблемалар мен
шешілмеген сұрақтар барынша жеткілікті. Біздің еліміздің ішінде, көптеген
әдеттегі шаруашылық байланыстар, жолдардың болмауынан және ... ... бұл ... ... көрсетуге қабілетсіздігінен
жеткілікті түрде ... ... ... ... ... да құру ... ... Нарықты экономика, қала аралық және халық
аралық байланысты, телефаксты, автоматты ... және ... ... да ... мен ... ... пайдалануды дамытып
жақсартатын, жаңа техникалық негізде қайта құрылған байланыс жүйесін талап
етеді.
Дамыған нарықтық инфрақұрылым кәсіпкерліктің барында ... ... ... ... ... жеңілдетеді.
Мұндай инфрақұрылым әртүрлі субъектілермен, мемелекеттік ... ... банк ... ... бірге құрылтайшылардың
қаржыларында тарта отырып құрылады. Нарықтық инфрақұрылым проблемасының
өндіріс пен тұтынудың арасындағы ... және осы ... ... ұдайы
өндіріс процесінің дамуының субъективті ... мен ... ... ... ресурстарды ұтымды пайдалануды анықтау үшін
өзекті маңызы бар.
Қазақстанның «Дағдарысқа қарсы шұғыл ... және ... ... ... ... » ... ... мен қорлары және холдингілері, ... мен ... ... ... ... ... ... сауда өнеркәсіп палаталары, көлік-экспедиция, заң, ... мен ... ... ... салаларын ұлғайтуға ерекше ... Бұл ... ... негізінде шарушылық жүргізуші субъектілерге
алуан түрлі қызмет көрсету нарығын қалыптастырмақ.
Қорытынды
Әкімшілдік - ... ... ұзақ ... созылған үстемдігінен
кейін нарық механизмін түсіну кімге де болса оңайға ... Әлі ... ... ... ... нарық экономикадағы еркіншілділік, оған тән
қанаудың қатал жүйесімен, жаппай ... ... ... ... ұғым ретінде орныққан. Алайда Батыс ... ... ... өту ... әл – ... көтеруіне,
экономиканың тиімділігі мен бір қалыптылығын сақтауға, ғылымның, білімнің
және мәдениеттің көркейуіне ... ... ... ... ... өту ынталылық пен кәсіпкерліктің еркіндік алуына, тауар
өндірушілердің ... ... ... ... ... ... бағыттауға жағдай жасайды. Нарық өзінің мәнісі
жағынан тек ... мен ... ... іс ... ... жұмысты жазғандағы ең қиыны қазақ тіліндегі оқулықтардың аз
болуы. Сонымен қатар нарық тақырыбы өте күрделі және кең ... ... Осы ... ... ... ... нарық туралы түсінік және
нарықтың ... ... ... мен өмір сүру ... ... әдебиеттер тізімі
1. Я.Әубәкіров, К.Нәрібаев, ... ... ... ... Оқулық.-Алматы,
«Санат».
2. Жүнісов Б.А., Мәмбетов Ұ.Е., Байжомартов Ү.С. – Нарықты
кономиканың негіздері – ... 1993ж., ... ... ... Б.А., Мәмбетов Ұ.Е., Байжомартов Ү.С. – ... ...... 1993ж., ... ... Б.Мәдешев – Нарықты экономика теориясына кіріспе, Алматы,
«Экономика», 1995ж., 130бет.
5. Нарықты кономика мен менеджменттің ...... ... Крымова В. – Экономикалық теория, Алматы, 2002ж.
7. ... Ф. ...... топ ... алға шығу, Алматы,
«Білім», 1994ж., 320 бет.
8. С.Әкімбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А.Жанайдаров – Экономикалық
теория, Астана, 2002ж., 464 бет

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарықтық қатынастар жағдайларында экономиканың сапасын көтеру механизмінің қызмет етуінің теориялық және әдіснамалық негіздерін зерттеу124 бет
Нарық және иерархия30 бет
Нарық механизмі оның қызмет етуіндегі ерекшеліктері19 бет
Нарық ұғымы және мәні25 бет
Нарықтық экономика: қажеттілігі, мәні, өту жолдары37 бет
Нарықтық экономиканың элементтері, қызмет ету принциптері32 бет
Нарықтың экономикада қажеттігі, мәні, өту жолдары28 бет
Нарықтың әлеуметтік- экономикалық заңы18 бет
"Мендельдік емес генетика"3 бет
"Сегнетоэлектриктер және пьезоэлектриктер туралы негізгі мағлұматтар."4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь