Қазақстан Республикасындағы сөз бостандығы мен ақпараттарды алумен таратудың конституциялық құқықтық негіздері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І БӨЛІМ. Қазақстан Республикасындағы бұқаралық ақпараттар еркіндігінің конституциялық негіздері

1.1. Бұқаралық ақпарат құралдарын құқықтық реттеудің құрылу жолдары мен
тарихи дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 7
1.2. Ақпараттық құралдар еркіндігінің конституциялық негіздері және ақпарат саласы мәселелерi жөнiндегi заңнаманы жетiлдiру ... ... ... ... ... ... ... ... .. 11
1.3. Қазақстан Республикасы конституциясы бойынша ақпарат нарығы және ақпараттық кеңiстiктегi бәсекелестiк ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19

ІІ БӨЛІМ. Қазақстан Республикасындағы сөз бостандығының конституциялық негіздері

2.1. Сөз бостандығының тарихи құқықтық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... . 26
2.2. Қазақстан Республикасы конституциясы бойынша сөз бостандығының түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39
2.3. Қазақстан Республикасы конституциясындағы сөз бостандығы мен ақпараттарды алу мен таратуды құқықтық қорғау: Азаматтық.құқықтық және Қылмыстық.құқықтық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4. Қазақстан Республикасы Конституциясы бойынша Ақпарат ресурстарын қорғау жағдайлары мен проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН НОРМАТИВТІК АКТІЛЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Сөз бостандығы мен ақпараттарды еркін түрде айырбас жүргізу – қоғамның даму эволюциясының маңызды факторының бірі болып табылады. Азаматтарды, мемлекеттік және қоғамдық құрылымдарды қоршаған орта мен онда болып жатқан оқиғалар жөнінде уақтылы мәліметтермен қамтамасыз ету бұқаралық жүйеде ақпараттық құралдар мен технологияның жетілдіруіне әкеліп соқтырады. Мұндағы негізгі мәнді, бұл процесті реттейтін құқықтық жағынан қамтамасыз етіп кепіл бола алатын тұрақты заң актісін қабылдауды қажет етеді. Ондағы ерекше ролді жеке немесе жария (көпшілік) мекемелері (атап айтқанда ақпараттық агенттіктер, баспа мекемелері, радио, теледидар т.б.) жинап тарататын бұқаралық ақпараттарға арналған.
Бұқаралық ақпарат құралдары бір жағынан қоғамды биліктің әрекеті жөнінде мәлімет беретін уақтылы каналы болса, екінші жағынан билікке қоғам өмірінен ақпарат беретін бірден бір құралы болып есептеледі. Олар әлемдегі оқиғалар жөнінде жедел ақпарат беріп қана қоймай, түскен ақпараттарға талдау (анализ) жүргізе отырып көпшілікке жариялайды. Бұдан басқа, бұқаралық ақпарат құралы өмірдегі қоғам пікірлерін алмастыратын тағы да үлкен ролді де ойнайды, осы кұшті құрал арқылы адамдарды сана-сезіміне де әсерін тигізе алады. Олардың ролі, тәжірибе жүзінде алғанда біздің өміріміздің барлық салаларында орын алады. Олар саяси күрестің инструменті ретінде, нарықтың элементі ретінде, құқықтық қатынас субъектісі ретінде, сондай-ақ шаруашылық қызмет пен мәдени құндылықтарды иеленуші ретінде көрініс табатындығын байқатады.
Сонымен, тақырыпты зерттеудің өзектілігі сөз бостандығы мен бұқаралық ақпарат құралының қоғам мен мемлекет өмірінде, мемлекеттің көп ұлттық мәдени дәстүрін сақтаумен айқындалады. ҚР Бұқаралық ақпарат құралдары жөніндегі заңнама демократиялық мемлекетіміздегі конституциялық нормалардың ұзақ даму нәтижесінде шыққан, мемлекетіміз бен шет мемлекеттердің тәжірибесіндегі әлеуметтік-саяси тарихында қалыптасқан нәтиже ретінде қарастыруға болады.
Қазақстан Республикасындағы бұқаралық ақпарат құралдарын функцияландырудың көптеген бөліктері толықтай реттелінбеген.
Мемлекетіміздің бұқаралық ақпарат құралдары жөнінде бірнеше нормативтік құқықтық актілерін қабылдағанның өзінде, әлі де болса ақпарат құралдары қызметін құқықтық реттеу нақты және толық шектерін қамтуды қажет етіп тұр.
Қазіргі кезде тәуелсіздікке кол жеткізген егеменді мемлекетіміздің Ата Заңының 20-бабында «Сөз бен шығармашылық еркіндігіне кепілдік беріледі» деп орын алған адамнын басты бостандықтарының біріне айналған сез бостандығы - бүгінгі қоғамның «жаңалығы» емес, сонау ғасырлар қойнауына
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы (өзгерістер мен толықтырулармен). Алматы: Қазақстан, 2007. – 96 б.
2. Бұқаралық ақпарат құралдары туралы Қазақстан Республикасының 1999 ж. 23 шілдедегі № 451-1 Заңы
3. Узбекұлы Сакен. Хан Тауке и правовой памятник. — Алматы: Жеті жарғы, 1998, 32 бет.
4. Зиманов С.З. Состояние и задачи разработки проблем обычного права казахов. — Алматы: Наука, 1989, 17-бет.
5. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. А. 2006. І-том
6. М.В. Баглай. Конституционное право РФ. М. 2001. С.158
7. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. А. 2006. І-том.
8. Российская юридическая энциклопедия. М. 1999. С. 876, 877.
9. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. А. 2006. І-том.
10. Российская юридическая энциклопедия. М. 1999. С. 877.
11. Сарсембаев А.С. Новое информационное пространство РК Алматы 1997 -93 б.
12. Ледях И.А. Права человека. Учебник для вузов. М. 2001. С. 155.
13. Егемен Қазақстан, 6 тамыз 1999 жыл.
14. Суханов А.П. Мир информации (история и перспективы). М.:Мысль 1986. с. 3,4
15. ҚР ақпараттық кеңістігінің бәсекеге қабілеттілігін дамытудың 2006-2009 жылдарға арналған тұжырымдамасы туралы ҚР Президентінің 2006 жылғы 18 тамыздағы N 163 Жарлығы
16. Қазақстанның “Ақ жол” Демократиялық партиясының тең төрағасы Әлихан Байменовтың “Қазақстандағы конституциялық реформаның негiзгi нұсқасы” тақырыбы бойынша “Демократияны қолдау мақсатындағы азаматтық диалог” атты Дөңгелек үстелдiң екiншi отырысында жасаған баяндамасы. (Ақжол Қазақсат №1 (124) 14.01.05).
17. Бачило И.А., Ропатин В.Н., Федотов М.А. Информационное право Санкт-Петербург, 2001.
18. Малиновский А.А. Свобода массовой информации: теоретико-правовые аспекты. -Москва, 1995.
19. Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі Жаңа Қазақстан. ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы // Ана тілі газеті. - 2008. - 8 наурыз - 26 б.
20. Кенжалиев З.Ж. Кешпелі қазақ коғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет: Монография. - Алматы: Жеті Жаргы, 1997. -3 б.
21. Зиманов С.З. Қазақтың ата заңдары және оның бастаулары // Ақиқат. - 2005. -№3. -176 б.
22. Қазақстан Республикасының Конституциясы - Конституция Республики Казахстан. - Алматы: Қазақстан, 2007. - 96 б.
23. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дэстүрлі куқықтық
        
        Қазақстан Республикасының
Аты жөні
М А Г И С Т Р Л І К Д И С С Е Р Т А Ц И ... ... ... сөз ... мен ... ... конституциялық құқықтық негіздері»
12.00.02 – конституциялық құқық; муниципалды құқық; әкімшілік құқық; қаржы
құқығы
«Магистр» - ... ... алу үшін ... жетекші:
заң ғылымдарының кандидаты
Д.С. Жақашев
« ___ » _________ 2008 ж
_____________________
(қолы)
Алматы – 2008 | |
М А З М Ұ Н ... ... 3
І ... ... Республикасындағы бұқаралық ақпараттар еркіндігінің
конституциялық негіздері
1.1. Бұқаралық ... ... ... ... құрылу жолдары мен
тарихи дамуы ---------------------------------------------------------------
------------------- 7
1.2. Ақпараттық құралдар еркіндігінің конституциялық ... ... ... мәселелерi жөнiндегi заңнаманы жетiлдiру --------------------
-------------- 11
1.3. Қазақстан ... ... ... ... ... және
ақпараттық кеңiстiктегi бәсекелестiк ---------------------------------------
------------ 19
ІІ БӨЛІМ. Қазақстан Республикасындағы сөз ... ... Сөз ... ... ... ... ... 26
2.2. Қазақстан Республикасы конституциясы ... сөз ... ... ... ... Республикасы конституциясындағы сөз бостандығы ... алу мен ... ... ... ... және
Қылмыстық-құқықтық ---------------------------------------------------------
---------
2.4. Қазақстан Республикасы Конституциясы бойынша Ақпарат ресурстарын
қорғау жағдайлары мен проблемалары ... ... ... МЕН ... АКТІЛЕР ТІЗІМІ ----------------------
-------------------------------------------------------------
ҚОСЫМША --------------------------------------------------------------------
-------
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Сөз бостандығы мен ... ... ... ... – қоғамның даму эволюциясының маңызды факторының бірі
болып табылады. Азаматтарды, мемлекеттік және ... ... орта мен онда ... жатқан оқиғалар жөнінде уақтылы мәліметтермен
қамтамасыз ету бұқаралық жүйеде ... ... мен ... ... соқтырады. Мұндағы негізгі мәнді, бұл процесті
реттейтін құқықтық ... ... етіп ... бола ... ... ... ... қажет етеді. Ондағы ерекше ролді жеке немесе ... ... ... ... ақпараттық агенттіктер, баспа
мекемелері, радио, теледидар т.б.) жинап ... ... ... ... ... бір жағынан қоғамды биліктің ... ... ... ... каналы болса, екінші жағынан билікке қоғам
өмірінен ақпарат беретін бірден бір құралы болып есептеледі. Олар әлемдегі
оқиғалар жөнінде ... ... ... қана ... ... ... ... жүргізе отырып көпшілікке жариялайды. Бұдан ... ... ... өмірдегі қоғам пікірлерін алмастыратын тағы да
үлкен ролді де ойнайды, осы кұшті құрал ... ... ... ... тигізе алады. Олардың ролі, тәжірибе ... ... ... ... ... орын алады. Олар саяси күрестің инструменті
ретінде, нарықтың элементі ретінде, құқықтық ... ... ... ... ... пен ... құндылықтарды иеленуші ретінде
көрініс табатындығын байқатады.
Сонымен, тақырыпты зерттеудің өзектілігі сөз бостандығы мен ... ... ... мен ... ... ... көп ұлттық
мәдени дәстүрін сақтаумен айқындалады. ҚР ... ... ... заңнама демократиялық мемлекетіміздегі конституциялық нормалардың
ұзақ даму нәтижесінде шыққан, мемлекетіміз бен шет ... ... ... қалыптасқан нәтиже ретінде
қарастыруға болады.
Қазақстан Республикасындағы бұқаралық ... ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдары ... ... ... актілерін қабылдағанның өзінде, әлі де болса ақпарат
құралдары қызметін ... ... ... және ... ... ... ... тұр.
Қазіргі кезде тәуелсіздікке кол жеткізген егеменді мемлекетіміздің Ата
Заңының 20-бабында «Сөз бен ... ... ... беріледі»[1]
деп орын алған ... ... ... ... ... сез
бостандығы - бүгінгі қоғамның «жаңалығы» емес, сонау ғасырлар ... ... ... ... иірімдерінен ешіріліп қалмай, өз бағасын
жоймай келе жатқан кұндылық.
Сөз бостандығы кез келген ... адам ... іске ... жетістігі болып есептеледі. Сондықтан осындай жетістікке қай мемлекет
қандай жолдар арқылы келді ... ... - ... ... ... ... ... бірі. Қазақ қоғамындағы сөз ... ... ... ... ... ... ... арнайы мойындалу
және корғалу процесін зерттеу заң ... ... ... ... ... ... есептеледі.
Осы айтылғандардың барлығы диссертант үшін ғылыми тұрғыда зерттеуге
негіз болып табылды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Кәзіргі таңда ... ... ... заң ... ... ол әлі ... ... мен негіздемеден өтуі
тиіс. Өмірде бұл мәселе жөнінде ... алып ... ... ... жиналуда. Ресей Федерациясы мен басқа да шет мемлекеттерде бұл
тақырып жөнінде ... ... ... ... ... ... құралдары
саласындағы заңнама мәселесіне К.К. Арсеньевтің, Ю.М. ... ... Л.Л. ... М.В. ... В.Н. ... ... А.К. ... А.Р. Ратинованың, М.А. Федотованың, В.Л.
Энтиннің және т.б. ... ... ... объектісі. Диссертацияның ізденіс-зерделеу және зерттеу
объектісіне қоғамдық қатынастар, ондағы бұқаралық ақпарат құралдары мен ... ... ... ... ... ... пәні ... Бұқаралық ақпарат құралдары туралы Қазақстан
Республикасының заңнамасы, сондай-ақ ... ... ... ... ... және ұйымдармен қатынастарын реттейтін
құқықтық аспектілер кіреді.
Зерттеу мақсаттары мен міндеттері. Диссертациялық зерттеу жұмысының
негізгі ...... ... ... ... ... (анализ)
жасау; тәжірибеде кездесетін мәселелерді талқылау; бұл сала ... ... ... ... ... ... табылады.
Аталған мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... тиіс ... ... туындайды:
- бұқаралық ақпарат құралдарының, сондай-ақ сөз бостандығы
институтын құқықтық реттеу тарихын ... ... ... ... мен сөз ... құқықтық негізін зерттеу;
- бұқаралық ақпарат құралдары қызметінің заңдылығын қамтамасыз
ету;
- Қазақстан Республикасындағы сөз бостандығының конституциялық
негізін ... ... ... ... мен сөз ... ... ... ету;
Зерттеу жұмысының методологиясы мен методикасы.
Методологиялық негіздері ретінде, ... ... ... ... және ... ... Ал ... негіздері ретінде, конституциялық құқық,
мемлекет және құқық теориясы, азаматтық құқық және конституциялық ... ... және ... ... ... ... қазақстандық
ғалымдардың еңбектерінде, сондай-ақ таяу және қашық шет елдердің, әсіресе
Ресей ... ... ... ... мен сөз еркіндігі саласы
бойынша жасалынған теориялық байлам-түйіндері, соларға қатысты ... мен ... ... диссертациялыө жұмыс
тақырыбының өзекті ... ... ... ... шешімін табуға арқау
болып, ұтымды көрініс ... ... ... ... ... ... жеткілікті көлемде ашып көрсетуге конституциялық және
азаматтық заңдар, арнайы Бұқаралық ақпарат құралдары мен сөз ... ... ... ... ... ... ... да) нормативтік
құқықтық актілер айтарлықтай септігін тигізді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... ... ... ... және ... ... негізінде тарихи дамуынан ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық
ақпарат құралдары жөніндегі құқықтық реттеудің түрлі жүйелері ... ... ... ... ... жұмыс тақырыбының нақты
мән-жайлары мен өзекті мәселелерінің ... ... ... ... ... айта кету ... ... бойынша қорғауға ұсынылатын негізгі (нәтижелер)
тұжырымдар:
- Бұқаралық ақпарат құралдары туралы заңнамаларда ... ... ... ... ... алуға) рұқсат алу жөнінде құқықтық актіні
құрастыру;
- Кәзіргі таңдағы әлемдегі компьютерлік желінің дамуы, ... ... алу, ... ... жасау қоғамның
әлеуметтік денсаулығына кері әсерін ... ... ... құқығы бұзылады, сондықтан осыны
реттейтін халықаралық акт ... ... ... ... ... өтуі. Тұтастай алғанда
диссертация және оған ... ... мен ... ... ҚР Ішкі ... ... ... Мемлекеттік-
құқықтық пәндер кафедрасында ... ... ... ... Одан ... ... ... конференцияларында өткізген
мақалаларынан байқауға болады. Диссертацияда қарастырылып ... ... ... жөніндегі құқықшығармашылық қызметте
пайдалануға болады. Одан басқа ... ... ... ... оқу процесінде арнайы курс ретінде Мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың көлемі және құрылымы. Жұмыстың ... ... ... ... ... мен ... ... байланысты кіріспеден жеті бөлімшеден құрылатын екі бөлімнен,
қорытындыдан, ... ... ... ... мен ... сондай-ақ қосымшалардан тұрады.
І БӨЛІМ. Қазақстан Республикасындағы бұқаралық ақпараттар еркіндігінің
конституциялық негіздері
1.1. ... ... ... ... ... ... жолдары мен
тарихи дамуы
Бұқаралық ақпарат құралы мен сөз ... ... ... заң білімінің тарихынан бөліп қарауға болмайды.
Бұқаралық ақпарат еркіндігін құқықтық реттеу ... ... ... үшін ... ... алмастыру негізінде өмірдің алға қарай
өзгеруіне ... ... ... орны мен ролі де дами ... ... ... ... радио және теледидардың болуы
ақпараттарды алып ... ... ... бар. ... бұқаралық
ақпараттың қоғам өмірінде болуы ақпараттық қатынастарға түсушілер ... ... тұр. ... мәні мен ... өз алдына адамдардың сана
сезіміне әсер етпей қоймайды.
Бұқаралық ақпарат құралдарының құқықтық реттеу негізін ... ... ... тарихи қайнар көзін қарастырудан басталады.
Ғылыми зерттеудің қайсысы болмасын, уқсастық пен ... ... ... ... ... ... ... бір уақыт
аралығын қамтитын болса, оны топтастыру да ... бір ... ... Осы ... ... Қазақстандағы «ақпараттың» дамуы барысын
мынадай 4 кезеңге бөлуге болады: көне дәуірдегі ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің отары болған
кездегі ақпарат мәселесі, кәзіргі таңдағы ақпарат.
Қазақстандағы конституциялық құқық, оның ... ... пен ... ... ... ... сипатқа ие десек қателеспейміз. Өйткені,
Қазақстан ұзақ жылдар бойы өзге мемлекеттің құрамына еніп, яғни ... ... ... ... ... ... ақпарат пен сөз бостандығы
өз тізгініне өзі ие бола алмағаны да түсінікті. Ұлттық юриспруденцияға ең
аддымен бөгде ... ... ... ... ... ... Міне,
сондықтан да ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарының ғылыми тұрғыдан дамуы
орыс халқының тағдырымен тығыз байланысып ... ... ... ... ... ... ... қарапайымдылығымен
конституциялық құқық теориясын сомдап берді. Егеменді Қазақстанға бүгінгі
талапқа толық жауап беретіндей бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... халқы өз алдына ел болып, дербес мемлекет
құрғалы ... ... заң ... ... ... заң ... сөз ... алдымен XVI ғасырдың бірінші ширегіндегі Қасым хан
(1511—1520 жж.) ... ... ... ... ... ... жатқызуға
болады. XVI ғасырдың аяғында XVII ғасырдың басында "Есім ханның ескі ... ... ... ... ... жж.) ... құрған Есім хан шығарғаны
тағы да белгілі. XVII ғасырдың аяғында XVIII ғасырдың басында ... ... (1680 — 1718 жж.) ... "Жеті жарғы" қабылданды. Бұл құжат ... ... жеті ... атап ... жер ... ... дауын, құн
дауын, бала тәрбиесі мен неке қатынасын, қылмысқа жауапкершілікті, ру
аралық дауды, ұлттық ... ... ету ... ... заң ... бәрі де сол заманның қажеттілігінен дүниеге
келгені сөзсіз. Өкінішке орай, мәселенің байыбына бармай тұрып, Қазақстанда
құқықтық ... ... ... ... де ... Әлі ... кейбір бұқаралық ақпарат құралдары мен академиялық еңбектерде ұлттық
құқықтың кенже қалғанын дәлелдеп ... ... ... ... ... ... ... емес, өйткені, онсыз жария-құқықтықты реттеу
мүмкін еместігі түсінікті жәйт.
Кезінде Ресейдің отары болған ... ... ... ... ... ... ... айтып жатудың өзі артық болар.
Осы арада мына бір жағдайды айта ... жөн, ... ... ... ... яғни 1731 ... 19 ақпанынан-ақ патшалық Ресей қазақтардың
құқықтық жүйесіне өзінің заңын енгізуді қолға алды2. Қазақтардың әдет-ғұрып
құқықтарын қалайда өзгертуге патша өкіметі жанып салып бақты, ... ... ... ... оның ... біртіндеп баса берді. Ақырында
отаршылдық саясат өз дегенін істеп, айтқанға ... ... ... ... қоғамның құқық өмірінің кейбір салаларында орыс заңы
мен қазақтардың әдет-ғұрып құқықтары тоғысты[4].
Бұқаралық ақпарат құралдарына арналған ... ... ... ... және оны ... ... зерттегеннің өзінде
мемлекет пен қоғам арасындағы байланыс заңдылығынан көрініс табады.
Тарихына шолу жасасақ Қазақстан Республикасындағы ... ... ... заңнама өз дамуын «цензуралық құқық» деген атаумен
танымал болған. Оның бастамасын ... ІІ Петр ... ... ... беру ... алды. Біздің білетінімізше, цензура – бұл бұқаралық
ақпарат құралдарының хабарларын және ... ... ... ... және өзге де ... ... талап ету бойынша
немесе өзге де негiздер бойынша хабарлар мен ... не ... ... таратуды шектеу немесе оларға тыйым салу мақсатымен
алдын ала ... ... ... емес ... ... ... ... нәтижелері бой көрсете
бастаған бұл кезеңдерінде, қазактардың әдет құқығы өзінің нақты сипатын,
пәрменділігін жоғалта ... ... еді. Бұл ... ... ... сөз ... ... дамуына айтарлықтай өз ықпалдарын
тигізді. Осы ... ... ала ... ... ... мен сөз ... институтының калыптасып дамуын нақты ... ... ... ... ... кезең - ақпарат теңдігінің
протоқазақтық қоғамдарда құқықтық нормалармен ... ... ... ... ... ... және дамуы (көне замандардан - XV
ғасырдың ортасына дейінгі уақыт); екінші кезең - ... ... ... ... институтының сөз еркіндігін реттеуші арнайы құқықтық
институт есебінде әдет кұкығы жүйесінің белді ... ... ... іске асуы ... (XV ... ... - XVIII ... ортасы); үшінші
кезең «ақпарат еркіндігі» институтының қазақ қоғамы Ресей империясының
кұрамында кірген ... іске асу ... (XVIII ... ... - ... ... ... институтының қалыптасып дамуынын бірінші кезеңінде
жалпы ақпарат институты құқықтық мәнге ие қағидалар негізінде жүзеге асты.
Көшпелі ... ... ... ... ... күші ... ... да көпшілік жағдайларда қоғамда қалыптаскан катынастарды, соның
ішінде, рухани өмір мәселелерін реттеуде құқықтық санаға арқа ... сөз және ... ... ... іске ... келесі
кезеңі, яғни ХҮІІІ-ХХ ғасырлар қазақ қоғамының үлкен тарихи кезеңдерімен
сабақтасады. Орыс патшалығының отарлау ... ... ... ... ... нәтижелері казақ қоғамының ұлттық құқықтық жүйесіне өз әсерін
тигізбей қойған жоқ.
Отарлаушылық құқықтық ... ... әдет ... ... ... тарылта бастады. Қоғам өмірінде белең алған қатынастарды реттеуде
әдет құқығының ... ... ... ұшырады. Ресей империясы
саясатының салдары қазақ қоғамындағы сөз теңдігінің іске ... да ... ... Бұл ... ... іске ... ... ықпалы билер
институтының өзіндік шынайылық келбетін жоғалта бастауымен көрініс берді.
Жалпы ... ... КСРО ... ... ... ... ... тигізетін ықпалын ескере келе, әдетте, оның заң
шығарушы, атқарушы, сот билігімен қатар қойып, ... ... деп ... ... боладыы. КСРО кезінде ақпарат құралдары тікелей
мемлекеттің бақылауында ... ҚР ... ... ... шын мәнінде
сөз бостандығы беріліп, деморатиялық жүйе қалыптасып, ақпарат ... ... ... ... ... ... таңда Қазақстан Республикасы Конституциясымен бекітіліп,
қорғалатын басты бостандықтардың біріне саналатын сөз ... кез ... өз ... пікірін ашык білдіру, олардың еркін ... ... ... келгенде, біздің ойымызша, болашақта қазақстандық бұқаралық
ақпаратттық білім беру ... ... ... да ойластыруды
талап ететін болады. Қазақстандық ... ... беру ... ... ... бұрып қана қоймай, әлемдік тәжірибеге бетбұрыс
жасату мәселесін естен шығармаған жөн, ... ... ... ... ... ... жүйе басым түсе беруіне мән берілуі керек.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... асыруға
көңіл бөлудің орны ерекше сияқты.
1.2. Ақпараттық құралдар еркіндігінің конституциялық негіздері және
ақпарат саласы мәселелерi жөнiндегi заңнаманы ... ... ... ... ... ... байланысты екі мағынада қолданылады. Жалпы ... ... ... ... белгілі бір халықтың өз еркімен бір нәрсемен әрекет ... М.В. ... ... бұл ... ... ... философиялық қағиданы құрап, конституциялық-құқықтық ... ... ... Ал Қазақстан ұлттық энциклопедиясына мән
беретін болсақ – Ақпарат, яғни ... (лат ...... хабарлау, ету) – істің жағдайы, қандай да болмасын оқиға немесе
біреудің ... ... ... ... ... ... екен.[7] Аталған
терминнің екінші мағынасы – ерік (бостандық) субъективтік мүмкіндік ретінде
белгілі бір әрекет жасау немесе әрекет ... ... ... керек.
Ғылыми әдебиеттерде «Ақпарат еркіндігі» және «Бұқаралық ... ... ... ... ... «Ақпарат саясаты» -
деген секілді түсініктер көп кездеседі және олар ... ... ... ... ... ... ... Авакьянның пікірі бойынша, «Ақпарат ... - ... ... ... ... ... құқықтың түсінігі, - дей келе, -
оған: сөз бостандығы, ... ... ... ... ... ... ақпараттарды кез келген заңды тәсілмен тарату еркіндігі және
тағы басқаларын ... ... оның ... ақпарат еркіндігі
абсолюттік құқық болып ... оған тек ... ... ғана ... қоя ... ... С.Е. Авакьянша «Ақпарат билігі» – бұл
ақпарат құралдарының ... ... рөлі ... есептеледі. Ақпарат
құралдары хабарларды халық арасына таратады, қоғамдық пікір ... ... ... және ... ... ... Солардың арқасында
қоғамда тұрақтылық, ынтымақтастық ахуал ... ... ... ... Ақпарат құралдарының адамдарға тигізетін ықпалын ескере келе,
С.Е. Авакьян, әдетте, оның заң шығарушы, атқарушы, сот ... ... ... ... деп те ... КСРО кезінде ақпарат құралдары
тікелей мемлекеттің бақылауында болды. ҚР тәуелсіздік алғаннан ... ... сөз ... беріліп, деморатиялық жүйе қалыптасып, ақпарат
құралдарын бұрынғыдай қатаң бақылау үрдістен шығып қалды»[8].
Ақпарат құралдарына қатысты ... ... ...... бұған жұртшылыққа хабар тарататын құралдардың бәрі – гәзет,
журнал, телевизия және радио ғыл. хабаршылар бюллетеньдер, ... ... ... ... таблоидтар жатады екен. Қалыптасқан
мағынасында: мерзімді баспасөз, телевизия мен радио ақпарат ... ... ... жүйелер енеді. Баспасөз, телевизия және радио тек ақпарат
тарататын құрал ғана ... олар ... ... ... бұл ... ... түр мен ... береді, сол арқылы
көрермеменнің, тыңдарманның эсте. сұранысын өтейді. Ақпарат құралдары –
мемлекет ... ... ... және ... ... ... белгілердің (атрибуттарының) бірі болып
табылады[9].
Ал баспа еркіндігі мен ақпарат саясаты мәселесіне қатысты М.Е. ... ... ... еркіндігі – ой мен сөз еркіндігінен шыққан, жалпы
құқықтың бір құрама бөлігі, сондай-ақ адамның жеке ... ... ... ... түрі – деп ... ... ... түсінікте «баспа еркіндігі» ұғымы «ақпарат ... ... бір ... ... келтіріп кетеді. М.Е. Волосовтың
пікірінше, нақты осындай құқықтық түсінік ҚР ... 20 ... ... Ол, ... қатар, ақпарат саясатын - ... ... ... ... ... бағытталған реттеушілік
қызметі түрінде түсіндірмекші ... М.Е. ... бұл ... ақпараттық жүйелерді немесе бұқаралық ақпараттық
құралдарын ғана емес, барлық ...... ... танымдық,
хабарламалық, т.б. сипаттағы ақпараттарды жасауға, сақтауға, ... ... ... ... ... мен ... ... бүкіл жиынтығын қамтиды[10].
Ақпарат саясатын бұлайша түсіндіруді А.С. Сәрсембаевта ары қарай
жалғастыра түседі, «ақпарат индустриясының әр қилы ... ... жоя ... қарқынды дамып келе жатқан телекоммуникацияларды,
компьютерлік технолларды жаңалау үрдісіне, ақпараттарды цифрлау ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси, ұлттық
мүдделеріне сәйкес ақпарат саясатын ұстанады. Мемлекет тарихындағы түбірлі
реформалық өзгерістерге орай дұрыс таңдап алынған Ақпарат ... ... ... жол ... ... ... ... отырып, әлемдік өркениет деңгейіне көтерілуге қызмет етеді»[11].
И.А. Ледях жоғарыда айтылған түсініктердің ара ... ... ... «Сөз еркіндігі бірнеше элементтерден құралған және бір
біріне тығыз байланысты бірлікті айтады. Біріншіден, - дейді ол, - бұл ... ... ... тұрғыда өз ойын, идесы мен түсінігін кез келген
заңды тәсілмен таратып, қабылдай алуы. Екіншіден – бұл ... ... ... ... құралдарының цензурадан тыс бостандығы – дейді,
үшіншіден, бұл әр азаматтың ... ... және ... ... - ... ... ... ғалымдардың ойларын саралай келіп, біз келесі
тұжырымға тоқталдық, біздің пікірімізше, ... ... ... ... Республикасының 1999 ж. 23 шілдедегі № 451-1 Заңының 1 бабына
сәйкес, бұқаралық ақпарат - ... ... ... ... ... және өзге де ... мен ... түсінуіміз қажет. Ал
бұқаралық ақпарат құралы жөнінде сөз еткенде - мерзiмдi баспасөз басылымы,
радио және ... ... ... ... ... ... қол ... алатын телекоммуникациялық желілердегі (интернет және
басқалары) WEB-сайттарды қоса алғанда, бұқаралық ақпаратты мерзiмдi немесе
үздiксiз жария таратудың басқа да ... ... ... сияқты, себебі
осы мәселелерді талқылаған кезде төмендегідей түйіндерге келдік. Ақпараттар
алуға байланысты ... іске ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдары туралы" 1999
жылғы 23 шілдедегі Республика Заңымен регламенттеледі[13].
Республика Үкіметінің 1997 жылғы 27 ... ... ... аумағында шет мемлекеттердің бұқаралық ақпарат құралдырының
корреспонденттік пункттерін тіркеу туралы ереже" бекітілді.
Аталған заңның негізгі мазмұнына ... Сөз, ... өз ... мен ... баспа арқылы және өзге де
түрде білдіруге, ақпараттарды заңда тыйым салынбаған кез ... ... және ... ... ... ... ... цензураға,
былайша айтқанда хабарларды шектеуге тыйым салынады. Мына қағиданы да
ерекше атау қажет. Мемлекеттік ... ... ... ... мен ... ... ... әрбір азаматты оның құқығы мен
мүддесіне қатысты құжаттармен, шешімдермен жене ақпарат ... ... ... ... ... ... құралдарын Қазақстан Республикасының конституциялық
құрылысын күшпен өзгертуді, тұтастығын бұзуды, мемлекет ... ... ... ... ... діни, топтық және рулық
артықшылықты, қатыгездік пен ... ... ... ... үгіттеу, сондай-ақ Қазақстанның мемлекеттік құпиялары ... ... ... ... өзге де ... ... үшін
пайдалануға жол берілмейді.
Бұқаралық ақпарат құралы есепке ... ... ... ... ... ... ... нысанына қарамастан, Республиканың
бұқаралық ақпарат құралдарының істері жөніндегі уәкілетті ... ... ... ... ... ... бүқаралық ақпарат құралдарын
есепке алу Үкімет белгілеген тәртіппен жүзеге асырылады.
Заңда ... ... ... шығаруды тоқтата тұру және тоқтату
шарттары белгіленген. Эротикалық сипаттағы ... ... ... ... жариялайтын мерзімді баспасөз
басылымдарын бөлшек саудада соған ... ... ... ... үй-жайларда
сатуға жол беріледі. Порнографиялық және арнаулы сексуалдық эфирде
шығарылуына, ... кино және ... ... ... қатыгездік
пен зорлықты насихаттауға тыйым салынады. Темекі және ... ... ... ... ... мен жарнамалардың эфирде
шығарылуына жергілікті уақыт ... 23 ... ... 6 ... ... етіледі.
Заңда бұқаралық ақпарат құралдарының азаматтар мен заңды тұлғалардың
ар-намысы, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне ... ... ... үшін ... ... ... Осыған
байланысты журналистердің құқықтары мен ... ... ... ... барлық меншік нысандарындағы ұйымдардан өзінің
қызмет бабындағы міндеттерін ... ... ... ... іздестіруге,
сұрауға құқы бар.
Олардың міндеттері – ақпарат құралдарына ... ... ... ... ... ... ... таратпау, жеке және
заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін ... ... ... құралдары мерзімдік баспасөздер, теле-және радио
хабарларын тарату редакцияларынан, ақпарат ... өзге ... ... жариялауды жүзеге асыратын мекемелерден ... өз ... ... жұмыс істейтін заңды тұлға болып табылады, ол
өндірістік-шаруашылық қызметін жүзеге асыруға, коммерциялық қызметпен
айналысуға құқылы.
Егер сөз ... кез ... адам ... қай-қайсысы да
мақала жазуға, теледидарда сөйлеуге не өзге ... ... ... ... құқылы болса, әрекет етуге қабілетті, Қазақстанның он
сегіз ... ... ... ғана бұқаралық ақпараттар құралдарының
құрылтайшысы бола алады.
Бұқаралық ақпарат қүралдарының ... ... ... ... оның ішінде таралымдарды немесе оның бір бөлігін алып ... ... ... ... ... жол ... ақпаратты таратпаудын, ерекше жағдайлары белгіленген.
Бұқаралық ақпарат құралдарының редакциялары, журналист: сот талап ... ... ... ... шартымен мәліметтер берген адамның есімін
атауға; прокурордың, тергеушінің немесе анықтама жүргізуші адамның жазбаша
келісімінсіз алдын ала тергеудің деректерін жария етуге; ... ... ... ... жеке басы көрсетілуі мүмкін кез келген
ақпаратты оның ... және оның ... ... ... ... іс бойынша сотта қаралып жатқан істің нәтижелерін өз
хабарламасында өзінше алдын ала ... ... ... шыққанша немесе үкім
заңды күшіне енгенше сотқа өзгеше жолдармен ықпал етуге құқылы емес.
Сөз ... ... кең ... орнықтыра отырып, заң шығарушы
нақты шектеулерді де көздейді.
Меншік нысанына қарамастан мемлекеттік органдардың, ... ... ... ... ... ... құрамалардағы және Қазақстан Республикасының мемлекеттің ... және одан тыс ... ... ... ... ... негіздері мен бірыңғай жүйесі "Қазакстан Республикасының
мемлекеттік құпияларын қорғау туралы 1993 жылы 19 ... ... ... ... — ол ... Республикасының қорғаныс
қабілеттілігін, қауіпсіздігін, экономикалық және ... ... ... ... ... жөне ... мен ... заң және
оны орындау негізінде өзірленген ... ... және ... кез ... ... ... иесі сақтайтын және тарататын
ақпараттар. Мемлекеттік құпиялар Қазақстан ... ... ... ... ... ... таратылуын бақылауда
жетістіктерге жетуге бағытталған және мемлекеттің жалпы ұлттық қауіпсіздік
жүйесінің бір ... ... ... ... ... өзге де шаралардың жиынтығын бойына жинақтаған мемлекеттік қүпиялардың
сақталуын қамтамасыз етудің бірегей тәртібі ... ... ... ... сондай-ақ оларды басқа да кез келген тәсілмен
олармен танысуға құқығы жоқ ... ... ... ... жауаптылыққа
жататын құқық бұзушылық құрамын құрайды.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... үш ... ... және қызметтік құпия санаттарына бөлінеді. Мемлекеттік
құпияға оны жариялау Республиканың ... ... ... және ... ... ауыр ... өкеліпсоқтыратын ақпараттар жатады, оларға "ерекше маңызды және
"өте құпия" деген ... ... ... ... ... оны ... Республикасының Қарулы Күштеріне нұқсан келтіруі мүмкін әскери
сипаттағы ақпараттар жатады, оларға өте құпия" және "құпия" деген ... ... ... ... ... ... қорғаныстық
қабілетіне, қауіпсіздігіне, экономикалық және саяси мүдделеріне кері ықпал
етуі мүмкін ақпараттар жатады. ... ... ... мемлекеттік
немесе әскери қүпияларды құраушы ақпараттар ... ... ... ... ... оны тұтастай аша алмайды. Қызметтік ... ... ... деген шектеуші белгі соғылады. Мемлекеттік
құпияларға заңда көзделмеген өзге де ... ... ... ... ... ... ақпараттар Қазақстан
Республикасының мемлекеттік құпияларын құрайтын мәліметтер ... ... ... ... жататын мәліметтер тізбесі ... ... мен ... ... ... ... мен ... тәртібі жөніндегі Ережеге сәйкес жүзеге асырылады.
Президент белгілеген мемлекеттік органдар Қазақстан Республикасының ... жеке ... ... ... ... ақпараттарды аталған Заңның
негізінде меншік иесінің ... өтей ... ... және ашуға
құқылы. Ақпарат иелері құпиялау және ашу жөніндегі заңсыз жасалған іс-
әрекеттер үшін ... ... ... ... ... тәртібі мемлекеттік емес құпияларға да:
коммерциялық құпияларға, баспасөз үшін емес қызмет бабында ... ... ... жеке ... ... және ... басқа
да түрлеріне қолданылады. Олар мемлекеттік органдардың және ... ... ... ... ... мәліметтер алуға сенім білдірілген тиісті
заңды және жеке тұлғалардың жәрдемдесуімен ақпарат иелері арқылы ... емес ... ... Қазақстан Республикасының әртүрлі заң
актілерімен немесе ақпарат иелері әзірлеген ережелермен реттеледі. Бұл
актілер Қазақстанның ... ... ... ... ... ... бөлігінде сөз еркіндігін, ... ... алу және ... ... ... ... заң ... оны
шамадан тыс пайдалануға жол ... ... сөз ... құк,ық бұзушылыққа жауаптылык, белгілеген.
Бұқаралық ақпарат құралдарын заңмен қорғалатын мемлекеттік немесе өзге
де ... ... ... ... ... ... қолданылып жүрген
конституциялық құрылысты күшпен құлатуға немесе өзгертуге, мемлекеттің
егемендігі мен аумақтық ... ... ... ... ... пен
зомбылықты насихаттауға, ұлттық этникалық, нәсілдік, әлеуметтік, діни
өшпенділікті ... ... ... ... ... ... ... порнографиялық шығармаларды таратуға, қылмыстық
жазаға тартылатын өзге де іс-әрекеттер жасау мақсатына ... ... ... жүрген заңдарға сәйкес бұқаралық ақпарат құралдарын
азаматтың жеке ... ... ... ар-намысы мен қадір-қасиетіне
қол сұғуға пайдалануға тыйым салынады және ол үшін ... ... ... тыс ... шындыкда сай келмейтін,
азаматтар мен ұйымдардың ар – намысы мен қадыр қасиетіне кедергі келтіретін
мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ету
қылмыстық, әкімшілік немесе өзгедей жауаптылыққа жатады. Ондай жауаптылыққа
мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... мен материалдар таратқан ... ... ... ... (бас ... ... ақпарат құралдарына қатысты бірқатар жалпықылмыстық немесе
жалпыадамзаттық рұқсаттармен бірге арнайы ... да ... ... ... соттың шешімімен бұқаралық ақпарат құралдары
шығарылымдарының немесе ... ... ... яғни ... ... ... ... шығарылуына тыйым салынуы, сондай-ақ теле және
радиохабарларының, басқа да ақпарат ... ... ... ... ... ... ... туралы заңның 5-бабынын, 1-тармағы,
18, 19 және 26, 26-1-балтарының ... ... ... ... ... басылымдарды тоқтата тұрады. Бұқаралық ... ... ... ... сот шешімімен 6 айдан
аспайтын мерзімге ... ... ... ... ... шығарылымдары немесе басылымдары сот
шешімімен ... ... ... ... ... Бұқаралық
ақпарат құралдарының шығарылымдарын немесе басылымдарын сот олар ... ... ... ... ... ... ... бір жылдың ішінде
екінші қайтара бұзған ретте тоқтатады. Бұқаралық ... ... ... ... ... тұру ... тоқтату туралы іс
сотта құқық қорғау органдарының, бұқаралық ақпарат құралдары мекемелерін
тіркеу ... ... ... ... ... туралы шешім қолданылып жүрген заңды бұзу жолымен жүргізілген;
Баспасөз туралы Заң талаптары бұзылған; бұқаралык, ақпарат құралдары ... ... ... ... мақсаттары мен міндеттерін
бірнеше қайтара бұзған реттерде тіркеуші орган бұқаралык, ақпарат ... ... ... ... жоюы ... ... ақпарат құралының
құрылтайшысы немесе редакция бүқаралық ақпарат құралынын, тіркелу күшінің
жойылғаны ... ... ... ... ... ... ... күшін
жою жөніндегі шешіміне сотқа шағым түскен ретте шешімнің күші ... ... ... тіркелмеген немесе оның шығарылымы
немесе басылымы тоқтатылғаны туралы шешімнен кейін өнімдерді әзірлегені мен
тоқтатқаны үшін қолданылып ... ... ... ... ... адамдар
баспасөз таралымдары немесе өзге өнімдері ... ... ... ... Осы ... бұзушылық жыл ішінде тағы да қайталанса
кінәлінің иелігіндегі ақпараттарды ... мен ... үшін ... ... тәркіленіп немесе онсыз ... ... ... және ... пен қадір-қасиетке нұқсан
келтіретін мәліметтер ... ... ... ... ... ... құралдарының редакцияларынан түзету берілуін талап етуге құқылы.
Редакция мәтін көлемі ... ... ... бір ... ... ... ... міндетті. Жауап мәтінін редакциялауға ... ... ... ... ретте ол сот арқылы қалпына
келтірілуі мүмкін.
Шындыққа сәйкес келмейтін ... ... үшін ... ... ... де көзделген. Егер осы мәліметтер ресми
хабарламалар мен құжаттарда болса; егер олар ақпарат агенттіктерінен ... жөне ... ... ... ... ... ... депутаттардың, қоғамдық ... ... ... ... және ... органдардың лауазымды
адамдарының ресми сөздерінің ... ... ... егер ... ... әзірленген жазбаларсыз эфир арқылы сөйлеген ... ... сөз ... ... ... редакциялауға жатпайтын мәтіндерде келтірілсе
шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді ... үшін ... ... сол ... ... ... тартылмайды.
Қазiргi заманғы жағдайларда ақпарат нарығындағы ... ... даму ... ... ... ... субъектiлерiнiң саяси-құқықтық мәдениетiнiң, сондай-
ақ БАҚ-тар арасындағы еркiн бәсекенi және бәсекелес ортаны ынталандыруды
қамтамасыз ... ... ... саласындағы заңнаманы одан әрi кезең-
кезеңiмен ырықтандыру жолымен ғана қамтамасыз етуге болады. Ақпараттық
қызмет көрсету нарығында ... ... ... ... нақты және жүйелi
шаралар кешенi қабылдануы қажет.
Сонымен қатар, халықаралық ... мен ... ... ... отырып, әкiмшiлiк және қылмыстық ықпал етудiң
(жауаптылықтың) ... және ... ... ... ... ... қоғам
мен БАҚ-қа әсер ететiн бiрқатар ... мен ... ... ... ... ... ... және т.б.) кешенiн нақтылау қажет.
Ақпарат нарығын монополиядан қорғау қағидаттарын айқындау ... ... ... ... ... ... ... маңызы бар.
Бұл тұрғыдан ақпараттық компаниялардың коммерциялық мүдделерi (өндiретiн
өнiмнiң ассортиментiн ұлғайтуға ұмтылысы, қызмет саласын ... ... ... ... сөз ... ... мен ... тарату,
бәсекелестiктi қамтамасыз ету, бiржақты пiкiрлер мен мүдделердi таңуға жол
бермеу ... ... пен ... ... ... барынша оңтайлы
теңгерiм табу маңызды болмақ.
1.3. Қазақстан Республикасы конституциясы бойынша ақпарат нарығы және
ақпараттық кеңiстiктегi бәсекелестiк
Бүгінгі күні ... ... ... ... ... әсерін
тигізбей қоймайтын барлық маман иелерін ... ... ... ... ... оны құрастырушылар да, оны пайдаланушылар да,
тіпті оны ізденіп-зерттеушілер де өз ... ... ... ... аса ... ... ... келсе, ал оның таралымын
ғарыштық жылдамдықпен салыстыруға болады екен. Өзіміз қарастырып көрейікші:
жыл сайынғы «құжатталған» ақпараттар көлемі 7 млрд ... ... ... 60 ... ... ... құжаттарынан тұрады екен.
ХХІ ғасырда академик В.И.Сифоровтың пайымдауынша адамзаттың білім
деңгейі мен көлемі екі есе ... ... ... ... ақпараттардың енуі 30
есе өссе керек.[14]
Сонымен, «ақпарат» феноменінің атына қандай анықтама ... ... ... ... ... үшін ... болып келетін ақпарат кеңістігі
дегеніміз не, ... ... ... ... ... қалай түсінеміз? Осы секілді сауалдарға жауап ретінде, келесі
конституциялық-құқықтық тұрғыда ұсынып көрмекпіз.
Еліміз кәзiргi ... ... ... ... демократиялық
және әлеуметтiк мемлекет деп жариялады. Бұл – мемлекет өз ... ... және ... ... құндылықтарды басшылыққа алуы тиіс
дегенді білдіретіні сөзсіз. Біздің білетінімізше, Қазақстан Республикасы
ақпараттық кеңiстiгiнiң ... ... ... 2006 - ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентiнiң 2006
жылғы 1 наурыздағы Қазақстан ... ... ... ... ... ... елу елдiң қатарына кiру стратегиясына сәйкес
және ... ... ... ... 2006 ... 1 ... орындау үшiн әзiрленген[15]. Тағыда қайталап өтейік, Қазақстан
Республикасы ақпарат нарығының ... ... ... Жалпы Ақпараттық
бәсекелестікті қалай түсінуге болады? ... ... ... бен ... үшін ... ... ... сауалдардың сан түрлісін қоюға болады. Бұларға жауап iздеу,
негізгі өзектi мәселеге әкелiп соқтырады.
Қазақстан ... ... сөз ... ... ... ... ... цензураға тыйым салады, сонымен
қатар әркiмнiң заң жүзiнде тыйым ... кез ... ... ... ... және ... ... бар екенiн айқындайды, идеологиялық және
саяси әралуандылықты таниды.[16]
Қазiр Қазақстанда ақпарат нарығының негiзгi, ... ... ... 1990 жылға ... ... ... ... ... ... пен журнал басылса, эфирге 21 теле- және
радиоарна ... ал 2006 ... 1 ... ... ... ... 7281 бұқаралық ақпарат құралы тiркелген. Мемлекеттiк емес
БАҚ-тардың үлесi 78-ге жуық ... ... күнi ... ... тұрақты өркендеу және бәсекелестікке
төтеп бере алатын экономика құру мақсаты тұр. Бұл міндет жайлы ... ... ... ... ... саяси жүйеміз болмай, еліміздің
тұрақты дамуын қамтамасыз ету мүмкін бе? ... ... ... Ел ... мен саясаттағы әділ бәсекелестiкке ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мүмкін бе? Әрине, мүмкін
емес!
Айтылған мәселелердің түп-тамыры бiздiң ... ... ... ешкім күмән келтіре қоймас. Тек осы жағдай ғана
қағаз жүзіндегі Конституция мен еліміздегі шынайы жағдайдың ... әкеп ... ... ... жоғарыда аталған тұжырымдамада ғаламдық ақпараттық
кеңiстiктi және Қазақстан Республикасының ақпарат нарығын дамытудың негiзгi
үрдiстерi, ... ... ... нарығындағы бәсекеге қабiлеттiлiктiң
өзектi проблемалары байқалады. Мемлекеттiк саясаттың ақпарат саласындағы
негiзгi қағидаттары, ... ... мен ... ... iске ... тетiктерi айқындалды. Тұжырымдама алдағы кезеңге (2006-
2009 ... ... ... ... ... және ... ... құқықтық актілер әзiрлеуге негiз болады.
Ақпарат саласы адамның тiршiлiк етуiнiң және қоғамдық ... ... өте ... ... ... ... ... байланысты ақпарат
саласындағы мемлекеттiк саясат мемлекеттiң, қоғамның, жеке адамның, ақпарат
және ақпараттық-телекоммуникация нарығына кәсiби қатысушылар мүдделерiнiң
нақты ... ... ... тиiс. Iшкi және ... ... отандық ақпарат өндiрушiлерiнiң (мемлекеттiк, сол сияқты жеке)
бәсекеге қабілеттiлiгiн арттыру үшiн жағдай жасалуға тиiс[18].
Мемлекеттің ерекше рөлi ... сан ... мен ... ... аясында болып жатқан, ақпарат ... мен ... ... өспелi жағдайларында барынша өзектi бола
түсуде, ол отандық БАҚ-тың өз әлеуетiн әлеуметтiк және ... ... ... ... бермейдi.
Сонымен қатар шектен тыс этатизм керi нәтижеге - отандық масс-медианың
бәсекеге қабiлеттiлiгiн күрт төмендетуге әкелiп соқтыруы ... ... ... ... қабiлеттiлiктi арттырудың мемлекеттiк
саясаты мыналарды ... ... ... ... ... бiртұтас мемлекеттiк көзқарасты
қалыптастыру және стратегияны әзiрлеу;
... ... ... ... ... кешендi
нормативтiк құқықтық негiзiн жасау;
• отандық ақпарат нарығы субъектiлерiне қолайлы жағдай жасау;
• қазiргi заманғы ұлттық ақпарат және ... ... ... ... ... ... және ... қабiлеттiлiгiн
арттыруды қамтамасыз ету;
• тәуелсiз отандық БАҚ-ты нығайту және ... үшiн ... ... отандық ақпарат өнiмдерiн өндiрушiлердiң сыртқы ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мүдделерiн халықаралық аренада және өңiрлiк, құрлықтық
және ғаламдық ақпараттық кеңiстiкте iлгерiлету.
Ақпарат ... ... ... ... ... мемлекеттiк
саясаттың басымдықтары:
• отандық БАҚ-ты жан-жақты дамыту;
• iшкi нарықта бәсекелестiктi күшейту;
• инновациялар ... ... ... ... ... қабiлеттiлiгiн қолдау және арттыру жөнiндегi
мемлекеттiк шаралар кешенiне мыналар кiредi:
- ақпарат ... ... ... құқықтық реттеу) саласын
дамытуға қолайлы ортаны жасайтын ... ... ... ... ... ... сұранысты дамытуға ықпал ету:
а) бастапқы кезеңдегi сұранысты, iшкi ... ... ... ... ... ... алу мен мемлекеттiк
тапсырыстар;
б) өнiмдер мен үдерiстердi регламенттеу, ең ... ... ... нарықтан
ығыстыру үшiн техникалық және технологиялық стандарттардың айқын жүйесiн
құру;
в) сатып алушылар рөлiндегi салалар құрылымына ... ... ... емес ... тетiктерiн пайдалану үшiн жағдай жасау;
д) тұтынушыларға толық және сапалы ақпарат беру;
е) ... ... ... әр ... ... ... ету үшiн) ... өңiрлiк саясат (ауылдық аумақтарды дамытуды ынталандыру).
Қазiргi заманғы жағдайларда ... ... ... ... даму деңгейiмен, қоғамның және
ақпараттық кеңiстiктiң субъектiлерiнiң саяси-құқықтық мәдениетiнiң, сондай-
ақ БАҚ-тар арасындағы еркiн ... және ... ... ... етумен байланыстағы ақпарат саласындағы заңнаманы одан әрi кезең-
кезеңiмен ырықтандыру жолымен ғана қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... ... ықпал ететiн нақты және жүйелi
шаралар кешенi қабылдануы қажет.
Сонымен ... ... ... мен ... ... ... отырып, әкiмшiлiк және қылмыстық ықпал ... ... және ... ... ... ... ... қоғам
мен БАҚ-қа әсер ететiн бiрқатар шаралар мен мәселелердi (жалған ақпарат
тарату, фактілердi қасақана бұрмалау және т.б.) ... ... ... ... ... қорғау қағидаттарын айқындау және енгiзу
бөлiгiнде айқын заңнаманы әзiрлеу қажеттiгiнiң ерекше маңызы бар.
Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ұлғайтуға ұмтылысы, қызмет саласын ... ... ... ... сөз ... ... мен ... тарату,
бәсекелестiктi қамтамасыз ету, бiржақты пiкiрлер мен мүдделердi таңуға жол
бермеу жөнiнде мемлекет пен ... ... ... ... оңтайлы
теңгерiм табу маңызды болмақ.
Қазiргi уақытта ақпарат нарығының, бiрiншi кезекте бұқаралық ақпарат
құралдарының субъектілерi өз назарын мынадай ... ... ... ... ... нарыққа;
2. өңiрлiк iшкi нарыққа;
3. жалпыұлттық нарыққа;
4. өңiрлiк сыртқы нарыққа;
5. құрлықтық нарыққа;
6. ғаламдық нарыққа аударып, өзара ... ... ... заманғы әлемдiк практика көрсеткендей, неғұрлым өткiр
бәсеке ақпарат нарығының екi ... - ... және ... орын ... ... ... ақпарат пен күнделiктi қолданбалы
пайдалануға жарамды ақпараттық өнiмдер алуға мүдделi көпшiлiк ... ... ... ... ... аудитория - шешiмдер қабылдауға немесе
бұқараға қатысты ... ... ... ... өкілеттiктерi
(саясаткерлер, шенеунiктер, ... ... ... ... ... ... ... үлгілер")
спортшылар, өнер мен мәдениет, ғылым қайраткерлерi, қоғам қайраткерлерi,
басқалар) бар ... ... үшiн ... ... ... және ... Республикасы ақпараттық нарығының
жұмыс iстеуiнiң ... ... ... ... ... БАҚ-тың жалпы санынан 2479 бұқаралық ақпарат құралы
тұрақты негiзде жұмыс iстейдi.
Елiмiзде БАҚ-ты кең тұрғыда тақырыптық саралау орын алып ... ... ... БАҚ-тың үлесi масс-медианың жалпы санының 50 процентiн,
қоғамдық-саяси - 16 проценттi, ... - 9 ... ... - ... ... жастар, әйелдер және дiни басылымдар шамамен ... ... ... ... 212 электрондық БАҚ жұмыс iстейдi. Аса iрi
жалпыұлттық электрондық БАҚ-тар Қазақстан Республикасы аумағының:
"Xaбap" телеарнасы - 95,70 процентiн, ... - 96,25 ... ... - 75,50 ... ... - ... арна" - 78,60 процентiн, Қазақ
радиосы - 86,99 ... ... ... ... Орта Шығыс, Еуропа және
Солтүстiк Африка елдерiнiң аумақтарында хабар ... ... арна ... ... ... және ... ... желiлерiнiң 80-
нен астам операторы iске қосылған, ол отандық және ... ... ... ... ... ... көрсетедi. Олардың iшiнен ең iрiсi "Алма-ТВ"
(елiмiздiң 13 ... ... ... ... ... ... (5 қала ... "КВК" (4 қала) болып табылады.
Қазақстанның iшкi ақпарат нарығында 2309 газет пен журналды, 83 ... қоса ... 2392 ... ... ... ... ... Республикасында спутниктiк телевидение және
деректердi компьютермен беру жүйелер арқылы ... ... ... ... ... ... ... электрондық форматтағы баспалық
БАҚ-тың шектеусiз саны арқылы қабылдауды жүзеге асыруға болады. Қазақстан
Республикасында шетелдiк ... ... ... 80-нен астам өкiлi
аккредиттелген.
Шетелдiк бұқаралық ақпарат құралдары атауларының жалпы санының ... ... орыс ... 5 ... - ... тiлiнде, 5 процентi
әлемнiң басқа тiлдерiнде таратылады.
Қазақстан Республикасының аумағында таратылатын шетелдiк БАҚ-тың ... ... ... ... ... (бұдан әрi - АҚ), "АиФ-
Қазақстан" жауапкершілiгi шектеулi серiктестiгi ... әрi - ЖШС) ... ... АҚ, ... АҚ, ... және "Қазорталық-
ТД", "Кателко+" ЖШС болып табылады. Осы құрылымдар тарататын масс-медианың
жиынтық ... ... ... 70 процентiн құрайды.
Қазақстанда жалпыұлттық "эшелонға" көбiне басқаларға, бiрiншi
кезекте жергiлiктi жердегiлерге залал келтiре отырып, шектен тыс баса ... ... ... ... және ... ... нарығының және
бұқаралық ақпарат құралдарының дамымауымен, сыртқы ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында, қоғам үшiн
әлеуметтiк маңызы бар және аса ... ... ... мемлекеттiк
тапсырыс жүйесiнiң жұмыс iстеуiн қоса алғанда, БАҚ-ты мемлекеттiк қаржылық
қолдаудың бiрқатар тетiктерi ... ... ... ... оның бүгiнгi таңдағы болмысы
жағынан бәсекелес емес деп ... ... ... онда ... ... таза және ... ... қолданылмайды.
Осыған байланысты ақпарат нарығында мынадай терiс ... ... ... ... ақпарат нарығының талаптарына сәйкес келетiн кәсiби
мамандардың жеткiлiктi ... - ... ... ... ... ... технологтардың, заңгерлердiң және басқалардың болмауы;
ақпарат нарығы субъектiлерiнiң, бiрiншi кезекте БАҚ-тың техникалық жағынан
нашар жабдықталуы, ол ... ... ... мен ... жөнiндегi
материалдық-техникалық базаның ... ... ... мен ... ... өңiрлерде, қолжетiмділiктiң
шектеулi болуынан туындап отыр;
2) ақпарат нарығының субъектілерi, ... ... БАҚ өте ... ... ... көп жағдайларда мемлекетке және/немесе қаржы-
өнеркәсiп топтарға тiкелей қаржылай ... ... және ... ... ... ... ... нарықтың ақпарат сыйымдылығының, соның iшiнде жарнаманың аздығы;
халықтың бiр бөлiгiнiң ... ... аса ... ... ол жеке ... тұлғалардың ақпарат өнiмдерiне аз шығын жұмсауымен түсiндiрiледi;
4) жергiлiктi, ... және ... ... ... ... беру мен ... ... дамымауы, соның iшiнде
ақпаратты беру мен таратудың монополиялы түрiне жақын жай-күйiне байланысты
туындап отыр[19].
Қол жеткiзген даму деңгейiне ... iшкi ... ... ... базасын дер кезiнде жетiлдiру мәселесi ерекше байқалуда.
Бұл стратегиялық мәселелердi отандық медиа-нарықты одан әрi
ырықтандыру мен ... ... ... отырып, дәйектi түрде шешу қажет.
Өткен он жыл ішінде біздің еліміз де, ... ... ... де ... ұшырады. Бұдан 10 жыл ... ... ... ... ... ... тән мүмкіндіктер мен
түсіністіктердің көрінісіндей болды. ... ... ... ... ... ... отырып, біз қазіргі кездегі қоғамдық-саяси
қатынастар мен ... ... ... ... қажеттігіне көз
жеткіземіз. Біз еліміздің ... ... ... мен мемлекеттің қазіргі
мүмкіндіктеріне сәйкестендіруіміз, сондай-ақ оны болашақтағы кез-келген
 сынақтарға шыдайтындай қабілетті болатындай ... ... ... ... ... кеткен тұжырымдаманың
қағидаларын iске асыру Қазақстан Республикасының ... ... ... әрi ... ақпараттық кеңiстiктiң және оның кәсiби қатысушыларының
ұлттық және ғаламдық ақпарат ... ... ... ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Жоғарыда аталған шаралар кешенiн шешу елдiң ақпарат кеңiстiгiн ... ... онда ... ... ... ... ... өнiмiн жасауға ықпал ететiн болады, ол ақпараттық ... және ... ... ... бағдарламалардың бәсекеге
қабілеттiлiгiн арттыру үшiн қажет.
Елiмiздiң дамыған және бәсекеге қабiлеттi ... ... - ... ... ... демократиялық және әлеуметтiк
мемлекет Қазақстан Республикасының нығайып, одан әрi ... ... шарт ... ... ... ... ... сөз бостандығының конституциялық
негіздері
2.1. Сөз бостандығының тарихи құқықтық аспектілері
Қазақстан Республикасы бүгінгі күнде тәуелсіздігінің он жеті ... ... ... Осы ... ... жас мемлекетіміз өз дамуының
болашағына ықпал етер ... ... ... ... ... айқындай
алды.
Өз алдына айқын мақсат, мұраттар қойып, сол айқындалған мұраттар мен
мақсаттарға жету жолдары мен оларды ұйымдастыруда жүзеге ... ... ... ... ... ... жыл ... халыққа Жолдауларында мемлекет дамуының қол
жеткізер жетістіктерге жетуінің негізгі бағыттары мен міндеттері ... ... ... бүгінге дейін жүріп еткен он жеті жылдық
уақыты тарих тұғырынан қарағанда тіпті аз ғана уақыт. ... де осы ... ... ... ғана тән, ... даму ... ... тандай алды.
Еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің биылғы жылғы халыққа
Жолдауында ойын былай деп нақтылаған ... ... ... ... ... жолын таңдап, жылдан жылға әлемдік қоғамдастыкта барған сайын зор
құрмет пен беделге қол жеткізе ... алға ... нық ... ілгерілеп
келеді» [20].
«Өткенсіз бүгін жоқ» дегендей жарқын болашаққа басар қадамымызда тарих
тағылымының ұстанымдарынан аттап өте ... ... ... ... ... тұрған бүгінгі ұрпақтың басты міндеті - тарих қойнауына кетіп елеусіз
қалған асыл қазыналарымызға көңіл аударып, олардың ... ... ... лайық, кәдесіне жарар» қоғам емірінің айнымас ... ... ... ... ... тарихи арнадан алшақтатпай өзара
сабақтастықта қараудың маңыздылығы турасында заңгер ... З.Ж, ... ... ... ... ... тарихы, ұлы үлағат пен
адамгершілік иманға және тек ... ғана тэн ... толы ... ... ... құкықтық болмысын және мәдениетін толық игермей, оны
өзіміздін төл мемлекетіміз бен ... ... ... арқауы етпей
Республикамызда құқықтық мемлекет құру ... ... ... немкүрайлықпен қарау, қазір жүргізіліп жэне болашакта көзделіп
отырған реформаларға пәрменділік пен қуат ... асыл ... ... селкостык таныту» деп ой түйіндейді[21] .
Сондықтан, шалыс ... ... ... алдыңғы, іргелі елдердің
катарынан көріну мақсатына жетуде өткен күндер тарихының тасасында калған
рухани қазына - ... ... ... ... ұлттық
санамызда жаңғырту қажет деп ойлаймыз.
Академик С.Зимановтың пайымдауынша: «Әлемде, оның мәдени арналарында
тарихи өлшем ... ... ... ... ... ... ... әлі де жұмбақ болып калып отырған, лайықты деңгейде ... ... ... ... ... ... халықтар өмірінде көптеген
ғасырлар бойы астан-кестең оқиғалар және ... ... ... ... шырмауынан кене дәуірдің мұрасы ретінде ұрпақтар үшін қазақтар екі
мәңгі құндылықты ... ... ол - Сөз ... мен Заң ... жүйенің мәдени және демократиялык дәстүрлеріне
негізделген Қазақ құқығы өзінің реттеушілік ... XIX ... ... кейбір
жағдайларда XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... ұзақ өмір сүруін екі негізгі жағдаймен түсіндіруге болады:
біріншіден, көшпелі ... ... ... ... Қазақтың кең даласында жаңа дәуірге дейін сақталды. Екіншіден,
қазақ құқығы халықтың тыныс ... ... ... ... ... жақын, тәндес, жалпы адам баласының мәңгілік рухани бітім -
болмысына, талабына сай болатын»[22].
Қазак ... ... ... мен ... ... ... ... көрсетер көшпелі өркениеттің болмысы ... сөз ... сөз ... ... құндылықтардың қатарынан ерекше
орын алды.
Қазақ қоғамында бұл құндылықтар рухани өмір ... ... ... ... мен бостандықтарының қорғалуының кепілді алғышарттары іспетті
болды. Өйткені, казақ халқы үшін қоғам өмірінің қай кыртысында да ... ... ... сенімді кұралы сөз құдыреті болатын. Оны
құқыктық тұрғыдан «көмкеруге» әлбетте заңи нормалар мен институттардың ... ... ... қазақ қоғамындағы құқықтық маңызы зор институттардың
бірі, сөз ... ... ... ... ... ... ... кол жеткізген егеменді мемлекетіміздің Ата
Заңының 20-бабында «Сөз бен ... ... ... ... орын ... ... басты бостандықтарының біріне ... ... - ... ... «жаңалығы» емес, сонау ғасырлар қойнауына
кеткен ұлттык мемлекет тарихының иірімдерінен ешіріліп қалмай, өз ... келе ... ... бостандығы кез келген мемлекеттің адам қудығын іске асырудағы
басты жетістігі болып есептеледі. Сондықтан осындай жетістікке қай ... ... ... ... ... сұрақ - арнайы зерттеуді талап ... ... ... Қазақ қоғамындағы сөз бостандығының өмір
қажеттілігіне айналып, кейін құкықтык ... ... ... ... ... ... зерттеу заң ғылымының бүгінгі таңдағы міндетті
тақырыптарының бірегейі болып есептеледі.
Қазақ әдет құқығының ... оның ... ... ... ... екшелеп білуде көшпелілер қоғамының жалпылама
сипаты мен оның дамуының негізгі ... ғана ... ... ... ... сөз еркіндігі мәселесі орыс деректерінде, атап
айтқанда, қазақ ... ... ... тыныс-тіршілігін зерттеуші
орыс шенеуніктері Андреевтің, Бальюзектің, Д-Андренің, Зобниннің, Крафттың,
Левшиннің еңбектерінде жалпылама тұрғыда беріліп, сөз бостандығының көріне
алған қоғам ... ... ... Сонымен қатар, Т.М.Культелеев,
С.Л.Фукс, С.В.Юшков секілді қазақ әдет құдығының нормалары мен олардың
ерекшеліктерін ... ... ... де маңызы зор.
Қазақ қоғамындағы сөздің құқықтық қасиетіне, маңызына тоқталған үлкен
ғалым ... ... ... ... ... үлкен еңбек он
томдык «Қазақтың ата ... ... мәні өте зор. Он ... тұратын
бүл еңбек тұжырымдамалық деңгейдегі еңбек болып табылады. Қазақ құқығының
қалыптасу, даму ... мен оның ... ету ... ... ... ... даму ерекшеліктері, оны қалыптастырудағы қоғам
өкілдерінің қызметі мен ... әдет ... ... ... ... қатынастар және әдет құқығының тұтас болмысын ашып көрсетер оның
негізгі институттарының маңызы туралы зерттеулерден ... бұл ... ... Сөз ... ... ... ... маңызды
элементгерінің бірі ретінде қарастырылып, құкықтық талдау жасалған заңгер
ғалым ... ... ... ... ... ... атты еңбегі аса маңызды болып табылады. Сонымен бірге ... ... ... ... ... мен ... өзара сабақтастығы
негізінде дәстүрлі қазақ қоғамындағы коғамдық ... ... ... жасалған С.З.Зиманов және Н. Өсерүлының «Қазақ әдет-
ғұрып заңдарына шариаттың әсері» атты еңбегінің және С. ... ... ... даму ... оның ... ... ету ... «Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық» атты еңбектерінің құлдылығы
өте зор. Қазіргі қоғам талабына айналған сөз ... ... ... ... өзіндік кұндылығын керсетуде С.С. Сартаевтың, М.Т.
Баймахановтың, В.А. Кимнің, Ғ.С. ... А.С. ... ... ... айта кету ... ... ... әлеуметтік құбылыстардың құқықтық тұрғыдан
танылып қабылдануы ондағы құқықтық санамен тығыз байланысты еді. ... ... сана ... ... ... танып, бағалаумен
айқындалды. Көшпелі өмірдің ерекшеліктерінен бастау алатын ... ... ... ... ... ... өзі - оның
ұлттық дүниетанымның құрамдас бөлігі екендігінде еді. Сондықтан ... ... ... ... ... дүниетаным шегімен
астарласты.
Құқықтық сананы құкықтық мәдениетті құраушы компоненттердің бірі ... ... ... сөз өнерімен тығыз байланыста болды. Өйткені,
сөз ... сөз ... ... мәдениеттің рухани негізі болатын.
Сондықтан да ... ... ... мүмкін емес еді.
Негізінде көшпелі қазақ қоғамының құкықтық мәдениетінің белді ... сөз ... ... ... ... өмір ... түптеп келгенде ауызша сөйлеу
мәдениетіне негізделген еді. Сөз өнері құқықтык ... ... ... ... ... әрі ... ... Құқықтық болмыс сөз өнерінің
шуағы мен қуаты аумағында ... ... ... суарылып, толып-толысып
отырды»[24].
Қазақ қоғамында сөз өнерінің маңызы зор болды. Сөз ... ... ... ... меже ... ... Сөз ... сөз өнері
көшпелі қазақ қоғамының бүкіл болмысының рухани қазығы ... ... ... салаларында, дәлірек айтканда: тұрмыстық, соттық, ... ... ... ... күш ... танылды. Бұл салаларда сөз
мәдениетінің құрамдас бөлшегі ретінде қалыптасқан сөз еркіңдігінің кұкықтық
қуаты басым болды. Сөзді құдірет деп таныған ... ... оны ... ... жолы сөз ... ... деп қарады. Сөз еркіндігі
дегенде, ең алдымен, қазақ қоғамында қалыптасқан «теңдік» ұғымының ... ... ... ... ... ... адамдардың өзара теңдігі,
әсіресе рухани тұрғыдағы теңдігі түсінілді. Демек, адамдардың өзра ... ... ... сөз ... ... сөз сөйлеу мүмкіндігін алуда
барлық адамның тең дәрежеде қамтылғанына айрықша көңіл аударады, ... ... ... қай ... да сөз ... деген тең
құқылық сөз еріндігінің негізгі мәнін айқындайтын еді. Көшпелі ... сөз ... ... мен сөз ... ... арасындағы
байланыс пен айырмашылық болды. Көшпелі қазақ қоғамында сөз бостандығын тек
кана жас балалар иеленген, ... жас ... ... ... ... ... үшін ... не айтса да рұксат етіліп, тыйым салынбаған. Бала өсе
келе, ес біле ... ... ... ... ... ... ... алуға тәрбиелей бастаған. Қазақ қоғамында сөз құдыретті рухани
күш, құндылык деп қабылданғандықтан оның бағасын жойып ... оны ... ... ... мақсаты, мұраты болып табылды. Бұл мақсатқа
жетудің басты жолы - ... сөз ... ... ету ... ... ... ... халқы сөзбен жауласқан елді де, шекіскен
ерді де, шешімін таппас дауды да тоқтатқан.
«Байтақ дала ... сан ... ... - қонып күндер кешкен казақ халқы
жан сезімін жырмен ағытқан, ақыл мен ... кені ... сөз деп ... ... ... ... да, жүйелі сөзге тоқтаған»[25].
Сөз еркіндігі көшпелі қазақ қоғамында құқықтық қару іспеттес болатын.
Сөз ... ... ... оның өсіп - ... ... ең
басты шарт - бұл ... ... ... ... сөйлейтін сөзге
бостандық, теңдік берілуі қажет. Көшпелі қазақ қоғамында сонау көне
дәуірлерден-ақ «Бас ... ... да, тіл ... жоқ» ... ... ... сөзге тыйым салмай, сөйлеу мүмкіндігіне шек қоймаған.
«Тіл, сөз еркіндігі қоғамдағы басты құндылықтың бірі ... ... ... ... ... ... ... ой-сана қоғамдық пікірдің
негізгі қорытындыларының бірі ... ... сөз ... ... ... ... басты орынға
койылып, маңызды күшке айналуына екі түрлі жағдай ерекше әсер еткен деуге
болады. Біріншіден, көшпелілер өмірі табиғатпен ... ... ... ... ... дүниетанымының бір кыртысында ... ... ... ... ... өмірмен
байланыстылықта талдау, қабылдау негізі жатқан болатын. Екіншіден, көшпелі
қазақ қоғамындағы қатынастарды реттеуде маңызды орынға ие болған заңдар ... ... ... ... ... қалыптасып, дамыды. Бұған қазақ
халқының құқығы тарихында қалған жарғыларды жатқызуға ... ... ... ... ... ... құқықтык ұғым-
түсініктердің терең түпкірінен қалыптасқан әдет құқығы нормаларының негізгі
көздегені - қоғамда қалыптасар дау-дамайларды болдырмай алдын алу, ... ... ... ... мүшелерінің сөз еркіндігі мен теңдігін қорғап,
олардың іске асуын қамтамасыз ету болатын.
«Сөз бостандығы» ... ... ... ... кезеңдерді
қамтиды. Жалпы алғанда, бұл институттың ... ... ... ... ... сөз ... ... қалыптасуын сот шешендігінің
дамуымен байланыстыра отырып, оның ... ... мен ... ... ... әдет құқығы өз бастауын осы қогамнан алады. Сондықтан да
әдет құқығы нормалары аясында қызмет ... сөз ... ... әдет ... бастау алу кезеңімен сабақтастырсақ, бұл
кезеңдер ежелгі дәуірден біздің заманымыздың IІІ ғасырына ... ... Одан ... ... ... ... ұштасады. Түркілерде
мемлекеттік биліктің бір басында билер кеңесі болды. ҮІ-ХІІ ғасырларды
еншіленген ... ... ... ... тұрғыдағы ролі жоғары
болды. Дамудың ... ... ... ... ... Бұл ... XV ғасырды қамтиды. XV ғасыр ұлттық ... ... ... ерекшеленеді.
Екіншіден, сөз еркіндігі институтының пайда болып, даму заңдылықтарын
билер институтымен байланыстырамыз. Оның бірден-бір себебі ретінде ... ... өмір ... ... болып, олардың өміршеңдігін
қамтамасыз етуші тірек ... осы ... ... ... Әдет ... ... дамытып отырған билер институтының дамуы бірнеше
кезеңдерді қамтиды: бірінші кезеңі - ... ... ... ... ... алғышарттардың қалыптасуы; екінші кезеңі орта ғасырларды
қамтиды; үшінші кезеңі кейінгі орта ғасырлар, яғни XV ғасырларға тиесілі;
төртінші ... XVIII ... ... Бұл кезеңде билер институтының
өркендеп құлаш жайған кезі болатын. Әдет құқығы ... ... ... ... ... ... ... орын алған кезең
болатын; бесінші кезеңі XIX ғасырдың екінші жартысынан бастау алады. ... ... әдет ... пәрменділік күші мен қызмет ету
мүмкіндігінің шектеулерге ұшыраған кезі болатын.
Құқықтық сананың реттеушілік ... әдет ... ... ... ... яғни әдет ... нормалары толығымен коғам өмірінің
барлық ... ... ... ... ... сөз ... ... арта түсті. Ұлттық мемлекеттің құрылып, әдет ... ... ... ... арта ... ... құкық нормаларын дамытушы бірден бір институт билер институтының
мемлекеттік ... ... ... арта ... тұста сөз еркіндігі
институтының толыққанды кұқықтық тұрғыдан қамтылған тұсы ... ... жеке ... ... ... сөз ... ... яғни
сөз бостандығы институтының күш алған кезі болатын. Бұл кезең әдет кұқығы
нормаларының ... ... ... ... реттеудің басты
кұралына айналған, өз дамуының жоғары ... ... сәті ... ... ... ... дамуы қай кезеңде де әдет
құқығының дамуымен, оның ... ... ету ... шегімен
сабақтастықта жүзеге асты.
«Өмірге келіп өз ... ие ... ... қағида-принциптер,
жарғы-нормалар сөз өнерінің озық үлгілері болуы керек еді. Олар ... ... сөз ... ... төтеп берер, оның тегеурінді талқысы
мен талап - тілегіне сай безендірілген көркем сөз ... ... ... және ... ... да, ... ... ғана олар қоғамдық ... ... ... ... мәнге, жарғылық пәрменділікке ... Бұл ... ... ... ... ... ауызша сөйлеу
мәдениетіне негізделген және ... ... ... ... ... бірі екендігінің көрінісі еді. ... да ... ... ... ... сөз ... өрнектеліп отырды, мақал-мәтел,
айшықты афоризмдер, қанатты сөздер, тақпақтар бейнесін иеленді»[27].
Осындай көркем сөз ... ... ... ... ... ... ие ... қоғамдық қатынастарды реттеуші құдықтық
негіздер ретінде танылды. Сөз бостандығы институтының құрамдас бөліктеріне:
тұрмыстық өмірде сөз теңдігінің әрекет ... ... ... ... ... ... ... мәні бар қағидасы, сот саласындағы сөз еркіндігін
қамтамасыз егуші «Жасына ... ... ... ... ... құқықтық
қағидасы, саяси-әлеуметтік салада «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ»
құқықтык қағидалары, олардың қызмет ету ... ... ... ... ... сіңген қағидаларында үлкенге қарап
сөйлеу, үлкен аға немесе әке ... ... ... пен ... деп ... Бұл ... ... әдептілік, кішіпейілділік деп
қабылданатын. Дейтұрғанмен бұл ... ... өтер ... «Әзілің
жарасса атаңмен ойна» қағидасын ... ... Бұл ... ... ... тұрмыстық емірінде басшылыққа алынып отырған еді.
Аталмыш құқықтық институттың келесі бір құрамдас бөлшегін көшпелілер
коғамының саяси саласында орын ... сез ... ... ... ... ... ... мэселелер төңірегінде қалыптасатын сұрақтарға
жауап берер шешім іздегенде пікірлер ... орын ... оны бір ... ... ... «Бас ... ... да тіл кеспек жоқ» деген қағиданың
үстемдік етер сәті туындайды. Саяси тұрғыдағы басты мәселе - ел билеушілері
хандардың ... мен ... ... ... пен ... ... Осы ... кағидалардың кайсыбірінен алшақтау
байқалса халық өкілдері ретінде билер, батырлар, ақын-жыраулар, ... ... ... ... ... айтып, оны дұрыс жолға салуға
тырысқан. Бұл да болса далалық демократияның өзіндік бедері еді.
«Қазақ қоғамын ... ... ... мен түрлері халықтың
ғасырлар ... ... ... ... ... ... ... негізделген. Далалық демократияда табиғат
пен хан билігінің мүмкіншілігі ескеріледі. ... ... ... яки ... есіктерін жаппай, құлыптамай өмір сүруіне негіз
қалады. Бір ... сол, дала ... ... теңдік,
өзгені құрметтеу, өзіңді бағалау, елді қорғау, басқаның жеріне көз алартпау
сияқты ұғымдар ... Ата ... ... ... ... сот ... сот саласы үлкен маңыздылыққа ие ... ... ... сот ... ... мемлекеттік биліктің ең кең
тараған, халыққа барынша жақын әрі түсінікті, оның құрметіне ... ... арқа ... ... да ... ... әрі қуатты салаларының
бірі еді»[29].
Сот процесінде сөзге ... ... көп ... ... айтуда туындайды.
Себебі, билік айту бүл шешім шығарумен пара-пар. Бұның нәтижесі бітіммен
аяқталуға тиіс, өйткені қазақ қоғамындағы сот ... ... ... тараптарды бітімдестіру. Әділетті шешім ғана екі ... ... ... ... ... да, ... мүмкіншілігін
тудыратын «жасына қарай отырып, жағына қарап сөйлеу» кұқыктық қағидасы
әрекет етеді. Бұл қағида ... ... ... билер тең кұқылы болды.
«Қоғамды билеу дәстүрі мен ел ... ... ... әр ... ... ... бітім-болмысын айқындайтыны белгілі.
Сондықтан қазақтың дәстүрлі қоғамындағы саяси билік жүйесінің тыныс-
тіршілігін, ... ... пен ... қатынастар ауан-шеңберін, саяси
басшыларды тағайындау мен ел ... ... ... болады»[30].
Қазақ қоғамының саяси өмірінің шымылдығын түрген сәтте бірден көзге
көрінер тұлғалар ... ... мен ... ... Олай ... себебіміз
саясаттың бір ұшында хан тұрса, екінші ... ... ... би көтерілетін
«Олай болса шешендік өнердегі билік философиясының ... ... ... бір ... ... ... саяси билік жүйесіндегі би-шешендердің ішкі
саяси ролі мен ... ... ... ... ... Саяси
қызметінің көрінісін, дала қоғамының саяси өмірінің мән-жайына қанық ... ... ... ... ... ... бірі ... көреміз. Сондыктан да олар қоғамдағы билік жүйесінің жетілуіне
өздерін жауаптымыз деп ... ... ... басты талап - эділдік деген көзқарасты нык ... осы ... ... ... ... оны атгап өткісі келген хандарды
бірден «орнына қойған». Бул бағытта басты назарға алынатын, ... ... «Бас ... болса да, тіл кеспек жоқ» құқықтық кағидасының кызмет
ету ... ... ... ... қатар жыраулардың ролі де арта ... ... ... ... ... қатар, олар хан саясатын рулы ел
ішінде жүргізіп, уағыздап отырған. Билер, жыраулардың беделінің ... олар ... ... қарамай ащы шындықты төгіп салған.
Сондай-ақ қазақ коғамының саяси өміріне белсене ... ... ... қалдыра білген тұлғалар қатарына қазақ батырларын да ... ... өз ... ел үшін ... ... деп ... да саясат мінбесінен өз орындарын ала білген. Саясат мінбесі ... ... ... ... ... да ... белгілі дүние. Қазақ
қоғамының дамуының сонау кезеңдерінде-ақ, ... ... ... билік
құрған кезеңнің өзінде-ақ халық жиналыстарында қару асынғандар ... ... сез ... ие ... Сол ... бертін келе де өз күшін
жоя койған жоқ, оның ... ... ... ... ... ... мәселесінде, билік саласында қазақ батырлары ... Тура ... бір ... - ... ... ... кағидасы.
Саяси өмір саласындағы сез теңдігінің көрінуі ондағы ... ... ... ... ... ... Бүл саладағы сөз
бостандығын жүзеге асуы ... ... ... ... ... ... ... деңгейде елшілік мәселелерінде, мемлекеттік
саясат бағытын анықтауда көрініс тапты.
Дала ... ... ... ... ... ... үстемдік етті. Халық жиналысы аса маңызды мемлекеттік дәрежедегі
мәселелерді шешу үшін шақырылды. ... ... ... ... басты өкілі ханды сайлау үрдісі маңызды ... ... ... ... ... туралы әрбір адам өз ойларын,
пікірлерін ашық білдіре алған. Әйтсе де, ... ... сөз ... ... қойылатын негізгі талаптардың біріне ... ... ... ... сөзі ... сөз ... берілмейтін болған.
Сөзді құдыретті күш деп ұққан қазақ қоғамында оның қадірін кетіруге жол
берілмеген. Оның құндылығын сақтаудың ... жолы сөз ... алу ... ... ... сөз еркіндігін сақтаудың, корғаудың бір
шарасы ретінде жиналысқа қару ... келу ... ... Қазақ қоғамында
билік қатынастарын реттеуде сөз теңдігінің тигізген әсері зор болды.
Мемлекеттік билік ... ... топ ... ... билік жүргізу
саясатының астарын, бағытын бағамдауда, оның дұрыс не ... ... ... ... ... ұрынбаудың алдын алуда
сөз бостандығының ықпалы, ролі аса маңызды еді.
Саясат бағдарын саралаушылар қатарында билер, ақындар, жыраулар және
батырлар ... Бұл ... ... ... өмір саласының белсенді
мүшелері болатын. Мемлекеттік саясаттың өз деңгейінде, тура ... ... ... ... деп қабылдады. Сондықтан да «адасушылыққа» ... ... ... ... ... Олар ... билік пен саясат
тұрақтылығын, олардың өзара үйлесімділігін қамтамасыз етуде сөз теңдігін
орынды қолдана білген.
Сөз бостандығының саяси-әлеуметтік өмір ... ... «Бас ... да тіл ... жоқ» ... қағидасының қуатына арқа сүйеді.
Қазақ қоғамының билік жүйесіндегі сот ... ... ... ... ... Олай дейтін себебіміз жоғары ... ... ... ... ... өзі сот ... санасатын. Сондықтан да
қазақ халқы үшін сот ... ... таза ... ... Қоғам өмірінің
бұра тартып, адасқан тұстарында да әділдік пен шьшдықты осы сот ... ... ... ... бәтуасыз шудың кесімі айтылып, қара қылды қақ жарып,
жүйесін тауып билік ... сот ... ... ... ... ... Жалпы қазақ халқы биді әділдік символы ретінде қабылдаған. «Халық
көңілінде ... ... орын ... үш ... қарастыруға болады.
Біріншіден, ұлы билер барлық кезде барлық ... ... ... жеке ... мүддесінен жоғары қойған. ... ... ... ауыл мен ... көлемінің деңгейімен ғана шектелмей,
адамдарды жеке ... ... ... ... ... ... та
бағалаған; ешбір жерде жақыным деп жасық ... ... ... деп ... ... Үшіншіден, ұлы билер дау, жанжалға төрелік
айтқанда ешқашан әділдік таразысынан аттамаған, өздерінің халық мүдцесіне
адалдығына, тек қана ... ... ... ... ... Алаштың
кез келген азаматы билердің әділет үкімін айтатынын, ел қамын ... ... сот ... орын ... ... карай отырып, жағына
қарап сейлеу» ... ... күші ... ... Бұл ... оның орын ... үлкен даулы мәселенің бір ғана ... ... ... ... ... ... көп болғандығы
дәлелдейді. Осы кұқықтық қағида сөз теңдігінің сот саласында
жүзеге асуына негіз ... және ... ... «Бұл принцип сот
процесіндегі пікір таластың, сез жарысының ... оның ... және ... ... ... ез ... қоргау
барысында бар мүмкіндікті пайдалануына бағытталған еді»[33].
Кешпелі қоғамның сот саласындағы сөз ... ... орны өте ... ... ... сот ... езі сөз ... бастау алады.
Сотта дауласушы тараптарға қойылатын басты талаптардың біріне олардың сөз
саптау, сөйлей білу шеберліктерінің жоғары ... ... ... ... ... Олар сотқа жіберілмес ... ... сөз ... ... ... және шеберлік деңгейлері тексерілген.
Сот процесіндегі басты мақсат дауласушы тараптарды ортақ бір мәмілеге
келтіру, бітімдестіру, татуластыру болды. Бұл ... ... сөз ... ... ... Сот ... оң нәтижемен аяқталуы оның
тараптарын рухани қанатгандырып отырған, Бұл мәселе тікелей әділ ... ... ... ... сот ... сөз теңдігінің алатын
орнын түсінуде келесі жәйттерге көңіл ... жөн: ... әділ ... ... ... ... ... мойынсулып, бітімге келу;
Бірінші жағдайда дауды нәтижелі аяқтауда тура да әділ ... ... ... қажет. Билік айту сот процесінің шешуші сәті болып
табылады. Билік айтуда оны ... ... ... ... ... орны,
әлеуметтік ерекшеліктері ескерілмейді, тек қана оның ... ... ... ... ... ... сөз теңдігінің бундай жағдайда
жүзеге асуын «Жасына карай отырып, ... ... ... ... ... ... Бұл ... қоғамда бала билердің билік айту үрдісіне жол
ашты.
Екінші жағдайда шешімнің, кесімді айтылған ... ... ... ... ... рухани құндылықтарды сақтап
қалуға күш салған.
Сот саласында сөзге теңдік алуда тараптардың жасына, ... ... ... деңгейіне назар аударылмаған. Сөз саптау үлгілері ... ... ... ... әділ де тура сөздің иелері сөз еркіндігіне
қол жеткізген. Сондықтан да қазақ коғамының сот саласындағы сөз ... бала ... ... ... сөз ... ... ... рухани құндылыктардың сақталуын қамтамасыз етуге
деген талпыныстың орын алуымен, адамгершілік ... ... ... ... сөзге қастерлі дүние деп караған, сөз ... ... ... ... ... да, ... да ... білген адам дұрыс
сөзге тоқтаған.
Халықта «сөзге тоқтау» деген ұғым ... ... ... кұқықтық
қағида ретінде шиелініскен қандай да болмасын даулы мәселелердің шешімін
табар жол ... Бұл ... ... мақсаты - әділеттілікті мойындау.
«Сөзге ... ... ... сол - ол қоғамда ... ... ... тұрғыдан қамтамасыз етіп, тараптардың адами кұндылықтарын
сақтап қалудың бірден бір жолы болатын.
Сөздің ... ... ... бар кісі бірден жауапкершілікпен
қарап, артық қылық жасаудан, ағат мінез ... ... ... ... ... ... мен ... сақтаумен катар, свз иесінің де
өзіндік бағасын ... ... ... ... сақтап
калудың бірден бір құралы іспеттес болған. Оған бір мысал келтірсек, «Күйкі
тірліктен туындап, аяғы ершіп сойыл сілтерлік дау - ... ... ... ... ... екі ... ... келістіруді ойлаған Қыдыралы
бидің сөзіне тоқтағысы келмеген топ басшысы: ... келу ушін ақ ... ... ... ... тарттырмас па?» - деп кергіпті.
- Ақ пен караның түсін көз көрер, көз көргенді тіл ... Тіл ... ... ақыл мен сана ... ... па?! ... ақ деп ... асырып,
«қараны» қара деп ақтан кеміткеннен ақ түс ағара түсер ме? - ... ... би ... сөз ... теседі.
Ак құмған - албастының жолын кеседі.
Қара қазан - қайнаған кекті басады,
Қара малдан - ... ... ... ... ... ... құс бар ... салар ұлсын.
Құсекеш құс та қорғанар,
Ұяны бұзбас шын асыл -
деп аяқтапты. «Аталы сөзге арсыз ғана тоқтамас» дегендей осы түйінді сөзден
кейін араздасушы екі жақ ... ... ... «Қара қазан қайнаған кекті
басса» дәмнің үлкендігі шығар деп мал сойып, қазан ... бір ... ... ... татуласқан екен»[35].
Бұл кағида дауласушы тараптардың өзара бірлігін, ынтымағын сақтаудың,
ең бастысы, олардың ... ... ... ... ... ... танылды.
Сол арқылы сөз өнерінің құдіретіне, қасиетіне, қоғамға ықпалына, әсер ету
пәрменділігіне нұқсан келтірудің алдын ... ... ... айтылған сөзге мойынсұну тек казақ қоғамында ғана орын алган
жоқ. Ежелгі Римде де есті сөзді ... ... Рим ... өмірінің өзі шешендік енерге еріс алып беруге ықпал еткен. Ал рим
сөз өнеріне ... грек ... өз ... ... қазақ қоғамында адамгершілік және рухани құндылықтар мен
бостандықтар ... ... ... ... «ластануына» жол
берілмеген. Осындай құндылықтардың бастысы да жеке ... ар - ... ... - ... болатын.
Жеке бастың ар-намысын ғана емес тұтастай ұлт намысын аяққа таптауға
жол бермейтін ... ... үшін бұл ... ... ... сақтауы маңызды шарттардың бірі болатын. «Ар тазалығы, адалдык,
ұят, намыс, ата-баба - аруағы, имандылық, мәрттік секілді ... ... шын ... ... ... емірінің бастаулары еді, оның
өмір сүруінің негізінде жатқан адами принциптер жэне ... ... ... ... бұл ... ғалым З.Кенжалиев[37].
Жеке бастың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау қазақ ... ... ... құндылықтардың бірі. Ар-намысқа нұксан келтіруді
қазақтың дәстүрлі құқығында екіжақты қарастырады. Біріншіден, ... ... сөз ... ... ... ... ... келген
жағдайда қоғамда белгілі бір деңгейде құқықтық шара ... ... ... мен ... әдет құқығы нормаларының шегінде жүзеге
асқан. Көшпелі қазақ қоғамында сөз теңдігін асыра пайдаланудың алдын алу
шаралары қарастырылған. Бұндай шаралардың ... ... тию, сөз ... айту, ескерту шаралары жатқызылды. Бұл шаралардың ... ... ... тірегі деп танылған сөз мәдениетінің өзіндік ... ... ... ... ... ... ... сөз еркіндігін асыра
пайдаланып, оның межелі шегінен шыкқан сәттерде қолданылатын жауапкершілік
шараларын екі жақты негізде қарастыруға ... ... ... ... ... ... яғни ... не болмаса жасы үлкен
кісіні ... ... ... атқа теріс қаратып мінгізіп, ауыл
аралататын болған. Осы арқылы қоғамдық пікір кінәліні екінші рет ... ... деп ... ... ... жазалау әрекеттері
қолданылған, яғни кінәліні кешірім сұрауға, айып телетуге мәжбүрлеп, ... согу ... ... ... ... Республикасы Конституциясымен бекітіліп,
қорғалатын басты бостандықтардың біріне саналатын сөз бостандығы кез келген
адамның өз ... ... ашык ... ... ... ақпарат алу
мүмкіндігімен түсіндіріледі.
Ал бүгінгі қоғам талабына сай келетін заңдылықтар ... ... ... қорғалатын сөз бостандығының кұндылығын сақтауда
қылмыстық және ... ... ... Бұл ... ... ... Республикасы Қылмыстық Кодексінің және Әкімшілік
кұқық бұзушылык туралы ҚР Кодексінің аясында жүзеге асады.
Адамның рухани құндылықтарының жүзеге асуына ықпал етуші ... ... ... Ол ... ... өзі өмір ... ... орта, коғамдағы
алуан түрлі құбылыстар туралы жеке пікір, ой, көзкарасының болуымен
түсініледі. ... ... - өзі ... жеке ... ... ... заңи тұрғыда қол жеткізілген «биік асу».
2.2. Қазақстан Республикасы конституциясы бойынша сөз бостандығының
түсінігі
Саяси құқықтар мен бостандықтар халық егемендігімен тығыз ... ... ... ... қатысуын қамтамасыз етеді, мемлекеттік
билікті жүзеге ... ... ... өз ... тигізеді.
Казақстан Республикасының азаматтарына кең саяси ... ... сөз, ... бостандығы, қоғамдық ұйымдарға катысу,
жиналыстар, митингілер өткізу, ... ... ... ... ... ісін ... ... бірлесу бостандығы,
тікелей және өз ... ... ... ісін ... ... ... бостандығы, т.б. берілген. Оларды пайдалануға заңмен ғана
емес, еңбекшілердің және ұйымдардың қарамағына берілген баспасөздің,
радионың, ... ... да ... ақпарат құралдарының дамуы
арқасында материалдық жағынан да ... ... ... ... ... мен ... ... олардың қызметін жақсарту туралы ұсыныстар енгізуге,
жұмыстағы кемшіліктерді сынауға құқылы. Бұл тағы бір ... - ... ... ... мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктерге
шағым беру құқығымен тығыз байланысты. Сынағаны үшін қудалауға ... ... ... да ... шек ... бар ма? ... бар,
онсыз болмайды ғой. Мәселен, ... ... ... ... беттерінен орын беруге тиіс емес, ұлт араздығын коздыруды және
адам ... ... ... ... ... ... салынған. Бұған
дәлел еліміздің Ата ... 20 ... ... "Республиканың
конституциялық құрылысын күштеп езгертуді, оның тұтастығын ... ... ... ... ... ... нәсілдік, ұлпық,
діни, тектік-топтық және ... ... ... ... ... бас ... ... немесе үгіттеуге жол
берілмейді"[39]. Демек, халықка, ... ... ... ... ... ... біздің көздеген мақсатымыз бұл емес, біздің талқылайын
деген мәселеміз сөз бостандығы жайлы болмақ.
Жоғарыда ... ... ... ... тағы бір ... ... заң жүзінде тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақпарат
алуға және таратуға құқығы бар. ... ... ... ... ... мәліметтер тізбесі заңмен белгіленеді. Сөз бен
шығармашылық еркіңдігіне ... ... ... ... салынады (Ата
заңның 20 бабы 1-тармақ). Оны былай түсіну керек: адам өзінің жұрт алдында
сөйлеуіне не ойын ... ... да ... кедергі келтіріп, бөгет жасайтын
субъектіден қорғауды мемлекеттен ... ... ... ... ойды ... нысанда жеткізуі мүмкін, мысалы, жазбаша, ... не ... ... т.б. ... ... айтылған сөздер ешкімге зияндығын
тигізбесе, құқықтық шектеулер қойылуға тиісті емес. Тек сөз біреуге зиянын
тигізгенде ғана заң ... ... ... ... ол катаң жауаптылыкқа
әкеліп соқтырады.
Сөз және шығармашылық еркіндігі (пікірді еркін білдіру) адамның ... ... ... ... мүмкіндігін білдіреді. Онсыз жеке
адамның өзінің рухани құнды ... іске ... ... емес. Сөз және
шығармашылық еркіндік ой ...... ... ... өз көзқарасы мен сенімі болу құқығына негізделеді және өзін
өзі ашу және ... ... ... мен ... ... ... қалыптастыруы үшін алғышарттар жасайды.
Қазақстан Республикасы ... ... ... мұраттар, 1-баптағы Республикаға, оның ең ... мен ... ... ... сипаттамалар беделге
сүйенген тәртіптің ұр да жық нысанына тән адамның ішкі көзқарасына өктемдік
бақылау жасау, өзгеше ... ... ... құрдымға кеткенін
білдіреді. Еркін ойлау және өз ... ... ... ... білу
құқығы көп жағдайда конституциялық, бірінші кезекте саяси құқықтар мен
бостандықтарды іске асырудың сөзсіз шарты ... ... ... сөз ... еркіндігі жеке адамның азаматтық ... ... ... ... ... қамтамасыз етуіне бағытталған ажырамас өкілеттігі
болып ... ... ... ... ... ой еркіндігі мен
сөз және шығармашылық еркіндігінің белгілі бір ... де бар. ... ... не өзге ... ... ... бақылауды
жүзеге асыруына, адамға не туралы және ... ... ... қандай рухани
құндылықтарды ұстану қажеттігі туралы шектеу жасап, ... ... ... ... ... қайшы келетін көзқарастағы қайсы бір адамды
ішкі ... үшін ... ... жоқ. Сөз және шығармашылық еркіндігі ... ... мен ... білдіру, оларын басқа адамдарға бұқаралық
ақпарат ... ... ... көркем әдебиет шығармалары, музыка,
ғылыми зерттеулер арқылы жеткізу ... ... ... сөз
еркіндігі нақты идеяларды таратудағы белсенді қызметті білдіреді.
Сөз бен шығармашылық еркіндігінің бірқатар ... ... Осы ... ... ... ақпарат алу құқығы туралы ереженің
енгізілуі ойға қонады, өйткені ... ... ... ... алу және
тарату дегеніміз сөз және шығармашылық ... ... ... Сөз ... ... ... еркіндігінің, баспасөз және өзге
де бұқаралық ақпарат құралдары еркіндігінің, қоғамдық мөні бар ... ... ... ... ... коммуникация еркіндігінің
саяси құкыктар мен ... ... ... топтары ретінде
қарастырылуы тегіннен тегін емес. Демек, ... ... ... ... ... ... нақты қызмет ететін қоғамдық механизмге
топтасады[40].
Бір жағынан ... ... пен ... да ... ... ... ... қанағаттандыру құқығы, екінші жағынан
бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамның билік пен байланыс құралы ретіндегі
рөлі азаматтардың бұқаралық ... ... ... ... ... ... саяси партиялардың және лауазымды
адамдардың қызметі туралы жедел түрде анық мәліметтер алу құқығының заң
тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... органдардан, қоғамдық бірлестіктерден, ... мен ... ... ... ... ... ... бар.
Мемлекеттік органдар, қоғамдық бірлестіктер, лауазымды адамдар бұқаралық
ақпарат құралдарына қолдарындағы және ... ... ... ... және ... ... ... жасайды. Сұралған
мәліметтерді беруден бас тартқан жағдайда бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... лауазымды адамдарға, содан кейін
сотқа шағына алады. Бұқаралық ақпарат құралдары ақпараттарды беруден бас
тартқандар туралы ... ... ... ... тікелей теледидар хабарлары, радио хабарлары
мен баспасөзді қоса алғанда, ... шет ... ... ... ... және басқа бұкаралық ақпарат құралдарына еркіндік ... ... ... келтірілген талдамаларымызды енді басқаша тұрғыда тоқтала
кетсек, басында айтылғандай, ҚР Конституциясы сөз және ... ... ... ... ... ... әр адамның заңда
тыйым салынбаған кез келген ... ... алу және ... құқығын
бекіткен. Сонымен қатар халықаралық практикада қабылданған шектеулер де
бар. ҚР Конституциясы 20-бабы 3 ... ... ... ... ... оның тұтастығын бұзуды, мемлекет қауiпсiздiгiне
нұқсан келтiрудi, соғысты, әлеуметтiк, нәсiлдiк, ұлттық, дiни, ... және ... ... ... ... пен зорлық-зомбылыққа
бас ұруды насихаттауға немесе үгiттеуге жол ... ... ... мен ... ... ... құралдары туралы»
ҚР Заңының 2-бабында да қайта жаңғыртылған. Азаматтардың ақпарат алу
құқықтары мен ... ... ... ... ... бірі масс-
медиа болып табылады.
Қазақстанда өткен жылдар ішінде бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... БАҚ ... мемлекеттен алынды, соның
нәтижесінде бүгінде БАҚ-тардың 80%-дан астамы мемлекеттік емес. Ырықтандыру
және нарықтық реформалар БАҚ-тардың ... және ... ... әкеп ... бүгінде БАҚ-тардың даму қарқыны бойынша Орталық Азия мен
Закавказье елдерінің көпшілігінен алда ... ... жыл ... Еуразиялық
медиа-форумның өту фактісі Қазақстанның медиялық инфрақұрылым дамуы бойынша
көшбасшылығын білдіреді. Журналистер ... мен ... ... ... ... ... ұлттық қауымдастығы, журналистердің кәсіби одағы, «Әділ сөз»
халықаралық қоры, «Internews Network ... ... ... ... және т.б. жұмыс істейді. Қазақстандағы адам ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
тапсырысты орындайтын 60 республикалық баспасөз басылымдары, ... ... ... ... «31 канал», «Эра ТВ», «Рахат ТВ»
телеарналары қосылған[42].
2006 ... ... ... тапсырысты қалыптастыру кезінде мына
тақырыптық бағыттар көзделген:
- құқықтық насихат;
- құқықтық насихат мәселелерін жариялау;
- «Қазақстан - 2030» Стратегиясын жүзеге асыру ... және оң ... ... ... ... көлемі «Хабар» және «Қазақстан»
арналарында 1110 сағатты, Қазақ радиосында 720 сағатты құраған, «Каспионет»
желісі бойынша ... ... - 830. Адам ... ... ахуалды
«Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда», «Айқын», «Литер», «Экспресс К»,
«Заң ... ... ... ... комсомолец в
Казахстане»және т.б. жалпыұлттық ... мен ... емес ... ... ... қадамдары», «Человек и закон», «Парламент»,
«Актуально», «Ситуация», «Под напряжением», «Закон и ... ... ... знать», «Внимание» және т.б. атты арнайы айдарлармен
объективті және мақсатты жариялап келеді. Бұл тақырып ... ... ... ... телеарналардың ақпараттық-талдау,
интерактивті бағдарламаларында кеңінен жарияланды. Бұл ... ... ... ... ... ... «Қазақстан» РТРК телеарнасындағы «Айна-
апта», «Назар», «31 канал» телеарнасындағы «Собственное ... ... ... ... ... ... ... қаласының
телевидениесі» арнасындағы «Большой рейтинг» хабарларын ерекше атап ... ... ... ... таңда БАҚ-тар қызметінің ... ... ... сөз ... мен тәуелсіздігі принциптері негізінде
қоғамдық бірлестіктермен, қауымдастықтармен, ... ... ... ... ... ... жөніндегі масс-зерттеулер
институттарымен өзара іс-қимыл жөнінде мақсатты жұмыс жүргізілуде. Ішінара
алғанда, 2006 жылғы 27 қарашада Мәдениет және ... ... ... ... ... Ашық есік ... өткізді, оған Қазақстан
журналистері Конгресінің мүшелері шақырылды. Бұл ... ... ... ... емес ... ... дамыту
мәселелері бойынша іс-қимыл мәселелері, ақпараттық ... және ... ... әрі ... ... ... жөніндегі мемлекеттік
тапсырысты жүзеге асыру қаралды.
Дегенмен де, практикада азаматтардың сөз бостандығын шектеу фактілері
кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... зерттеулердің мәліметтері азаматтардың сөз ... ... ... бола ... ... берілген 1500 респонденттердің
27,3% «Сіз азаматтардың сөз бостандығы ... ... ... қалай бағалайсыз?» деген сұраққа жауап бере отырып, азаматтардың
сөз бостандығы конституциялық құқықтарын қорғаудың ... ... баға ... 51,7% оң баға берген, ал респонденттердің 21,0% берілген
сұраққа жауап беруден қиналған. Әлеуметтанушылық ... ... ... ... ... ... мен құқық қолдану
практикасын халықаралық стандарттарға сәйкес жетілдірудің қажеттігі туралы
қорытынды ... ... ... 2006 ... 25 шілдеде Қазақстан
Республикасы Президентінің Жарлығымен Қазақстан ... ... ... ... және ... ... комиссияның жұмыс тобы әзірлеген Қазақстан Республикасындағы
азаматтық қоғамды дамытудың 2006-2011 ... ... ... 2006 жылдың маңызды оқиғасы болды. Тұжырымдама азаматтық ... ... ... ... мен ... ... ... мүмкіндіктерін анықтайды және азаматтық қоғам институттарының қызметі
үшін қолайлы жағдай жасауға бағытталған мақсатты бағдарламалар, заңнамалық
және ... да ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты адам құқықтары және ... ... ... ... мен ... ... ... аспаптарға сәйкес азаматтық қоғам институттарының жан-жақты дамуы,
олардың мемлекетпен және бизнес-сектормен тең ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және ұйымдық-әдістемелік базаны одан
әрі жетілдіру болып табылады. Қазақстан Республикасындағы азаматтық ... ... ... ... тұжырымдамасын жүзеге асыру
мақсатында ҚР Үкіметінің 2006 жылғы 30 қыркүйектегі қаулысымен ... ... ... қоғамды дамытудың 2006-2011 жылдарға
арналған тұжырымдамасын жүзеге асыру ... ... ... ... азаматтық қоғам институттарын жедел дамыту үшін
жағдай жасауды және азаматтық бастамаларды ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру мына нәтижелерге ... ... ... ... ... ... мен жеке ... мүдделерін қанағаттандыру;
- азаматтардың білімі мен халықтың белсенділігі ... ... ... ... ... ... ... бақылау;
- теңдестірілген жергілікті өзін-өзі басқару жүйесі;
- тиімді әлеуметтік қорғау жүйесін құру;
- қоғам мен билік мүдделерінің келісімді жүйесін қалыптастыру.
Тұтас алғанда ... ... ... ... ... ... 991 мың теңге, ал жергілікті бюджеттен 1 миллиард 112 миллион 716
мың теңге қарастырылған. Бұл цифрлар ... ... ... ... ... ... жаңа көзқарасын айқын дәлелдейді. Соған
қарамастан, кейбір ҮЕҰ атап өткендей, Қазақстанда адамның және ... ... ... ... ... бар. Бірен-саран
журналистердің қаза болу фактілері кездеседі, кейбір ... ... ... дене ... ... ... ... жоғарыда айтылған ойларымызды тұжырымдай келіп, біз келесі
түйінге ... ... ... сөз бостандығы деп – адамның өз ... ... ... мен ... ... және ... айту
(жариялау, жарыққа шығару) мүмкіндігі. Қазақстан ... ... тиым сала ... сөз ... ... ... құралдарында еркін тарату құқығы ретінде қарастырады ... ... ... ... ... ... сөз ... мен
ақпараттарды алу мен таратуды құқықтық қорғау: Азаматтық-құқықтық және
Қылмыстық-құқықтық
Азаматтық кодексте ақпарат жөнінде арнайы бап бар, онда ... ... ... ... ... ... айтқанда,
коммерциялық және басқалай құндылығы бар ақпараттарға қатысты мәселелерге
мән берілген. ... ... ... ... ... ... нақты
немесе потенциалды коммерциялық құны болып, онымен заңды ... ... ... және ақпаратты иеленуші оның құпиялылығын сақтауға шара
қолданатын ретте, қызметтік немесе ... ... ... ... ... ... қорғалады. Мұндай ақпаратты заңсыз әдістермен
алған адамдар, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... қарамастан контрагенттер қызметтік немесе
коммерциялық құпияны жария етсе, ... ... ... толтыруға
міндетті (АК-тің 126-бабы)[45].
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделден келіп шыққан
мәліметтерді қорғау құқығы
АК-тің 143-бабына сәйкес ар-намысты, қадір-қасиетті және ... ... ... ... ... асады, яғни азамат немесе
занды тұлға өзінің ар-намысына, қадір-касиетіне немесе іскерлік беделіне
кір келтіретін мағлұматтарды (яғни ... егер ... ... адам ... ... сай келетіндігін дәлелдей алмаса, сот арқылы
теріске шығаруды талап етуге құқылы.
АК-тің 143-бабыңда "теріске шығару" ұғымы ашық көрсетілмеген, тек ар-
намысқа, ... ... ... ... кір келтіретін мағлұматтар
деп қана жанама түрде айтылған.
Ар-намыс дегеніміз тұлғаның (азамат немесе заңды тұлға) рухани ... ... ... қоғам бағасы. Ал, қадір-қасиет дегеніміз
тұлғаның өзін-өзі бағалауы, өзінің жеке ... ... ... білуі, дүниетанымын, қоғамдағы орны мен борышының маңызын іштей
түсінуі, ... ... ... ... және ... ... әлеуметтік маңызды түйіндерге негізделеді[46].
Іскерлік бедел тұлғаның кәсіби ... ... ... ... ... ... ... кодекстің 143-бабына сәйкес сот арқылы мынадай ақпараттар,
атап айтқанда: 1) ар-намыс пен ... кір ... 2) ... ... 3) ... ... ... мағлұматтар теріске
шығарылады. Аталған талаптардың жиынтығы ... ... ... қатысты құқық қатынастарын қорғаудың жалпы негізін құрайды.
Қазіргі кезде сот тәжірибесі мен ғылыми пікірге сүйенсек, ... және ... ... кино ... және ... ... ... кір келтіретін мағлұматтардың
жарияланатындығын көреміз. Сондай-ақ қызмет мінездемесінде, жария ... ... ... ... ... жасалған мәлімдемелерде
немесе бір немесе бірнеше тұлғаның атына бағытталған ауызекі әңгімелерде
ондай кір ... ... ... болып отыр.
Заңда әлгіндей ақпараттарды (мағлұмат немесе мәлімет) таратудың
нысандарына қатысты арнайы ... ... ... ... ... ... кез ... сипатта көрінуі оны теріске шығаруға
жеткілікті ... ... ... мағлұмат деп азаматтың (ұйымның) қолданылып жүрген заң
мен моральдық ... ... ... ... ... ... ... қылықтар жасау, өндірістік шаруашылық және ... ... ... және т.б. туралы) олардың абыройы мен ... ... ... ... ... азамат немесе ұйым туралы кез келген кір келтіретін ақпаратты
(мағлұматты) шындыққа жанаспайды дей алмаймыз. Ал құқықтық ... ... ... ... ... ... хабарлар жөнсіз кінәлауды
білдіреді. Егер мағлұмат ... ... ... онда ол
бейтарап сипатқа ие болады, яғни, оны АК-тің ... ... ... негіз болмайды.
Азаматтың ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне ... ... ... ... ... ... ақпаратты
(мағлұматты), радио және теледидар арқылы және ... ... ... ... ... ... ... мінездемесінде және басқа
мінездемелерде, жария сөз сөйлеулерде, түрлі ұйымдар мен ... ... оның ... ... ... ... ... жатады.
Ауызекі нысандағы мағлұмат бір ... ... ... ... болуы
мүмкін[47].
АК-тің 143-бабында кір келтіретін ... ... ... ... ... ... Бұл орайда бүқаралық
ақпарат құралдарында азаматқа және занды тұлғаға қатысты кір ... ... онда олар өз ... бұзылған құқығы мен занды
мүддесін қорғау үшін сол аталған ... ... ... ... ... ... құқылы.
Егер аталған ақпараттар (мағлұматтар) ұйымнан шыққан құжат болса, бұл
кұжаттағы мағлұматтардың шындыққа сай келмейтіңдігі ... ... ... ... ... ... мұндай құжат алмастырылуға немесе кері
сұратып алынуға тиіс. Өзге реттерде теріске шығару тәртібін сот ... ... ... ... ... жөнінде берілген талап арызда көрсетілген
жауапкер осы ... ... адам не ... болып табылады. Егер
мағлұматты теріске шығару жөніндегі талап қою бұқаралық ақпарат кұралдарына
қатысты болса, онда ... ... ... ... редакциясы мен
кінәлі автор жауапкер болады. Жарияланғандарда және ... ... ... ... ... көрсетілмесе (мәселен, редакциялық
мақала), онда іс бойынша сол бұқаралық ақпарат құралы жауапкер болады.
Қызмет мінездемелерінде жол берілген кір ... ... ... және оған қол ... адам ... ... тұлға жауапкер
болып табылады.
Азаматқа немесе занды тұлғаға қатысты олардың ... ... ... іскерлік беделіне кір келтіретін ... ... олар ... ... теріске шығарумен бірге олардың
таратылуымен өздеріне келтірілген залалдың немесе ... ... ... талап етуге құқылы. Егер азаматтың немесе занды ... ... ... және іскерлік ... кір ... ... ... мүмкін болмаса, өзі жөнінде осындай
мағлұматгар тараған адам ... ... ... сай ... ... ... ... шағымдануға құқылы.
Егер жауапкер соттың шешімін орындамаса, сот оған тәртіп бұзғаны үшін
бюджеттің кірісіне өндіріліп алынатын ... ... ... ... іс ... ... ... тәртіп пен мөлшерде салынады.
Айыппұл төлеу тәртіп бұзушыны сот ... ... ... ... босатпайды.
Қазақстан Республикасы конституциясындағы сөз бостандығы мен ақпараттарды
алу мен таратуды құқықтық ... ... ... ... ... 3-бөлігінде,
мемлекеттік органдар, қоғамдық бірлестіктер, лауазымды адамдар ... ... ... ... азаматқа өзінің құқықтары мен мүдделеріне
қатысты құжаттармен, шешімдермен және ақпарат көздерімен танысу ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 15 қыркүйектегі
«Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңының 5-бабы ... сай ... ... ... ... дәлеленбеген тұлға, заңмен белгіленген
тәртіп бойынша оперативті-іздестіру қызметін жүзеге асырушы өзін тексеруге
негіз болған және мемлекеттік немесе өзге де ... ... ... ... ... өзіне қзтысты ақпараттың сипаты туралы мәліметті
талап етуіне құқылы екенін атап өту керек.
Сонымен, ... ... ... мен ... ... ... және ... көздерімен танысуының конституциялық
құқығы Қазақстан Республикасы ҚК 154-бабымен қорғалады. Бұл ... ... ... ... ақпаратты алу құқығын қамтамасыз етудегі
қоғамдық қатынасқа қиянат жасайды. Осы ... ... ... бас ... ... ... ... Ақпарат ретінде
жәбірленушінің құқығы мен мүддесін ... ... ... ... жиналған құжаттар мен материалдарды түсінуге болады[48].
Кылмыстың объективтік жағы мынадай іс-әрекеттердің, ең болмағанда,
біреуін жасауды негіздейді:
а) ... ... ... бас ... азаматқа толық емес ақпарат беру;
в) азаматқа көпе-көрінеу жалған ақпарат беру, сондай-ақ азаматтың құқығы
мен заңды ... зиян ... ... ... түсуі.
Іс-әрекет пен түскен зардаптың арасындағы себептік байланысты анықтау
қажет етіледі.
Ақпаратты беруден заңсыз бас тарту әрекет ... ... ... ... ... әрекетсіздік (ақпаратты беруде өзінің міндеттерін
орындамау) арқылы ... ... ... ... ... ... ... емес беру азаматтың құжаттар мен ... ғана ... ... ... ақпарат беру азаматқа шындықпен сәйкес келмейтін
мәліметгі хабарлауды білдіреді.
Қылмыс құрамы - материалды. Қылмыс, азаматтың құқығы мен ... ... ... ... ... аяқталған деп саналады.
Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. ... ... ... мен ... ... ... ... тәртіппен
жиналған құжаттар мен материалдарды беруден заңсыз бас тартатынын не оған
толық емес ... ... ... ... беретінін, өзінің
әрекеттерімен азаматтардың құқықтарымен заңды ... зиян ... ... ала ... және оны ... ... ... саналы түрде
жібереді не бұған немқұрайды қарайды. Бұл жағдайда себебі меи мақсаты сан
алуан болуы ... жек ... кек алу, ... көре ... және т. ... ... - ... берілуге міндетті ақпаратты иеленуші
лауазымды тұлға ғана бола алады[49].
Қазақстан Республикасының «Бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... Республикасы заңында көзделген жағдайлары қоспағанда,
ақпараттарды ... алу және ... ... ... ... ... ... және басқа да бұқаралық ақпарат
құралдары бостандығына қиянат ... ... жағы - ... ... ... ... оны
ақпарат таратуға не оны таратудан бас тартуға мәжбүрлеу ... ... ... ... ... ... занды кәсіптік
қызметіне келтіретін кедергілерге мыналарды ... ... ... ... ... ... дербестігін бұзу және қызметіне кедергі
келтіру; бұқаралық ақпарат құралдарының қызметін заңсыз тоқтату немесе
қыскарту; ... ... және ... ... ... ... тиражды
немесе оның жартысын жоюмен тең заңсыз алу; журналиспен байланысқа ... ... ... ... әскери, коммерциялық немесе езге де
арнайы қорғалатын құпияларды қоспағанда шектеу ... ... ... ... ... тізбегі толық деп табылмайды.
Барлық аталган және журналистің ... ... ... кедергі келтіретін
басқа да әрекеттер, егер де кедергі келтіру журналисті ақпарат таратуға не
одан бас ... ... ... ... ... ... ғана осы
қылмыстың объективтік жағын құрайды.
Журналисті акпарат таратуға не одан бас тартуға ... ... да бір ... ... ... ... оны жою, сондай-ақ күш
қолданамын деп ... ... әсер ету ... сан ... түсінуге болады.
Жоғарыда талқылап кеткен мәселелерімізге ... ... ... алу мен ... ... ... таңда заң саласында тек
Конституциялық құқықтың ғана зерттеу нышаны емес ... ... ... өзіміз талқылып кеткеніміздей ақпаратты қорғау ең негізгі
әрі тікелей зертеу саласы ... ... ... ... пен ... қызметі десекте қателеспейміз, себебі ақпаратты қорғау кең ауқымды
құбылыс, ал мұның өзі ата ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру жалғыз Констиуциямен ғана шектеліп қоймай
Констиция негізінде құрастырылған заңдармен атап ... ҚР ... ҚР ... ... ... ... да ... құқықтық
актілермен қорғалатынын түсінуміз қажет. Сондықтан деп ойлаймыз ... ... өте ... ... ... айтуымыздың өзі бұл саланы
жалғыз заңгерлер ғана емес, ... ... ... ... ... келеді.
Мәселен, жоғарыда талқылап кеткеніміздей «ақпарат» сөзінің өзі ... не ... ... түрінде кездеседі. Былайша қарасақ бұндай
сөздер әр түрлі ... ... ... көрінеді, оларды ... ... ... - ... ... - сведение» - деген
мағына білдірсе «мәлімет - сводка» - ... ... ... ... ... ... ... ретінде бұл сөздер қалай ... да ... ... жөн ... ... «ақпарат» терминінің өзі кең және
сондықтан бұл ұғымға «мағлұматта», «мәліметте» кіріп кетеді.
Енді өз мәселемізге келер болсақ, ... ... қай ... ... ... ... па, не ... құқықтық па Бұқаралық ақпарат
құралдары туралы заңдарды бұзды ма ... ... ... 03.05.01 ж. N 181-II ... ... толықтырылды Бұқаралық ақпарат
құралдары туралы заңдарды бұзғаны үшiн ... ... ... жөн деп ... ... ... ұйымдардың (мемлекеттiк органның, азаматтардың
қоғамдық, шығармашылық, ғылыми, дiни не өзге де бiрлестiгiнiң және ... ... мен ... ... ... ... ... мәлiметтердi тарату, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы
сотқа ықпал жасау Қазақстан Республикасының заң ... ... әкеп ... ... ақпарат құралдары туралы заңдарды бұзу үшiн мемлекеттiк
органдардың және өзге де ұйымдардың оған кiнәлi ... ... ... ... ақпарат құралының иесi, таратушысы, бас редакторы (редакторы),
таратылған хабарлар мен материалдардың авторлары жауапты болуы керек.
3. ... ... ... ... иесi, бас ... ... Республикасының конституциялық құрылысын күштеп өзгертудi, ... ... ... ... ... ... ... нәсiлдiк, ұлттық, дiни, тектiк-таптық және рулық артықшылықты,
қатыгездікті, зорлық пен порнографияны насихаттап, ... ... ... ... үшін, олардың алынған көздеріне қарамастан,
Қазақстан Республикасының заң актілерінде белгіленген жауаптылықта болады.
Ал ... ... ... ... ... үшін жауапкершіліктен
босатылатын реттерге мыналар жатуы керек:
Бұқаралық ... ... ... ... ... ... үшін:
1) егер бұл мәліметтер ресми хабарлар мен құжаттарда айтылған болса;
2) егер олар жарнама және ... ... ... ... баспасөз қызметінен алынса;
3) егер олар өкілді органдар депутаттарының, мемлекеттік органдардың,
ұйымдардың ... ... және ... ресми сөйлеген
сөздерінің сөзбе-сөз қайталанып берілуі болса;
2.4. ... ... ... ... ... ... ... мен проблемалары
Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына ... ... ... даму ... «2030» деп ... ... назарды ұлттық қауіпсіздікке, оның ... ... ... ... ... Конституцясының 20
бабына сәйкес «Сөз бен ... ... ... ... ... ... ... заң жүзінде тыйым салынбаған кез келген
тәсілмен еркін ақпарат алуға және ... ... бар. ... ... қупиясы болып табылатын мәліметтер
тізбесі заңмен белгіленеді» - деп айтылған. Яғни бұл ... ең ... ... (информатизация) қоғам
өмірінің көптеген жақтарына әсер ... ... ... ... ене ... ... нақты саяси материялды және
құнды ... ... Міне ... ... ... ... ... ұлттық мүдделері көрініс табатындығы
сезіледі[50].
Көпшілікке белгілі, ... ... ... ету мәселесі
кешенді сипатты құрайды, бұлай айтудың ... ол ... ... және ... да шараларды құрайды.
Ақпараттық ресурстар қауіпсіздігінің бұзылуы, яғни ... алу, ... ... ... алып ... ашу және
оларды тарату оларды иеленушілер үшін үлкен экономикалық, ... ... да ... ... ... әкеп соғады. Тәжірибе өзі
көрсеткендей ондай фактілер бүкіл ... ... ... ... ... ... ... қорғау проблемасын
зерттеуді, оған ... ... ... және ... ... ақпарат ресурстарын қорғау ... ... ... ... ... мұндай бағытқа қатысты жұмыстар бұрыннан келе жатыр,
олардың зерттеу нәтижесінде қорғау құралдары мен тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... мен
Украинада, алыстағы шет мемлекеттер АҚШ, Англия, Франция, Германия, және
т.б. елдер де ... ... ... мамандарының жүргізген зерттеулерін ... ... ... ақпараттық қорғау проблемасына ... ... ... ... ... ... ... екен. Мәселен, Ақпарат
ресурстарының қауіпсіздігін ... ету ... ... ... ... ... ... керек:
- ақпарат құпиялығының деңгейі;
- ... ... ... ... ... ... ... ағым спецификасы;
- қорғау құралдарының сипаттамасы (құндылығы, бұзылымға қарсы тұрақтылығы,
пайдалану (қолдану) ыңғайлылығы) және т.б.
Жоғарыда аталып ... ... ... ... ... ... болып келеді, сондықтан ондай мәселені шешу үшін ғылым
саласының түрлі мамандары тер ... ... етіп ... атап ... ... стандартизаторлар, сертификаторлар, электронщиктер,
математиктер және тағы басқалар.
Сайып келгенде, біздің ойымызша ... ... ... үшін өз ... ... міндеттер қоюымыз қажет сияқты. Сондықтан біз
келесі маңызды деген міндеттерді ... ... ... атап
айтсақ:
1) Ақпараттық қауіпсіздік жөнінде мемлекеттік саясатты әзірлеген
дұрыс, онымен қоса мемлекеттік бағдарламаламалар құрып оларды
жүзеге асыруды ұйымдастырған жөн ... ... ... ... ... ... база ... дұрыс;
3) Ақпараттық қауіпсіздікке қауіп төнген жағдайды, қауіп көзін
тауып, баға ... ... ... білген жөн сияқты;
4) Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге ... ... мен ... ... және ... даярлаған дұрыс;
5) Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік
билік ... ... ... Ақпаратты қорғау саласындағы қызметті стандартизациялау,
сертификациялау және мемлекеттік лицензия беру.
Ақпараттық қауіпсіздік ... ... ... тыс және ... ... ... нысанына, жүйелеу
құрылымы мен ... ... мен ... ... емес ақпараттық
ресурстарды айтады. Мұндағы ... ... деп ... құжаттарды,
ақпараттық жүйедегі бөлек мәліметтерді танығанымыз жөн (кітапханалардағы,
мұражайлардағы, қорлардағы, мәліметтер сақталатын базалар мен ... ... ... қауіпсіздіктің, саясаттың, экономиканың,
қорғаныстың ажырамас әрі құрамдас бөлігі болып ... ... ... ... қауіпсіздіктің азаматтардың ақпарат саласындағы ... мен ... ... ... ... ... ... ұлттық ақпарат инфрақұрылымын тарату мен пайдалануды қорғаудағы ... ... ... ... ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету
жағдайы ғылыми-техникалық даму үрдісі жағынан алып ... ... ... өзі ... ... ... ... ақпараттық қауіпсіздікке байланысты құрған
ұсыныстар бойынша қарастырып ... ... ... ... мемлекеттік саясатты әзірлеу.
Ресей Федерациясында ақпараттық қауіпсіздік Доктринасы бар
екендігі ... онда ... ... ... ... мемлекеттік саясат жүргізілетіндігін көрсетеді, оны
РФ Президенті 2000 жылы бекіткен болатын. Ал ... ... ... жоқтың қасы. Сондықтан, ондай
Доктринаны құрастыруымыз қажет.
2. Мемлекеттік бағдарламалар мен оларды жүзеге ... ... ... ... қамтамасыз ету жүйесіне
қатысты мақсаттық бағдарламалар мен мемлекеттік бағдарламалар
кәзіргі таңда әлі күнге дейін жоқ.
3. Ақпараттық ... ... ... және нормативтік
базаны дайындау. Ақпараттық эраға (заманға) бұрыннан ... ... ... ... ... және ... құрайды. АҚШ-тың өзінде оған қатысты 500 заңдық
актілер бар екен, ал Ресей ... ... ... ... ... 50-ге жуық ... актілер
кездессе керек. Қазақстан Республикасына келсек саусақпен
санарлық заңдар бар, олар «Бұқаралық ... ... ... «Мемлекеттік құпияларды қорғау туралы заң», «Электрондық
құжат және электронды цифрлы қол туралы заң», ... ... ... келгенде, әлі күнге дейін олардың
қолданыста жүргендігі сезілмейді. Бір ... ... ... ... нормативтік-әдістемелік база мүлдем
жоқ, ал оның қашан болатынын уақыт көрсетеді.
4. Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік
билік ... ... ... ... ... ... қорғау шараларын жүзеге асыратын
толық ... ... ... ... ... ... олар тек бақылау мен қадағалау жүргізіп қана
қоймай қаржылық көмек, аудит және заң ... ... ... ... ... ... РФ ... Мемлекеттік техникалық комиссия, ФСБ ... ... СІМ, ... ... ... (және т.б.) ішіндегі арнайы құрылымдар кездеседі.
Олардың ... ... ... ... құпияны
қорғау жөніндегі Ведомствоаралық комиссия координациялайды
екен. Ал Қазақстан Республикасында кәзіргі таңда ... ... ... ... құпияларын қорғау бір
ғана бөлімі жұмыс істейді, ... ... оның ... ... ғана ... ... Кадрлерді даярлау. Қазақстан Республикасындағы ақпараттық
қауіпсіздікті қамтамасыз ету ... ... ... ... жоқ. Сондықтан, біздіңше бұл салаға қатысты
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда келтірілген өте күрделі міндеттерді шешу
біздің мемлекетіміз үшін ... ... ... ... ... бұл тұрғыда өзіміздің отандық ақпараттық қауіпсіздік жүйесін құрастыру
үшін алдымызда талай еңбек ету керектігі жатыр, осы ... ... ... әкелетін шамалы болса да нақты сілтеме деп ойлаймыз. Осы жоғарыда
айтылған ұсыныстар мен міндеттер мемлекет қызметшілері үшін ... ... ... нәтижесі келесідей ой түйіндеуге әкелді:
Ақпарат, яғни информация (лат ...... ... ету) – ... ... ... да болмасын оқиға немесе біреудің
қызметі туралы хабарлау, ... ... ... ... ... – кең ... ... жұртшылыққа хабар тарататын құралдардың
бәрі – гәзет, журнал, ... және ... ғыл. ... ... ғыл. ... ... ... таблоидтар жатады екен.
Қалыптасқан мағынасында: мерзімді баспасөз, телевизия мен радио ақпарат
агенттіктері, әр ... ... ... ... ... телевизия және
радио тек ақпарат тарататын құрал ғана емес, олар ... ... ... бұл ... көркемдік түр мен сипат
береді, сол ... ... ... ... сұранысын өтейді.
Ақпарат құралдары – мемлекет тәуелсіздігінің саяси ... және ... ... ... ... белгілердің (атрибуттарының)
бірі болып табылады
Сөз бостандығына тоқталсақ - дәстүрлі ... ... «сөз ... құқыктық сипатқа ие болуы дәстүрлі дүниетанымнан ... ... ... ... сана дүниетанымның құрамдас бір элементі ретінде
көрінді. Сондықтан да құқықтык таным, ... ... ... Бұл ... ... түсініктер көшпелілердің қоғамдық өмірінің
ажырамас бөлшегі іспеттес болды. Сондықтан да олардың қүқықтық сипатқа ... жеке ... ... ... мен ... ... кезеңді қамтыды.
Сөз бостандығының құқықтық ... ... ... ... ... ... бар. ... шешендік өнермен етене
байланысты бұл институттың кұқықтык қырынан ... ... алуы ... ... ... өз орнын алды. Ұлттық шешендік өнердің құрамдас
салаларының ішінде сөз теңдігінің бастау алар көзі шешендік дау мәселесінің
саяси қатпарымен тығыз байланысты. Сөз ... жеке ... ... ... орын алды. Сөз бостандығының мәнін ашуда екі ... ... сөз ... ... ... ... ... ретінде
қалыптаса келіп, біртіндеп қазақ қоғамында ол кұкықтық күшке ие ... ... келе ... ... ... ... ... және сот
саласында құқықтық қуатты пәрменді күші бар құқықтық институттардың біріне
айналды. Дәстүрлі кұқық нормаларымен қорғалатын бұл ... ... тән ... бөліктері бар.
Қазақ коғамында сөз теңдігінің қамтамасыз етілуін жүзеге асырушы
негізгі қағидалар, атап ... ... ... ... өмір ... кеспек болса да тіл кеспек жоқ», көшпелі қоғамның сот билігіне қатысты
сот ... ... ... ... ... ... ... сондай-ак
қарапайым қоғам емірінде «Әзілің жарасса, атаңмен ойна» тәрізді қүдыктық
мәні бар қағидалар коғам ... ... ... ... ... ... бостандығын қамтамасыз етуші құқықтық институт ретінде көшпелілердің
саяси өмір саласында мемлекеттік ... ... ... ... қойылуының
басты кепілі болды. Бұл өз кезегінде «далалык ... ... ... еді. Сөз бостандығы институтының халықаралык мәселелерді шешудегі
ролінің маңыздылығы оның ... ... ... салмақтылығын көрсетеді.
Қазақ коғамының сот саласындағы сөз теңдігінің жүзеге асуының ... ... ... мен бала ... болды.
Сөз еркіндігі қоғамның кез-келген мүшелеріне беріле бермеген. ... ... ... ие болу үшін алдын-ала арнайы механизмдер негізінде
сараптаудан өткізілген. Сондай басты талап ... ... ... ... ... ... әдет құқығы нормалары мен ережелерінен де
сауаттылық талап етілген. ... ... ... үлкен сеніміне ие болған
сот билігінің басты мақсаты бітістіру боғандықтан ... ... ... шешуде әділдік іздеген, қандай жағдайда да әділдігімен жұртты үйыта
білген адамға оның жасына, лауазымына, қоғамда алар орнына ... ... ... ... ... бұл тұрғыдағы мүмкіндігі көптеген
бала билердің сөз бастауына мұрындық болған.
Сонымен қатар адам құндылықтары мен адамгершілік ... ... ... ... ... басты қағидасы - сөзге тоқтау, сөзінде
тұру ... ... ... ... басымдығын мойындаған. Әйтсе де
сөз теңдігінің берілмейтін, өз ... ... ... да ... ... сөз ... ... бостандығын, жалпы теңдік мәселесін
бағалы құндылық деп ... ... ... ... уақытта оның өз қадірін
жоғалтуына жол бермеген. Саяси өмірдегі маңызды орган деп танылған «халық
жиналыстарында» қарусыз келгендердің сөзі ... Сот ... ... ... ... сөз ... сез саптау әдісі
мен сөйлей білу шеберліктерін меңгере ... ... ... әдет ... ... ... ... адамдарға сез теңдігі ... өмір ... ... ісі мен оның басындағы билік органдары,
яғни ... ... ісін ... асыруда тура бағытты саясат ұстануымен
ерекшеленетіндіктен ондағы әрбір әрекет пен ... ... ... ... ... ... сөз ... осындай негіздемелері
арқылы ерекшеленген.
Қандай артықшылық болмасын, оның әрқайсысының белгілі шегі ... ... ... ... ... сөз ... ... әрі
қорғайтын құқықтық өлшем, меже ретінде де ... Сол ... ... ... білудің нақты шегі мен өлшемі ... ... ... сөз ... ... пайдаланып, салмақты салдарлар туындатқан
жағдайларда белгілі шаралар қолданып, арнайы жауапкершілік те ... бұл ... ... құқықтық жүйе нормаларында бекітілген. Бұл
орайда әдет ... ... мен ... жиі ... ... шара ретінде айып төлеу мен дүре соғу негізінде жүзеге асатын
тән жазасын айтуға болады.
Бүгінде сөз ... ... ... ... деп ... ... - бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Әлемнің ... ... сөз ... ... ... көрсетілген.
Батыс Европа елдерінде ... ... ... сөз бостандығы
қарастырыла отырып, оның жүзеге асу мүмкіндігінің нақты шегін де айқындап
берген. Алайда оны ... ... шегі ез ... яғни ... ... ... тиіс. Сөз ... ... ... ... заңи ... ... ... қоғамда
орын алатын заңсыздықтарды толык талқылауға мүмкіндік береді.
Магистерлік диссертациямды зерттеу қорытындысы ретінде, қарастырылып
және талқылап кеткен ... ... ... ... және ... үшін
негізгі ұсынымдады келтіргім келеді:
1. БАҚ-тар қызметін реттейтін ұлттық заңнама Қазақстан Республикасы
ратификациялаған адам құқықтары ... ... ... мен
пактілерді ескере отырып жетілдіріліп және ... ... ... және ... да БАҚ ... ... ... жасағаны үшін лауазымды адамдардың заң алдындағы (материалдық,
әкімшілік, қылмыстық) жауапкершілігі күшейтілуі тиіс.
3. Заңнаманың ... ... ... жаза енгізу қажет.
Процедуралық бұзушылықтар үшін жаза ретінде ... мен ... ... ... бұқаралық ақпарат құралының қызметін тоқтату
халықаралық стандарттарға ... ... ... БАҚ ... ... тұруға
тек сот шешімі бойынша жол берілуге тиіс.
4. Ар-ожданы мен қадір-қасиетін қорғау ... іс ... ... ... ... түрде белгіленсін, мұндай даулар ... ... ... талап етілген моральдық зиянды өтеу ... ... ... Мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам ... ... ... және ... ... ... жүзеге асыруға арналған қолайлы жағдай жасалуы керек.
6. Бұқаралық ақпарат құралдары туралы заңнамаларда кездесетін қарама-
қайшылықтардың алдын алу;
7. Ақпаратқа (мәлімет ... ... алу ... ... ... ... таңдағы әлемдегі компьютерлік желінің дамуы, оның ... алу, ... ... жасау қоғамның әлеуметтік денсаулығына
кері әсерін тигізеді, мысалы интеллектуалдық меншік ... ... ... реттейтін халықаралық акт қабылдау қажет.
Егеменді Қазақстанның әлеуметтік бағдарланған бағытта өркениетті және
ұдайы дамуына, сондай-ақ мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... экономикалық және құқықтық
мемлекеттік бағдарламаларды тиісінше іске асыруға ... алу мен ... және сөз ... ... мемлекеттік басқару
сияқты стратегиялық маңызы бар өзекті жүйені нақты қырлары ... ... ... ... ... жүргізіле беретініне кәміл сенеміз.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН НОРМАТИВТІК АКТІЛЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... 2007. – 96 ... ... ақпарат құралдары туралы Қазақстан Республикасының 1999 ж.
23 шілдедегі № 451-1 Заңы
3. Узбекұлы Сакен. Хан ... и ... ... — Алматы: Жеті жарғы,
1998, 32 бет.
4. Зиманов С.З. Состояние и ... ... ... обычного права
казахов. — Алматы: Наука, 1989, 17-бет.
5. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. А. 2006. ... М.В. ... ... ... РФ. М. 2001. ... Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. А. 2006. І-том.
8. Российская юридическая энциклопедия. М. 1999. С. 876, 877.
9. Қазақстан ұлттық ... А. 2006. ... ... юридическая энциклопедия. М. 1999. С. 877.
11. Сарсембаев А.С. Новое информационное пространство РК Алматы 1997 -93
б.
12. Ледях И.А. ... ... ... для вузов. М. 2001. С. 155.
13. Егемен Қазақстан, 6 тамыз 1999 жыл.
14. Суханов А.П. Мир ... ... и ... М.:Мысль 1986. с.
3,4
15. ҚР ақпараттық кеңістігінің бәсекеге қабілеттілігін дамытудың 2006-2009
жылдарға ... ... ... ҚР ... 2006 жылғы 18
тамыздағы N 163 Жарлығы
16. Қазақстанның “Ақ жол” ... ... тең ... ... ... ... реформаның негiзгi нұсқасы”
тақырыбы бойынша “Демократияны қолдау мақсатындағы азаматтық ... ... ... екiншi отырысында жасаған баяндамасы. (Ақжол
Қазақсат №1 (124) 14.01.05).
17. Бачило И.А., Ропатин В.Н., Федотов М.А. Информационное ... ... ... ... А.А. ... ... ... теоретико-правовые
аспекты. -Москва, 1995.
19. Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі Жаңа ... ҚР ... ... ... // Ана тілі ... - 2008. - 8 ... - 26
б.
20. Кенжалиев З.Ж. Кешпелі қазақ коғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет:
Монография. - ... Жеті ... 1997. -3 ... ... С.З. Қазақтың ата заңдары және оның бастаулары // ... ... -№3. -176 ... Қазақстан Республикасының Конституциясы - Конституция Республики
Казахстан. - Алматы: Қазақстан, 2007. - 96 ... ... З.Ж. ... ... ... ... ... мәдениет.
Автореф. ...заң.ғыл.д-ры: 12.00.01. - Алматы, 1997. - 41 б.
24. Бұлдыбай А., Шканова Б. ... ... ... ... ... баспа, 1995. - 21 б.
25. Назыханов К. Дала ... // ... Ата ... ... зерттеулер: 10 томдық. - Алматы: Жеті Жарғы, ... Т. 2. - ... Раев Д.С. Ел ... ... ... ... //
Әл-Фараби философиялық-саясаттанулық және рухани-танымдық журнал -
2003- №1.- ... ... Р. ... ... ... ... // Қазақтың Ата Заңдары:
кркаттар, деректер, зерттеулер: 10 томдық. - Алматы: Жеті Жарғы, ... Т. 2. ... ... А. ... өнер және ... // ... жэне әлем
эдебиеті: Халықаралық ... ... ... ... ... 2004. - ... Ақыпбекұлы Ө. Қара қылды қақ жарған: Монография. - Астана, 2006.
-157 б.
30. Спан Ә., ... М. ... би. - ... ... 2003. - 304 ... ... С.А. Құқық жүйелерінің Конституциялық негіздері. – ... -216 ... ... Қазақстандағы сөз бостандығы // Қазақстанның экономикалық,
әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... Халақаралық ғылыми-тәжірибелік конференция
материалдары. – ... ... 2005. -65-70 ... ... ... ... саси өмір ... сөз теңдігі // ҚазҰУ
Хабаршысы. – 2006. № 3. -23-24 ... Сөз, ... және ... ... ... құқығы /Официальный сайт
Президента РК/ -2008.
35. Қазақстан Республикасындағы адам ... ... ... ... ... ... – Алматы 2008
36. Төлеуғалиев Ғ. Қазақстан Респубикасы Азаматтық құқығы. Алматы, ҚазГЗА:
2003
37. "Ар-намыс", "қадір-қасиет" категориялары бірқатар ... ... ... Е.А. ... ... в гражданском праве Союза ССР и
капиталистических стран. - М., ... ... А.В. ... ... ... и достоинства граждан. - М.,
1996;
39. Малеина М.Н. Защита личных неимущественных прав советских ... ... Л.О. ... защита чести и достоинства. -
Екатеринбург, 1993 және т.б.
41. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 ... 18 ... ... ҚР ... кодексіне түсінік. Алматы, 2004.
43. Комментарий к уголовному кодексу РФ. Под ред. Скуратова Ю.И., Лебедева
В.М. ... 1996 г 22 – 29 ... ... Р.Г., ... В.Г. ... безопасность: состояние и
проблемы // Проффи №1 (9). – Алматы 2003. с – 2,3.
45. Барсуков В.С. Интегральная защита ... // ... №1 (9). ... 2003. с – ... ... ... тоқсанының аяғындағы жай-күй бойынша Қазақстан
Республикасында 2466 БАҚ тұрақты жұмыс істейді, бұл 2005 ... ... ... 17 ... көп. Атап айтқанда, БАҚ нарығында 2243
мерзімдік баспа басылымдары шығарылады, оның ішінде 1593 газет және 650
журнал. ... ... ...... ... ... тұрақты қадағаланып отыратын оңтайлы ... ... ... ... ... ... жарнамалық, ғылыми,
әйелдерге арналған, балаларға арналған, жастарға ... ... ... және ... да ... ... ... басылымдарының жартысын ақпараттық БАҚ құрайды,
қоғамдық-саяси басылымдардың ... ... – 9%, ...... ... ... ... және діни басылымдардың жалпы
көлемі төрт ... ... ... ... және ... БАҚ-тың ара-қатынасы жалпы алғанда өзгерген жоқ. Мысалы, жұмыс
істейтін бұқаралық-медияның жалпы ... 80%-ін ... емес ... ... ... ... секторды негізінде ведомстволық
БАҚ (биліктің орталық және жергілікті органдарының, оқу ... ... ... ... ... басылымдарының таралымы 1000
данадан 3600 данаға дейін ауытқып ... ... ... ... ол ... ... – 1023, ... – 5564, солтүстікте – 1735 және орталықта –
3667 дананы құрайды.
Жалпы ... ... ... істейтін бұқаралық ақпарат
құралдарының саны бойынша көшбасында Алматы қаласы – 883 (36%), ... – 249 (10%), ... – 200 (8%) ... 2005 ... ... ... ... баспасөз басылымдарының саны 17%-ке,
электрондық БАҚ – 13%-ке өскен, ... ... ... ... ... ... ... Республикалық бұқаралық-медия саны 15,3%-ке,
облыстық – 31%-ке, қалалық – 15,3%-ке, өңірлік – 26-1%-ке, аудандық – 11,3%-
ке, ал ... ... мен ... ... ... – төрт процентке
өскен.
Электрондық БАҚ-қа келетін болсақ, 2006 жылдың бірінші тоқсанының
аяғындағы ... ... ... 212 ... ... таралады. «Қазақстан телекоммуникациясы» АҚ ақпараты бойынша
республикалық арналардың ел аумағын телевизиялық және ... ... ... ... ... - 95,7 ... «Қазақстан» - 96,25 %;
• «Ел арна» - 75,5 %;
• «Еуразия-бірінші арнасы» - ... ... ... – 86,99 % ... ... ... ұлттық спутник арнасы Еуропа, Орта Азия,
Орта Шығыс және Африканың солтүстік ... ... ... ... 99 миллион көрерменді құрайды. Арна тәулігіне 24 сағат
үзіліссіз жұмыс ... ... ... ... ... жүргізуге
мемлекеттік тапсырысты орындауды жексенбіден басқа күндері күн сайын эфирде
бір сағат көлемде «Қазақстан» республикалық телеарнасының филиалдары жүзеге
асырады.
Бұдан ... өңір ... кең ... ... үшін ... ... ... облыс орталықтарындағы қосымша жеке
телеарналарда хабарлар таратады.
Қазіргі ... ... ... АҚ ОТРК
бағдарламаларының Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Маңғыстау, ... ... және ... ... ... жергілікті бюджет қаражаты
есебінен облыстық жерүсті қабылдап таратушы спутниктік станциялар құру
жолдары арқылы спутниктік ... ... ... ... ... және Қостанай облыстарында жерүсті спутниктік қабылдап-таратушы
станциялар енгізу жоспарлануда. ... ... ... ... ... ... ету үшін ... РТРК отандық және
шетелдік кино-бейне ... ... және ... ... мен ... да ... өнімдерді орталықтандырылған сатып
алуды және таратуды жүзеге асырады. Олар халықаралық немесе қазақстандық
телевизиялық нарықтан, ... ... ... ... ... алынады. Бұған қоса қоғамдық маңызы бар, соның ішінде
мемлекеттік тілдегі ... ... ... үшін ... ... ... 2003 жылғы 10 шілдедегі № 1149 Жарлығымен бекітілген
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... жылдарға
арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру мақсатында ауылдық жерлерді
«Хабар», ... ... және ... ... ... үшін республикалық бюджеттен 2005 жылы 542 млн. ... ... ... ... базасын
орталықтандырылған техникалық ... ... ... ... сапасын арттыруға мүмкіндік беретін қазіргі сандық технологияға
көшу мәселелері шешілуде. Мысалы, халықты қамтуды одан әрі ... ... жылы ... ... үшін 21 таратқыш және Қазақ радиосы
үшін 31 ... іске ... ... бірге «Хабар» республикалық
телеарнасы бағдарламаларын тарату үшін 107 және ... АҚ ... үшін – 141 ... ... ... ... 2005 жылы
«Қазақстан» РТРК» АҚ 355 498 мың теңгеге өңірлік телеарналарға телевизиялық
қондырғылар, 79 767 мың ... ... ... ... ... ... алды.
Жалпы алғанда, «Қазақстан телекомуникациясы» АҚ мамандары 2005 жылы
бұрыннан істейтін және жаңадан қосылған радио-теле таратушы ... ... және 55 ... ... жөнделді.
Радиотелевизиялық станцияларда телевизиялық және ... ... ... ... үшін ... телекоммуникациясы» АҚ 2005
жылы 2005 жылы 27 жоғары энергияны пайдаланатын және ... ... ... ... лампалық таратқыштарды хабар таратудың сапасын
айтарлықтай арттыратын жаңа ... ... ... ... ... ауыстырды.
Халықты стерефонды FM диапазонындағы радиотаратқышпен қамтуды одан әрі
арттыру мақсатында «Қазақтелерадио» АҚ өз қаражаты есебінен 1 кВт ... ... ... ... 54 радиохабар таратқыштарды сатып алды,
оның 36-ы УКВ диапазонындағы «Дождь-2» ескірген таратқыштарды ауыстыруға,
18-і ... ... ... қамтуды кеңейту үшін ... ... ... «Қазтелерадио» АҚ жеке қаражаты есебінен ... іске ... БАҚ ... ... ... 2006 ... бірінші тоқсанындағы
жай-күй бойынша Қазақстанның ... ... 2392 ... ... ... құралдары, соның ішінде 2309 газеттер мен
журналдар және 83 теле- радиобағдарламалар таратылады.
Шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарының жалпы ... 90%-ы ... 5%-ы ... және 5%-ы ... ... (келтірілген сан мына
тілдердің жалпы қосындысынан беріліп отыр: ... ... ... испан,
португал, швед, грузин, армян, француз, корей және басқа) таратылады.
Шетелдік газеттер мен журналдардың басым көпшілігі аптасына, айына ... ... ... басылымдардың тақырыптық бағыттары: ақпараттық-ойын-
сауықтық; аптасына бес рет шығатын қоғамдық-саяси; ... ... ... медициналық және т.б.). Аталған бұқаралық-
медианың тақырыптық бағыттарына талдау көрсеткендей, ... ... ... ... ... 83%-ын ... ойын-сауықтық басылымдар мен
телебағдарламалар кеңінен таралады.
2006 жылдың бірінші тоқсанындағы жай-күй бойынша Қазақстан аумағында
етелдік ... ... ... ... ... қызметін ұсынатын
кабельдік және эфирлік-кабельдік телевидение жүйесінің ... ... ... ... Бұл ... «Алма-ТВ», «Казцентр-ТВ», «Айна-
ТВ», «Секател» секілді бірнеше ірі ... ... ... ... ... 13 қалада таралатын «Алма-ТВ» иеленеді; «Айна-ТВ» -
11, «Қазақпараттелеком» - 5, «Секател» - 5, ... - 5, ... - ... ... ... ... ... ақпарат құралдарын таратушы
ірі мекемелер: «Қазпошта» ААҚ, «АиФ-Қазақстан» СП» ЖШС, ... ... ... ЖАҚ, ... ЖШС, ... Олар ... ... жиынтық түрдегі көлемі - 70%. Шетелдік өнімді таратушылардың 93%-ы
– заңды тұлғалар.
Қазақстандық пайдаланушы 90 проценттен көп жағдайда ішкі ... желі ... ... ... басым үлесі Ресей интернет-
кеңістігі арқылы келеді. Қазақстандық трафик интернет-трафиктің жалпы
көлемінің ... 5 ... ... Бұл, ... ... ... ... жеткіліксіздігінің салдары болып ... да ... ... үшін ... құны ... ... ... келеді. Талдау Интернеттің қазақстандық секторында отандық
провайдерлер Интернетке ... ... ... қол ... қызметін ұсына
алмайтын проблема бар екендігін көрсетеді. ... ... ... ... өте аз. ... ... Интернеттің ішкі ақпараттық ресурстарын пайдаланады. Біздің
елімізде Интернеттің дамуы телекоммуникацияның дамуымен ... ... ... ... ұсынушысы елімізде Интернеттің ... қол ... ... ... АҚ ... ... көрсетудің осы түрінің жалпы көлемінің 32 пайызы). Қоғам ағымдағы
жылдың 1 сәуірінен бастап барлық ... үшін ... ... қол ... ... тарифті екі есе
төмендетті. Енді қазақстандық желідегі бір минуттың бағасы 0,48 ... 1 ... ... ... ... ... үшін Интернетке
қол жеткізу қызметіне төленетін тариф те 30 пайызға төмендеді.
Қазақстанда болашақта ... ... ... ... келе,
«электрондық Үкіметті» құру жөніндегі бағдарлама шеңберіндегі іс-шараларды
іске асыру және халықтың ... ... өсу ... ... ... ... мүмкіндік беретіндігін атап өту қажет, бұл,
өз кезегінде, Интернеттің түрлі технологияларды пайдаланумен ұсынылатын
басқа ... ... ... ... алып ... мүмкін.
Елдегі мұрағат ісінің дамуы жайында сөз болғанда, Мұрағат және
құжаттама басқармасының атқарған ісінің мол ... атап өту ... ... Республикасы Үкіметінің 2006-2009 жылдарға арналған
Бағдарламасына енгізілген Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... әзірлеу және қабылдау
туралы ұсыныс дайындалды. Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Қазақстан
Республикасының Ұлттық ... ... ... құру туралы»
қаулысының жобасы әзірленді.
Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасындағы ... ... ... бірлескен комиссияның 2006 жылғы 14
наурызда ... ... ... 9-отырысына ұсыныстар әзірленді.
Сонымен қатар Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі
мен Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинеті жанындағы Бас ... ... ... ісі ... ... ... ... дайындалды және Экономика және бюджеттік жоспарлау,
Әділет ... ... ... ... ҚР ... ... ... А.Тілеубердиннің
тапсырмасына сәйкес ҚР Ақпараттандыру және байланыс агенттігімен бірге
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мұрағаты жүйесін (МОЭМЖ) бейімдеу және көшіру және ... ... ... ... өзара ықпалдастық бойынша
бірлескен әрекет ... ... ... ... ... мен
Орталық сараптамалық-тексеру комиссиясының үш отырысы және басқа да ... ... ... ... ақпарат нарығының қазiргi жай-күйi
БАҚ қызметiнiң және Қазақстан Республикасы ақпараттық нарығының
жұмыс iстеуiнiң ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясы сөз ... ... ... ... ... ... тыйым салады, сонымен
қатар әркiмнiң заң жүзiнде тыйым салынбаған кез ... ... ... ... және ... ... бар екенiн айқындайды, идеологиялық және
саяси әралуандылықты таниды.
Қазiр Қазақстанда ақпарат ... ... ... элементтерi
қалыптасқан. Мәселен, 1990 жылға дейiн ... ... ... ... ... пен ... басылса, эфирге 21 теле- ... ... ал 2006 ... 1 ... жағдай бойынша Қазақстан
Республикасында 7281 бұқаралық ақпарат құралы тiркелген. Мемлекеттiк емес
БАҚ-тардың үлесi 78-ге жуық ... ... ... ... ... 2479 ... ... құралы тұрақты негiзде жұмыс iстейдi.
Елiмiзде БАҚ-ты кең тұрғыда тақырыптық саралау орын алып отыр. Қазiргi
уақытта баспалық БАҚ-тың үлесi масс-медианың жалпы ... 50 ... - 16 ... ... - 9 ... ... - ... балалар, жастар, әйелдер және дiни басылымдар шамамен әрқайсысы
2 проценттi құрайды.
Қазақстан Республикасында 212 электрондық БАҚ жұмыс iстейдi. Аса ... ... ... Қазақстан Республикасы аумағының:
"Xaбap" телеарнасы - 95,70 процентiн, "Қазақстан" - 96,25 ... ... - 75,50 ... ... - бiрiншi арна" - 78,60 процентiн, Қазақ
радиосы - 86,99 ... ... ... ... Орта ... Еуропа және
Солтүстiк Африка елдерiнiң аумақтарында хабар ... ... арна ... ... кабельдiк және эфирлi-кабельдiк телевидение желiлерiнiң 80-
нен астам операторы iске қосылған, ол отандық және шетелдiк электрондық ... ... ... қызметiн көрсетедi. Олардың iшiнен ең iрiсi "Алма-ТВ"
(елiмiздiң 13 қаласына хабар таратады), "Қазақпараттелеком", "Секател" және
"Қазорталық-ТД" (5 қала ... "КВК" (4 ... ... табылады.
Қазақстанның iшкi ақпарат нарығында 2309 газет пен журналды, 83
телерадио бағдарламасын қоса ... 2392 ... ... ... таратылады. Қазақстан Республикасында спутниктiк телевидение және
деректердi компьютермен беру жүйелер арқылы ақпарат өнiмдерiн ... ... ... шетелдiк телеарналармен, электрондық форматтағы баспалық
БАҚ-тың шектеусiз саны ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралының 80-нен астам өкiлi
аккредиттелген.
Шетелдiк бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... орыс тiлiнде, 5 процентi - ағылшын ... 5 ... ... ... ... ... аумағында таратылатын шетелдiк БАҚ-тың аса
iрi ... ... ... ... (бұдан әрi - АҚ), "АиФ-
Қазақстан" жауапкершілiгi шектеулi серiктестiгi (бұдан әрi - ЖШС) ... ... АҚ, ... АҚ, ... және ... ... ЖШС ... табылады. Осы құрылымдар тарататын масс-медианың
жиынтық көлемi жалпы көлемнiң 70 процентiн құрайды.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... залал келтiре отырып, шектен тыс баса ... ... ... жергiлiктi және өңiрлiк ақпарат нарығының және
бұқаралық ақпарат құралдарының дамымауымен, сыртқы ақпарат нарығында жүйелi
жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат - тұлғалардың шектеусiз топтарына арналған баспа,
дыбыс-бейне және өзге де ... мен ... БАҚ - ... ... ... - ... баспасөз басылымы, радио
және теледидар бағдарламасы, киноқұжаттама, дыбыс-бейне жазбасы ... қол ... ... ... ... ... ... WEB-сайттарды қоса алғанда, бұқаралық ақпаратты мерзiмдi немесе
үздiксiз жария таратудың басқа да ... ... № 156-III ҚР ... ... ... (бұр. ред. ... ҚР АК – ... Республикасының Азаматтық кодексі;
4) ҚР ҚК – Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі;
5) мерзiмдi баспасөз басылымы - тұрақты атауы, ағымдағы нөмiрi бар ... үш айда бiр рет ... ... ... ... ... ... 2006.05.07. № 156-III ҚР Заңымен 4) тармақша өзгертілді
(бұр. ред. қара)
6) теледидар, радио, бейне, кино ... ... - ... ... және ... жарты жылда бiр рет эфирге шығатын мерзiмдi дыбыс-бейне
хабарлары мен берiлiмдерiнiң жиынтығы;
7) эфирге шығу - ұқсас және ... ... ... ... ... ... бағдарламаларын, дыбыс-бейне жазбаларын тарату;
8) бұқаралық ақпарат құралдарының өнiмi - мерзiмдi баспасөз ... ... ... дыбыс-бейне бағдарламасының таралымы немесе
таралымының бiр бөлiгi, ... ... кино ... ... ... ... қол ... алатын телекоммуникациялық
желілердегі WEB-сайтта берілген ақпарат;
9) ресми хабар - бұқаралық ақпарат ... ... одан әрi ... мемлекеттiк органдар беретiн ақпарат;
10) бұқаралық ақпарат құралының ... ... - ... ... сату ... жеткiзу, үлестiру), радио, теледидар
бағдарламаларын эфирге шығару, кинохроникалық бағдарламаларды көрсету;
11) бұқаралық ақпарат ... ... - жеке ... не ... ... ... ... дайындауды және шығаруды жүзеге
асыратын заңды тұлғаның құрылымдық бөлiмшесi болып табылатын шығармашылық
ұжым;
12) бас ... ... - ... ... құралының редакциясын
басқаратын және оны ... мен ... ... ... ... бар жеке тұлға;
13) журналист (бұқаралық ақпарат құралының өкiлi) - еңбек қатынастары
немесе өзге де ... ... ... ... ... ... ... мен материалдар жинау, өңдеу және әзiрлеу жөнiндегi қызметтi
жүзеге асыратын жеке тұлға;
14) таратушы - ... ... ... шарт ... ... өзге ... ... бұқаралық ақпарат құралының өнiмiн таратуды жүзеге
асыратын жеке немесе заңды ... ... - ... ... ... ... ... мемлекеттiк органдармен, лауазымды адамдармен және өзге ... ... ... ету ... ... өзге де ... бойынша
хабарлар мен материалдарды не олардың жекелеген бөлiктерiн таратуды ... ... ... салу ... алдын ала келiсу;
16) эротикалық сипаттағы өнiм - тұтас алғанда және үнемi ... ... ... ... ... ... радио
бағдарламасы;
17) WEB-сайт - Қазақстан Республикасының жеке немесе заңды ... ... және ... ... ... ... иесі жаппай тарату мақсатында ақпарат беретін электронды өкілдік
бет;
18) ретрансляция - техникалық ... ... ... ... ... құралының теле- немесе радио ... ... ... ... жиынтығы) қабылдау және бір мезгілде не жазып
алып толық және өзгеріссіз тарату;
19) кешен - бір ... ... ... ... және ... ... ... жиынтығы;
20) аккредитация - журналисттi тағайындау рәсiмi және оның өкiлеттiгiн
мемлекеттiк ... ... ... және ... ... 2006.10.01.
№ 116-III ҚР Заңымен 19) тармақша жаңа редакцияда ... ... ... (бұр. ред. ... ... ... құралдары саласындағы уәкілетті орган - бұқаралық
ақпарат құралдары саласында ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы: Қазақстан, 2007. – 96
б.
[2] Бул арада өңгіме хун, ... ... ... үш ... болып отыр.
[3] Узбекұлы Сакен. Хан Тауке и правовой памятник. — Алматы: Жеті жарғы,
1998, 32 бет.
[4] ... С.З. ... и ... ... ... ... права
казахов. — Алматы: Наука, 1989, 17-бет.
[5] Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. А. 2006. І-том
[6] М.В. ... ... ... РФ. М. 2001. С.158
[7] Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. А. 2006. І-том.
[8] ... ... ... М. 1999. С. 876, ... Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. А. 2006. І-том.
[10] Российская юридическая энциклопедия. М. 1999. С. 877.
[11] Сарсембаев А.С. ... ... ... РК ... 1997 -93
б.
[12] Ледях И.А. Права человека. Учебник для вузов. М. 2001. С. 155.
[13] Егемен Қазақстан, 6 ... 1999 ... ... А.П. Мир информации (история и перспективы). М.:Мысль 1986. с.
3,4
[15] ҚР ақпараттық ... ... ... ... 2006-2009
жылдарға арналған тұжырымдамасы туралы ҚР Президентінің 2006 жылғы 18
тамыздағы N 163 ... ҚР ... 30 ... 1995 жыл ... мен толықтырулармен)
[17] Қазақстанның “Ақ жол” Демократиялық партиясының тең төрағасы ... ... ... ... негiзгi нұсқасы”
тақырыбы бойынша “Демократияны ... ... ... ... ... үстелдiң екiншi отырысында жасаған баяндамасы. (Ақжол Қазақсат №1
(124) ... ... И.А., ... В.Н., ... М.А. ... право Санкт-
Петербург, 2001.
[19] Малиновский А.А. Свобода массовой информации: теоретико-правовые
аспекты Москва, 1995.
[20] ... Н.Ә. Жаңа ... Жаңа ... ҚР ... ... // Ана тілі ... - 2008. - 8 ... - 26 б.
[21] Кенжалиев З.Ж. Кешпелі қазақ коғамындағы дәстүрлі құқықтық мэдениет:
Монография. - Алматы: Жеті ... 1997. -3 ... ... С.З. ... ата ... және оның ... // ... -
2005.
-№3. -176 б.
[23] Қазақстан Республикасының Конституциясы - Конституция Республики
Казахстан. - ... ... 2007. - 96 ... Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дэстүрлі куқықтық ... ... ... - ... 1997. - 41 б.
[25] Бұлдыбай А., ... Б. ... ... ... -
Алматы:
Республикалық баспа, 1995. - 21 б.
[26] Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дэстүрлі куқықтық ... ... ... - ... 1997. - 17 б.
[27] Кенжалиев З.Ж. Кешпелі қазақ коғамындағы дәстүрлі құқықтық ... - ... Жеті ... 1997. -18 ... ... К. Дала ... // Қазақтың Ата Заңдары:
кұжаттар,
деректер, зерттеулер: 10 ... - ... Жеті ... 2004 - Т. 2. - ... ... З.Ж. ... ... коғамындағы дәстүрлі құқықтық мэдениет:
Монография. - Алматы: Жеті Жаргы, 1997. -91 б.
[30] Раев Д.С. Ел ... ... ... ... ... және ... журнал - 2003- №1.- 119
-12866.
[31] Бұл да сол ... ... Р. ... ... халықтық сипаты // Қазақтың Ата Заңдары:
кркаттар, деректер, зерттеулер: 10 томдық. - Алматы: Жеті Жарғы, 2004 - ... ... ... З.Ж. ... ... қоғамындағы дэстүрлі куқықтық мэдениет.
Автореф. ...заң.ғыл.д-ры: 12.00.01. - Алматы, 1997. – 100 б.
[34] Лаубаева А. Шешендік өнер және адамгершілік // ... жэне ... ... ғылыми-теориялық конференция материалдары.-
Алматы: Қазак Университеті, 2004. - 359б.
[35] Ақыпбекұлы Ө. Қара ... қақ ... ... - ... 2006. ... ... Спан Ә., Абылхан М. Ермембет би. - Астана: ... 2003. - 304 ... ... З.Ж. ... қазақ коғамындағы дәстүрлі құқықтық мэдениет:
Монография. - Алматы: Жеті Жаргы, 1997. -96 б.
[38] Табанов С.А. Құқық жүйелерінің Конституциялық негіздері. – Алматы:
2007. -216 ... ... ... ...... Казахстан: 2007.
[40] Егемен Қазақстандағы сөз бостандығы // Қазақстанның экономикалық,
әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... мәселелері: Халақаралық ғылыми-тәжірибелік конференция
материалдары. – Алматы ҚазҰУ: 2005. -65-70 бб
[41] Дәстүрлі қазақ ... саси өмір ... сөз ... // ... – 2006. № 3. -23-24 ... Сөз, ... және оларды еркін білдіру құқығы /Официальный сайт
Президента РК/ -2008.
[43] Қазақстан Республикасындағы адам ... ... ... ... ... ...... 2008
[44] Қазақстан Республикасы ақпараттық кеңістігінің бәсекеге қабілеттілігін
дамытудың 2006-2009 жылдарға арналған тұжырымдамасы туралы ... ... 2006 ... 18 ... N 163 ... ... Ғ. Қазақстан Респубикасы Азаматтық құқығы. Алматы, ҚазГЗА:
2003
[46] "Ар-намыс", "кадір-қасиет" ... ... ... ... ... Е.А. ... права в гражданском праве Союза ССР ... ... - М., 1941; ... А.В. ... защита чести и
достоинства граждан. - М., 1996; Малеина М.Н. Защита личных неимущественных
прав советских граждан, 1991; ... Л.О. ... ... и ... - ... 1993 және ... ... Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы
Қаулысын караңыз.
[48] ҚР Қылмыстық кодексіне түсінік. Алматы, 2004.
[49] ... к ... ... РФ. Под ред. ... Ю.И., Лебедева
В.М. Москва, 1996 г 22 – 29 ... ... Р.Г., ... В.Г. ... ... ... и
проблемы // Проффи №1 (9). – Алматы 2003. с – 2,3.
[51] Барсуков В.С. Интегральная защита информации // ... №1 (9). ... 2003. с – 31.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Негізгі құралдардың есебі6 бет
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Адам ұрлау үшін қылмыстық жауаптылық4 бет
Электр жабдықтары20 бет
VIII Тақырып. Үкіметтің ұйымдастырылуы мен қызметінің конституциялық негіздері22 бет
«Бас бостандығынан заңсыз айыру қылмысының құқықтық сипаттамасы»86 бет
Адам және азаматтардың конституциялық міндеттері18 бет
Адам және азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтары82 бет
Адам және азаматтың конституциялық және басқа да құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстар9 бет
Адам және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтары35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь