Ж. Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдер

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

I тарау. Ж.Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдердің
семантика.грамматикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... .. 7

1.1 Фразеологизмдердің тақырыптық топтары ... ... ... ... ... ... .. 7
1.1.1 Нақты іс. қимылды білдіретін фразеологизмдер ... ... ... ... 8
1.1.2 Кейіпкерлердің психологиялық сезім күйін суреттеуде
жұмсалатын фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
1.1.3 Алғыс . қарғыс мәнді фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... 17
1.1.4 Кейіпкерлерді мінездеуге қолданылған фразеологизмдер ... 19

1.2 Фразеологизмдердің грамматикалық құрылымы ... ... ... ... ..21
1.2.1Сөз табына қатыстылығына қарай ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
1.2.1.1 Зат есім мәнді фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
1.2.1.2 Сын есім мәнді фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... 21
1.2.1.3 Үстеу мағыналы фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ...22
1.2.1.4 Етістік мәнді фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ...23

1.3 Лексика . морфологиялық құрамына қарай ... ... ... ... ... ... 24
1.3.1 Есім тобындағы фразеологизмдердің грамматикалық
құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
1.3.1.1 Зат есім қатысатын фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... 24
1.3.1.2 Сын есім қатысатын фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... 25
1.3.1.3 Үстеу қатысатын фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... .. 26
1.3.1.4 Етістік тобындағы фразеологизмдердің
грамматикалық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

II тарау. Фразелолгизмдердің көркем шығармада қолдану
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 29
2.1 Жалпы халықтық тұлғада қолданылатын фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29
2.1.1 Авторлық өңдеумен жұмсалған
фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.1.2 Авторлық фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 32
2.2. Фразеологизмдердің көркем шығармада қолданылу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
2.2.1 Теңеу негізді фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
2.2.2 Тұрақты эпитеттермен келген фразеологизмдер ... ... ... ... 35
2.2.3 Метонимиялы фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... .. 35
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41
КIРIСПЕ

XX ғасырдың басында өмір сүріп, сол заманның аласапыран шындығын әдебиет әлемінде үлкен суреткерлікпен бейнелеген қаламгердің бірі – Жүсіпбек Аймауытов. Ақын, драматург, публицист, прозашы, сыншы, аудармашы Жүсіпбек Аймауытов әдебиеттің көптеген жанрларында өнімді қызмет істей отырып, осы жанрлардың ұлттық әдебиетімізде орнығуына ерекше еңбек сіңірді.
Ж.Аймауытов шығармашылығына талдау жасаған әдебиетші ғалым С.Қирабаев "Егер біз осы күнге дейін қазақ совет әдебиетінде романның тууын жиырмасыншы жылдардың аяғы, яғни отызыншы жылдардың басында деп қарап келсек, Жүсіпбектің жиырмасыншы жылдары жазылған романдары бұл түсінігімізге түзету кіргізіп отыр. Сонда біз осы жанрдың алғаш тууы мен қалыптаса бастауы Жүсіпбек творчествосымен байланысты екенін көреміз" - деп жазады ("Жүсіпбек Аймауытов”, - А., 1990).
"Қартқожа", "Ақбілек" романдары - қазақ романының тууы тарихында да, жазушы шығармашылығында да алғашқы кесек үлгі.
Жүсіпбек Аймауытов шығармаларының тілі қазақ прозасының ерекше бір үлгісін танытатын көркем де айшықты сөз мәнерінен құралған тілдік бітімі өзгеше көркем тіл.
Қарапайым баяндау, әңгімелеу емес, көркем баяндаудағы жазушының құралы тілдегі ғасырдан ғасырға жасап келе жатқан қанатты сөздер, тұрақты тілдік оралымдар, бейнелеуіш фразеологизмдер, мақал-мәтелдер болып табылады.
Зерттеуші ғалым С.Қирабаев Жүсіпбек шығармалары ақ өлең үлгісімен жазылған деген баға береді. Бұл пікірін зерттеуші өзінің "Жүсіпбек Аймауытов" атты (1990) зерттеу еңбегінде "…Сұлу Алтайдың, Марқакөлдің табиғатын, адамдарын, әсіресе қыздарын ақ өлең жолдарымен шалқыта жырға қосып, қара сөздің өзінде ақынша көсіледі" - деп келтіреді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Аймауытов Ж. Шығармалар жинағы. - А., 1990 ж.
2. Әбілқасымов Б. Әбілғазының "Шежіре - и - түркі" атты шығармасындағы тұрақты сөз тіркестері. // Исследования старотюркских письменных памятников. - А.,1983.
3. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі алғыс пен қарғыс мағынасындағы тұрақты сөз тіркестері. // "Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы мәселелері", мақалалар жинағы. - А. , 1960, 2 шығуы.
4. Байтелиев А. Фразеологиялық есімді тіркестер және оларға тән белгілер. // "Қазақ тілі мен әдебиеті" мақалалар жинағы. - А., 1974, 4 шығуы.
5. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы.- Алматы, 1997.
6. Боранбаева Г. XV-XVIII ғ.ғ. қазақ поэзиясы тіліндегі фразеоло¬гизмдер. А., 1997.
7. Досжанова Р. Лексико-семантические повторы в прозе Ж.Аймауытова. //Автореферат кандидатская диссертация. – А., 1992.
8. Елешова А. Фразеологиялық единицаларды классификациялау мәселелері жөнінде. // Қазақ тілі және әдебиеті, 8 шығуы.-А., І976.
9. Жұбанов Қ. Эпос тілінің өрнектері.- А., 1978 ж.
10. Кеңесбаев I. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. - А. ,1977.
11. Қирабаев С. Ж.Аймауытов.- А., 1990.
12. Қабдолов 3. Сөз өнері. А., 1992.
13. Қоңыров. Қазақ тілінің тұрақты теңеулер сөздігі. А. ,1990.
14. Қожахметова X. Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы. -А., 1972.
15.Өміралиев Қ. ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі.- А., 1976.
16.Сыздықова Р. Қадырғали Жалайридің "Жамиғат-тауарих" атты шежіресі тілінің зерттелу жайы. // ҚазССР ҒА хабарлары, Тіл әдебиет сериясы, 1979, № 1.
17. Сыздықова Р., Шалабаев Б. Көркем тексті лингвистикалық
талдау. Алматы, 1989.
18.Уәлиұлы Н. Фразеология және тілдік норма.- А., 1998.
        
        КIРIСПЕ
XX ғасырдың басында өмір сүріп, сол заманның аласапыран шындығын
әдебиет әлемінде үлкен ... ... ... бірі ... Аймауытов. Ақын, драматург, публицист, прозашы, сыншы, аудармашы
Жүсіпбек Аймауытов әдебиеттің көптеген жанрларында өнімді ... ... осы ... ... ... ... ерекше еңбек сіңірді.
Ж.Аймауытов шығармашылығына талдау жасаған әдебиетші ғалым С.Қирабаев
"Егер біз осы күнге ... ... ... әдебиетінде романның тууын
жиырмасыншы жылдардың аяғы, яғни ... ... ... деп ... ... ... ... жазылған романдары бұл
түсінігімізге түзету кіргізіп отыр. Сонда біз осы ... ... тууы ... ... ... творчествосымен байланысты екенін көреміз" -
деп жазады ("Жүсіпбек Аймауытов”, - А., 1990).
"Қартқожа", "Ақбілек" романдары - қазақ ... тууы ... ... ... да ... кесек үлгі.
Жүсіпбек Аймауытов шығармаларының тілі қазақ ... ... ... ... ... де айшықты сөз мәнерінен құралған тілдік бітімі
өзгеше көркем тіл.
Қарапайым баяндау, әңгімелеу емес, көркем баяндаудағы ... ... ... ... жасап келе жатқан қанатты сөздер, тұрақты ... ... ... ... ... ... ... С.Қирабаев Жүсіпбек шығармалары ақ өлең үлгісімен
жазылған деген баға береді. Бұл ... ... ... ... атты (1990) ... ... ... Алтайдың, Марқакөлдің
табиғатын, адамдарын, әсіресе қыздарын ақ өлең ... ... ... қара сөздің өзінде ақынша көсіледі" - деп келтіреді.
Жүсіпбек ... ... ... тіл ... ... ... асыл ... қалай пайдаланудың үлгісін танытқан қаламгер.
Ақ өлең үлгісін жазушының ... ... ... тұсынан-ақ
аңғаруға болады. Романның алғашқы "Ақбілек" бөлімі былай ... ар ... ... оң ... ... аян Алтай бар. ... ... ... жаққа құлай аққан, құлай ағып Ертіс түскен, ... ... ... ... әдейі қайталанған осы жолдар роман кейіпкерлерінің көңіл-
күйін белгілейді. Жазушы табиғатты, адам жанын рухани биік санайды.
Жазушы шеберлігі оның ... ... ... ұйқасты тапқырлығымен
сөйлеу, жазу үлгісінің сонылығымен танылады.
Жүсіпбек Аймауытов шығармаларының ... ... ... – фразеологизмдер.
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдердің
көркем шығармада қолданылуының зерттелуі
Қазақ тіл білімінде фразеологияның практикалық, теориялық, мәселелерін
зерттеу – тілшілер қауымының ... ... ... ... бірі.
Қазақ тілінің фразеология мәселелері бойынша еңбектеніп, ... ... тіл ... ... жалпы тілдік табиғатын
анықтаған, теориялық тұрғыда зерттеген I.Кеңесбаевты ... ... ... Оның ... ... ... мен ... туралы" мақаласы 1946
жылы "Халық мұғалімі" журналының 1-2; 3-4 сандарында жарық көрген. Сондай-
ақ "Қазақ тіліндегі фразеологиялық қос ... деп ... ... 1950 ж.
ҚазССР ҒА-ның хабарларының №6 шығуының 82-ші санында жарық көрді. Бұл
еңбектерінде ... ... ... сан ... фразалар, тұрақты сөз
тіркестері, идиомдар, олардың қолданысы туралы айтады. Осындай ұзақ ... ... ... ... 1977 жылы "Қазақ тілінің
фразеологиядық сөздігі" дүниеге келді.
Бұдан басқа ... тіл ... ... ... ... ... ... еңбектерді атауға болады.
Фразеологизмдердің көркем шығарма тіліндегі қолданысы Х.Қожахметова
еңбегінде зерттелді. Ғалым Ғ.Мұстафин ... ... ... ... ... ... талдау
жасайды. [14].
Тарихи поэзия тіліндегі ... ... ... ... ... ... жырау толғауларын және ... ... ... мен ... ... жан-
жақты талдап, олардың негізгі түрлерін атап көрсетеді. [15].
Жоғары оқу ... ... ... ... ... тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы" оқулығында фразеология
саласын танытатын үш ... 1) даяр ... ... белгісі; 2) мағына
тұтастығы; 3) тіркес тиянақтылығын талдап көрсеткен. [3: 45].
Фразеологизмдердің соңғы ... ... деп ... варианттылығын және этно-мәдени сипатын зерттеген
Г.Смағұлова, эпос тіліндегі ... ... ... Г.Қосымова,
жыраулар тіліндегі фразеологизмдерді қарастырған Г.Боранбаева ... ... ... және ... тнормасына арналған
Н.Уәлиұлының арнайы зерттеу еңбегі жарық көрді.
I ТАРАУ
Ж.АЙМАУЫТОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ
СЕМАНТИКА-ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1. ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ ТОПТАРЫ
Фразеологизмдер - ... ... ... ... де, қазіргісінің
де тарихы іспетті.
Өзінің образдылығымен, айшықты мәнділігімен ... ... ... ұлт ... ... ... болып табылады.
Фразеологизмдерді шығармада мол ... өзі ... ... ... ... қолданыла келе әбден қалыптасқан фразеологизмдер, мақал-
мәтелдер, ... ... ... ... ... бояуы күшті болады,
тілге керекті түр, ажар ... ... ... халықтың қоғамдық ой-
санасының шындық сәулесі осы фразеологизмдерде ерекше түрде беріледі. ... ... ... ... ... ... көркемдеу
тәсілінің ішінде фразеологизмдердің алатын орны ерекше. Бұл тіркес айтайын
деген ойға айрықша әр, мәнерлілік береді.
Фразеологизм - ... ... ... ... ... ... ... дайын құралы болып табылатыны зерттеу еңбектерінде
айтылып келеді.
Халық тілінің осы бір ... ... өз ... ... ... ... ... оның ой-пікіріне, эстетикалық талғамына,
қоғамдық - саяси философиялық көзқарасына сәйкес келеді. [ 4:73]
Жазушы халық ... бар ... сөз ... өз ... ... ... отырып, өзіне ғана тән қолтаңбамен пайдаланады.
Г.В.Белинский айтқандай, даралық слог (мәнер) жасайды.
Фразеологизмдердің стильдік бояуы жеке сөзбен салыстырғанда ... ... ... ... мол. Осы қасиеттеріне орай
фразеологизмдер белгілі бір баяндауға, не ... ... ... ... бұл ... ... ... Аймауытов шығармаларының
тілінде атқаратын қызметі алуан түрлі. ... ... ... ... характер жасауда, кейіпкерлер мінезін беруде психологиялық жай-
күйлерді бейнелеуде ... ... ... қолданылған.
Фразеологизмдер шығарма тіліне айрықша көрік, ұтымды мазмұн, ұлттық
колорит ... ... ... бұл ... ... жасап, көзін табу,
қажетіне жарату "адам жанының инженері" – жазушының шеберлігін танытады.
Жазушы тіліндегі фразеологизмдердің тақырыптық топтары төмендегідей:
1.1.1 Нақтылы ... ... ... ... ... ... іс-қимылды білдіретін
фразеологизмдер көп кездеседі. Ақбілек ... ... сол ... қабырғасы қайысқан ("қатты қиналды"). Көңіліне әлденелер келіп,
көзі ілінбеді ("ұйықтамады"). Ақбілекке Балташтың бұл сөзі де ... шек ... ... ... ... боп ... күледі").
Бұл тәрізді тұрақты тіркестер өзінің ұйтқы ... ... ... ... ие ... ... ... жеке сөздер өзінің о
бастағы мағынасын сақтап қалады. Тағы біреулерінде ... ... ... ... Енді бір ... ... кейбір
компоненттері әуелгі мағынасынан мүлде айырылып қалады.
Жүсіпбек шығармаларында фразеологизмдер образ жасауда, кейіпкерлердің
нақтылы ... ... ... ... жолы ... тіс ... қылды. Бұл сөйлемдегі тіс қаққандық
қылды тіркесі "қулық ... ... ... ... мағынада
қолданылған халықтық ... ... ... ... ... ... мағынасынан ажыраған, нақты іс-қимылды, әрекетті
білдіретін ... бір ... ... ... ... ... шөп салса немесе ұрам деп кетіріп алса, өлім ғой. Көзіне шөп салу ... ... ... ... халықтық тұлғада өзгеріссіз алынған.
Майды ішкен соң Ақбілек ... алып көзі ... Көзі ... ... ... ... мағынасында, Ақбілектің біраз талықсып, шаршап,
босанып, жаны жай тапқан соң ұйқыға кеткенін жай ... ... ... ... ... ... ... отыр.
Тас, тас емес-ау, темір емес - ажал шықыр еткендей, құйқа тамыры шымыр
етті. Бұл құйқа ... ... етті ... ... сөз ... ... әсер ... деген мағынада жұмсалып отыр.
Бұл Іскендір дуананың бармаған жері, ... тауы жоқ. Бұл ... ... баспаған тауы жоқ деген фразеологизм "жер ... ... ... жері жоқ" ... ... ... документ қағаздан жұрдай болды. Жұрдай болу –
"бәрінен айырылу", "тоналып қалу", "дәнеңе қалмау" ... ... ... жиі ... ... тіркесті автор сол қалпында өзгеріссіз
ала отырып, қалаға оқу ... ... мен ... ертіп келген Қартқожаның
үйсіз-күйсіз, ешкімнен көмек ала алмай, ... ... ... ... ... ... түгел ұрлатып алғандығын бейнелі, әсерлі жұрдай болды деген
тұрақты тіркес арқылы ... ... ... Сыр ... ... ... ... бара жатқанда Бекболат ала көзбен бір қарады. Бұл
сөйлемдегі ала көзбен ... ... ... ... "жақтырмай қарау" деген
мағынада Бекболаттың көзқарасы арқылы ... ... сол ... ... ... риза емес ... ... мақсатында жұмсаған. Бірақ
Дәрмен сықылды өжет ерлер кегін ... ... ... алды" деген тұрақты
тіркес "кеткен есесін қайтару" мағынасында қолданылып тұр.
Приговордың көзін жойып, өзге ... ... ... Көзін жою –
"біржола құрту", "жоқ ету" деген мағынадағы ауызекі сөйлеу тіліндегі тіркес
кейіпкердің іс-әрекетін көрсетуде қолданыс тауып тұр.
Есекқырған ... бойы ... ... ... елу ... тауды бөктерлеп, Қанай моласына қарай құлады. Найза ... - ... ... ... күн ... ... ... халық тілінде ежелден келе жатқан мезгіл ұғымын сол қалпында
өзгеріссіз қолданып отыр. Осы сияқты сөйлем құрылысын әсерлі етіп ... ... ... ... ... ... ... бірер сауымындай мезгіл өткен шығар, қарсы алдынан
бір топ жігіт кездесе ... - Уа ... Бұл ... ... ... ... деген тіркес халықтық уақыт көрсеткіші ұғымында, яғни
"биенің екі сауынының ... екі ... ... ... мағынасында
жұмсалып тұр.
Жай кеткен жоқ, сүйекке таңба салып, масқара болып кетті… Халық тілінде
"сүйекке таңба болды" (қылды, ... ... ... "Тұтас бір әулеттің,
тұтас бір атаның арына дақ түсірді", "үлкен ар намысқа тиді", "мін ... ... ... ... сол қалпында алынып, Ақбілектің абройынан
айырылып, әкесі мен туысқан жақындарының намысына тиіп кеткенін, Мамырбай
ақсақалдың ел ... ... ... ... ... ... көрсетуде
ұтымды қолданған. Сондай-ақ, теңеу мағынасында тілімізде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... кеп,
бір ғана мағына ұғымды білдіретін тіркестер де жиі ... ... ... жерге шегіртке жайлағандай, бүйі тигендей ... ... ... ... әлек ... ... қуырды", "қырып-жойды" деген
мағынадағы халық тіліндегі бүйі ... ... ... ... ... ... ... деген сыңарын қоса отырып
қолданады. Бұл қыз қасиетінен айырылды деп ... ... ... ... мына ... төбесінен жай түскендей болды. Қасиетінен айырылды деген
тіркес – "абыройын кетірді", "арына дақ түсті" мағынасында; "төбесінен жай
түскендей ... ...... "қатты жиренді", "зәресі ұшты"
мағынасында тұтас бір ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Жұрттың айызын қандырды. "Көңілдерін жайлады", "құмарын тарқатты" деген
мағынада айызын қандырды тіркесін қолдана отырып, автор ән тыңдаушы ... ... бас ... ... құмарынан шыққанша тыңдағандығымен қоса,
ішкі риза сезімдерін Дәрменнің іс-әрекеті үстінде көрсете ... Көп ... ... ... ... іреді, біреу сойды, ақыл шықпады. Біреу
іреді, біреу сойды – ... өз ... ... ... ... мағынада
қолданылған тіркес. Бұл тіркесті қолдану ... ... ... 19 бен 30 ... ... қазақ жігіттерін майданға қара
жұмысқа алу туралы патшаның июнь ... ... ... есі ... ... ... білмей сарсылған, толқыған ... ... ... ... ... бірге соңғы демі бітті, көзі жұмылды. Автор "бұл дүниеден
өтті", "өлді" деген ... баса айту үшін ... демі ... көзі ... екі ... тіркесті қатар қолданады. Синонимдік
фразеологизмдерді ... - ... ... ... ... ... Соған
қарайлаймын деп Қартқожа бір-екі алатын сыбағасынан құр ... ... құр, бос ... мағынасындағы сыбағасынан құр қалу деген тұрақты
тіркес арқылы жазушы кейіпкердің қимыл әрекетінің нәтижесін беріп отыр.
Тыпаң битін салды. ... ... ... ... ... салу ... ... шыққанша құныға ішіп-жеу", "қомағайлық" мағынасында
жұмсалған. Қартқожаға жақсылық қылам деген ой үш ... ... ... ... ... Бұл сөйлемде "солай болады деп мүлде күтпеген",
"ойламаған оқиға, әрекет" мағынасындағы үш ... ... ... ... сөз ... арасына сөз салып қолданған.
Әкем Тойбазар, өзім Мұқаш болғалы аузым асқа, ауым атқа жарыған емес.
Бұл сөйлемде қолданыс тауып тұрған аузы ... ауы атқа ... емес ... ... ... аузы аққа жарымаған деп келеді. ... ... сол, ... дәл беру ... яғни, асқан жоқшылықты
бейнелеу үшін аузы асқа, ауы атқа ... ... ... қолданады.
Алдыңғы халықтық тұлғадағы фразеологизмнің бір сөзін ақты–асқа өзгерте
отырып, алитерация құрайтын ауы атқа ... ... қоса ... [ 7:23].
Жұман екі-үш шақырымдай жүрген соң, өкпесі ... ... дымы ... ... ... ... тығылу, дымы құру деген фразеологизмдер
"демікті", "тынысы тарылды", "әлі кетіп, ... ... ... бір қап ... үшін бала-шағасының қыстық азығын әкелемін деп жаяу
жүріп, астықты көліксіз арқалап келе жатқан ... ... ... екі ... ... ... отыр. Мұндай бірнеше
фразеологизмдерді бір сөйлемде қолдану ... ... Олар ... ... ... ... болса, бірде жан-жақты әр қырынан
суреттеуде қолданылады. Кедейді сүйе, кедейге теңдік әпер, кедейдің ... ... ... деп ... ... ... ... "білім беру",
"өмірді таныту" деган мағынада, көзін ашу фразеологизмі ... тұр. ... осы ... бұлақ көрсең көзін аш деген ... ... ... бұлақтың көзі дегенде ауыспалы мағына да,
адамның көзін ашу ... ... ... ... ... ... ... қызы тамыр болған. Тамыр болған ... ... ... қолданылған. Бұл фразеологизм "дос
болу" ... ... ... пен ... ұлт ... әсіресе орыс ағайындарымен қазақтар
"тамыр" деп яғни "дос", "жолдас" деп тіл ... ... ... фразеологизм контекстік екінші бір "көңілдес" деген мағынаға ие болып
тұр.
Қызын аман-есенінде, құтты ... ... Бұл ... жазушы екі
бірдей тұрақты тіркесті қатар, халықтық тұлғада өзгеріссіз ... ... ... ... ... ... өңдеуге түскен. Себебі
бұл аман-есен деген тіркес көбінесе амандасқанда, қал-жағдай сұрасқанда
айтылады. Ал, бұл ... ... ... аты ... ... ... ... ұзатылған" деген ұғымда қолданылып отыр. Ал, ... ... ... ... ... ... ... деген жалпы
халықтық тұлғадағы мағынасында жұмсалып тұр.
Талай бит астындағы жасырын сырлар жарыққа шықты. Халық ... ... ... ... бит ... ... тоқу "өте шебер" деген
мағынадағы, "жұқа" мағынасында бит терісіндей ... ... бар. ... ... ... ... бит астында деген фразеологизм де бар. ... ... ... сыр" ... ... бит астындағы сыр деп
өзгертіп қолданады. Бұл ... ... ... ішке ... ... сырлар
ашылды деген түрде жазуға да болар еді. ... ... ... ... сипатқа ие болған.
“Жазушы шығармалары тілінде осындай кейіпкерлердің ... ... осы ... ... ... тапқан фразеологиялық тіркестер
өте көп. Мысалы: аузынан жалыны шығу; аузына құм құйылу; басына күн ... ... ... ... көзі ... көз ... аяқ алып жүре алмау; еті
үйреніп кету; жерден алып, жерге ... ... ... көз ... ... т.б.
“, - деп көрсеткен. [8:37].
1.1.2 Кейіпкерлердің ... ... ... суреттеуде
жұмсалатын фразеологизмдер
Көркем туындыдағы сезім қылын шертерліктей әсер туғызатын ... ... да ... шығарманың жалпы экспрессивтік үндестігін
күшейтеді, эмоциялық бояуын әрлендіреді, күшті сезім ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмдердің
осындай мүмкіншіліктерін жазушы өз ... ... ... ... ой ... рухани жан дүниесін
нақты да нәзік бейнелеуге ... ... ... ... ... ... соқпайды. Ақбілектің жүрегі зырқ ете
түсті. –Қалқам-ай, Қалқам-ай! Көрмегенді көрген екенсің ...... ... ... ... ... аузына тығылып қысылып қалды. Бұл
сөйлемдердегі көңілі соғу; жүрегі зырқ ете түсу; ... ... ... жүрегі аузына тығылу – кейіпкерлердің психологиялық ... де ... ... отырып, олардың мінезіндегі қат-қабат қырларын
аша түседі.
“Кейіпкерлердің оқиға ... ішкі ... ... ... ... реніш, налу, ыза, кек тәрізді тебіреністерін
суреттеуде автор ... ... ... ... фразеологизмдерді
шеберлікпен қолданады”, - деген пікірге толық келісуге болады. [5:86].
Мұндай сезім күйлерді айшықты ... ... ... ... ... ... өзін ... алып кеткен ақ
офицердің озбырлығына үнсіз көндіккен Ақбілектің жан-дүниесіндегі ... ... ... ... ... ... ... бояуы қанық шыққан.
Дауыс жер астынан шыққандай, селк етіп, зәресі зәндемеге кетті, жығылып
барып ... "Аяқ ... ... жерден, кенеттен" деген мағынада
ежелден халық тілінде бар жер ... ... ... ... тіркес
өзгеріссіз сол мәнінде алынған. Ал, селк ету, зәресі зәндемеге кету ... ... ... ... ... бар. ... "зәресі ұшты, зәресі зәр
түбіне кетті" сияқты, ... ... ... ұшу" деген мағынадағы тұрақты
тіркестер ... Ал, ... бұл ... ... сол ... ... ... аздап өзгеріс енгізген. Яғни, зәресі зәндемеге
кетті түрінде алған.
Құдай жарылқады! Өзен! Өзен! Арғы қабақта жол жатыр. Құдай ... ... ... ... тұлғада жиі кездесетін тұрақты тіркес. Сол қалпыңда
өзгеріссіз, орыстардан, қасқырлар-дан аман-есен құтылып, жан ... ... ... ... жол ... келе жатқаңдағы көңіл-күйін, бір сәттік
үміт нышанын сезген кейіпкердің "енді ... ... ... деді" деген
қуаныш сезімі жылт еткен ... ... ... бір ... шыққан сүйел болған екем ғой! Бұл сөйлемдегі көзге шыққан
сүйел ... "жек ... ... ... мағынасында ала отырып,
еліне келген Ақбілектің абыройынан айырылып, ел-жұртына қарарға беті жоқ
боп күйінген, ... ... ... суреттеуде орынды жұмсаған.
Ақылымнан адасқан сорлы мұны білсемші! "не істерін білмей, дал ... ... ... ... ... тіркес кейіпкердің өз ісіне
кейістік білдірген сезімін суреттеп тұр.
Ақбілек бұл қайғысын тірі жанға сездірмей көп ... көп ... ... Бұл ... тірі жан ... ... ... күтпеген жерден
нәсілі бөтен жұрттың ортасына түсіп, қарамұрттың меншігіне тиіп, әйел боп,
аяғы ауырлап қалған сәттегі ... ... ... ... кейпін беруде
"ешкімге", "өзінен басқа жан адамға" деген мағынада қолданған.
Үйге жылан кіріп ... ... ... су ете ... ... ... түсті деген фразеологиялық сөз тіркесін автор жылан кіріп келгендей
деген теңеу мәнді фразеологизммен қатар ... ... ... ... - ... ... орнына келгенін жақтырмай, ұнатпай суық
қабылдаған жайын, көңіл күйін ... ... ... ... отыр. Көріскендей болды ма жұрт, ... ... ... ... ... балапан басына, тұрымтай тұсына деген
фразеологиялық ... ... ... ... өз ... ... мағынасында
жұмсалып тұр. Орыспен араласып, орыс ... ... соң ... ... ... өзім ... көріндім. "Өркөкіректену", "мардымсу"
мағынасында кеудеме нан піскендей деген фразеологизм қолданылып тұр. ... ... ... ба, ... болмаса бірде бетіңе салық қып,
сүйегіңе таңба бола ма деп ... ... ... ... сөзге әкеп
тіреді.
Жазушының фразеологизмдерді пайдалануда шеберлігін танытатын мұндай
сөйлем түрлерін көптеп кездестіруге болады. Бір ғана ... ... ... ... ... ... бейнесін беруде де,
олардың психологиялық жай-күйін ... ... ... Бұл
сөйлемнің ішінде: 1. табасына қалу ...... ... ... 2. ... салық қып тіркесі - "айыбын алдына ... ... 3. ... таңба болу тіркесі - "мін болу", "үлкен ар ... ... 4. ... ... - "болашағын ойлау", "келешегіне ... ... ... отыр. Бұл суреткер тілінің көркемдік кестесі
болып табылатын фразеологизмдерді бір сөйлем ... ... ... ... ойға ... үстеумен бірге, дәл анық бейнелеуде үлкен роль
атқарып тұр.
Осындай ауыр ойлар ... жеп, ... құм боп, ... ас ... ... ... ... бір күні қораның ішінде қасына кеп: - Қызың ... - ... ... 1. ... жеп ... тіркес - "іш-құса болды",
"уайым болды" деген мағынасында; 2. ... құм ... ... ... ... ... ... қалды" мағынасында; 3. бітеу жара тіркесі -"ашылмас
сыр", "іштей жеген қасірет" мағынасында қолданылып, ... ... ... ... ... әр ... Бетімнен отым шығып әрең
бардым-ау! Халық тілінде ежелден бар "ұялу", ... ... ... ... ... оты шығу ... ... бұл сөйлемде Ақбілектің
оқуға кетіп, еліне бірнеше уақыттан соң ... ... ... айқын
көрсетуде ұтымды қолданыс тапқан. "Ұялып, әрең бардым" деген түрде берсе
жалаң суреттеу ... еді. Бұл ... ... ... ... ... ... қатты қысылған әрі күйзелген кейпін қоса ... ... ... ... ... бар ма? Мінсең білесің: ат үсті ... ... ... ... аузыңмен құс тістейсің! Көңілді
көкке серпу тіркесі - "шаттану", ... құс ... ... - ... ... "масайрау" деген ұғымда кейіпкердің шаттық сезімге ... ... ... ... етіп тұрған фразеологизмдер.
Кейіпкерлердің ішкі сезім сырларын, психологиялық жай-күйін ... ... ... - ... еріп ... қырғи қабақ болды; қой
үстіне бозторғай ... ... ... ... ... кірпідей
жиырылды деген сияқты тұрақты сөз тіркестері жазушы шығармалары бойынан жиі
ұшыратуға болады.
1.1.3 Алғыс-қарғыс мәнді фразеологизмдер
Көркем образдар түрлі әдеби ... ... ... ... Аймауытовтың "Қартқожа", "Ақбілек" романдарындағы кездесетін
фразеологизмдердің бірқатары кейіпкерлер тілінде айтылатын ... ... ... тіркестер.
Кейіпкерлер тілінде кездесетін алғыс, қарғыс ... ... ... ... нақтыландыруға көмектеседі. [7:13].
Қартқожа қауғаның сабымен: "Ой арам ... көк ит!" -деп, ... ... Арам ... көк ит ... ... сөз ... "сеспей қат",
"бауыздауға келмей, арам өл" ... ... ... ... ... ... ... қырсық, қыңыр сиырдың қылығына ашуы кеп айтқан
қарғысы. Он беске ... ... ... ... о бір ... атқаны!
"Ант ұрған", "оңбаған" деген қарғыс мағынасындағы құдайдың атқаны тұрақты
тіркесі ... ... де осы ... жек ... ... қатысты айтылады. Бұл
жерде Шаманбай байдың сараң, қатал, жалшы-кедейлерге мейірі жоқ қатігез,
оңбаған екенін ... ... ... беріп отыр. Енді атаңның басы бар
ма? Байдың бір топ шонжарын мініп алмай. ... ... ... ... басы ... ... тілінде "кейіс білдіру"
мағынасыңда жұмсалып тұр.
– А, құдай! Қас пен көздің арасынан безе гөр! ... ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркес бұл сөйлемде ... ... ... ... мағынасына өзгеріс енгізе отырып
"жақсылық болсын", "жамандықтың ... ... алыс ... деген мағынада
жұмсалып тұрғанын көруге болады. Жазушы бұл тіркесті безе гөр тіркесімен
қоса алу нәтижесінде ... ... ... Ой, айналайын! Алғыс мәнді көбіне ... ... ... білдіретін фразеологизм. Айналайын деген сөздің о ... ... ... байланысты екенін зерттеушілер атап ... ... сол ... ... ... ... ... дегенді
білдіреді.
Түп-тұяғымен жойылсын! Алды арты осы болсын! Жатқанынан тұрмасын!
Сөйлемдер тұтасымен ... ... ... ... наразылықты"
бейнелеуде қолданылған қарғыс мәнді тұрақты тіркестер.
– Ой, қара бассын!
– Ой, атауыңды же!
– Ой, әкеңнің аузын… Наразылықты ... ... ... ... ... ... ... бұл тұрақты тіркестерді
кейіпкерлер тілінде, көпшіліктің наразы боп, әркім әр түрлі қарғап ... ... ... ... ... отыр.
– Ой, тілеуің берсін! Ішкен-жегенің ас болсын! "Дегеніңе жет", "ойыңа
алғаның болсын" ... ... ... ... риза ... ... ойды әсерлі жеткізуде зор мәнге ие боп тұр.
1.1.4 Кейіпкерлерді мінездеуге қолданылған ... ... ... сөз ... ... шығармасыңдағы көркемдік
бейнелеу мақсатында ұштастырып барып керегіне жаратады. Фразеологизмдерді
суреткер туындыларында белгілі бір ... ... беру ... ... ... ... ішкі ... мінезін
құлқын, нанымын, сенімін, дүниеге көзқарасын - суреттейді. [10:217].
Адам образын жасауда мінездеудің ... ... ... мол. ... ... адамның түрлі қасиетін бағалай
көрсететін ... ... ... ... ... ... ... кісіден тіленбейді, кісіге зәбірі жоқ, бес ... ...... ... ... деп, ... қанағат, жоққа сабыр
ететін бір бейуаз. "Сабырлы, шыдамды, ... ... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркесі барға қанағат, жоққа сабыр түрінде
Жұманның қандай адам ... ... яғни ... ... ... Тәнті молданың аузынан жалыны шығып тұрған кезі. Халық тілінде аузынан
жалыны шығып тұр ... ... ... - ... , ... суық"
мағынасында келеді. Бұл сөйлемде Тәнті ... ... ... "әмірі
жүріп", "елге айтқанын істете алатын, қаһарлы" деген мағынада, молданың
қандай адам ... ... ... ... да, ... да ... құсы ... ұшқан адамдар еді. Халық
тілінде дәулет құсы деген тіркес - "байлық", "бақыт" мағынасыңда ... осы ... ... ... ... ... ... деген тіркесті
қоса қолданып, Ықаң мен Тыпаңның өздерінше әбден ... ... ... ... ... ... мағынада екі бірдей кейіпкердің
портретін жасауда ... ... ... - ... ... ... ... оразасын ашып, күйбеңдеп
күнелтіп отырған үйдің іші ғой. Бұл сөйлемде жазушы ... ... ... ... ... Жұман үйінің жағдайын суреттеуде
пайдаланып отыр. Жасы жер ортасынан асып, міне ... ... ... ... ... асу ... ... жазушы кейіпкердің жас шамасын
суреттеуде қолданған.
Бұлар қазақтың жауырын жаба тоқып ел ... еді. Бұл ... жаба тоқу ... ... ... халықтық қолданыста "кемшілігін
бүркеп", "жасырып" ұғымында келеді. Автор бұл тіркесті ауызбен неше түрлі
жалынды ... ... іс ... ... ғана ... қамын ойлап жүрген
адамша көрінетін шолақ белсенділер бейнесін мінездеуде ... ... ... ... ... ... сонау
ауыз әдебиеті нұсқаларының тілінен келе жатқан ... де ... Тал ... бір мін жоқ, дәл он ... кезі еді. "Сүйкімді",
"сұлу" мағынасында "тал бойында бір мін жоқ" ... ... ... ... ... қасқиып, мойны қаздиып, көзі мөлдіреп, ерні ... ... ... ... тұр. ... тұрақты сөз тіркестері ... ... ... қолданылып тұр. Бұл тұрақты тіркестерді
жазушы сұлу қыздың портретін беруде фольклор үлгісіндегі ... ... ... ... адамды тануда, портрет жасау әдісінде ұзақ сүре
баяндаушылықтан гөрі халық ... ... ... отырып,
қысқа портреттік суреттер жасау, қаламгер тілінің шұрайлығын танытады.
[9:81].
1.2 Фразеологизмдердің грамматикалық ... ... ... фразеологизмдердің грамматикалық
құрылымын талдауда екі түрлі талдау үлгісімен, яғни лексика-морфологиялық
құрылысына қарай және ... сөз ... ... ... ... ... Сөз табына қатыстылығына қарай
1.2.1.1 Зат есім мәнді фразеологизмдер
Жүсіпбек Аймауытов шығармалары тіліндегі зат есім мәнді фразеологизмдер
мол қолданылған. Олар: тірі жан ... ... басы ... ... айтылады"; көзге шыққан сүйел "жек ... қара ... бос сөз ... ... сөз"; ... ... белгісі
"естелік"; ақылынан адасқан сорлы "дал болған адам"; бит ... ... ... ... ... қоңыр адам "жуас"; барға қанағат, жоққа
сабыр "шыдамдылық"; бармаған жер баспаған тау "бүкіл дүние"; тіс ... ... ... ... жоқ, жел сөз" т.б.
1.2.1.2 Сын есім мәнді фразеологизмдер
Жүсіпбек Аймауытов шығармаларында ... сын есім ... ... ... ... ... ... аясындай
"тар"; саулық қойдың жасындай ... жасы ... ... ... ... үлде мен ... оранған, ай мен ... ... ... үріп ... ... "сүп-сүйкімді"; атқан таңдай
"әдемі, ажарлы"; жонына шойын тағалағандай "ауыр"; бүйі тигендей "астаң-
кестең"; аза бойы қаза "жек ... ... жоқ ... ... ... тар құрсағын кеңіткен "мейірін түсірген, аналық сезімін
оятқан"; аршын төсті "сұлу"; уыздай аппақ, оқтаудай ... ... ... алмасы үрген торсықтай "өте әдемі, сұлу, тартымды"; аузы алты қарыс
"ызғарлы"; көн ... ... ... "өте ... ай десе аузы бар, ... көз бар "сұлу"; қара құрым "өте көп"; бит ... ... қылу ... ... ... мағыналы фразеологизмдер
Шығармалар тілінде кездесетін үстеу мәнді ... ... ... ... мезгіл "бір сағат шамасындағы уақыт"; ала ... ... ... жер мен көктей "алыс"; есік пен төрдей жер "өте жақын
жер"; көз барында "кеш түспей, қараңғы ... ... ... қас ... "кеш, ... ... уақ"; күн найза бойы көтерілу "сәскелік"; ... ел ... ... қас ... "қараңғы түскен уақыт", күзге
салым "күзге қарай"; елге қонаға "кеш түсе"; көзін тырнап ... ... ... ... ... ... ... балапан басына тұрымтай
тұсына "әркім өз жөнімен"; маңына да жүре алмау "жақын жүре алмау"; қас пен
көздің ... ... ... ашып-жұмғанша "тез" т.б.
1.2.1.4 Етістік мәнді фразеологизмдер
Талдауға негізделген ... ... ... ... ... ... ... қайысу - "жанына бату, қатты қиналу"; күдерін үзбеу
"үміттену"; ... түсу ... ... ... "жүйкені
босату"; жүрегі еру "аяу"; қабағынан қар жауу "қатты ашулану"; іші жарылып
кете жаздау "қызғану"; ... кету ... ... ... ... ... жүрегі аузына тығылу "қиналу"; таңдайын қағып басын шайқау
"таңдану"; ... зырқ ете түсу ... ... зәресі зәндемеге кету
"үрейі ушу"; бас терісі аузына түсіп, ... ... ... соры қайнау "қасіретке ұшырау"; жаны жай табу "тынышталу"; ... ... ... тарту"; жан терге түсу "қиналу"; көрер таңды көзбен
атқызу "ұйықтамау"; іші суу "аңғару"; іші ... ... шала ... ... ... ашу, аузынан суы ағу "таңдану, таңырқау"; "есі кету"; құтты
жеріне қондыру "ұзату"; битін салу ... ... күн туу ... тап болу"; жүні жығылу "беті қайту, ... ... еті ... ... жою "жоқ ету"; қасиетінен айырылу "абыройын кетіру";
сүйекке таңба салу ... кір ... көз ... қалу ... ... ауыз болу "араздасу"; көзіне шөп салу "опасыздық жасау"; басын ноқтаға
кигізу "басы ... тұяқ ... ... ... келмеу"; тілін алу
"айтқанын ... ... құм ... ... арттарынан топырақ шашу
"қайтып көргісі келмеу"; құлақ салу "тыңдау"; жалт беру "қашып кету"; көзін
ашу "сауаттандыру"; алқа-қотан отыру ... ... үні өшу ... батпау "кіре алмау"; кежегесі кейін тарту "қырсығу"; жерден алып
жерге салу "қатты ұрысу"; көзін жұму "дүниеден өту, өлу"; ... алу ... ... асу ... ... ... ... тамыры шымыр ету "қатты
әсер ету"; қолтығына дым бүрку "жігер беру"; өгіздей өкіру "қатты ... ... құм болу ... ... араз болу ... қабақ"; бетінен оты
шығу "ұялу"; жауырын жаба тоқу ... ... ат үсті ... ... кету "еңсесі түсу"; жұрдай болу "айырылу" т. б.
1.3 Лексика-морфологиялық құрамына қарай
1.3.1 Есім тобындағы фразеологизмдердің
грамматикалық құрылымы
Алынған ... ... ... ... ... ... жатады. Одардың бірқатары зат есім функциясын атқарады ... ... ... мәндегі ұғымын береді.
1.3.1.1 Зат есім қатысатын фразеологизмдер.
а) зат есім мен зат есім қабыса тіркеседі: тіс ... тірі ... сын есім мен зат есім ... ... қара тұман, ала ауыз, майда
тіл, итарқа күрке, қысыр ... ... ... тұрған сын есімдер мен зат есімнің тізбектеле тіркесуі: алып
қашты хабар, "құдай" деген қоңыр адам, өткен күннің белгісі.
в) Туынды сын есім мен зат ... ... ... ... ... сүйел.
Синтаксистік қызметі:
Бұл топтағы фразеологизмдер көбіне бастауыш болып келеді.
Мысалы : Тіс қаққандар кеңес өкіметінің ... ... ... жүр – бастауыш.
Сондай-ақ бұл топтағы фразеологизмдер басқа тұрлаусыз мүшелердің де
қызметін атқарады.
Мысалы : Бірге туған ... ... ... ... ... тұрмайды -
пысықтауыш.
Желіктірген бос сөзден байдың үйінен бір ... ... ... ... ғой жұрт - ... ол тірі пендеге зәбірі жоқ "құдай" деген қоңыр адам -
баяндауыш.
1.3.1.2 Сын есім ... ... ... ... ... заттың сын-сипатын, белгісін, сапасын
басқа бір затқа теңеп әсерлей алады. Мысалы : су жүрек, ала көз, ... жібі түзу ... ... ... ... ... болып келеді:
а) зат есім мен сын есім: төңірек құлаққа ұрған ... ... ... бүйі тигендей т.б.;
ә) сын есім мен сын есім: қара құрым;
б) компоненттері зат ... сан есім , сын ... үш ... ... екі ... бір бүтін; аузы алты қарыс; арам астай т.б.;
в) матаса байланысқан зат есімге сын ... -дай, -дей ... ... ... ... ... ... жұп-жұмыр, уыздай аппақ, үріп
ауызға салғандай, ұзын бойлы т.б.;
г) бірнеше зат есім мен сан есім ... ... -дай, -дей ... ... есімшемен тіркесу арқылы: жанына шойын тағалағандай,
құлаққа ұрған танадай, құйған шамдай; үрген ... ... ... ... мен ... ... ай мен ... атқан таңдай т.б.;
д) Бар, жоқ модаль сөздер ... ... боп, есім ... ... ... ұшты-күйлі жоқ, ай десе аузы, күн десе
көзі бар т.б.
Сын есім қатысты фразеологизмдер сөйлемде көбіне ... ... Бәрі де ... ... ... ... сап бола ... соңында келіп баяндауыш болады: Ақтың әскері басқан жерге
шегіртке жайлағандай, бүйі ... ... ... фразеологизмдер
Үстеу тобындағы фразеологизмдер құрамындағы сөздердің орын тәртібі
тұрақты, грамматикалық өзгеріске ұшырамаған, ... ... ... қас ... ... елге қонаға; балапан басына, тұрымтай тұсына;
жата-жастана т.б.
Сам жамырап, ел орныға ... ... ... ... ... қалған
даусымен қаздай шұбырып, асудың тар аузына қарай арқандай ... 178 б.). Күн ... бойы ... Ақбілек алқынып бір кезеңге
шығып еді. ("Ақбілек" 182 б.). Көзді ашып ... ақ ... ... жарқ ... бұрқ ... ... ... ("Қартқожа", 61 б.).
Күзге салым Қартқожа астық іздеп Баянға барды (69 б.). Ала ... ... мәз ... партиядан қолы тиген жоқ. ("Қартқожа", 35 б.).
Бұл мысалдардағы фразеологизмдердің бәрі мезгілдік ұғымды ... ... ... фразеологизмдер пысықтауыштық қызмет атқарады.
Ай сәскелікке келген кезде бозбалалар қысыр әңгімеге кірісті ... ... ... фразеологизмдердің
грамматикалық құрылымы
Бұл топтағы фразеологизмдердің құрылымына назар аударғанымызда, олардың
өзіндік кейбір ерекшеліктері байқалғанымен, көпшілігі құрылысы жағынан
түрліше ... ... ... ... формасының да біркелкі еместігі
байқалады.
а) тірек компоненті түгел етістіктен болған: бата алмау, жалт ... ... ... құрып қалу т.б.;
ә) негізгі зат есім мен етістік ... иін ... дәм ... ... ... нәр ... ... болу; жансауға қылу т.б.;
б) тәуелденген зат есім мен етістік:
салы суға кету; жаны көзіне көріну; кежегесі кейін тарту; ... ... көзі ... үні өшу, тілі ... ... ... ... қайысу,
жүні жығылу; көзі іліну, иығы түсу т.б.;
в) ... ... зат ... мен ... ... ... ... қар жауу; ішін тарту; бетінен оты шығу; жасы жер ... ... ... салу; аузына құм құйылу; ала көзімен қарау; жерден алып,
жерге салу т.б.;
г) туынды сын есім мен ... ... ... ... ... жиырылу; өгіздей өкіру; жұрдай болу; құтты жеріне қондыру; мұрттай
ұшу; тарпа бас салу т.б.;
д) есімшенің тәуелдік ... зат есім мен ... ... зат ... етістікпен тіркесуі: басқан ізінен садаға кету; ішкен асын жерге
қою; көрер таңды көзімен атқызу;
е) қос сөздермен ... ... ... ... ... ішкен-
жегені ас болу;
ж) бұйрық райда келетін фразеологизмдер: қара бассын!; атауыңды же;
құрып қалсын; айналып кет; жатқанынан ... ... ... ... сөз тіркестері сөйлемде әдетте баяндауыш қызметінде
жұмсалады. Сондай-ақ тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелердің бәрінің қызметін де
атқара ... Ет ... ... Доға мен ... ... ... - ... ашып-жұмғанша ақ балтыры күнге шағылысып, жарқ етіп, бұрқ еткізіп
тастап жіберді - пысықтауыш. Екі жас жастықтың әңгімесінен қас ... ... ... - ... ... КӨРКЕМ ШЫҒАРМАДА
ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 ЖАЛПЫ ХАЛЫҚТЫҚ ТҰЛҒАДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР
Фразеологизмдердің бай да, ... ... ... ... ... ... құрау мақсатына орайластыра отырып, түрлі ... ... ... ... сөз тіркестерімен келетін образды
сөз байлығын өз елегінен өткізіп, көркем шығармада шеберлікпен пайдаланудың
үлгісін көрсетеді.
Жазушы фразеологизмдерді халық ... ... ... ... ... ... ... Майды ішкен соң Ақбілек тыныс алып, көзі ... Бұл ... ... ... ... ... ... тіліндегі түрінде, өзгеріссіз "ұйықтады"
мағынасында кейіпкердің іс-әрекетін көркем бейнелеуде жұмсалып отыр.
2) ... ... ... - деп ... ... алып, жерге салды.
"Қатты ұрысты", "балағаттады" мағынасында ауыз-екі сөйлеу тілінде жиі
кездесетін ... ... ... салды деген тұрақты тіркесті өзгеріссіз ... ... ... ... бұл ... қолдана отырып, өгей ана
Өріктің ... ... ... ... деп ара ... ... мінезінен хабардар етер әрекетін баян етіп отыр.
3) Сүле болып ауырған ... жүні ... ... ... ... жүні
жығылды деген тұрақты тіркес "беті қайтты", "еңсесі түсті" деген ұғымда
қолданылады. Жазушы осы фразеологизмді өзгеріссіз сол ... ... ... ... ... Бір гүл селк етпейді, не жапырақ сыбдырламайды, төңірек құлаққа
ұрған танадай, ауыл маужырап ұйқыда. "Тып-тыныш", ... "жым ... ... ... тұлғада өзгеріссіз құлаққа ұрған танадай
түріндегі фразеологиялық тіркесті ауыл көрінісін баяндауда ... ... ... ... ... ... ... тіркестер өте көп. Жазушы мұндай ... еш ... сол ... ала ... ... ... ... жай-күйлерін беруде, кейіпкерлердің нақтылы іс-әрекеттерін
баяндауда, табиғатты суреттеуде, кейіпкерлер тіліндегі алғыс-қарғыс түрінде
жұмсауда шебер қолданыс таба ... ... оңай ... алады.
Жалпы халықтық тұлғадағы: көзі жұмылу "өлу"; көз ілмеу "ұйықтамау";
жүрегі су ете түсу, зәресі ұшу, ... ... кету ... ... бит ... ... тоқу "өте ... күзге салым "күзге қарай";
қас пен көздің арасында "тез"; қас қарайған шақ "кеш"; ... ... оқ ... ... көзіне шөп салу "опасыздық жасау"; сүйекке таңба салу
"ар-намысқа тию"; ... ... ... ... ... өз ... т.б.
көптеген фразеологиялық тіркестер автор қолданысында өзгеріссіз жұмсалған.
2.1.1 Авторлық өңдеумен жұмсалған фразеологизмдер
Жазушы фразеологизмдерді халық тіліндегі қалпында ... ... әр ... ... ... өңдейді. Сөйтіп, жаңа мазмұн береді. Бұл
суреттеліп ... ... мен ... де ... ... ... ... тіліндегі фразеологиялық тіркестердің көбінің
мағынасын суреттеп отырған оқиғаға, өмір ... ... ... ... семантикасын өзгертеді.
Ұрқия келсе бас терісі аузына түсіп, кірпідей жиырылды. Бұл сөйлемде
екі бірдей фразеологизм ... ... Өрік ... Ұрқияны
жақтырмайтын, жаратпайтын мінезін айқын көрсетуде пайдаланылған. Екі
тіркестің ... бас ... ... түсу ... ... тілінде бас
терісіне сыймай ашулану немесе бас терісі ... - ... ... ... бұл тіркесті бас терісі аузына түсіп деген түрде құрамына
өзгеріс енгізіп, ... ... ... да, өзі ... ... ... ... беруге лайықтап өзгертіп алған. Бұл жерде тіркес
кейіпкердің жақтырмаған сыңай танытар, тыжырынған бет ... ... ... ... ... әрекетіне байланысты жаңа мағына
негізінде жаңғыртылған.
2. Саулық қойдың ... ... бар, мына ... ... ... ... боламыз?
Жазушы кейде ауызекі сөйлеу тіліндегі тұрақты тіркестің ... ... не ... ... ... ... ... ауыстырып, дағдылы
қалпын бұзбай жұмсайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кәрі қойдың жасындай түрінде "ендігі қалған ғұмыр"
мағынасында жұмсалады. Авторлық қолданыста бұл ... ... ... мәнін ажарлап тұр.
3. –А, құдай! Қас пен көздің арасынан безе гөр! ... ... қас пен ... ... түріндегі тұрақты тіркес "лезде", "тез"
мағынасында жұмсалады. Бұл ... қас пен ... ... безе ... ... ... өңдеуге түсіп, жаңа мағынаға ие боп тұр. Тез арада
бізден зиянсыз, аулақ болсын, бәлекет кетсін ... ... бір ... безіну мағынасы туындаған.
4. Жазушы фразеологиялық тіркестердің бір ... ... ... ... ... ... сөзге Бекболаттың жүрегі еріп кетті. Бұл ... ... ... ... ... ... "аяу" ... жүрегі елжіреді
түріндегі тіркесі негізінде алып, елжіреу компонентінің орнына еру ... ... ала ... ... ... ... айқындай
түскен.
5. Жазушы кейде фразеологизмдердің ... ... ... ... сөз салып, сөз кірістіріп оның ... ... ... ... қылам деген ой үш ұйықтаса Николайдың түсіне
кірмегенін қайдан білсін. Бұл ... ... сөзі үш ... ... ... ... арасына түсу арқылы, сөйлемдегі айтылып
тұрған негізгі ойдың иесін айқындап көрсетіп отыр.
6. Талай бит ... ... ... ... ... Халықтық
қолданыста бит сөзі қатысатын "өте шебер" мағынасында бит терісінен биялай
тоқыды ... ... ... ... мағынасыңдағы биттің
қабығындай деген тұрақты тіркестер бар. Ал, халық тіліндегі білмейтіні бит
астында ... ... ... "жасырын сыр" деген мағынада ... сыр деп ... ... ... ... ... өңдеп, құбылтып қолдану
арқылы олардың контекстегі ... ... ... ... ... ... өзгертеді, толықтырады, экспрессивті екпінін, эмоциялық
әсерін күшейте түседі. [12:59].
2.1.2 Авторлық фразеологизмдер
Жазушының ... үні бар ... ... ... ... ... байланыстыра қарастырамыз.
Көркем сөз өнері зергерлерінің жалпы халық тілінің ... ... ролі зор ... ... ... көбі ... ... құрамына жаңа
сөз тіркестерін қосады, ... ... жаңа ... ... ... көрсетеді. Олардың грамматикалық ережесін жетілдіреді,
өңдейді. Қазақ әдеби тілінің дамуы тарихына қосар үлесі мол ... ... ... ... тілі осы ... ... бола алады.
Жүсіпбектің өз қаламынан шыққан сөз тіркестерін, жеке сөз кестелерін, сөз
орамдарын талдауға ... ... ... көптеп кездестіруге
болады. Ол халық тілінен үйрене отырып, оның көркем шұрайлысын бойына
сіңіре ... жаңа сөз ... ... ... ... ... ... үлес
қосқан.
Енді жазушы қаламынан туған фразеологизмге тоқталсақ.
1. Дәу де ... ... ... ... асқан болар. "Тырапай асу"
"өлді" деген ... ... Бұл ... жазушы метофоралы
жаңа қолданыс тапқан. Халық тілінде әдетте "өлді" деудің орнына ... ... "жан ... ... ... демі ... ... салды", "қаза
болды" т.б. ... бар. ... ... ... ... ... ... өзіне ғана тән, тағы бір тырапай асу ... ... ... ... ... ол тірі ... зәбірі жоқ, "құдай" деген қоңыр адам деген
сөйлемдегі құдай деген қоңыр адам фразеологизмі. Автордың өзі ... ... ... ... ... ... жоқ, яғни "жуас", "момын"
мағынасында жұмсалған. Бұл да автордың фразеологизмі.
3. Арттағылар не болғанын ... жоқ, ... да, ... ... ауызекі сөйлеу тілінде бас сауғалады түрінде кездеседі. Осы тіркес
негізінде ... жаңа бір ... ... ... ... жан сақтап
қалу әрекетін істеді" деген сияқты мағына беретін тіркес жасаған.
4. Көк шалбары көтіне қатқан, жалғыз жарым кедейдің көк ... ... "өте ... ... ... ... деген сияқты сындық мағынада
жұмсалатын фразеологизмнің жаңа бір үлгісі.
2.2 Фразеологизмдердің көркем шығармада қолданылу тәсілдері
2.2.1 Теңеу негізді ... ... ... ... ... ... құралдардың бірі - теңеу. [18:93].
Жазушы қолданысындағы ... ... ... халық тілінде
бұрыннан келе жатқан, әлі де қолданыста бар ... ... ... ... орыс ... ... соң кеудеме нан піскендей өзіме өзім
әлдеқандай көріндім. Бұл ... ... нан ... ... ... ... мағынасындағы тұрақты сөз тіркесі. Қалай
да екеуінің арасы жер мен көк ... дене ... ... ... жоқ ... ... "екі адамның арасыңдағы жаттық" мағынасындағы
фразеологизм.
Бірқатар фразеологизмдер сонау ауыз әдебиеті ... ... ... ... сөз ... ... ... Бұл әсіресе
сұлулықты, әдемі қыз бейнесін суреттеуде жұмсалған. [13:31].
Мысалы : Еті ... ... ... ... ... жұп-жұмыр, мойны
құйған шамдай, ақ етіне қара шашы ... қос ... ... ... ... ... ... келеді екен! Бұл сөйлемде асты сызылған
фразеологиялық тіркестердің бәрі де "сұлу, ... ... ... ... ... фразеологизмдердің көпшілігі зат есімге,
есімшеге, ... -тай/ ... -дай/ -дей/ ... ... ... ай мен ... аузын буған бұзаудай; анадан жаңа туғандай тазару;
әлекедей жалану; алақанның аясындай жер; бүйі тигендей болу; ... ... ... ... ... ... ... танадай тыныштық; есік пен
төрдей жер; ... ... ... ... ... ... ... жай
түскендей болу; саулық қойдың жасындай; күбідей ... жер ... үріп ... салғандай; өгіздей өкіру; іші мұздай болу; ... ... есу; ақ ... ... торсықтай т.б.
2.2.2 Тұрақты эпитеттермен келген фразеологизмдер
Жазушы тілінде тұрақты эпитеттер негізінде жасалған фразеологиялық
тұрақты сөз ... де ... Олар ... ... ретінде
жұмсалған.
Қара құрым кісі, қаптаған мал, шабуыл шартыл. Бұл сөйлемдегі қара құрым
кісі деген ... ... ... ... ... ... деп
көрсетуге болады, себебі бұл жерде қара құрым халық тілінде тұрақты орын
тепкен тіркес, ... Ол кісі ... ... ... ... ... ... жұмсалып тұр.
Үйде кенеу болар тамақ жоқ, арықтан өлген бұзау-торпақтың су татыған
жасығы ... ... ... ... Бұл ... "арық ет" мағынасында
"су татыған жасығы" деген тұрақты ... ... тұр. ... ... су ... ... тұрақты эпитет негіз болып тұр.
Ол "жасық" сөзін айқын айшықты мәнін аша түсумен бірге ... ... ... ... боп ... ... тұрақты эпитеттермен келген фразеологизмдер:
қысыр әңгіме; құдай дескен құдасы; шеке қызар, ми қайнар ... ... ... тау; көк ит; қой ... ... ... заман; қырғи
қабақ, қара тұман; алып қашты хабар т.б.
2.2.3 Метонимиялы фразеологизмдер
Фразеологизмдердің шығу көзі ... ... ... ... айтуына қарағанда адам өмір сүрген ... ... ... ... сөз ... жасалған
фразеологияның компоненттеріндегі тура мағынадағы сөздер ауыс мағынаға өтуі
ондаған, жүздеген жылдардың ішінде ... ... Ал, ... ... болған сөздер метафоралы қолданыстың негізінде бірден ауыс мағына
алуы мүмкін. Ондай идиомдар жеке сөз - ... ... ... ... ... ... ... ықшамдалуынан жасалады.
[17:63].
Жазушы тіліндегі мол метонимиялардың ... көз ... ... ... дене мүшелері ұйтқы болатындығын аңғарамыз. Осыған
байланысты ... ... ... ... ... ... дене мүшелеріне қатысты метонимиялар деп ... ... ... жоқ, басынан бастап, бақайына дейін
метонимияны қолданылады.
а) "Бас" сөзі ... ... ... ... сөз ... ... ... тарпа бас салды. Бас салу "қоршауға ... ... ... бар ма ... - деген ойлар оның басын қатырған. Бас
қату - "ойландыру".
Ол қоралар өзімен немере, шөберелес ... осы ... ... - Мұқаш, ақсақалы - Тезекбай молда. Бас көтерері - "азаматы".
Құлақ - "ой", "зейін" деген ауыс мағынада келеді.
Сол жағынан еміс-еміс бір ... ... ... түріп келеді.
Құлағын түру - "тыңдау".
Ақбілек орталарында жорғақтатып, төмен қарап келе жатып әңгімелеріне
құлақ салды. Құлақ салу - "тыңдау", ... ... сөзі ... болған тұрақты тіркестер де жеткілікті.
Мысалы : Бері төмен келген соң ... алты ауыз ... ... ... азғанын, жаттан көрген зорлығын, қала салғанын, жерді
переселендер алғанын, қол-аяқты кісендеп, жылдан жылға өрісті тарылтып ... ... ... алты ауыз ... ... ... тілінде "ала ауыз"
түрінде де келеді. "Берекесіз", "бірліксіз" ... ... ... ойға ... әсер ... тұр.
Мінсең білесің: ат үсті адамды аруақтандырады, көңілді көкке ... құс ... ... құс ... ... ... ... "масайрау",
"шарасына сыймай шалқу, шаттану" деген мағынада халықтық қолданыста ... Бұл ... ... ... ... суреттеуде
пайдаланып отыр. Бір дуан елді аузына қаратқан атақты байдың ... ... ... уақ ... секілді көрінді. Бұл сөйлемдегі аузына қарату
тіркесі "ел билеу", "басшы" мағынасында, қимыл иесінің кім екенін баяндауда
қолданылып тұр.
Манадан бері ... құм ... ... ... келмей жатқан жұрт
тамаққа тойған соң ... ... ... ... құм ... -
"үндемеу" мағынасында жалпы халықтық қолданыстағы метафоралы тұрақты
тіркес. Айтқан сайын, ... ... ... суы ағып ... ... ... аузынан су ағу -"таңырқау" "есі кету" мағынасында ... ... ... ... ... ... сөзі ... жасалған метафоралы фразеологизмдер бар.
Батар күнмен бірге соңғы демі ... көзі ... Көзі ... ... ... ... ... жүріп, тілмаштан хат танып, періуат
оқып, көзім ашылған. Көзі ашылу - ... ... ... батпай-ақ, көз барында манағы айтқан терең шаттан іннен шыққан
қасқырларша, ... ... төрт ... Көз ... - "күн ... ... тұрған мезгіл" ұғымында жұмсалған метафораланған фразеологизм.
Бұдан басқа да көзі іліну; көзі түсу; көз салу; көзі ... көз ... ... ... тұрақты тіркестер бір нәрсені екіншіге ауыстырып
балаудың негізінде, автордың сөз ... ... ... қолданыс
тапқан.
Метафораландыру процесінде етістік тобындағы фразеологиялық
тіркестердің икемді де ... ... бар ... ... ... ... қимылдың, құбылыстың сипатын толық та мәнерлі жеткізу үшін
дарынды қаламгер етістіктен ... ... тура ... семантикалық
байланыста қат-қабат контексте "қолдану барысында" метафоралық мағынада
жұмсағанын байқауға болады.
Метафораландыруға ... ... ... етістіктер алынған. Өте жиі
кездесетіні - қимыл етістіктері.
Мысалы: ... қан ... ... ... сай-сүйегін сырқырату,
жүрегі су ете түсу, тұяқ серпе алмау, иін ... ала көз ... ... ... кету, тырапай асу т.б.
ҚОРЫТЫНДЫ
ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ ТІРКЕСТЕР АЛУАН ТҮРЛІ БОЛА ТҰРСА ДА, ... ... ... - ... АЗ ... КӨП ... ... ҚОРЫТЫНДЫ РЕТІНДЕ
ҚОЛДАНЫЛАДЫ.
Халық қазынасы болған фразеологизм талай заманды басынан кешіріп,
өңделе, ажарлана отырып, ... ... сом ... ... ғана ... сақталады. Олардың ескісін ескіртпей, жаңасын ... ...... ... мен ... ... өз ... фразеологизмдердің орайын тауып молынан қолдануы
шығарманың тілін әрі бай, әрі әрлі, әрі оқушыға әсерлі етеді.
Сөйтіп, жалпы фразеологизмдер, жазушының көріктеу ... ең ... бірі ... ... ... ... фразеологиялық құрамдарының ішінен ең
мол кездесетіні - ауызекі сөйлеу тілі фразеологиясы. Ауызекі ... ... - ... стиль құраудағы тілдік арқауының бастысы, стиль
құрайтын ұйтқысы.
Жазушы ... өз ... өз ... ... ... оны
шығармашылық түрде жаңғыртып, бастапқы мәніне қосымша рең ... ... ... ... ... ... ... өзі де көптеген фразеологизмдерді жасады. Бұлардың
түрі көркем, мазмұны терең, құбылысы тұжырымды ойға ... Бұл ... ... ... ... ... ... фразеологиясын байытуда қосқан
үлесі десе де болады.
Жүсіпбек шығармаларындағы фразеологиялық тіркестер алуан ... ... ... яғни кейіпкерлерге мінездеме беруде, күрделі
оқиғалар ... ... ... қарым-қатынасын, ішкі
психологиялық жай-күйін эмоциялы-экспрессивті ... ... ... ... ... стиль ерекшелігін байқатады.
Жазушы тіліндегі фразеологизмдердің грамматикалық құрамы жағынан ең кең
қолданыс тапқаны етістік пен ... ... ... ... мол ... есім мен етістіктің тіркесіп келуі.
Фразеологизмдер сөйлемнің барлық мүшесінің қызметін атқарады да, дара
сөзбен салыстырғанда өзінің айшықты мәнерлілігімен көзге түседі.
Жазушының ... ... ... ... ... тұрақты сөз
тіркестерін қажетіне жаратып кең түрде, ... ... - ... ... ... ... қайнар бұлақ- халық тілінің байлығы ауыз
әдебиетінің үлгісі, шешендік, ақыл, нақыл сөз ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек Аймауытов шығармаларындағы
фразеологизмдер ... ... ... ... көркем сөздің үні мен
сазын береді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. АЙМАУЫТОВ Ж. ШЫҒАРМАЛАР ЖИНАҒЫ. - А., 1990 Ж.
2. ... Б. ... ... - и - ... ... ... сөз тіркестері. // ... ... ... - ... ... Ә. ... ... алғыс пен қарғыс мағынасындағы
тұрақты сөз тіркестері. // ... тілі ... ... ... ... жинағы. - А. , 1960, 2
шығуы.
4. Байтелиев А. Фразеологиялық есімді тіркестер және ... ... // ... тілі мен ... ... ... -
А., 1974, 4 шығуы.
5. Болғанбайұлы Ә., ... Ғ. ... ... ... мен фразеологиясы.- Алматы, 1997.
6. Боранбаева Г. XV-XVIII ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... ... повторы в ... ... ... ... – А.,
1992.
8. Елешова А. Фразеологиялық единицаларды классификациялау
мәселелері жөнінде. // ... тілі және ... 8 ... ... ... Қ. Эпос тілінің өрнектері.- А., 1978 ж.
10. Кеңесбаев I. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. - А. ... ... С. ... А., ... ... 3. Сөз өнері. А., 1992.
13. Қоңыров. Қазақ тілінің тұрақты теңеулер сөздігі. А. ,1990.
14. Қожахметова X. ... ... ... ... -А.,
1972.
15.Өміралиев Қ. ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының ... ... Р. ... Жалайридің "Жамиғат-тауарих" атты
шежіресі ... ... ... // ... ҒА ... әдебиет сериясы, 1979, № 1.
17. Сыздықова Р., Шалабаев Б. Көркем тексті лингвистикалық
талдау. Алматы, 1989.
18.Уәлиұлы Н. Фразеология және тілдік ... А., 1998.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданылуы15 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Б. Мұқай шығармаларындағы замана мәселелері168 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь