Еңбек құқығы қатынастарының субъектілері: түсінігі, топтары

Кіріспе
1 Қазақстан Республикасының еңбек құқығы қатынастары туралы жалпы ұғым
1.1 Еңбек құқығы бойынша құқық қатынастарының жүйесі мен түсінігі
1.2 Еңбектік құқық қатынастарын талдау
1.3 Еңбектік құқық қатынастарының шығуы, озгеруі және жойылу негіздері
1.4 Еңбек құқық қатынастарының объектілері
2 Еңбек құқық катынастарының субъектілері
2.1 Еңбек құқығы субъектілерінің түсінігі жəне түрлері
2.2 Еңбек құқығы субъектілерін классификациялау мен оның түсінгі
2.3 Еңбек құқық қатынастары субъектілерінің құқықтары мен міндеттері
2.4 Мемлекет қызметшілерінің еңбек қатынастарының ерекшеліктері
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Глоссарии
Тақырыптың өзектілігі. Құқық субьектісі ретінде заңдық ғылым қоғамдық қатынсатарға қатысушыларды түсінеді, олар қолданыстағы заңның негізінде субьектілік құқық пен соған сәйкес міндеттерді қолданушы болып табылады.
Сонымен қатар құқықтың әрбір саласа өз субьектісі шеңберімен сипатталады, олар оның пәні мен әдістерімен қатар аталған саланың жалпы құқық саласындағы ерекшелігін белгілейді.
Нарықтық жағдайға біртіндеп өту жағдайында еңбек құқына ең бірінші субьект маңызды болып табылады, ол нақты түрде еңбек нарығын қолдануға, және еңбек процестерін ұйымдастыруға қатысады. Олар еңбекке жарамды жұмыскерлер, жұмыс берушілер, және жұмыскерлердің мүдделерін қорғайтын кәсіподақтық мекемелер болып табылады. Еңбек құқының барлық аталған субьектілері заң бойынша арнайы белгілерге ие - ол қоғамдық-еңбек әрекетіне байланысты оларға нақты бір құқықтық қатынастарға қатысуға мүмкіндік беретін құқықтық статус.
Жұмыс берушілер өз кезегінде зыңды тұлғаларға, жекелеген кәсіпкерлерге және үй жұмысын істеуге жұмыскерлерді жалдайтын қарапайым азаматтарға бөлінеді. Жұмыс берушілер- заңды тұлғалар меншік түріне қарай мемлекеттік және жеке бола алады, ұйымдастыру-құқықтық әрекет ету формасына байланысты-коммерциялық мекеме бола алады. (мемлекеттік кәсіпорындар, шаруашылық бірлестіктер, акционерлік қоғамдар, өндіріс кооперативтері) және коммерциялық емес мекемелер (қоғамдастық, қоғамдық бірлестік, акционерлік қоғам, діни ұжымдар немесе заңдылық актіде көрсетілген басқа формадағы бірлестіктер). Аталған мекемелердің еңбектік құқық субьектілігі оның белгіленген құжатымен анықталады.
Еңбек құқының субьектілерінің құқықтық статусы заңдық позицияда заң шығару орнымен реттелетін қоғамдық қатынастарда кімнің кім екенін анықтайды. Статус мазұмыны келесі негізгі элементтерді қамтиды: а) субьектінің еңбектік құқық мүмкіншілігі мен мүмкіншілігінің жоқтығы; б) оған заңнамамен бекітілген құқықтар мен міндеттер; в) осы құқықтар мен міндеттердің кепілі; г) субьектіге жүктелген міндеттерді дұрыс орындау.
Еңбектік құқық субьектілігі субьектінің еңбек құқығы ретінде заңнамамен мойындалған ерекше белгі ретінде, нақты бір жағдайлар болғанда олар еңбек сферасында нақты бір құқықтық қатынастардың құқықтыры мен міндеттерін қолданатын субьектісі болуға мүмкіндігі бар. Еңбектік құқық қатынастарына талдау жүргізу, яғни оларды классификация жасау мәселелеріне арнайы әдебиетімізде көңіл аз бөлінген. Соның салдарынан осы мәселелерде ғылыми алшақтықтар орын алып келеді. Ғылыми талдау жұмыстарын жүргізбейінше ізделінген объектілер мен құбылыстарды белгілі бір дұрыс жүйеге кешіруге болмайды. Сондықтан талдау жүргізу ғылымды дамытудың бірден-бір дұрыс сара жолы деп білеміз.
Негізгі еңбек қатынастары - еңбек құқығының негізін құрайтын қатынастар. Оған тура еңбек ету процесінде пайда болатын қатынастар жатады. Атап айтқанда олар: 1) еңбекті ұйымдастыру (еңбек шарты, еңбек келісім шарты арқылы
1. Таранова Ю. Трудовой контракт: издержки законодательного обеспечения. // Мир закона. С.4-7.
2. Абузярова Н. Обеспечение законности в трудовых отношениях Алматы: Жеты жаргы,1997.
3. Димитрова С.А. Правовые проблемы труда и занятости населения.- Алматы: Жеты жаргы.- 1997.- 169с.
4. Куренной Трудовое право на пути к рынку. - Москва: Дело,1997
5. Нургалиева Е.Н. Механизм правового регулирования труда. – Алматы: Жеты жаргы, 1996.
6. Иванов С.А. Трудовое право переходного периода: новые источники. // Государство и право. 1996. № 1. С. 5.
7. Нургалиева Е.Н, Нурмагамбетов Комментарий к закону о труде Республики Казахстан. Алматы, 2000.
8. Сураганов Г Возмещение морального вреда работодателем // Труд в Казахстане. 2000. № 7. С. 18-22.
9. Жотабаев Н Профсоюзы Казахстана в условиях глобализации экономики. // Труд в Казахстане. 2000. № 7. С.4-6.
10. Абайдельдинов Т О понятиях собственник предприятия и «работодатель» в сфере социально-трудовых отношений // Правовая реформа в Казахстане. 1999. № 3. С. 58-63.
11. Еремин Д. Правовые аспекты привлечения иностранных специалистов // Предприниматель и право. 2000. № 6. С.16-17.
12. Гусов К.Н, Толкунова В.Н. Трудовое право. - Москва: Юристъ, 2000.
13. Романкова В.А. Правовое обеспечение трудовых отношений в сфере индивидуального предпринимательства. - Алматы: Баспа, 2000. - 46 с.
14. Глазкова Т., Кузярина А. Предложения для включения в коллективный договор. // Труд в Казахстане. 2001. № 4.
15. Б. Бурханов. Договорное регулирование: изменение условий трудового контракта // Фемида. 2001. №3
16. Кайранов А. Проблемы оптимизации коллективно-договорного регулирования трудовых отношений.// Труд в Казахстане, 2000. № 12.
17. Берешев С. Развитие социального партнерства в Казахстане: перспективы и проблемы. // Труд в Казахстане. 2001. № 4.
18. Нурланова Н. Регулирование социально-трудовых отношений на современном этапе.// Труд в Казахстане. 2002. № 6.
19. Хамзин А. Признаки метода трудового права в современных рыночных отношениях Казахстан/ Хамзин А. //Фемида. - 2003. - N3. - С.31-34.
20. Идрисова С.Б. Роль коллективного договора в регулировании трудовых отношений//Вестник КазНУ:Сер.Юридическая. - 2003. - N1. - С.69-73.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
------------------------------------------
Қорғалуға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі
_________ -------------------.
“ ___” ________ 2012 ... И П Л О М Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... құқығы қатынастарының субъектілері: түсінігі, топтары”
Мамандығы 050301 – Заңтану
Орындаған: күндізгі оқу бөлімінің --------
топ ... ... ... ... ... ... ... еңбек құқығы қатынастары туралы жалпы ұғым
1.1 Еңбек құқығы  бойынша құқық қатынастарының жүйесі мен түсінігі
1.2 Еңбектік құқық қатынастарын талдау
1.3 Еңбектік ... ... ... ... және ... негіздері
1.4 Еңбек құқық қатынастарының объектілері
2 Еңбек құқық катынастарының субъектілері
2.1 Еңбек құқығы субъектілерінің түсінігі жəне ... ... ... ... классификациялау мен  оның түсінгі
2.3 Еңбек құқық қатынастары субъектілерінің құқықтары мен міндеттері
2.4 Мемлекет қызметшілерінің еңбек қатынастарының ерекшеліктері
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Глоссарии
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Құқық субьектісі ... ... ... ... ... олар қолданыстағы ... ... ... сәйкес міндеттерді қолданушы болып
табылады.
Сонымен қатар құқықтың әрбір саласа өз субьектісі шеңберімен
сипатталады, олар оның пәні мен ... ... ... ... жалпы
құқық саласындағы ерекшелігін белгілейді.
Нарықтық жағдайға біртіндеп өту жағдайында еңбек құқына ең ... ... ... ... ол ... ... нарығын қолдануға,
және еңбек процестерін ұйымдастыруға қатысады. Олар ... ... ... ... және ... мүдделерін қорғайтын
кәсіподақтық мекемелер болып ... ... ... ... ... ие - ... әрекетіне байланысты оларға нақты бір құқықтық қатынастарға қатысуға
мүмкіндік беретін құқықтық статус.
Жұмыс берушілер өз ... ... ... ... ... ... жұмыскерлерді жалдайтын қарапайым
азаматтарға бөлінеді. Жұмыс берушілер- ... ... ... ... және жеке бола ... ... әрекет ету
формасына байланысты-коммерциялық мекеме бола алады. ... ... ... акционерлік қоғамдар, өндіріс
кооперативтері) және ... емес ... ... ... акционерлік қоғам,  діни  ұжымдар немесе заңдылық актіде
көрсетілген басқа формадағы ... ... ... ... субьектілігі оның белгіленген  құжатымен анықталады.
Еңбек құқының субьектілерінің құқықтық статусы  заңдық позицияда  заң
шығару орнымен реттелетін қоғамдық қатынастарда ... кім ... ... мазұмыны келесі  негізгі  элементтерді қамтиды: а)
субьектінің еңбектік құқық мүмкіншілігі мен  мүмкіншілігінің ... ... ... ... мен ... ... ... мен
міндеттердің кепілі; г) субьектіге  жүктелген  міндеттерді дұрыс орындау.
Еңбектік құқық субьектілігі   субьектінің ... ... ... ... ретінде, нақты бір ... ... ... бір ... ... құқықтыры
мен міндеттерін қолданатын  субьектісі болуға мүмкіндігі бар. Еңбектік
құқық қатынастарына ... ... яғни ... классификация жасау
мәселелеріне арнайы әдебиетімізде көңіл аз ... ... ... ... ... ... орын алып келеді. Ғылыми талдау ... ... ... мен құбылыстарды белгілі бір дұрыс
жүйеге ... ... ... ... ... ... ... бірден-
бір дұрыс сара жолы деп білеміз.
Негізгі еңбек қатынастары - еңбек ... ... ... Оған тура ... ету ... ... болатын қатынастар жатады.
Атап айтқанда олар: 1) еңбекті ұйымдастыру (еңбек шарты, еңбек келісім
шарты ... ... ... және ... шығару, жұмыстан ауыстыру,
еңбек ұйымдастыру, еңбек ұйымдастыру нысандары - бригадалар, цехтар, ... ... 2) ... ... мен ... ... реттеу; 3) жалақы
төлеу (сыйақыны қоса); 4) еңбек қорғау; 5) еңбек ... 6) ... ... ... ... және ... ... қатынастар, ондағы еңбек құқығы қатынастарының субъектілері
мәселесіндегі құқықтық жүзеге ... мен ... ... ... пәні ... ... еңбек құқығы қатынастарының субъектілері,
оның негізгі түсінігі мен ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының заңнамалары, сондай-ақ зерттелетін ... ... ... азаматтар және ұйымдармен қатынастарын реттейтін
құқықтық аспектілер кіреді.
Зерттеу мақсаттары мен міндеттері. Дипломдық ... ... ... – Еңбек құқығы қатынастарының субъектілері ұғымына талдама ... ... осы ... ... кездесетін мәселелерді талқылау;
зерттеу мәселесі бойынша ... ... ... ... келтіру
болып табылады.
Аталған мақсатқа жету үшін жүзеге асырылатын зерделеу-зерттеу
процесіне ... ... тиіс ... ... ... ... Республикасындағы Еңбек құқығы қатынастарының
субъектілері институтын ... ... ... ... қарастыру;
- Еңбек құқығы қатынастарының субъектілері ұғымын салыстырмалы
құқықтық негізде зерттеу;
Зерттеу жұмысының методологиясы мен методикасы.
Методологиялық негіздері ретінде, ... ... ... ... және ... әдістері
пайдаланылады. Ал теориялық негіздері ретінде, мемлекет және ... ... ... және конституциялық заңдарға байланысты
мемлекеттік және ресми ... ... ... ... ... ... таяу және қашық шет елдердің, әсіресе ... ... ... ... ... ... теориялық байлам-
түйіндері, соларға қатысты ... ... мен ... ... ... ... өзекті мәселелерінің өзіндік нақты,
дербес шешімін табуға арқау болып, ұтымды ... ... ... ... тақырыптың өзекті мәселелерін жеткілікті көлемде ашып көрсетуге
азаматтық құқықтық ... ... ... ... ... ... ... тақырыпқа сәйкес түрлі (басқа да) нормативтік құқықтық актілер
айтарлықтай септігін тигізді.
Дипломдық зерттеу нәтижелерінің сыннан ... ... ... ... оған ... ... мен автордың берген тұжырымдамалары әл-
Фараби атындағы ҚазҰУ кафедрасында өткен мәжілісінде ... ... ... ... және ... ... ... ізденіс-
зерттеу жүргізу сипатына, зерттеу мәселелері мен ... ... ... ... жеті ... құрылатын екі бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланған нормативтік ... ... мен ... ... ... ... ... құқығынастары туралы жалпы ұғым
1.1 Еңбек құқығы  бойынша құқық қатынастарының жүйесі мен түсінігі
Еңбек ... деп ... ... ... ... ... ету
жайында өзара қатынастарын айтамыз. Еңбек қастынастары еңбек әлеміңде,
әрбір өндіріс, ... ... ... болатын процесс. Еңбек
қатынастары пайда болу ... ... оның ... ... элементтері белгілі
бір өндіріс мақсатына қол жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... 1) Жұмыс күші; 2) еңбек құрал саймандары
мен заттары; 3) өндірілген өнім. Осы құрал-саймандарды ... ... іске ... үшін ... ... ... ... Мұны біз жәй еңбек
қатынастары дейміз. Ал, онан кейін құқықтық қатынастары пайда болу үшін ... ... ... ... реттелуге тиіс. Міне, осыдан барып
құқықтық қатынастары пайда болады.
Еңбек қаытнастарына тән тағы бір шарт бар, ол осы ... ... жәй ... ... ... ... болуға тиіс және ондай еңбек,
шаруашылық немесе ... ... ... ... ... ... ... келісім
шарты арқылы туындайды.
Тағы бір айтылатын жәйт - еңбек ... ... ... ... негізінде пайда болатын дуние. Сондықтан құқық нормалары
арқылы реттелетін еңбек қоғамдық қажетті ... боп ... Мұны ... отырған себебіміз, кейбір авторлар бұл жағдайды ескермейді. Мысалы,
Н.В.Чубуков[3] (Мәскеу) ... ... ... ... деп еңбектің
барлық түрлері жатады деген пікір айтады, соның ішінде жеке үй шаруасындағы
қызметті де жатқызады, сөйтіп онда оның ішкі ... ... ... де ... ... еңбектің қатарына ғалымдар еңбегі де жатады, өйткені
ғалымдар еңбегі де жеке еңбектің бір ... бұл ... және ... ... ... және ... ішкі еңбек тәртібіне де жанаспайды. Fалым
адам еңбегін қалай атқарады десе де өз ... ... бе, ... ме, ерте ... пе, оның ... ... ... еркінде.
1976 жылы шыққан еңбек құқығы оқулығын ол сынғa ... ... онда ... реттелуіне қоғамдық еңбек қатынастары жатады деген пікір айтады.
Біздіңше, бұл айтылған пікір негізінен дұрыс та болар.
А.Д.Зайкин[8] ... 1979 жылы ... ... ... ... ... ... түрлерін, соның ішінде ... ... де қоса ... ... ... тек нақтылы тірі еңбек, яғни ... ... ... күші ... Жұмыс күші дегеніміз жұмысшының еңбек
ету қабілеті, ол ... ... ... ... ... келе ... күшіне айналады. Осының нәтижесінде өнім шығады.
Еңбек құқық қатынастарының мынадай 3 түрлі сипаты бар: 1) ... мен ... ... ... ... өткізуге жатпайды; 2) құқықтық
еңбек қатынастарының субъектісі ретінде тек ... ... ... бар ... жатады; 3) құқықтық еңбек қатынастарының объектісі
ретінде нақтылы тірі ... яғни ... күші ... ... ... байланысты колхоздар акционерлік,
копперативтік және жеке фермерлік шаруашылықтарға айналып кетті. Демек,
күні ертең колхоздар ... ... сөз. ... ... ... заңдары
еңбек қатынастарын түгел қамтитын болды.
Біздің осыдан бірер жылдар бұрын айтқан жорамалдарымыз қазір нақтылы
тура ... ... ... ... ... барлық еңбек қастынастарын жан-жақты
қамтитын, шексіз әмбебап құқық саласына айналады деген едік. Тек қана ... ... ... ... мемлекеттік меншік негізінде болады делінген.
Бұл жерін түзетіп, "Әр түрлі меншіктердің негізінде" деп айтқан жөн ... ... ... ... ... ... біз социалистік меншіктің негізгі
екі формасы - мемлекеттік және колхоз-кооперативтік формасы бар, олар бір-
бірімен жаксындаса келіп, ... ... ... айналады деген
болатынбыз[7].
Бүгін өмір оның бәрін басқаша көрсетіп отыр. Меншік азаматтардың жеке
және ... ... екі ... ... отыр. Экономикалық реформаның
жүргізілуі бойынша жекелендіру бағытыңда елде жеке ... ... ... ... шаруашылықтар мен меншіктер пайда болып
келеді. қазір республика бойынша бірнеше ... жеке ... бар, ал ... ... ... олар ... мен ... шаруашлыктарға айналып жатыр. Сөйтіп ... ... ... ... кеңінен жүргізіліп жатыр. Осыған орай барлық колхоз,
совхоздар жекешелену жолында коорперативтік, ... және ... ... ... Осы бағытта әрбір шаруа өзіне тиісті
мал-мүліктер меншік үлесін алып ... ... ... жеке фермерлік
шаруашылық құруына құқылы.
Колхоздар жекешелену жолына түсті. Демек, будан былай еңбек құқық
қастынастары болып, оның ... ... ... ... ... ... ... қызметін бұрын көбіне мемлекет жүйесіндегі
мекемелер мен ұйымдарда жүргізетін. Қазіргі ... ... ... ... талабына сай жүргізіліп жатқан жекелеңдіру жұмысының
бағыты бойынша шаруашылықтардың саналуан жаңа түрлері - ... ... ... ... шаруашьтықтар мен ұйымдар пайда
болуда. Міне еңбек ... осы ... мен ... ... ... ... ... Олардың әр қайсысының ... бар, оны да ... тура ... ... ... құқығы кең
шеңберлі құқық саласына айналып, оның атқаратын қызметі ... ... оның ... құқық жүйесінде алып отырған орны, ролі өсіп, жоғары
деңгейден көрініп отыр. ... ... ... ... ... ... ... айтылған (40-50ж.ж.) кең шенберлі еңбек ... ... ... ... ... қол жетті. ... да ... ... ... ... айналып отыр. Олардың аты ғана
өзгеріп, заты бұрынғыша ... ... жоқ па ... сұрақ тууы мүмкін.
Совхоз бұрын мемлекеттік ұйым болса, қазіргі жаңа ұйым ... ... жеке ... сипатында кұрылып отыр. Бұрынғы совхоз
жұмысшьшары белгілі ... ... ... ... ұжым мүшелері еңбек
ақысын өткізген өнімнің көлеміне, ... ... ... алады. Сонымен
қатар кейбіреулер өз қалауы бойынша совхоздан өзіне тиісті үлесін ... ... ... ... ... ... құқылы. Былайша айтқанда
кешегі жеке-дара ... ... ... ... ... ... бір түрі
болып өзгере келіп, ... ... ... бір ... болып
саналады[1].
Сонымен еңбек қатынастары дегеніміз адамдардың ... ... ... процесі. Алайда, оның өзі жумыс ... ... ... іске ... ... Бұл ... болып тұратын
жылжымалы процесс. Мәселен, шаруа астық өңдіру үшін егіс ... Ол үшін ... ол ... ... ... ... жер айдайды, оған тұқым себеді.
Демек, жұмыс күші (шаруа) күрек пен ... ... ... еңбек, жұмыс
процесі басталады. Одан әрі шыққан егісті күтіп -баптап, піскен соң орып,
жинап алу ... ... ... бәрі бір ... ... ... ... жүздеген адамдардың ұйымдасып, бірігіп істеген еңбектері.
Еңбек қатынастары дегеніміз осы адамдардың ... бір ... бір ... - еңбек өнімін өндіру жолындағы адамдардың өзара
қатынасы. Бұрын бұл қатынастарды жұмысшы-қызметшілер мен ... ... ... ... екі ... бөліп келдік. Ендігі
жерде оның бәрін бөліп-жармай тұтас еңбек ... деп ... ... ... ... ... еңбекке негізделіп, еңбек құқығына ... ... ... ... ... ... колхоз-
кооператив құқығына тән деп ... ... ... ... ... ... жақындаса келіп, олардың байырғы ... ... ... сарылып бітті деуге болады. Сөйтіп оның бәрі ... ... ... тіреліп отыр. Демек, еңбек құқығына тән ... Бұл ... ... ... екі ... ... және одан туынды, жанама
қатынастарға бөлеміз.
Сонымен, Еңбек құқығы нормаларының әсер етуімен еңбек рыногын қолдану,
ұйымдастыру, ... ... ... ... ... енеді де құқықтық қатынас болады.
Еңбек барысындағы ... ... ... ... ... өзі  еңбек  құқығының әсер ету қорытындысы ... ... ... ... ... әрдайым мемлекет  болады,
оның мазұмында үнемі мемлекет еркі меңзеледі.
Жоғарыда  көрсетілгендей  ең бастысы  жалдамалы жұмыскерлердің  еңбек
қатынастары ... ... Одан ... ... ... осы ... саласындағы басқа ... ... оның ... ... әсер етуі ... бір ... ... ... ... ... ... мыналарды
қамтиды:
¬      еңбек қатынастары;
¬      ұйымдастыру-басқару қатынастары;       
¬      жұмысқа алу бойынша қарым қатынастар;
¬      өнідірістегі  кәсіби ... мен ... ... келіспеушіліктерді қарау кезіндегі қатынастар;
¬      еңбек заңдылығын сақтаудағы  бақылау мен  оны қадағалау кезіндегі
қатынастар.
Барлық осы ... ... ... ... ... ... ... ... керек-олар құқықтық қатынастардың мүдделерін  дамытудың қызығушылығын
талап ететін  талапқа сай, қай деңгейде ... ... ... ... қатынастарды  біріктіреді және
оларды анықтайды. Басқа да  құқықтық қатынастар  өзіндік мағнаға ие ... ... ... ... ... болғандықтан ғана олар өмір
сүреді, бүгінгі күні немесе олар ... ... ... ... ... ... барлық  құқықтық қатынастарды  үш топқа
бөлуге болады:
¬      еңбекке дейін пайда болып дамитын және  соңғының пайда болуына
дейін  жойылатын  (еңбекке орналастыру ... ... ... ... қатынастар;
¬      еңбектік қатынсатармен бірге пайда ... ... ... ... ... ... ... қатынастар тоқтаған кезден бастап  пайда болатын еңбектік
қатынастарадан шағатын қатынсатар ... ... ... ... ... ... ... ... ол ... ... ... мен ... ... туындайды, онда бір жақ  (жұмыскер)  жұмыс
ұжымына кірген ретінде жұмыс ... ... ... ... ... түрін орындауға міндетті, ал келесі жақ  (жұмыс беруші) -
келісімде көрсетілген жағдайда ... ... ... ... ... қамтуға, оның ... ... ... жеке басы мен ... қатынастарға  ұзақ уақыт тиесілі ... ... ... Ол ... ... да бір  әрекеті
немесе  еңбектік ... ... ... ... ... ... ... аяқталуына байланысты   тоқтайды, онда
жұмыскер  нақты бір ... ... ... ... ... ретінде  субьективтік еңбек қатынастары
және  олардың ... ... ... оны қолдану барысындағы   өзін ... ... ... ... ... ... ... арқылы   жұмыскердің жұмысқа  жіберілуі саналады. Яғни еңбектік
қатынастардың заңдылық түрде туындауы  күрделі болып ... ... ... және  оны тоқтату  жеке еңбек келісім шартын  бұзу
немесе өзгерту арқылы болады.
1.2 Еңбектік құқық қатынастарын ... ... ... талдау жүргізу, яғни оларды классификация
жасау мәселелеріне арнайы ... ... аз ... ... ... ... ... алшақтықтар орын алып келеді. Ғылыми ... ... ... объектілер мен құбылыстарды белгілі бір
дұрыс жүйеге кешіруге ... ... ... ... ғылымды дамытудың
бірден-бір дұрыс сара жолы деп ... ... ... алғаш талдау жасаған Н.Г. Александров[2]
болатын. Оның теориясы ... бул ... екі ... ... Негізгі,
тура еңбек қатынастары. Олармен тығыз байланысты және олардан туыңды жанама
еңбек қатынастары. Осы ... ... әлі ... жойған жоқ. Оны осы
күнге дейін қолданып келеміз.
Негізгі еңбек қатынастары - еңбек ... ... ... Оған тура ... ету ... ... ... қатынастар жатады.
Атап айтқанда олар: 1) еңбекті ... ... ... ... ... арқылы жұмысқа қабылдау және жұмыстан шығару, жұмыстан ауыстыру,
еңбек ұйымдастыру, еңбек ұйымдастыру нысандары - ... ... ... ... 2) ... ... мен демалыс уақытын реттеу; 3) жалақы
төлеу (сыйақыны қоса); 4) еңбек қорғау; 5) ... ... 6) ... ... ... ... Бұлар жоғарыда айтылған негізгі
еңбек қатынастарымен байланысты, солардан туынды. Олар: 1) ... ... - ... ... мен ... ... ... 2) еңбекке
орналастыру (жайғастыру), жумыспен қамтамасыз ету; 3) кадрлар дайындау,
олардың мамандық квалификациясын көтеру; 4) ... ... ... ... ... 5) жумысшы, қызметкерлердің еңбектегі материалдық
жауапкершілігі; 6) Еңбек дауларын шешу.
Әлеуметтік ... ... ... айту қажет. Оларды өз алдына
дербес қатынастар деп осы ... ... ... ... жүр. ... ... 1965 жылы ... профессор В.Аңдреевтің[13] осы туралы оқулығы еді.
Осыған байланысты тиісті заң оқу орындарында ... ... ... ... жеке пән ... ... келеді. Бірақ жаңа оқу жоспарлары бойынша
бұл сабақ еңбек құқығы құрамына енгізілген. Бұл ... та ... ... шығу ... ескере отырып, мұны дұрыс та деп қарауға
болады. Бұл ... ... ... ... жанама түріне жатқызуға
болады.
Міне, осы жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... жасайды. Бұл жасалған талдауды біз еңбекпен байланыстырып отырмыз.
Мұндағы ... ... ... ... ... ... құқығы оқулықтары мұнда ерекше орын алады. Әрбір ... ... ... оқу ... ... ... онда осы ғылым бағытында
пайда болған жаңа сөз айтылады. Бұрын бұл ... тек Одақ ... ал ... әр ... ... тарапынан шығып жатыр.
Құқықтық мемлекет құру бағытында еңбек құқығының мәні, мағынасы удая
түспек. Мұнда адам құқықтарын, әсіресе, еңбектік құқықтарын ... ... ролі ... ... ... Адам құқықтарының Әлемдік және ұлттық
Декларациялары осыған міндеттейді.
Еңбек құқығының негізінде - еңбек жатқаны белгілі. Еңбек болғанда ... дара ... ... ... ұжымдық, яғни ұйымдасқан еңбек. Жеке дара
адам еңбектері еңбек құқығын құрамайды. Ол үшін ұйымдасқан топ ... болу ... ... олар ... бір ... тәртібіне бағынатын
болады. Жеке, Робинзон сияқты адамдардан ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Сонымен еңбек дегеніміз не? Басынан ескеретін нәрсе - еңбек тек ... ... Адам ... оның еңбектік қабілеті болу керек. Еңбек, ... ... болу үшін ... ... элементтері, яғни белгілі құрамы
болу ... Ол: 1) ... қол ... 2) ол ... ... мен қосылу керек,
содан еңбек процесі туып, нәтиже шығады. Яғни онім - тамақ, зат, ... ... ... 3) Жұмыс күші. Еңбек процесінде жұмыс күшінің
құдіреті ... Ол - ... ... күш. ... ... ... да, оған жан беруші де, осы жұмыс күші.
Еңбек етудің тағы бір түрі бар. Ол ... ... ... Олар бас
бостандығынан айрылып, қамауға алынғандар, еңбекпен ... ... ... ... ... ... ... олар мол және қиын жұмыс жасап, аз айлық ақы алады.
Оның жартысын (50 процентін) түрменің ... деп ... ... ... өзін ... киіміне өтеп, қолына аз ақша тиеді. Осыдан туған
еңбектік қатынастың жөнін қалай деп ұғынуға ... ... ... КЗоТ ... ... зандар Кодекс ЕТЗК) пен ... ... онда ... ... ... ... жоқ ... еңбек). Жұмыс уақыты,
аталық ұзақтылық мөлшері белгіленбеген. Таңның атысы, күннің ... ... 12-14 ... ... созылуы мүмкін. Демалыс, отпуск
деген ... ... ... ... ... ... ... соққысына (өзара оны "прес-хата" - деп атайды) беріп қояды.
Олардың ... мен ... ... не ... тарапынан ешқандай кепіл
жоқ. ... ... 10 ... ғана ... ... ... отеген еңбек стажы есептелінбейді, жұмысқа қоярда ... ... ... ... ... ... бәрі БҰҰ
қабылданған Стандарттық Ережеге сай келмейді. (СССР оған қол ... осы ... ... ... бүгінгі таңда мұндай жұмыстың түрін
еңбектік құқыққа, оның қоғамдық еңбектік қатынастар ... ... ... ... ... қатынастары дұрысталып реттеледі, бір
қалыпқа келтіріледі деген үмітпен бұл қатынастарды еңбек ... ... деп ... ... екінші сыныбын еңбек қатынастарының ... ... Бұл ... ... ... үш топқа бөлеміз.
1. Әрбір жұмысшының кәсіпорынмен, мекемемен жасаған жеке еңбек
қатынастары. Бұл ... ... ... ... еңбек келісім-шарты
негізінде жасалады;
2. Ұжымдық еңбек қатынастары. Бұл қатынастар еңбек ұжымдары немесе
кәсіподақ ... ... ... оқушының еңбек қатынастары. Бұл қатынастар әр кәсіпорын, мекеме
шеңберінде ... ... ... ... немесе олардың
мамандығын жетілдіру, арттыру үшін жүргізіледі.
Үшінші сыныпты талдауды еңбек қатынастарының ... ... Бұл ... ... ... екі топқа бөлеміз:
• Материалдық еңбек қатынастары;
• Процессуалдық еңбек қатынастары.
Материалдық еңбек қатынастары тобына ... заң ... ... ... Олар ... ... ... жайғастыру,
еңбек шарты мен еңбек келісімшартын жасау арқылы жұмысқа қабылдау, басқа
жұмысқа ауыстыру, жұмыстан ... ... ... уақыты және демалу уақытын
реттеу; еңбекақы, жалақы төлеу; еңбек ... ... ... ... ... ... ... нормалары жатады.
Процессуалдық еңбек қатынастарына еңбек процесін басқару, еңбек
кадрлерін дайындау, ... ... және ... ... ... ... нормалар жатады.
Көптеген, түрлі-түрлі шаруашылықтардың іс-әрекет қызметтері, жұмыстары
ұжымдық еңбек қатынастарына негізделген. Оның ішінде ... ... ... ... ... неriзде өзгертілген
кооператив колхоздарды да ... ... ... алып қарағанда, мүшелік жұмыс пен жалдамалы жұмыстың не
айырмасы бар? Кешегі колхоздар кооперативтер мен ... ... және жеке ... ... ... Оларда еңбектің
қоғамдық, ұжымдық нысандары мен ... ... ... ... ... қоғамдық, ұжымдық және жекеше еңбектік қатынастар пайда болады.
Олардың ... ... ... ... ... ... қатынастар еңбек
қуқығының пәніне жатқызьтуы тиіс. Өйткені олардың жумысы, еңбек қатынастары
мүшелікпен байланысты ... ... ... ешқаңдай айырмасы жоқ.
Оның бәрі қоғамдық ... ... ... ... еңбек заңдарымен
реттеліп, еңбек құқығының пәніне тән болуға ... ... ... ... ... еңбек қатынастары, еңбек құқығы үстем болды деп айтуға
болады. Мұны жаңа қабылданған ... ... заң да ... отыр. Демек,
еңбек құқығы құқықтың универсалдық саласына айналды деген сөз, оның пәніне
шаруашылықтардың, өндірістердің ... ... ... ... катынастарын жатқызуымыз керек.
Бұл ұғымды біз 1990ж. шыққан "Қазақ ССР ... ... ... жазған болатын. Бірақ онда кең (универсалды) еңбек құқығын
жалпы біртұтас ... ... ... болуымен байланыстырған. Бұл ұғым
қазіргі кезде өмірге сай келмей отыр. Өйткені оңда ... ... ... ... ... екі түрлі колхоздық - кооперативтік және мемлекеттік
меншіктердің жақындай түсіп, біріктіріліп, қосылуынан ... ... ... пікір айтылған. қазіргі жағдайда меншіктердің, шаруашылықтардың
көптеген түрлері пайда болды. Олардың бәрі тең ... ... ... ... қолданылып дамуға жол алып отыр. ... ... олар ... бір меншікке
Біріктіріпеді деген қағида дұрысқа шықпай отыр. Керісінше, олар өзара
еркін жарысып, таласып дами ... Сол ... ... ... ... еңбек неriзінде) болғандықтан бәрі еңбек құқығымен
рсттелуге тиіс. Әлбетте, олардың бұл рстте ауыл ... пен ... ... ескерілуге тиіс.
Мердігерлік кәсіпорындарында мердігерлік туралы Заңның 20бабының І-
тармағы бойынша еңбектік қатынастар еңбек құқығының ... ... ... ... ұжым ... ... шартымен істейтін жұмысшы,
қызметшілер қатарынан саналған. Ал жеке ... ... ... ... ... ... саласына жатады. Мұнда қолданылатын
еңбектік-қызмет жеке турде болғандықтан оның қоғамдық нысаны жоқ, ... ... ... ... ... ол ... ... қоғамдық
сипаттас болуға тиіс. Есіңізде болар, біз бұрында айтқан болатынбыз, жеке-
дара өзінше қолданылатын еңбектікқызмет, мәселен, ... ... ... қуқық қатынастарына жатпайды дсп, өйткені ол ... ... ... ... ... өздігінше, өз қалауынша
реттеледі.
Олар кәсіпорын басшыларының, әкімшіліктерінің қоластында істейтін
болғандықтан, соларға тәуелді екендігі ... ... ... ... ... бос жүрген кездеріне бұрын тек үш ай, ... бір ... ғана ... еңбекақысы төленеді. Ресейде барлық лажсыз бос жүрген
уақытына төлснеді. Бұл көрсетілген мөлшердің ... есеп ... ... Неге уш ай, ... бір жыл ғана ... ... ... тусініксіз. Мұндайда Ресейдегі сияқты, лажсыз бос жүрген барлық күндер
есептелген жөн болар демекпіз. Өйткені еңбекші басшы әкімдерін заңды ... ... ... ... күн ... ... ... қалып отыр. Ал еңбек
дауларын шешетін орындар көп болғандықтан көп ... ... ... еңбекті к құқығы қорғаусыз қалып қояды. Одан да зор ы заңға
бақылау жұргiзетін прокуратура ... да ... ... болып отыр. 15
февральда (1998ж.) болған республика прокуратурасының коллегиясында мынадай
жағдай келтірілген. Алматы облысы ... 2 жыл бойы ... ... екі ... ... ... орналастыру жөніндегі өз нұсқауын
орындата алмаған. Осындай жағдай Алматы қалалық прокуратурасында да ... ... 18 ... 2007ж). Бұл ... ... деңгейінің
төмендеп кеткендігін көрсетпей ме? Өз алдына арнайы еңбек соты ... ... дер ... орындалған болар еді. Бір кезде елімізде арнайы еңбек
прокуратурасы да, еңбек соты да болғаны есімізде.
Сонымен, ... ... ... ... ... басқа да
қатынастар туралы  біз айтқан болатынбыз, олар:
¬      ұйымдастырушылық-басқару қатынастары;
¬      жұмысқа орналастыру қатынастары;
¬      өнідірістегі  кәсіби дайындығы мен ... ... ... ... ... ... заңдылығын сақтаудағы  бақылау мен  оны қадағалау кезіндегі
қатынастар.
Ұйымдастыру-басшылық қатынастар жалдау жұмысын  басқару мен ... ... ... ... Бұл ... қатысушылары  бір
жағынан  белгілі бір жұмыскерлер тобын басқаруға қойған адамдар ... ... ... ... ... болады.
Ұйымдастыру-басшылық қатынастар әрқашан еңбек қатынастарымен бірге жүреді.
Жұмыспен қамту қатынастары  азаматтардың  ... ... ... өзіне келетін жұмыстарды табу ... ... ... ... ... ... ... біріктіреді,  тек
қатысыты өз бетінше  құқықтық қатынастарды:
¬      жұмысқа орналастару мекемесі мен  өзіне лайық жұмыс іздеп жүрген
азамат арасында;
¬      жұмысқа ... ... ... ... келетін жұмыскерді тауып беруге өтініш жазған мекеме
арасында.
¬      азамат пен азамат  жолданған жұмысқа ... ... ... ... түрі ... ... қосалқы
болып саналады.  Жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... уақыттан бастап тоқтайды.
Өндірістегі кәсіби даярлау  құқықтық қатынсатары  мен білікілігін
арттыру  қатынастары    неғұрлым ерікті екі  құқықтық қатынсатардан тұрады:
¬      азамат пен жұмыс берушінің арасындағы ... ... ... ... онда жұмыс беруші  азаматты   нақты бір мамандық
бойынша өз өндірісінде  оқытуға міндеттенеді және оқу ... ... ... ... ... ... қатысты құқықтық қатынастар пайда ... ... ... ... ... жұмыс істейтін
жұмыскер  басқа  мамандыққа оқуға ауысуы бұл қатынысқа  кірмейді.
¬      еңбек қатынасында тұрған жұмыскер   өзінің біліктілігін өзі ... ... ... ... ... байланысты қатынастар.
Еңбектік дауларды  шешу қатынасы  жұмыскер мен ... ... ... мен ... ... ... да бір
келіспеушілік туындаған кезден бастап пайда болады. Еңбек дауларын қарайтын
мекеме  келісу комиссиясы болып ... ол ... мен ... ... ... бірдей адам  санының қатысуысуымен
құрылады.  Аталған ... ... ... болып  мүдделі
жақтардың өтініш жазуы (жұмыскер мен жұмыс беруші) еңбек дауы мәселесен
қарау туралы өтініш беруі ... ... ... аталған  еңбек дауларын
қарау бойынша құқылы органдардың өтініш беруі ... ... ... ... ... ... қатынастары сияқты
(негізссіз еңбекке қабылдаудан бас тарту шешіміне), оны қолдаушы (тәртіптік
жазаны қайтарып алу), одан шығатын ( келісім ... ... ... қайтарып
алу)  еңбектік болуы мүмкін[8].
Еңбекті қорғау, қадағалау  мен бақылауға және еңбек ... ... ... ... қатысушылардың өз
міндеттерін ... ... ... ... Қатынастардың
аталған түрі  еңбектік қатынастардан тууы, одан шығуы немесе онымен қосалқы
болуы мүмкін.
1.3 ... ... ... ... ... және ... ... құқық қатынастарының негізінде тиісті зандық фактілер жатады,
сөйтіп олар осы ... ... ... күш ... саналады.
О.А.Красавчиковтың[7] айтуынша, - "Заңды фактілер ... ... ... немесе тоқтата алатын құдірет" .
Алайда бұл құқық қатынастарына өмір беретін қуқық нормалары.
Занды ... ... ... ... күш ... құқық
нормалары оларға өмір әкеледі, жан салады.
Жұмысшылар мен қызметшілердің еңбек құқық қатынастарын ... ... да ... күш ... ... ... жүреді. Ал, еңбек ... ... мен ... ... ... ... болып табылады,
бұл келісім бойынша еңбекші еңбек тәртібіне бағына ... ... ... ... ... ... жөніндегі жұмысты орындауға
міндеттенеді, ал кәсіпорын (мекеме) еңбекшіге ... ... және ... занды, коллективтік шартта келісілген және тараптардың ... ... ... ... жағдайларда еңбек құқық қатынастарын туғызатын еңбек шартымен
бірге ... да іс ... мен ... жүреді, мысалы, жүмысқа
тағайындау, қызметке алу, ... ... іс ... ... жұмысшының немесе қызметкердің өз келісімінен басқа оларға
сайлау жұмысын өткізу керек. Кейбір ... ... ... ... ... соң да ... ... органдарының бекітуі
қажет болады. Жоғары және орта оқу ... ... жас ... ... ... жұмыс орнына келіп, мұнда мекеме
әкімшілігінің бұйрығымен жұмысқа орналасады.
Еңбектік ... ... ... ... ... болсақ, ондай
жағдай тараптардың өзара келісімі бойынша яғни жұмысшыны ... ... ... Бұл ... ... басқа жұмысқа ауыстыру туралы оның
келісімі болуға тиіс.
Жұмысшының келісімі мынадай үш түрлі жағдайларда қажет емес.
1) басқа ... ... ... ... байланысты болса;
2) өндірістің уақытша тоқтатылуына байланысты;
3) тәртіптік шара ... ... ... ... ... ... жұмыстарына уақытша жіберілген жағдайда да
еңбек қатынастары өзгеруі мүмкін. Бұл ретте жұмысшы бір мекемеден басқа ... ... ... ... ... ... ... саналады. Сондықтан
оған жұмысшынын келісімі керек.
Еңбектік құқық қатынастарының тоқтатылуы үшін тараптардың екі ... ... ... ... еңбек шартының екі жактың келісімі бойынша
қысқартылуы мүмкін.
Кейбір жағдайларда бір жақтың-ақ еркімен болуы ... ... ... ... ... қызметшінің инициативасы
бойынша қысқарту.
Енді бір жағдайларда еңбек қатынастары тараптарға жатпайтын, үшінші
жақтың талабы бойынша ... ... ... ... ... ... талап етуі бойынша тоқтатылуы мүмкін. Мұндағы
кәсіподақ органы ауданнан ... ... ... ... ... ... ... құқықпен пайдалана алмайды.
Еңбектік құқық қатынастары тағы бір жағдай бойынша заң күшіне ... ... ... тоқтатылуы мүмкін.
Осы көрсетілген еңбек қатынастарының тоқтатылу негіздері ... мен ... ... ... қоса ... кооператив
мүшелерімен жүргізілетін еңбек қатынастарын да қамту қажет, өйткені қазіргі
кезде олардың бәрі ... ... ... құзіретіне ие болғаны
белгілі.
Алайда еңбек қатынастары қысқарды дегенмен олардың кейбір жақтары
тоқтатылмай, әрі ... ... ... ... ... ... оның кейбір ақылы талаптары, мысалы төленбеген жалақы,
лажсыз жұмыссыз жүрген уақытына ... ақы ... ... токтатылмай,
одан әрі жылжы беруі мүмкін[14].
Жұмыскердің зейнетақыға кетуімен байланысты оның бұрынғы ... ... жаңа ... ... ... болады. Әрине, бұның өзі
еңбек қатынасынан туатын жаңа жанама қатынас болып танылады.
Еңбек ... жеке бір ... ... ... Олар 8-11 ... ... оқушыларынан арнайы өндіріс бригадалары
құрылады.
Оқушылар бригадасы мектеп ... ... ... мен ата-
аналар комитетімен бірігіп қабылдаған шешімімен құрылады. Бригада құрамына
5-7 класс оқушылары да ... ... ... ... ... ... ... құрудың негізгі мақсаты - мектеп ересек оқушыларын
оқу мен еңбекті ұштастырып, ... ... ... Мектепті бітіргеннен соң жас оқушылар алған білімі мен мамандығы
бойынша, өзіне лайықты білімі мен ... ... ... ... болады, сөйтіп кешегі оқушылық еңбек қатынастары дербес еңбек ... ... ... қатынастарының шығу, тоқтатылу негіздеріне
кооператив мүшелігі жатады. Мүшелік деген ұғым түп ... ... өз ... ... ... іс ... деуге болады. Бір жағы -
жасы 16-жасқа келген азаматтар кооператив мүшелігіне ... ... ... - оның ... ... оны ... қабылдайтын болып келісімге
келеді. Мүшелікке енетін азамат кооперативтің жарғысын мойындайды, онда
көрсетілген құқықтар мен ... ... ... ... жағы оны
кооператив мүшелігіне алатын болып, өзінің жарғысына лайық ... ... ... міндеттеме алады. Міне, осындай күрделі заңдылық
фактілері арқылы ... ... ... ... ... ... ... болу негізінде мынадай іс әрекет
жатады:
1. ... ... ... ... арызы;
2. Кооператив басқармасының кооператив мүшелігіне қабылдау туралы оның
еңбек функциясын, яғни жұмысының түрін, ... ... ... ... ... ... ... мүшелікке қабылдау
туралы қаулысы.
Ең алдымен кооператив басқармасы немесе оның председателі кооператив
мүшелігіне енетін кісінің арызын ... оны ... ... ... ... жұмысын, қызметін, еңбек функциясын ... ... оны ... қай ... қай бригада құрамында пайдаланады, тағы
басқа әлеуметтік түрмыс мәселелері бірге ... ... ... ... ... ... ... заңды фактілер құрайды деген
пікір ... ... Атап ... ол ... ... ... ... жиналысы мен кооператив басқармасының шешімдері;
2. Мүшелікке алынған кісінің еңбек функциясын анықтау туралы тиісті
кооператив ... ... ... мен ... шешімі, одан кейін ол мүшелікке алынған кісіні өндірістік
бригада құрамына белгілеп, оған мамандығын ескере ... ... ... не ... бойынша өнірістік тапсырма беріледі. Мұнда ... жасы және ... ... ... ... енді кооперативтік еңбек қатынастарының өзгеру жағдайына ... да оның ... ... бар. Ол ауыл шаруашылық жұмыстарының
маусымдық және ... ... ... ... бір ... басқа
жумысқа немесе басқа жерге топтап ауыстырып ... ... ... ... ... өндіріс жағдайларымен байланысты.
Осымен байланысты өндірістік кооперативтердің улгілі ... ... ... ... ... ... ... бойынша
кооператив мушелерін олардың алатын орташа еңбекақысын сақтап 3 айға дейін
басқа жұмысқа ауыстыруға ... Нақ ... ... ... ... да
бар.
Кооператив еңбек қүқығы қатынастарының тоқтатылу негізінде де өзіңдік
ерекшеліктері бар.
Мұндай негіздер мыналар:
... ... ... Кооператив мүшелігінен кету;
• Өлім;
• Белгісіз себептер бойынша жоғалып кету;
• Кооперативті қайта ... ... ... еңбек шартын жасау сирек кездеседі.
Кооперативтердің ішкі ... ... ... ... жүргізілетін
болғандықтан, мұндағы еңбек қатынастарына еңбек шартының көп қатысы жоқ. Ол
жұмысшыны сырттан жалдап тарту жағдайында ғана болуы мумкін. ... ... ... ... еңбек қатынастары да тоқтатылады, ал бірақ еңбек
қатынастары кыскаргылғанымсн жалпы кооператив ... одан ары ... ... ... ... ... ... шығуы, оқуға немесе
әскерге кетуімен байланысты.
1.4 Еңбек құқық қатынастарының ... ... ... ... ... даулы мәселе боп
келеді. Кейбір авторлар оны белгілі бір зат, мүлік деп, ал ... ... деп ... ... ... жақтап профессор
Н.Г.Александров[2] 1948 - жылы былай деп ... ... ... ... ... сол заттың өзі құқық қатынастарының ... ... ... өзінің осы пікірін соңғы еңбектерінде же жазып
жүрді."
Бұл ... ... ... ... да ... ... ... деп құқықтық үстемдік жүргізуге арналған заттарды айтамыз деп
жазды ол. Осындай пікірді А.К.Юрченко, ... да ... ... ... қатынастарының объектісіне
адамдардың осы қатынастар ... ... ... ... ... деді.
Олар құқық қатынастарының екі түрлі объектілерін ажыратып қарады; біріншісі
- занды қ объектісі - құқық ... ... ... ... ... ... - ... қатынастардың игеру негізін қалайтын заттар,
В.И.Корецкий[8] азаматгық құқық қатынастарының объектісі деп ... ... ... ... Сонымен қатар бүл бағыт мақсаттарын
белгілі бір ... ... ... қарайды. І?
Мұндай көзқарастарды қолдаған жағдайда құқық қатынастарының нақтылы
затты ... ... ... ... құқық қатынастарының
белгілі бір материалдық заттандырылған объектісі болуға тиіс. Олар құқық
қатынастарының ... ... ... ... рухани дүниелер болуға
тиіс.
Осы тұрғыдан алып ... біз ... және ... теориясы
оқулығының (1962) бағытын қолдаймыз. Онда былай деген: ... ... деп ... қатынастарындағы субъективтік құқықтар мен міндеттер
арқылы қамтылған мынадай заттар мен қимыл ... ... а) ... ... ... өрекеттері; в) құқылы кісілердің әрекеттері; г) рухани
шығармашылық өнімдері."
Шын мәнінде, әрбір құқық қатынастарының өзіне тән объектілері ... жер ... ... ... - жер, азаматтық мүліктік
катынастарының ... - ... ... ... Т.б. ... Ал,
міндеттемелік қатынастардың объектісіне қимыл,
әрекеттер, яғни тараптарға тән құқықтар мен міндеттер жатады. Осы
тұрғыдан альm ... ... ... ... ... ретінде
еңбек, яғни еңбек функциясы жатады, осы туралы ... ... ... қатынастарының мынадай элементтері бар: 1) нақтылы тірі еңбек,
яғни жұмыс күші; 2) ... ... ... 3) ... ... 4) ... процесі деген ұғым бар, ол дегеніміз қозғалыс үстіндегі
жылжымалы еңбек, яғни жұмыс күші мен ... ... ... ... ... шығады, яғни еңбек пен құрал-саймандар қосылып өнімді еңбек (өндіріс)
пайда болады, содан еңбек аясындағы іс-әрекеттері жүргізіледі, міне ... өнім ... ... (заттар) дегеніміз адам еңбегінің бағыты, соның
арқасында өнім ... ... ... шикізат, қүрылыс материалдары
және т.б. Осылардың көмегімен өнім жасалады. Бұл заттардың өзі ... Олар ... ... ... өнімге айналады, яғни ... ... ... ... де ... ... ... арқасында өнім
жасалады. Олардың қатарына күрек, кетпен, ... т.б. ... ... ... ... мен ... ... қосындысынан еңбек, өндіріс қурал-
саймандар үгымы туады. Жұмыс күші, яғни еңбек ... қол күші мен ... ... ... ... ету ... жүмыс істеу, қызмет істеу деген
сөз. Жумыс істеу қол күшіне, қызмет істеу - ой ... ... күші ... белсенді қүрамы - элементі, оның жылжытушы күші,
оған тіршілік өмір беруші күш.
Жұмыс күші тағы бір ... алып ... ... ... товар деп
есептеледі. Демек, оны рынок ... ... ... ... ... ... оның құн жасайтын "керемет" қасиеті бар барлық байлықтың,
барлық капиталдың ... ... - ... құн жасайтын дүние.
Еңбек өнімі, еңбек құрал-саймандары сияқты, заттандырылған еңбектің
бір түрі. Былайша айтқанда ол ... ал ... ... ... пәніне жататынын біз жақсы білеміз. Бірақ олардың бәрінің ... ... ... ... ... ... қосып отырмыз.
Еңбек қуқығының объектісі деп тірі еңбекті, яғни жұмыс күшін ... ... ... қажетті еңбек, қосымша еңбек деген де ұғымдар бар.
Қажетті еңбек есебінен жалақы қоры жасалады, қосымша ... ... ... ... оның есебінен сыйлықақы қоры мен қоғамдық тутыну
қорлары жасақталады.
Еңбек қатынастарының объектісіне ... тірі ... ... күші)
жататын болғандықтан мұның да шыққан тегін білген дұрыс болады.
Ол жалпы табыс - валовый доход - ... ... ... табыстың өзі екі бөліктен - жалақы қоры (қажетті еңбек) және
таза табыстан (қосымша еңбек) тұрады. Осы екі ... ... ... ... ... ... бар. Өркениетті елдерде - Германия,
Англия, Франция, Япония ... ... ... ... ... жалпы
табыстың 70 пайызы ғана ... ... ... ... ... ... мөлшерде камтылған. Ал біздің елдерде
болса, (бұрынғы одақ, кейінгі тәуелсіз ... ... ... орта
есеппен жалпы табыстың 30 пайызы, қоғамдық ... 70 ... ... ... ... ... ... қоғамда не ішуге жарымаймыз, не өсіп
өрбуге жарымаймыз, жалақы басқа өркениетті елдерге ... 100 - 150 ... ... ... ... ... Екі жағы бір -бірімен байланысты:
жүмыс жөнді жүрмейді, ... ... аз, ... өнбейді, өндірістің қалі
мүшкіл болғандықтан жалақы да аз. ... ... ... ... жүру ... ынта болу керек, ол жоқ, өйткені ... аз. ... күн ... ... ... Мунда көп айтудың қажеті жоқ. Жалақыны жолға қоймайынша,
жүмысшыньщ жұмысы өнбейді , Бұл түсінікті. Осы ... ... ... өндірістің құлдырағанын тоқтату қиын.
Еңбек қатынастарыньщ бір ерекшелігі оның ... ... ... ... ... ... ... ақылы болуға тиіс.
Еңбек функциясы еңбек қатынастарының объектісі болғандықтан ол шарт
жасалумен ... ... ... Коператив мүшелерінің функциясы
кооперативке ... ... ... ... ... ... еңбек ету құқы біраз өзгеріске
ушырады. Онда ол еңбек ету еркіндігі, мамаңдық пен қызмет таңдау ... ... ... ... ... катынастарының субъектілері
2.1 Еңбек құқығы субъектілерінің түсінігі жəне ... ... ... ... өзара құқықтары мен
міндеттері болады, олардың жиынтығы ... ... ... ... ... айтқандай, қоғамдық заңдық
қатынастардың бір жағында субъективтік ... ... ... ... ... ... "Құқық пен міндеттерден" заңдық қатынастардың жалпы
абстрактілік құрамы тұрады. Оның бір жағында ... ... ... оған ... субъекті іс-әрекет жүргізеді."
Субъективтік құқық деп адамдардың занда көрсетілген іс әрекеттерін
жасау мүмкіндігін айтамыз, ал міндет деп оған ... ... ... ... ... жауапты қимыл-әрекетін айтамыз. Бұл қарсы қимыл-өрекеттің
орындалуы қажет жағдайда заннын ... ... ... ... ... қатынастарының субъектісі деп оларға қатысты заңда
көрсетілген құқықтар мен міндеттерге иеленген ... ... ... ... ... ... қатынастарының бір жағында жұмыс
беруші ретінде кәсіпорын әкімшілігі, екінші жағында жұмыс алып ... ... ... шарт бойынша белгiленген мамандығы,
квалификациясы ... ... ... ... жұмыс функциясын атқару
жүктеледі.
Былайша айтқанда жұмыскерге бір рет қана атқарылатын жұмыс ... ... ... және оны ... ... ішкі тәртібіне бағына
отырып істелетін жұмыс тапсырылады. Еңбек құқық қатынастарының бір жағында
еңбек қабілеті бар азаматтар, ... ... ... ... ... ... ... немесе ұйым тұрады. Еңбек құқық қатынастарына қатысу
үшін тұлғалардың еңбек құқықтық қабілеті бар субъектілер болу ... ... ... ... жөне құқықтық қабілеті бірдей болуы тиіс. Мұндағы
құқықтық қабілеті дегеніміз субъектілердің ... ... ... іс-әрекет қабілеті дегеніміз осы құқықтар мен ... ... ... ... ... ... қатынастарында құқықтық қабілеті мен іс-әрекет ... бір ұғым ... Ал, ... ... құқық қабілеті іс-әрекет
қабілетін сіз-ақ бөлек дербес өмір сүре ... ... ... жоқ
кісілердің қажетті жағдайда құқықтық қабілеті іске аса береді. Керек
жағдайда олар құқықтық ... ... ... өкілдері арқылы қатыса
береді.
Еңбек құқық қатынастарында жұмыскер өзінің ... ... ... ... ... ... ... функциясын тек еңбек қабілеті бар кісі өзі
нақтылы өкілсіз жеке басы ... ... ... ... өкіл ... болмайды."
Еңбек құқық қатынастарында әрбір еңбекке қабілетті кісінің әрі
құқықтық әрі іс-әрекеттік қабілеті бірдей ... ... олар бір ұғым ... ... ... ... ... субъектілері осыңдай біртекті
тұлғалар боп саналады. Тағы да бір қайталап ... ... ... ... ... деп тек ... ... бар тірі еңбек адамдарын
айтамыз. Мұндағы қоса айтатын нәрсе, еңбек адамының қадірлі дәстүрі - ... ... Ал ... күші ... әр ... ... адамның жұмыс
қабілеті - ол қай жұмыс болмасын - ой ... ... ... ... қосып алған сыйпаты. Олай дегеніміздің тағы бір мәні ... жоқ ... ... ... катынастәрынын субъектісі бола алмайды.
Әрине, бұл жағдайда зейнеткерлер мен мүгедектердің жағдайын ... олар ... ... ... ... еңбек құқық
катынастарының субъектісі бола алмайды.
Бұдан өзгеше ... ... ... ... Олар ... ... болғанымен кооператив - колхоз мүшелігінен ажырамайды,
олардың осымен байланысты ... ... ... ... жағынан алып
қарағанда кооператив-колхоз мүшелерінің құқықтық ... ... ... ... ... Мәселен, олар еңбек қабілетінен
қалғанмен кооператив-колхоз мүшелiгiнен қалмайды. Олар ... ... де, ... ... жүре береді.
Кері айтқанда, кооператив-колхозға мүше болысымен ... ... қоса ... ... ... ... ... олардың
жарғысы бойынша еңбек қабілеті бар кәмелеттік жасқа келген адамдар мүше
бола алады. Ал, ... ... ... ... ... соң олар мүшелік құқық
қабілетінен қалмайды. Өйткені мүшелік құқық ... ... ... ... ... ... муше ... кісілердің бәрі
кооперативке еңбек үлесін де қосуға тиіс. Өйткені кооперативтің жарғысы
бойынша еңбек ... ... жасы 16-ға ... ... ... тұрғыдан алып қарағанда, еңбек қүқығынын субъектілері, еңбек құқық
қатынастарының субъектілері және еңбек ... ... әр ... ... ... ... ... субъектілері немесе тараптары екеу ғана
- жумыс беруші кәсіпорын, мекеме мен жұмыс ... ... ал ... ... көп. Олар ... ... тараптарынан басқа
еңбек қатынастарына қатысатын субъектілер, мәселен ... ... ... ... ... бөлімдері, өндіріс бірлестіктері комбинат,
қоғамдар.
Бул туралы анықтап айту керек. Бір ... ... ... ... мен ... ... ... деген ұғым шатастырылып
айтылған. Бригадалық еңбек ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... да еңбек қатынастарының да субъектісі
бола алмайды делінген. Дұрысында ... ... ... ... ... ал ... ... субъектісі бола алады. Еңбекші еңбек
шартын бригадамен жасамайды, мекеме, ... ... ... ... ... бригадалардың шартқа түсетін кездері болады. Ол бірақ
еңбек шарты емес мердігерлік шарт. Оның жөні ... Оған ... ... ... ... үшін ... ... оның атқаратын
жұмыстары кәсіпорынның жалпы өндірістік жоспарының бір бөлігі. Бұл жерде
бригада ... бір ... ... ... ... тапсырманы
орыңдауға ат салысып отыр[15].
Бригадалар еңбек қатынастарының субъектісі бола алады, ... ... ... ... үшін ... тиісті қатынастарға түседі,
сөйтіп тиісті еңбек ... мен ... ... катынастарының негізгі және қосымша, яғни жанама субъектілері
болады. Негізгі субъектілерге кәсіпорын, ... және ... ... ... ... ... яғни ... субъектілерге еңбек ұжымдары, ... ... ... арқылы, бригада, тағы басқа ... ... ... ... және ... еңбек инспециялары,
еңбек дауларын шешетін органдар, еңбек ұйымдастыру бюролары ... ... ... мен ... ... органдары
жатады.
Мекеме, ұйым, кәсіпорындарының құқықтық субъектілігі туралы ... ... ... ... құқықтық субъектілігі бар. Оның себебі
олардың құқықтық құзіреті өздерінің арнайы жарғылары мен ережелсрі ... ... ... мен ... ... Олардың құқықтық
субъектілігі оздерінің жарғы, ережелерінің бекітілген не ... ... ... қоса ... тағы бір жәйт ... ... занды
тұлға болуы шарт емес. Кейбір кәсіпорындар бірлестіктер мен комбинаттар
қоғамына кіреді, сөйтіп мұнда ... ... ... бірлестіктер жүреді. Ал
кәсіпорындар занды ... ... ... ... ... ... құқықтық
қабілеттері бар: жұмысқа қабылдау, жұмыстан шығару, жұмыскердің еңбек
функцияларын бслгілеу, еңбек қорғау, ... ақы ... ... ... ... ... тағы басқа әрекеттер жүргізеді.
Тағы да еске алатын жәйт: бригада, цех тағы ... ... ... ... болмағанмен еңбек құқық қатынастарының субъектісі болып,
өздеріне тиісті іс-әрекеттерін жүргізіп отырады. ... ... ... ... мен ... ... ... ұйымдастыру, еңбек қорғау, еңбек
тәртібін нығайту, техника қауіпсізідігін, еңбек ... ... ... ... тағы басқа жұмыстар жүргізеді.
Енді лауазымды кісілердің құқық субъсктілігі олардың еңбек ұжымында
артқаратын ... ... Олар өз ... ... ... ... жүргізетін болғандықтан еңбек құқық ... ... кісі ... ... немесе кәсіпорын журеді. Лауазымды кісілер тек
өздерінің кінәсі бойынша келтірілген залалды өтеуге тиіс.
Кез келген құқық ... ... ... құқығының да өзінің субъектілер
шеңбері бар. Осы субъектілер арқылы осы ... ... ... ... ... анықталады. Еңбек құқығында осы құқық саласының
субъектілері ретінде қолданыстағы заңнаманың негізінде қоғамдық еңбекті
ұйымдастыруға, ... ... ... мен ... еңбек заңнамасын
сақтай отырып қатысатын еңбек қатынастарының ... ... ... ... ... ... субъектілер ретінде еңбекке
қабілетті азаматтар (қызметкерлер), ұйымдар (жұмыс ... ... кез ... нысанындағы жеке жəне заңды тұлғалар), еңбек ұжымдары, кəсіптік
одақтар жəне ... ... ... бұл бір қарағандай оңай ... ... ... ... болу үшін ... құқығының аталған барлық субъектілері заңға
сəйкес арнайы қасиетке – ... ... ие ... ... Бұл ... қоғамдық еңбекпен байланысты нақты құқықтық қатынастарға қатысу
құқығын береді.
Еңбек ... ... ... ... ... ... ... оның еңбек саласындағы негізгі құқықтық жағдайы аталады.
Құқықтық ... ... ... ... элементтерден тұрады:
а) еңбек құқық қабілеттігі (құқық деликтқабілеттігі):
ə) негізгі (статуттық) еңбек құқықтар жəне міндеттер;
б) осы құқықтар мен ... ... ... жəне арнайы кепілдіктері;
в) еңбек құқық бұзушылықтары үшін ... ... ... төрт ... ... ... ... құқығының əрбір субъектісінің
құқықтық мəртебесін құрайды.
Енді еңбек құқық қабілеттігінен, еңбек ... жəне ... ... ... ... ... ... құқық қабілеттік – бұл ... ... ... еңбек
құқықтары мен міндеттерін иелену қабілеті, яғни, ... ... ... болудың теориялық мүмкіндігі немесе қабілеті. Бұл
дегеніміз, белгілі бір жағдайлар болған жағдайда – ... үшін ... ... ... ... ... үшін ... немесе мүліктік жəне
оралымды басқару оқшаулығына жету – олар ... ... ... болуға жəне құқықтар мен міндеттерді иеленуге қабілетті болады.
Яғни, кез келген жеке ... ... ... ... ... жəне жұмыс беруге
қабілетті[16].
Еңбекке əрекет қабілеттік – бұл нақты құқықтық қатынастардың мазмұнын
құрайтын ... ... мен ... өз ... ... ... Басқаша айтар болсақ, еңбекке əрекет қабілеттік азаматтың,
ұйымның, еңбек ұжымының өз əрекеттері арқылы ... ... ... мен ... ... ... Мысалы, азамат жұмыс іздеп,
халықты жұмыспен қамту органдарымен құқықтық қатынастарға түссе, ол өзінің
жұмыс істеуге ... ... ... ... құқықтары мен міндеттерін
иеленеді. Жұмыс беруші – жеке ... ... ... ... ... жəне ... ... тұлғаларға жұмыс беруі арқылы еңбек құқықтары мен
міндеттерін иеленеді.
Еңбек құқығы субъектілерінің маңызды ерекшелігі – оларда еңбекке құқық
қабілеттік пен əрекет қабілеттік бір ... ... ... Есте ... ... ... ... қабілеттік дегеніміз бұл тек еңбек құқығының
субъектілері ғана иеленетін ерекше қасиет.
Субъективтік құқықтар мен ... ... ... ... ... ... ... қатынастарының мазмұнынан туындайтын субъективтік
құқықтар мен міндеттерден ажырата білу ... ... ... ... мен ... ... деп атайды. Олар еңбек
құқығы субъектілерінің құқықтық мəртебесінің ... ... жəне ... ... ... ... ... бекітіледі.
Еңбек құқығы субъектісінің негізгі статуттық құқықтары ... ... əр ... ... ие жəне олар ... ... еңбек саласында атқаратын функциялардың сипатымен ерекшеленеді.
ҚР Конституциясына сəйкес азаматтың еңбек ... ... ... мəртебесі барлық азаматтар үшін тең. Алайда, оны
қызметкердің ... ... ... ... жөн ... азамат еңбек
шартын бекітіп, қызмет берушімен еңбек құқығы ... ... ... Бұл кезде қызметкердің құқықтық мəртебесі ... ... жұыс ... ... ... ... ... құқықтық
қатынастарға түскен кезде ... ... ... ... ... ... мəртебесі, ол жұмыс берушімен еңбек шартын жасасқан
кезде ... ... ... ... ... ол ... ... қызметкердің құқықтық мəртебесіне айналады.
Негізгі (статуттық) еңбек құқықтары мен міндеттері. Бұл құқықтар мен
міндеттер ҚР ... жəне ... ... ... ... ... Оларға еңбекке құқық, мемлекетпен кепілденген ең
төменгі жалақыға құқық, демалуға құқық, ... ... ... ... ... жəне біліктілігін көтеруге құқық, кəсіподақтарға
бірігу құқығы, ... ... ... ... еңбек нормасын орындау
міндеті, сеніп тапсырылған мүлікті ... ... жəне т.б. ... ... мен ... ... құқығының субъектілері болып
табылатын ... ... ... Бұл ... мен міндеттер
қызметкерлердің еңбек ... жəне ... ... ... ... мен ... ... əрекет ету, талап ету,
міндеттеу, құқықтар мен міндеттерді пайдалану мүмкіндіктерінен жəне ... өзге де ... ... мен қажеттіліктерін белгіленген
шекте қанағаттандыру міндетінен көрініс табады.
Осы құқықтар мен міндеттердің заңды жалпы жəне ерекше ... ... олар ҚР ... кепілденген, екіншіден,
заңдар еңбек құқығы субъектілерінің құқық ... ... ... ... əрекет ету ... ... ... ... бұзатын əрекеттерге шағымдануға мүмкіндік
береді жəне бесіншіден, кінəлі ... ... ... ... ... ... өтетуді қамтамасыз етеді.
Қызметкерлердің еңбек құқықтары мен ... ... ... ... тəн ерекшелігі болып осы кепілдіктерді жүзеге асыруға
қызметкерлердің құқықтары мен мүдделерінің ... ... ... ... ... мен кəсіподақтардың қатысуы табылады.
2.2 Еңбек құқығы субъектілерін классификациялау мен  оның түсінгі
Еңбек құқығы ... ... ... - жұмыс берушімен еңбектік қатынаста тұрғын және  жеке еңбек
келісім шарты бойынша  жұмыс атқаратын жеке тұлға.
Еңбек заңнамасында, нақты еңбек ... ЖЕК ... 16 ... ... арасында ғана жасалады. Бұл жас ... ... ... ... ... ... талаптар қойылады.
Бұл  талаптар  әскери қызметкерлерге, ... ... ... да  ауыр және денсаулыққа зиянды жерлерде жұмыс ... ... ... ... ... қай ... ... да маңызды болып
табылады. Ол тағы да әсери қызметтегі, ауыр жұмыс ... ... ... ... ... ... қарастырылатын кепілдіктер,  ҚР Конституциясындағы
азаматтардың  құқықтарын қолдану кепілдіктірінің бір бөлігі болып табылады.
Кепілдіктерге өндірістегі ... ... ... ... ... ... жасаған
төлемдері  жатады. (мысалы,  мемлекеттік немесе  қоғамдық ... ... ... екі түрлі болады - ... ... ... ... жауакершілігі жұмыс ... ... ... ... ... жаза ... ... немесе  дұрыс орындамағаны үшін берілетін тәртіптік
жаза болып саналады.
  Жұмыс беруші   еңбек құқының субьектісі ретінде. ҚР ... ... ... ... ... - ол   жұмыскер  еңбек қатынасында тұрған
заңды немесе  жеке тұлға. Осыған ... ... ... кәсіпорын,
мекеме, ұжым, шаруашылық, кооперативтер, фермалар, жеке кәсіпкерлер ... ... ... ... ... ... ... жеке
тұлғалар танылады.
Жұмыс беруші  еңбек құқық қатынасы субьектісі ретінде жеке  кәсіпкер
ретінде   ұжым заңды тұлға ретінде  мемлекеттік тіркеуден ... ... ... және оны ... ... ... керек, ал азамат
- мемлекеттік тіркеуден өткен уақыттан бері жеке ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар
мен  жеке  кәсіпкерлердің  еңбек құқы ... ... ... ... ... ... Ол құқық мүмкіншілігі «жұмыс беру мүмкіндігі» деп аталады, ... ... ... деп, ... ... ... мен оны қорғау бойынша ішкі  бөлудегі анықталғын   еңбек функцияларын
атаймыз.
Еңбектік құқық мүмкіншілігі  екі ... ... ... ... және ... ... ... қабылдау жұмыстан босату,
еңбегін ұйымдастыру, жұмыс жағдайын туғызу, әлеуметтік қорғау шараларын
іске асыру, ... ... ... іске ... жағдайларынан көрінеді.
Мүліктік критерий ақша құралдарын жұмсау (еңбек ақы төлеу фонды, басқа да
осыған сәйкес фондттармен), ... ... үшін ақы ... ... ... ... да материалдақ қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... кезіндегі құқықтық
статусының сипаттарын толықтырады. Бұл жерде заңдық кепілдіктер бағалы
мақсаттары ... ... мен ... ... ... ... мүмкіндігімен  ерекшеленеді.
  Еңбек құқының субьектісі ... ...... бірлестіктерге жеке мүше болатын  азаматтар
тарапынан  қоғамдық  кәсіби  көзқарастары бойынша  өз еркімен ... ... ... ... ... ... еңбек және  әлеуметтік-эконмкалық ... және ... ... мен  еңбек жағдайын қорғау болып табылады.
Кәсіподақтардың  құқықтық статусы  Қазақстан Республикасы Конституциясымен
(5,23 б.), ... ... ... 9 ... ... Заңымен  және да басқа да  заңдылық актілермен
анықталады.
Кәсіподақтар  еңбек құқының  арнайы субьектісі болып ... ... ... ... ... олардың құқықтық
субьектілігі, негізгі ... ... ... ... ... ... заңдылығының жалпы  ережесінен туындайды, ал екінші ... ... мен ... ... оның ... ... ... басқа да  кәсіподақ органдарының  өкілеттігі мен сатусы.
Кәсіподақтың  міндеттері мен онң ... ... ... ... ... ... қайта құру
жағдайында  кәсіподақтардың еңбек құқығы субьектісі ретіндегі  ролі артуда,
себебі  құқықтың аталған  саласы еңбекті ұйымдастыру ... ... ... ... мүдделерін
қорғаумен байланысты.
Азаматтар еңбек құқығының субъектілері ретінде. Азаматтар еңбек ... ... саны ... көп жəне ең кең ... ... ... ... субъектілері ретінде жалданбалы еңбек
қызметкерлеріне, ... ... ... ... иелеріне бөлінеді.
Жалданбалы еңбек қызметкерлері, өз кезегінде, ... ... ... ... ... ... ... жəне т.б.
бөлінеді.
Осыған сəйкес азаматтар мəртебесінің көптеген түрлерін де ... ... ... ... ... ... ... жалпы
талаптары да таралады, олар: жасына қатысты қойылатын талап, ерікті жəне
əлеуметтік ... ... ... ... субъектілері ретінде
еңбекке қатысты іс жүзіндегі қабілеті болуы тиіс. Əрине, бұл қабілеттер
жекелеген адамның дене жəне ... ... ... ... ... адамға туа бітпейді.
Тəжірибе көрсетіп отырғандай, адамның еңбекке қатысты іс жүзіндегі
қабілеті ерте, ... төрт ... ... ... ... Адам өскен сайын
еңбекке қатысты іс жүзіндегі ... те ... ... ... жай еңбекке қатысты емес, құқықтық санат ретіндегі ... іс ... ... ... ... сəттен бастап қана оларды
еңбек құқығының субъектілері ретінде таниды. ... ... ... ... ... еңбекке қабілетті болған кезде ғана оларда жоғарыда
аталған қасиет бар деп ... ... ... ... 16 ... толған
азаматтарды ғана жұмысқа алуға болады. Жекелеген жағдайларда 15 жастағы,
кейде 14 ... ... де ... ... ... ... (ҚР ҚР
Еңбек кодексі).
Мемлекеттік қызметке кіруші тұлғалардың жасы 18 жастан кем ... ... ... ... ... табиғатын заңнама осы жасқа
жеткенде ғана тұлғаның еңбектегі кəмелет жасына толуымен ... ... ... уақыты жəне т.б. салаларда белгілі бір ... ... ... ... еңбек құқығы қатынастарында
олар азаматтық кəмелет жасына теңестіріледі.
Ерікті ... ... ... жəне ... қызметке қатысты
ерікті қабілетінің жағдайын ... ... ... ... айырылған тұлғалар еңбек құқығының субъектілері бола
алмайды. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... мемлекеттік қызметке алынбайды. Бұл ережені мына ... ... ... ақыл-ой қабілетінің нашарлауы салдарынан азамат өзінің
еңбектегі міндеттерін саналы түрде орындай алмайды, қызметтік, кəсіпкерлік
жəне еңбек қызметін ... ... ... ... іс ... ... еңбекке
қатысты іс жүзіндегі қабілетке, ... ... ... ... ... ... денсаулық жағдайына сəйкес көлемде жəне
шекте рұқсат етілген еңбек ету қабілеті оның ... ... ... ... ... ... мүгедектің өзі емес, мемлекет, жұмыс
беруші жəне басшылық еңбек шартын бекіту кезінде жүзеге асырады.
Əлеуметтік талап ... ... ... ... үшін ... ... білдіреді, яғни, қолданыстағы заңнамада барлық
еңбекке қабілетті азаматтар үшін ... ... тең ... ... ... сəйкес əрбір азаматтың еңбек
ету бостандығына, қызмет пен кəсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар.
Жұмысқа алу кезінде жынысына, ... ... жəне ... көзқарасына
байланысты құқықтарды тікелей не жанама шектеуге ... ... да ... белгілеуге жол берілмейді. Тек заңда тікелей көзделген
жағдайларда ғана еңбек құқықсубъектілігін ... жол ... ... ... ... ... шешімінің негізінде белгіленген мерзімге
дейін белгілі бір лауазымдарды иелену ... ... бір ... ... айырылуы мүмкін. Еңбек құқықсубъектілігінен айыру тек ішінара
жəне тек ... ... ... құқықсубъектілігінен толық жəне тұрақты түрде
айыруға жол берілмейді.
Алайда, соған қарамастан ... ... ... ... үшін ... ... өндірістік қызметтің түріне, еңбекті
қорғауға жəне т.б. мəселелерге қатысты ... бір ... ... ... ... жəне бір ... жасқа дейін балалары бар
əйелдер үшін еңбек жағдайына ... ... ... ... ... 66, ... қатар, кəсіпкер-азаматтар (жұмыс берушілер) да еңбек құқығының
субъектісі болуы мүмкін. ... – бұл ... жəне ... ... ... ... ... көрсету, жұмыс істеу, соның
ішінде жеке меншікке ... ... ... пайдаланудан табыс табу
мақсаттарындағы қолданыстағы заңдардың шеңберіндегі дербес шаруашылық ... де ... ... ... ... ... ... əрекет
қабілеттігі шектелмеген еңбекке қабілетті барлық азаматтарына беріледі.
ҚР Азаматтық кодексінде жəне басқа да заң шығарушы актілерінде өзгеше
көзделмесе, кəсіпкерлік ... ... ... ... да ... асыруға
болады. Бұл қызметті кəсіпкерлер тəуекел ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік кəсіпкерліктің
ұйымдастырушылық-құқықтық нысандарына қарай ерекшеленуі мүмкін.
Кəсіпкерлік қызметті жүзеге асыру жеке дара ... ... ... ... сəттен басталады. Егер кəсіпкердің айналысатын
қызметі лицензиялануы қажет болса, кəсіпкер осындай қызметті жүзеге асыруға
лицензия алуы ... ... ие ... кейін азамат жұмыс берушінің – еңбек
құқығының субъектісінің мəртебесін иеленеді. Еңбек ... ... ... ... санатын кəсіпкерлікті де, өз ... ... иесі ... ... ... тұлғалар құрайды. ... ... ... құқықсубъектілікпен тығыз
байланыста болуынан көрініс табады.
Шетелдік тұлғалар да ... ... ... ... ... ... дамуымен əр түрлі бірлескен кəсіпорындар пайда болды. Бұл, өз
кезегінде, ... ... ... ... жəне
консулдықтармен байланысты емес қызметтерге де ... ... ... əсер ... ... ... жалақы төлеу, жұмыс уақыты жəне
демалыс уақытын белгілеу жəне т.б. мəселелері жеке ... ... ... ... мен ... берушілердің – азаматтардың статуттық
құқықтары мен міндеттері ҚР ҚР еңбек кодексінде ... Осы ... ... де, ... берушілер де жеке еңбек шарттарын бекітуге,
өзгертуге жəне ... ... ... жəне ... ... мен міндеттермен
қатар құқықтық мəртебенің қажетті элементі ... ... ... ... ... ... ... құқықтарының кепілдіктерін
азаматтарды жұмысқа қабылдаудан заңсыз бас ... ... ... ... ауыстыруға жəне т.б. қатысты тыйым салушылық
сипаттағы нормалар орындайды.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... даулары туындағанда азаматтардың бұзылған құқықтарын
қорғау жəне қалпына келтіру үшін тиісті ... ... ... ... да ... ... ... ерекшелігі болып бұларда тек жалданбалы
қызметкерлердің ғана емес, сонымен қатар жеке ... жəне ... ... ... де ... ... табылады. Бұл
кепілдіктер барлық кəсіпкерлерге шикізат нарығына араласу құқығын, олардың
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жəне т.б. ... барлық
кəсіпкерлерге қызмет етудің бірдей жағдайларын ... ... ... ... элементі болып еңбек міндеттерін тиісінше
орындамағаны үшін жауапкершілік ... ... ... бір ... даму ... ... ... өз құқықтары мен
міндеттерін тиімді ... ғана ... ... ... ... ... үшін күшейтілген жауапкершілікті де талап етеді. Ескеріп
өтетін жағдай – ... мен ... ... ... тығыз
байланысты. Дəл осы ... ... ... ... ... ... сипатты тиесілі етеді. Құқықтың кепілдіктері еңбек құқығы
субъектілерін өздерінің құқықтарын ... ... жəне ... міндеттерін
орындауға ынталандырып, көтермелейді, ал жауапкершілік субъектінің ... ... ... немесе тиісінше орындамағаны ... ... ... ... ... ... ... нормаларына
сəйкес жұмыс беруші ретінде қызметкермен еңбек шартын бекіткен жəне оған
жұмыс Берген жеке ... ... ... табылады. Яғни, азаматтарға жұмыс
беретін, олардың еңбегін төлейтін жəне ... ... мен ... ... ... жеке ... мекемелер, кəсіпорындар, ... ... жəне т.б. ... ... ... ... ... субъектілері ретіндегі жұмыс берушілерді жеке
тұлғалар, ... ... емес ... жəне ... деп ... ... ұйымдар мемлекеттік кəсіпорын, шаруашылық серіктестік,
акционерлік қоғам, өндірістік ... ... ... мүмкін.
Коммерциялық ұйымдар қызметінің негізгі мақсаты болып пайда табу табылады.
Коммерциялық емес ... ... ... ... ... тұтынушылар кооперативі, қоғамдық қор, діни бірлестік жəне заңда
көзделген өзге де нысандарда ... ... Бұл ... ... иесі
қаржыландырады жəне олардың қызметі пайда табуды көздемейді.
Коммерциялық емес ұйымдар кəсіпкерлік қызметті өздерінің мақсатына
жету шегінде ғана ... ... ... ... мəртебесі жəне олардың қызметін
жүзеге асыруы ҚР ... 1995 ... ... ... туралы» заң күшіне ие жарлығында анықталған.
Бұл ұйымдардың (жұмыс берушілердің) ... ... ... ... ... жəне ... ... жағдайларда лицензия
алған сəттен бастап туындайды. Барлық ұйымдардың қызметі ... ... ... сəйкес жүзеге асырылады. Қазіргі кезде бұл актілер
ұйымдарға барынша дербестік беріп, жедел қызметті ... ... ... ... ... ... ... төлеу, жұмыс уақыты мен демалыс
уақытын белгілеу мəселелерін дербес шешуге ... Олар ... жəне ... ... ... ... ... мен
сыйақыларды, жұмыс уақытының ұзақтығын белгілей алады. ... ... ... ұйым ... ... ... ... заңнамада белгіленген
мөлшерден кем емес жалақы төлеуді, еңбектің қауіпсіз жəне ... ... ... ... ... мен ... өзге ... жүзеге асыруды қамтамасыз етуге міндетті. Сонымен қатар, егер
еңбек қауіпсіздігі ережелерінің бұзылуы не ... ... өзге ... нəтижесінде қызметкерлердің денсаулығына жəне ... зиян ... ... жұмыс беруші-ұйымға жүктеледі.
Жұмыс беруші-ұйымның қызметі оның таратылуымен байланысты тоқтатылады.
Тарату туралы шешім ұйымның меншік иесі ... осы ... ... ... ... сот ... негізінде қабылдануы мүмкін.
Жұмыс беруші-ұйымдардың еңбек құқықсубъектілігін екі өлшеммен
анықтауға болады: жедел жəне ... ... ... ... ... жəне ... жүзеге асыруды, еңбекті қорғауды жəне
қызметкерлердің өз еңбек міндеттерін орындауы үшін ... жəне ... ... ... ... ... ... ақылы сипатымен байланысты жəне жұмыс
берушінің ... ... ... ... ... Бұл үшін ... белгілі бір материалдық (мүліктік) база болуы тиіс, алайда, шын
мəнінде еңбек құқықсубъектілігі үшін жалақы қоры ғана аса зор ... ... ... ... ... Соңғы кезде «еңбек ұжымы»
түсінігінің орнына «қызметкерлер» түсінігін ... жиі ... алып ... де ... ... ... саяси ғана емес, экономикалық өмірінде
де қандай да бір рөлді иеленуден айырылғандай. ... ... ... ... ... ... құқығының субъектілері болған жəне одан əрі
болады да.
Еңбек ... ... жеке ... ... ... ... бір
ұйымның шегінде бірлескен еңбек қызметін жүзеге асыру ... бір ... ... ерікті түрде бірігуін атауға болады. Еңбек
ұжымы адамдардың кездейсоқ тобырынан ұйымдастырушылық ... ... ... ... еңбек тəртібінің бірыңғай
ережелерімен жəне ... ... ... ... Басқаша
айтар болсақ, ұжымның белгілері болып келесі айрықша сипаттар табылады:
1. адамдардың бұл тобын белгілі бір ұйым ... ... ... ... біріктіреді;
2. адамдардың бұл тобының еңбекке қатысты ... ... ... ... ... бұл тобы жеке еңбек шарттарының негізінде бір ... ... ... түрде тұрақты құрамға, басқару органдарына
ие, тəртіпке бағынады;
4. адамдардың бұл тобы экономикалық тұрғыда дербес;
5. олар ... жəне ... ... ... жəне ... ... үшін өзара міндеттемелерді орындайды.
«Еңбек ұжымы» түсінігін əржақты түсінуге болады. Басшылық нақты бір
қызметкерге қатысты ұйымның ... ... ... ... жəне ... субъектісі болып табылмайды.
Алайда, ұйымдастырушылық-басқарушылық қатынастарында шарт бекітіп,
жалақы төлеу мəселесін, жұмыс уақыты жəне демалыс уақыты ... ... олар ... ... ... ... ... табылады. Ұжым тар
мағында тек қызметкерлерді білдіреді. Соңғы жылдары бірқатар нормативтік
құқықтық ... ... ... ... «қызметкерлер» сөзінің
қолданылу себебі де осыдан шығар.
Кең мағынадағы еңбек ұжымының ... ... ... ... ... үрдісін басқару мен шаруашылық қызметті қамтамасыз ету ... ... ... ... ... қа ... ... ұйымның
бірінші басшысы, оның орынбасарлары, көмекшілері, бас ... ... ... ... жəне т.б.) ... жəне ... атқаратын, қарамағында жалданбалы еңбекпен айналысатын
қызметкерлері бар өзге де ... ... ... басшысы жəне басшылық еңбек ұжымының құрамына кіреді,
себебі, олар да жеке ... ... ... еңбек ұжымына құрамдас элементтер ретінде мыналар кіреді:
1. осы өндірістің барлық қызметкерлері;
2. басшылық (басшыны қоса ... ... ... ... осы ... ... ... жəне олардың органдары (кəсіптік
одақ, əйелдер, жастар одақтары жəне т.б.) Еңбекті қолдану саласы ... ... ... ... ... ... (кəсіпорындардағы, құрылыстардағы жəне т.б.) еңбек
ұжымдары;
2. халыққа қызмет көрсетуші (сауда, көлік, байланыс жəне т.б. ... ... ... ... ... салаларындағы еңбек ұжымдары;
4. жобалау, жобалау-құрастыру, ғылыми-зерттеу салаларындағы еңбек
ұжымдары:
5. ... ... ... ұжымдары;
6. қоғамдық ұйымдардың (партиялардың, əр түрлі қорлардың жəне ... ... ... ... қарай келесі түрлерге бөлінеді:
1. мемлекеттік өндірістердің еңбек ұжымдары;
2. өндірістік кооперативтердің еңбек ұжымдары;
3. жеке ... ... ... ... ... ... ұйым ... өндірістерінің еңбек ұжымы;
5. аралас меншік нысанындағы өндірістердің (шетелдік өндірістерді қоса
алғанда) еңбек ұжымдары.
Еңбек ұжымдары өз ... ... ... ... бөлінеді:
1. кəсіпорынның негізгі еңбек ұжымдары;
2. бөлімшелердің (бөлімдер, ... ... ... бастапқы еңбек ұжымдары (бригадалар, учаскелер, буындар).
Ұжымның құқықтық мəртебесі – бұл оның заңнамалық тұрғыда бекітілген
құқықтық жағдайы. Ұжымның ... ... мына ... құрайды: а)
еңбек ұжымы құрылған сəттен бастап (адамдардың ... ... оның ... ə) оның ... ... ... ... қызмет ету саласы); б) кепілдіктер мен жауапкершілік.
Еңбек ұжымының құқықтық мəртебесі өндіріс ... ... ... ... ... ... ... бөліну),
оның меншік иесінің ауысуы қызметкерлердің еңбек қатынастарын тоқтатпайды.
Олардың ... бұл ... ... яғни, еңбек ұжымы да
сақталады.
Еңбек ұжымының функциялары жəне өкілеттіктері.
Функциялар – бұл ... ... ... ... ... Олардың
қатарынан мына функцияларды атауға болады:
- бірлескен еңбекті ұйымдастыру, ... ... мен ... ... жақсарту;
- кəсіпорынды басқаруға қатысу;
- мемлекеттік-саяси өмірге араласу;
- өз мүшелерін еңбек жəне өнегелік ... ... ... ... ... мен ұйымның құқықтық мəртебесі тең болады. ... ... ... ... ... ... еңбек ұжымының
құқықтық мəртебесі еңбек құқығының ережелерімен анықталады. Еңбек ұжымының
өкілеттіктері жəне өзін-өзі басқаруы оның құқықтық ... ... – бұл ... ... ... ... əлдеқайда кең
түсінік. Өкілеттіктер еңбек ұжымының құқықтарын да, міндеттерін де, оның
қызмет ету саласын да, функцияларын да ... ... ... ... ... өз құқықтары мен
міндеттерін орындауына байланысты заңда бекітілген əрекеттері танылады.
Еңбек ... ... ... өнімділікті қамтамасыз ету;
- ҚР заңдары мен ҚР Үкіметінің ... ... ... міндеттемелерді орындау;
- еңбектің тиімділігі мен сапасын арттыру;
- еңбек тəртібін нығайту.
Мемлекеттік-саяси сипаттағы өкілеттіктерге ... ... ... ... ... ... ... жəне
талдауға құқылы;
- билік органдарына үміткерлерді ұсынуға құқылы;
- олардың есептерін тыңдауға құқылы жəне т.б.
Əлеуметтік-экономикалық сипаттағы өкілеттіктерге мыналар жатады:
- ... ... ... ... енгізілген өзгертулер мен
толықтыруларды қарастыру жəне талқылау;
- меншік нысанын өзгерту ... ... ... ... ... арттыру, материалдық-техникалық базаны нығайту,
өндірістік ақауларды болдырмау, машиналарды, жабдықтарды тиімді пайдалануға
жəне т.б. қатысты шараларды бекіту жəне ... ... ... ... саласындағы өкілеттіктері:
- ұжымдық шартты бекіту;
- басшылықпен бірлесе отырып, ішкі ... ... ... ... жəне тұрмыс жағдайын жақсартуға қатысты шараларды ұйымдастыру
жəне жүзеге асыру;
- ереуілдерге шығуға жəне ... ... ... ... ... тиісті
органдарға шағымдануға құқылы.
Əлеуметтік даму жəне тұрмыс жағдайына қатысты өкілеттіктер:
- қызметкерлердің коммуналдық, тұрмыс ... мен ... ... ... ... ... ... жəне т.б. мəселелерді
талқылау;
- зейнеткерлердің жəне Ұлы Отан ... ... ... ... ... одақ ... еңбек құқығының субъектілері ретінде. ... ... ... ... ... ... ... одақ
ұйымдарының мəртебесі белгіленген заңнамада ... ... ... мен ... ... ... ... құқықтары мен
міндеттері, сонымен қатар, оларды жүзеге асырудың кепілдіктері
бекітілген.
Мемлекеттік органдар еңбек құқығының субъектілері ... ... мен ... ... ... ... ... органдар
деп аталады. Олар белгіленген тəртіп бойынша құрылады.
Мемлекеттік органдар республикалық, аймақтық жəне жергілікті болуы
мүмкін. Республикалық ... ... жəне ... ... ... ... ... жатады. Аймақтық органдарға
қызметі жəне ... екі ... одан да көп ... ... жатады.
Жергілікті мемлекеттік органдарға (облыстық, республикалық маңызы бар
қалалар жəне астананың жəне т.б. органдары) ... жəне ... ... бірліктің аумағына таралатын органдар жатады.
Мұндай ... ... ... болып осы органдарды құру туралы
актілер жəне осы органдар ... ... ... басшы мемлекеттік органдарға жүктелген міндеттерді ... өз ... ... ... ... жеке ... ... жүйеде мемлекеттік қызметшілер ерекше орынды иеленген. Олардың
құқықтық жағдайы тиісті заңдарда ... ... ... ... жəне ... деп ... мемлекеттік қызметшілерге қызметі саяси сипатқа ие жəне ... ... ... ... ... ... Бұл санатты
саяси мемлекеттік қызметшілердің лауазымдары жəне ҚР ... ... ... мен олардың орынбасарлары, ҚР
Парламенті жəне оның Палаталары ... жəне ... ... ... ҚР Президентінің жəне ҚР Үкіметінің өкілі болып
табылатын мемлекеттік қызметшілер, орталық ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттік қызметшілер үшін лауазымдар санаттары
белгіленеді. Əкімшілік ... ... ... ... ... уəкілетті органның ұсынуымен ҚР Президенті бекітеді.
2.2 Еңбек құқық қатынастары субъектілерінің құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттер құрайды. Сонымен қатар бір ... ... ... ... ... ... яғни бір ... құқына екінші тараптың
міндеті сәйкес келеді, демек олар өзара байланысты, алмалы - салмалы ... оқу ... ... еңбек қатынастарының материалдық
және зандық мағыналарын ажыратып қарайды. Құқық қатынастарының материалдық
мағынасы деп ... ... ... ... қ ... ретінде
олардың еңбектік құқықтары мен міндеттерін жатқызады. Ал субъектілердің
ісәрекеттері ... ... ... мен міндеттері арқылы жарқын
бейнесін табады[18].
Субъектілердің құқықтары: 1) ... ... ... ... ... ... 2) ... жақтың оған сәйкес қимыл-өрекеттерін
жасауды талап етуі; 3) ... ... ... ... ретте
мемлекет тарапынан куш қолдануды талап ету арқылы іске асырылады.
Жұмысшы қызметкерлердің негізгі еңбектік құқықтары мен міндеттерінің
қосындысы олардың құқықтық ... ... Олар ... кодексінің 2-
бабында көрсетілген. Кооператив мүшелерінің ... ... ... уставында анықталған.
Жұмысшы-қызметшілер мен кооператив мүшелергнгң құзіреттерінің негізгі
айырмашылығы - ... ... ... мен ... ... ... ... таза күйіңде беріледі, ал екіншілері - кооператив
мүшелерінің құзіреттері болса, олардың мүшелік айдарымен тығыз ... ... ... ... беріледі. Сондықтан олардың еңбек
құқықтары мен міндеттерінің сипаттамасын жеке-жеке ... деп ... мен ... ... ... ... ... еңбек
ету еркіндігі; жасалған еңбек ... ... ... мен
мамандығына қарай жұмыс, қызмет атқару; еңбектің саны мен сапасына қарай
белгіленген норма ... ... ... ақы, жалақысын алу; жұмыс орнында
атқарған қызметке және белгіленген тәртіп бойынша ... алу, ... ... ... және ... ... жағдайын жасауды талап ету;
өндірісте ақысыз мамандық алу; ... мен ... ... ... мүше ... ... ... басқару жұмыстарына
қатысу; қартаю, ауру, мүгедектіктік жағдайына ... ... ... жәрдем алу құқықтары жатады.
Бұдан басқа кейбір жағдайларда ... ... ... ... ... ... жататындар өз еркі бойынша жұмыстан босану, басқа
жұмысқа ауысу, еңбек құқықтары бұрмалануымен ... ... ... беру ... ... ... жұмысшылар мен қызметкерлердің еңбектік
міндеттері де көрсетілген. Олардың тобына ... ... ... ... ... ... - ... шын ниетпен беріліп, адал ниетпен
атқару; ... ... ... ... ... ... ... белгіленген
жұмыс уақытын өнімді етіп толық пайдалану; әкімшілік пен жумыс басшыларының
тапсырма ... ... және ... ... еңбектің технологиялық
тәртібін қатаң сақтау, өндірілетін өнімдер сапасын жақсарту; еңбек қорғау,
еңбек ... ... ... талаптарын мұқият сақтау; қоғамдық
меншікті, жер, техника, станоктар мен құрал-саймандарды тиімді етіп, ... ... ... ... ... жумысшылардың еңбек міндеттерін
атқаруға кедергі, зиян келтірмеу т.б. міндеттерді дұрыс жүргізу жатады.
Жоғарыда көрсетілген еңбек құқықтары мен ... ... ... және ... ... ... ... жасайды. Оларды жолға қойып
дұрыс, уақтылы жүргізуші оргаңдар мемлекеттік (сот, ... ... ... - ... ... еңбек дауларын шешетін комиссиялар,
жолдастық соттар сияқты ... ... ... атқарады.
Еңбек құқық қатынастары бағытында ... ... ... ... ... ... және ұйымдар мен олардың әкімшіліктері де
жүргізеді. Бұл құқықтар мен міндеттер ... және ... ... ... ... ... ... көрсетілген. Бір жақ тарап ... іске ... ушін ... жақ тараптар оларға жуктелген міндеттерін
атқаруға тиіс. ... ... ... ... ... ... іске
асырылады. Мысалы үшін, жұмысшы мен қызметшінің жұмыс алу құқығы ... ... ... әкімшiлiri ол жумысты тауып беруге тиісті, демалу
құқығын іске асыру ушін ... ... ... графигі бойынша
жумысшыға оның жылсайынғы ақылы демалысын беруге тиіс.
Әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... атап көрсету керек: еңбек өнімділігін арттыру; еңбекті
ғылыми ... ... ... ... ... ауыр ... ... еңбекті нормалау жұмыстарын жетілдіру, ескірген
жумыс нормаларын қайта қарап өзгертіп отыру; еңбек ... ... ... ... сақтау; еңбек қауіпсіздік шараларын ұдайы жетілдіріп,
қолданып отыру; өндіріс ... ... ала ... ... ... ... жұмысшылардың өндірістік белсенділігін арттырып,
өндірістік демоктарияны арттыру, жұмысшыларды өндіріс басқару жұмыстарына
тарту, жалпы жиналысқа, өндірістік кеңестерге, ... ... ... ету, ... тұрғын-үй, жұмыс жағдайлары мен ... ... ... т.б. міндеттер жүктелген. Жоғарыда көрсетілген
жұмыстарды жүргізу үшін әрбір мекеме, ... ішкі ... ... ... ... және соны басшылыққа ала отырып, олар өздерінің
кызмет-жұмыстарын жоспарлы тұра бағытта атқарып отырады.
Осындай бағытта ... ... ... ... де ... ... қызметшілерінің еңбек қатынастарының ерекшеліктері
Мемлекет қызметшілерінің біліктілік ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
еңбек қатынастары, жалақы төлеу тақырыптарында кездеседі. Соңдықтан осы
ұғымдардың басын ашып, ... ... ... ... неше ... субъективтік Факторлардан
тұрады. Мысалы үшін ең ... оған ... ... ... ... ... шоқуыменен табылар, ғалымдардың ... ... деп ... ... ... ... ғылым жолы оқу арқылы
табылатыны айдан ашық белгілі. Сонымен қатар біліктілікке ... ... ... пен бейімділік (сноровка) те жатады. Осының бәрі
жұмысшының және оның ... ... ... ... сыр-сипатын
жасақтайды. Біліктілі қайраткерге әрдайым сара-жол дайын ашылмақ. Біліктілі
адам әрбір жай қарапайым ... өзін ... ... осыдан.
Әрбір кәсіпорындарында ішкі еңбек тәртібі ... ... ... өз қызметін, немесе жұмысын өз мамандығы бойынша, біліктілігі
немесе ... ... сай ... етіп ... міндетті және
құқықты[19].
Білікті адам небір қиын жұмыстарды ойдағыдай етіп ... ... қиын ... ... ... деңгейлі, яғни үстемелі
қарапайым жәй жұмыстың дәл өзі ... ... К. ... мұны ... ... деген: выполняемый рабочим ... ... труд - ... в ... или, ... помноженный простой труд" (т.23,с.53).
Жұмыс тәжірибесі яғни іскерлік еңбек арқылы келеді. Ұдайы ... ... ... көп ... бойы ... қайталанып отырған еңбек
процесінің нәтижесінде жұмысшының іс ... яғни оның ... ... ... болады, сөйтіп соның нәтижесінде оның еңбек өнімділігі ... Ол ... ... аз ... ... көп және сапалы өнім
жасап шығару.
Еңбектегі іскерлік жұмыс тәжірибесінің жоғарғы-төмен деңгейінің өлшемі
жумыс өтілі ... ... ... ... ... ... ... еңбек
сыныптары, мәселен, 1,2,3 сыныпты шебер атағы берілуі ... ... - ... ... еңбек ету тәсілі, ол материалдық өндіріс
саласында еңбек ... ... ... ... ... ... еңбек
Функциясы деген ұғым туады. Еңбек функциясы ... ... ой, ... ... тұрады. Осының негізінде және жұмысшының ... және оның ... жеке ... мен ... ... ... мамандығы
бойынша жұмысқа алынады немесе қызметке тағайындалады. Мәселен, машина,
комбайн, ... ... ... ... ... ерекшеліктері ескеріліп, ылайықты боп икемделген, отыратын
ыңғайлы орны, желдеткіші бар машиналар берілуге ... ... ... ... ... ... 10-15 пайыз көлемінде төмендетіледі ... ... ... ... ... ... ... мүгедектері үшін де еңбек нормалары
төмендетіледі.
Еңбек құқығында ... ... ... ... мен ... орнын
тандау еріктілігі құқықтық принципі ... ... ... ... ... ету құқы сауда (рынок) ... ... ... еңбек бостандығы, жумыс орнын таңдау принциптері мағынасында
жүргізіліп отыр. Себебі сауда (рынок) ... ... ... ... ... бойынша ҚР 1995ж. Конституциясында еріксіз еңбекке ... ... ашық ... ... ... ... ... жағынан еріксіз еңбекке жол
бермеуі ... ... ... ... ... ... кейін жоғарғы дербес ұлттық дәстүрлі принципіне айналып отыр.
ҚР еңбек құқығының бұл ... ... ... мен
стандарттарының талабына сай ... Міне ... адам ... тән ... ... ... бекітілген қағидалар
біздің қазақстан Республикасының ұлттық дәстурлеріне лайықты бекітілген іс
жүзіне асырылып келеді.
Бұл заңдарға жалпы сипаттама беретін ... онда ... ... ... жүргізілген бос декларациялық қағидалардан ... ... ... сай, ... ... мен ... азаттықтарын кеңінен қолдайтын жаңа заңдар қағидаларын енгізу
мақсат болады. Осындай жұмыстарды жүргізуде ... ... ... жол ... роль ... Өйткені ол бұрынғы Одақтық еңбек
заңдарына ... ... ... оның ... да бұрысына да сол ие болып
қалды. Сондықтан соның заң шығармашылық жағындағы тәжірибесін де ... ... ... ... ... ... теориялық ізденістері
мен тәжірибелерін қолдануға болады, онда БҰҰ және ... ... ... елдердің құқықтық жүйелері, халықаралық құқық
нормалары мен қағидалары жүзеге ... ... ... ... еңбек қатынастарын келісім жолымен шарт бойынша ... ... ... ... ... ... жергілікті локальдік актілердің ролін көтеріп, жұмысшының
әлеуметтік құқықтары мен бостандықтарын, ... мен ... ... ... ... орындарын көбейтіп, Жұмыссыздыққа жол бермеу
сияқты іс-әрекеттер жатады.
Өтпелі заманның еңбек ... ... ... ... салаларында еңбек
ұйымдастыру, еңбекақы төлеу, еңбек қорғау т.б. мәселелер бойынша қолдау
тапты. Ол ... тaғы бір ... ... ... құқықтық
кепілдіктерінің шеңберін бұрыңғы деңгейінен төмендетпеу болды. Алайда, ол
міндет ойдағыдай орындалуы ... емес ... ... өту ... еңбек құқығының әлеуметтік
тіректілік пен әлеуметтік тұрақтылық сақтауда үлкен қорғаныш күш ... Осы ... ... ... ... заңдар қабылданды: халықты
жұмыспен қамту, мүгедектерді әлеуметтік қорғау ... ... ... мен қызметі туралы, еңбек қорғау туралы, ... ... ... ... ... ... 2007ж. Еңбек кодексі
қабылданған.
Еңбек кодексі нарыктық заманның еңбек қатынастарын бірыңғай және тұтас
реттеуде көптеген жаңалықтар ... ... ... ... ... оның
нарықтық экономикаға батыл бағытталғандығында: нарық заманының талабына сай
еңбек қатынастары еңбек шартымен қатар ... ... ... ... ... ... бастан аяққа дейін жүргізіледі.
Еңбек келісім-шарты еңбек шарты сияқты еңбек қатынастарының ерекше
түрлерін қамтиды, ол ... ... ... ... жазбаша түрде
жасалады. Жалпы еңбек заңдарымен салыстырrаңда оның өзіндік ерекшеліктері
бар. Атап ... ... ... ең бірінші, мемлекет
қызметшілерімен жасалады. Бұл ... ... заң да бар. ... ... заң ... мемлекеттік қызметшілер деп арнайы тағайындау
арқылы ... ... ... ... істейтін лауазымды
кісілерді айтады. Ол кісілермен еңбек келісім-шарты ұзақ мерзімге (5-жылға
дейін), жазбаша ... ... ... ... ... ... мемлекет қызметшісінің жұмыс орны, атқаратын қызметі, келісім-
шарт.ының ... ... ... мен ... ... ... тағы басқа өтемақылар көрсетіледі. Келісім-шарт еңбек
жағдайларының орындалмауы, немесе ... ... ... ... ... ... Келісім-шарт заңнан тыс басқа негіздер
бойынша да тоқтатылуы ықтимал.
Заң бойынша мемлекет қызметшісі - лауазымды ... олар ... ... болуға тиіс. Мұны кейбіреулер қызметген ... ... деп ... ... ... бұл ... ... орынды, дұрыс
деп білеміз. Өйткені бул жерде мемлекет қызметшісі туралы сөз ... ... ... ... кісілер тек сол елдің азаматы болуға тиіс.
Қазақстан Республикасының "Ар-ұят бостандығы және діни ... ... ... қатынастарына арналған нормалар бар. Бұл заң бойынша діни
ұйымдар азаматтарды ... ... ... ... ала ... ... ... шарт тиісті органдарда тіркелуге жатады. Онда істейтін
адамдарға еңбек зандары толығымен қолданылады және олар кәсіподақтарға ... ... ... ... ... ... өзінде істейтін діни
қызметкерлерін қоса, табыс салығы жұмысшылардан белгілі кесім мөлшерінде
алынады.
Қазақстан ... ... ... ... заңы ... ... міндетті әскери қызмет орнына азаматгық баламалы
қызмет өтеуге ... Ол ... ... ... 2 жыл, ... ... азаматгар үшін 1,5 жыл. Баламалы қызмет халық шаруашылығы мекемелері
ұйымдары мен кәсіпорындарында өтеледі. Онда ... ... ... ... өз ... беріледі, қалғаны баламалы қызмет орындарына жіберіледі.
Балама қызмет етіп жүрген азаматтар барлық ... ... ... ... (ауырған, жарақат алған күндеріне) алуға құқылы.
Баламалы қызмет өтеу ... ... соң ... өз ... ... ... ... оған тең қызметке орналасуына кұқылы. Сонымен қатар ... ... 15 күн ... ... ... Баламалы қызмет мерзімі олардың
жалпы және арнайы еңбек ... ... ... ... тараптардың негізгі еңбек құқықтары мен
міндеттерін халықаралық актілермен, атап айтқанда адам құқықтары ... ... ... ... беруші жақ жалдаушы, меншік иесі
немесе оның өкілі болуы ықтимал. ... ... ... байланысты жекеленген еңбек шарттарын ... ... ... шартта көрсетілген жұмыстарды дұрыс және ... ... ету, ... ... бірге өздерінің мүдделерін қорғау
үшін бірлескен қоғамдық ұйымдарға ұйымдасуы ықтимал.
Қазақстан Еңбек Кодексі бойынша ... ... ету ... оның ... екі түрлі дербес ... және ... ... ... құқы ... Тәуелсіз кәсіпкерлік жұмыс деп
жалдамалы еңбек қолдануды айтып отыр. Ол дегеніміз әркімнің өзінше ... ... ... ... өз мүмкіндігін пайдалану құқығы.
Жұмысшылардың негізгі ... ... ... ... ... кәсіподақ ұйымдарына кіру, ұжымдық шарттар жасасу, ереуілге
шығу, өзіне ұят деп санайтын ... бас ... ... ... бір ... жағдай - ғалымдар еңбегін ұйымдастыру
туралы. ... ... ... ... ... ғылыми іздену
бағыты бойынша осыған лайықты тақырып айналасында ғылыми іздену жұмыстарын
жүргізуге, оның неғүрлым тиімді ... мен ... ... ... кеңінен жүргізуге ерікті.
Кодексте тағы мынадай бір үйлесімді тұжырым бар:
Жұмысшылардың негізгі еңбектік құқықтарын іс ... іске ... ... ... ... ... алып ... Үкіметтің
қасиетті борышы деп жарияланған.
Еңбек кодексінде еңбек шарты жан-жақты түбегейлі қарастырылады. Ең
алдымен ... ... ... - ... шарты мен еңбек келісім - шартының
ара қатынасы туралы. Еңбек кодексінде еңбек шарты мен еңбек ... ... ... ... Еңбек кодексі бойынша еңбек келісім-шарты еңбек шартының
жеке бір түрі деп ... ... онда ... ... ... ... дейді. Атап айтқанда онда келісімшартта тараптардың
қосымша үстеме жауапкершілігі, мәселен, ... ... ... ... келісімшартты бұзудың қосымша негіздері, қосымша
үстемақы, ... ... ... ... шартының тараптары ретінде Кодекстер жұмыс берушілер мен жұмыс
алушыларды келтіреді, ал қырғызстан мен ... ... ... ... ... ... ... иелері немесе олардың
өкілетті органдары мен жеке түлғаларды айтады. Қырғызстан кодексі оған ... ... олар яғни ... ... ... олар
кәсіпорындардың басшылары, орынбасарлары, бөлім ... мен ... ... ... ... алатын басқа да лауазымды кісілер болуы
ықтимал.
Еңбек келісім-шарттары заң бойынша ... ... ... ... ... экономикалық аймақтар ұйымдардың бастықтарымен
де жасалуы мүмкін.
Қырғызстан Еңбек кодексі бойынша ... ... ... ... ... ... салапарының қызметкерлерімен де жасалуы мүмкін
деген.
Жұмысшыларды әкімшіліктің ықтиярымен жұмыстан ... ... ... туралы мәселе кодекстерде әртүрлі шешілген. Нарық
экономикасының талабына сәйкес көп елдердің кодекстері бұл ... ... ... ... Тек Украина мен Тәжікстан ... бұл ... ... ... ... ... ... кәсіподақтардың жұмысшыны жұмыстан шығару үшін
келісімі міңдетті түрде қажет ... ... ... норма ұжымдық шартта
немесе ұжымдық келісімде келтірілген ... ... ... ... еңбек
шартын әкімшілік ықтиярымен қысқарту үшін ... ... қана ... ... кодекстерінің тағы бір бағытын атап көрсету керек. Ол еңбекшінің
құқықтарын қорғауда құқықтық ... ... Осы ... мәселен, жыл
сайынғы кезекті демалыстың ұзақтығы 30 күнге ... ал жасы ... ... үшін - 37 ... ... ... және бұл демалыс жұмыс
басталған күннен үздіксіз 6-ай ... ... ... ... ... зандары бойынша); жұмыстан шыгарылғанда берілетін
жәрдемақы ... ... - 1 ... 3 айға дейін орташа айлық есебімен,
жұмыс тоқтап қалғанда, жүмысшының кінәсінсіз, еңбекақысын толық мөлшерде
төлеу ... ... ... құқықтарында көрсетілген сияқты жүмыста
кәсіптік ... ... ... ... діни ... ... Еңбек кодексі бойынша еңбек ... ... ... ... мирастық шығу тегі сұралмайды, сонымен қатар діни ... ... ... ... ... ... дейін демалыс күндері деп
жарияланған.
Өзбекстан, қырғызстан, Белоруссия заңдары бойынша пайдаланылмай қалған
жылдық демалыс орнына өтемақы төлеу көрсетілген. Осы елдердің заңы ... ... ... ... ... ... ... беріледі: жұмысшы жұмысқа мас немесе наркотиктік масаң күйінде
келсе; еңбек қорғау, техника қауіпсіздігі жөнінде емтихан, сынақ ... ... ... ... ұсақ ... ... ... ұсталып
қалса.
Қысқаша тұжырымдай келе айтатынымыз, тәуелсіз республикалардың бәрінде
нарық заманының талабына сәйкес ... ... ... ... жатыр. Жаңа заманның жаңа заңдары, жаңаланған еңбек құқықтары да
болуға тиіс.
Еңбек зандарының, еңбек құқығының бұдан былай да ... ... ... ... реформаның жүргізілу бағытында жатыр. Ең алдымен сөз ... боп ... ... ... туралы болмақ. Бұрынғы 1972-жылғы
Кодекс ширек ... ... өмір ... ... ол ... ... ретіңде озінің тарихи мол ... ... ... еңбек
қатынастарын реттеп нығайтуда көптеген нәтижелі жұмыстарға қол ... ... бір ... тұра ... алға ... процесі одан әрі
жүре бермек. Қазіргі ... ... ... онда ... ... жеке ... берушілер мен жеке кәсіпкерлер көбейіп келеді.
Олардың өзіне лайық сауда-нарық зандары жүріп ... бәрі ... ... ... ... жасалуда.
Жаңа еңбек кодексі жұмыскерлердің барлық ... ... ... мен ... ... ... ... олар еңбек
шарты немесе еңбек-келісім шарты бойынша жалдамалы ... ... ... істейтін болса болғаны.
Жаңа еңбек кодексінің ... ... ... ... ... ... құқықтары мен еңбек саясында еркін ... ... ... отыр. Сонымен қатар, шағын және орта ... ... ... ... ... ... субъектілері мен бірге
кәсіподақтардың қатысуымен үш жақтық әлеуметгік әріптестік принциптері ... дами ... ... ... ... ету ... жаңа нарықтық қатынастар
талабына сай басқаша қарап отыр, ол енді ... ... ... ... ... ... мағынасында көрсетіліп отыр. Жұмыскер қай жерде
жұмыс істемесін, мемлекетгік кәсіпорыңда немесе жекеше, акционерлік қоғам
орнында ... ... ... ... еңбек заңына бағынатын болады.
Заңда еңбек құқықтары мен ... ... және ... ... ... ... деңгейінде, мысалы, еңбекшіні
жұмыссыздықтан қорғау, жұмыстан кейін күнделік немесе ... ... ... т.б. ... ... ... жумыс аптасы 40 сағатган аспауы керек Ешкім жұмые бабында
жәбірленбеу керек. Ұлты, жынысы, жасы, діни көзқарасына ... ... тең ... ... ... ... ... да талабымен санасуға
тура келеді. Меншік иесі, кәсіпкер өз талабын қояды, ... ... ... ... ал, не жұмыстан шығарма деп ешкім айта алмайды жане ол озіне
керексіз жұмыскерді қысқартьш, басқа ... бар ... ... ... ... ... ... алуға мүмкіндігі бар.
Еңбек заңдары, еңбек құқығы еңбек ... ... ... ... отырып, жұмыс күші, қол күші бар, еңбекке қабілетті адамдардың еңбек
саясында сана сезімін оятада көтере алады. Осынша ... ... ... ... ... ретінде болашаққа қулаш сермеп, жол аша бермек.
Қорытынды
Сонымен, қорыта айтқанда, тараптардың жеке еңбек және ұжымдық шарттар
негізінде белгілі бір еңбек ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы қатынастар еңбек қатынастары деп танылады.
Мемлекеттік мекемелер мен ұйымдарға қызметкер ... жеке ... ... ... ... тұлғалардың немесе өзге де жұмыс берушілерде
(кооперативте, жеке тұлғаларда) жалдану бойынша ... ... ... ... байланысты қатынастар ғана еңбек ... ... ... ... негізінде туындайтын еңбек кұқықтық қатынастарын
мердігерлік, тапсырма, ... ... және т.б. ... ... ... ... да бір нақты жұмысты орындаған адамдардың еңбекке қатысуы жөніндегі
басқа каты-настардан ажырата білгён жөн. Аталған шарттар ... ... ... ... ... пайда болады да, олар
азаматтық зандармен реттеледі. Еңбек катынас-тары мен ... ... ... практикалық маңызы бар. Өйткені, еңбек
құқықтық ... ... ... ... заңдарында белгіленген
тәртіппен жыл сайынғы еңбек демалысы ... ... ... ... кезеңге жәрдемақы төленеді және т.б. Ал азаматтық-құқықтық шарттар
негізінде тек ... ... ... ... ... ... жеке қатынастар туындайды.
Әрбір құқық катынастарында қатынастың субъектілері деп аталатын
қатысушылары болады. Еңбек ... ... ... ... танылады: азаматтар, жұмыс берушілер, кәсіподақтар, мемлекеттік
органдар.
Құқық қатынастарына қатысушылардың арасында ... ... ... бір ... мен міндеттер пайда болады.
Олай болса еңбек қатынастарын өзге құқықтық қатынас-тардан ажыратудың
мынадай үш ... ... ... олар жеке еңбек шарты негізінде нақты кәсіпорынның еңбек ... ... ... кіруімен туындай-ды;
2) еңбек қатынастары бойынша қызметкер белгілі бір ма-мандық ... ... ... ... ... ... ... өзіне алады, ал
ұйым аталған жұмыстың ... үшін ... ... ... жасау
міндетін алады;
3) еңбек қатынастарының тараптары — қызметкер де, жүмыс беруші де ... ... ... ... ... реттелетін қатынастар жүйесін екі топқа бөлуге болады.
Оның біріншісі жетекші орын алатын еңбек ... ... ал ... еңбек қатынастары-мен тығыз байланыстағы еңбек қатынастарынан бұрын,
олармен катарлас жүретш және ... ... ... ... қатынастардың бәрі еңбек қатынастарынан тысқары дербес
маңызы болмайды және еңбек қатынастары ... ... ... ... ... ... не олар ... болатын болса ғана туындай алады.
Еңбек құқығы саласындағы құқық қатынастары жүйесі мыналарды қамтиды:
— еңбек құқықтық қатынастары;
— еңбекке орналастыру жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынастары;
— қызметкерлерді кәсіптік даярлау және олардың білікті-лігін арттыру
жөніндегі құқықтық қатынастар;
— еңбектің қорғалуын және ... ... ... қадағалау
жөніндегі құқықтық қатынастар;
— еңбек дауларын қарау жөніндегі құқықтық қатынастар.
Бұл ... ... бәрі ... ... байланысты
туындайды, бірақ пайда болу, озгеру, тоқтатылу ... мен ... ... ... келтіргенімізді тұжырымдайтын ... ... деп ... ... ... ... ... ету жайында өзара
қатынастарын айтамыз. Еңбек қастынастары еңбек әлеміңде, ... ... ... ... ... ... Еңбек қатынастары пайда болу
үшін, еңбек, оның негізгі құрама элементтері белгілі бір ... ... ... үшін ... ... түседі. Еңбек процесінің негізгі
элементтері: 1) Жұмыс күші; 2) еңбек ... ... мен ... ... өнім. Осы құрал-саймандарды пайдалана отырып, оларды іске асыру
үшін адамдар өзара қатынасқа түседі. Мұны біз жәй ... ... ... онан ... ... ... ... болу үшін жәй еңбек қатынастары
құқықтық нормалармен реттелуге тиіс. Міне, ... ... ... ... ... ... тән тағы бір шарт бар, ол осы ... негізі
ретінде жәй еңбек емес, жалдамалы еңбек болуға тиіс және ... ... ... ... ... қарамай, еңбек шарты немесе еңбек келісім
шарты арқылы туындайды.
Жоғарыда  көрсетілгендей  ең бастысы  жалдамалы жұмыскерлердің  еңбек
қатынастары болып ... Одан ... ... тығыз
байланысты осы құқық ... ... ... ... оның ... ... әсер етуі ... бір бірлікпен
анықталатын құқықтық қатынастар жүйесі қалыптасады[22].
Бүгінгі ... ... ... мыналарды
қамтиды:
• еңбек қатынастары;
• ұйымдастыру-басқару қатынастары;       
• жұмысқа алу бойынша қарым қатынастар;
... ... мен ... ... ... ... қарау кезіндегі қатынастар;
• еңбек заңдылығын сақтаудағы  бақылау мен  оны қадағалау кезіндегі
қатынастар.
Барлық осы ... ... ... ... ... ... ... қатынастар  алатынын ескере кету керек-
олар құқықтық қатынастардың мүдделерін  дамытудың қызығушылығын ... сай, қай ... ... ... ... құқықтық қатынастарды  біріктіреді және
оларды анықтайды. Басқа да  құқықтық қатынастар  өзіндік мағнаға ие емес,
тек ... ... ... ... болғандықтан ғана олар өмір
сүреді, бүгінгі күні ... олар ... ... ... ... ... ... барлық  құқықтық қатынастарды  үш топқа
бөлуге болады:
• еңбекке дейін пайда болып дамитын ... ... ... ... бойынша  құқықтық
қатынсатар) ... ... ... ... ... ... ... пайда болып, қосарланып  дамитын
еңбектік құқықтық қатынаспен бірге қатынастар  (мысалы, ұйымдастыру-
басшылық құқықтық);
• еңбектік қатынастар тоқтаған ... ... ... ... ... ... ... еңбектік
келіспеушіліктер бойынша қаралатын  құқықтық қатынастар).
Еңбектік ... ... ... ол еңбек рыногында жұмыс
беруші мен жұмыскер арасанда туындайды, онда бір ... ... ... ... ... актісіне бағына отырып нақты
бір жұмыс түрін орындауға міндетті, ал келесі ... ... ... ... ... ... мамандығы бойынша, біліктілігі
мен лауазымына байланысты  жұмыспен ... оның ... ... дамытуға жеке басы мен ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл
2. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы N 251 Еңбек Кодексi
Негізгі:
1.      Уваров В.Н. Трудовое ... ... ... ... ... ... К.Н. - ... право/под ред. Смирнова. О.С. М. 1998
4.      Кагазов О. Трудовое право РК.- Алматы, ... к ... РК «О ... в РК» ... 2000
6.      Уваров В.Н. Трудовое законодательство РК – Алматы, 1999.
7.      Шеримова Н.Ш. Трудовое ... в ... и ... – 
Алматы: Даненкер, 2000.
8.      Сыроватская Л. А.  Трудовое право. - М., 2000
9. ... К.А. ҚР ... ...... 2007.
10. Айымханова Н. ҚР еңбек құқығы. – Алматы: Жеті жарғы, 2002.
11. АхметовА., Ахметова Г. ... ...... Заң ... ... Хамзин А.Ш, Хамзина Ж.А, Хамзина Л.А Трудовое право РК. – Астана:
2003
13.      Қағазов Қ.Р. еңбек құқығы., Алматы 2001.
14.      Айымханова Қ.Р. ... ... ... ... Трудовое законодательство РК в
вопросах и ответах. Алматы: ... 2000. – ... О.Т. ... ... и ... в ... труда // Право и государство, 1999. № 1 (12). – С. ... ... ... ... ... ... // ... и
государство, 1998. № 2 (10). – С. 41-43.
18.      Абузярова Н.А. Значение нормативной обоснованности правовых ... ... ... // ... и ... 1998. № 2 (10). – С. 43-45.
19.      Димитрова С.А Правовые проблемы труда и ... ... 1997. ... ... ... стран – Алматы, 2001. – 214с.
21.      Международное трудовое право. – Алматы, 2000. – 211с.
22.  Б. Бурханов. Договорное ... ... ... ... // ... ... .
Қосымша:
1.  Таранова Ю. Трудовой контракт: издержки законодательного обеспечения.
// Мир закона. С.4-7.
2.  Абузярова Н.   Обеспечение ... в ... ... ... и ... населения.-
  Алматы: Жеты жаргы.- 1997.- 169с.
4.  Куренной   Трудовое право на пути к рынку. ... ... ... ... ... С.А. ... право переходного периода: новые источники. ... и ... ... С. ... к ... о ... ... 2000.
8.  Сураганов Г Возмещение морального вреда работодателем // Труд в
Казахстане. 2000. № 7. С. ... ... ... в ... ... ... //
Труд в Казахстане. 2000. № 7. ... ... ... ... и ... в
сфере социально-трудовых отношений // Правовая реформа в Казахстане.
1999. № 3. С. ... Д. ... ... ... ... ... //
Предприниматель и право. 2000. № 6. С.16-17.
12.  Гусов К.Н, Толкунова В.Н. Трудовое право. - Москва: Юристъ, 2000.  
13.  Романкова В.А. Правовое обеспечение ... ... в ... ... - Алматы: Баспа, 2000. - 46 с.
14.  Глазкова Т., Кузярина А. Предложения для включения в коллективный
договор. // Труд в ... 2001. № ... ... ... изменение условий трудового
контракта // Фемида. 2001.  №3
16.  Кайранов А. Проблемы оптимизации коллективно-договорного ... ... Труд в ... 2000. № 12.
17.  Берешев С.  Развитие социального партнерства в Казахстане: ... ... // Труд в ... 2001. № ... ... ... ... на современном
этапе.// Труд в Казахстане. 2002. № 6.
19.  Хамзин А.            Признаки ... ... ... в современных
рыночных отношениях Казахстан/ Хамзин А. //Фемида. - 2003. - N3. - С.31-
34.
20.  Идрисова С.Б.     Роль коллективного договора в ... ... - 2003. - N1. - ... О. Рассмотрение трудовых споров в судебном порядке//Труд-
зарплата-пенсия в Казахстане. - 2003. - N8. - С.12-17
22.  Гаврилов Э. К ... об ... ... ... и ... ... ... и право. - 2003. - N5. -
С.28-34
23.  Трудовой ... ... ... в ... - 2003. - N11. - ... ... совершенствования законодательного
обеспечения/ Таранова Ю.А. //Право и государство. - 2003. - N2. - ... С.Б. ... ... прав и ... ... ... по ... праву//Право и государство. - 2003. - N3. -
С.40-45
26.  Кузярина А. Если работнику ... ... ... ... - 2003. - N1. - С.10-11;N2.-С.9. –
27.  Правовая реформа в Казахстане //Тураби. - 2003. - N1. - ... ... и ... ... ... РК ... закона. - 2003. - N2. - С.13-18;N3.-С.26;N4.-С.26.
29.  Кузярина А.         Оформление и ... ... ... в ... - 2003. - N5. - ... ... преступного нарушения
трудового законодательства//Тураби. - 2003. - N3. - С.91-99
31.  Кузярина А.         Условия ... ... при ... ... бухгалтера. - 2003. - 20-26 мая(N21).
32.  Нургалиева Е.Н.  Проблемы дальнейшего реформирования ... в ... ... правовых систем
России и Казахстана. - Междунар.сб.науч.трудов. - 2003. - С.142-145
33.  Волкова В.           Влияние ... ... ... на ... ... ... о труде//Фемида. -
2003. - N10. - С.20-23.
34.  Идрисова С.  Влияние международных ... на ... ... Республики Казахстан // Правовая реформа в Казахстане. -
2003. - N3. - С.101-105
35.  Симахина, ... ... Т. ... и практика средств массовой информации. - 2004. - N1. -
C.57-59.
36.  Линник, А.          О ... ... ... ... при ... трудовых споров // Зангер. - 2004. - N1.
- С.2-3
37.  Хамзин, ... ... ... ... в ... ... // Мир закона. - 2004. - N1. - С.23-26
38.  Гилева Н.             Восстановление работника на ... // ... ... ... - 2004. - N4. - ... азаматтық қызмет - азаматтық қызметшiлердiң ... ... ... ... мен функцияларын iске асыруға,
мемлекеттiк органдарға ... ... ... ... ... және
олардың жұмыс ... ... ... ... ... ... жөнiндегi кәсiптiк қызметi;
2) азаматтық қызметшi - Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген
тәртiппен қазыналық кәсiпорындарда, мемлекеттiк мекемелерде ... ... ... және олардың мiндеттерi мен функцияларын iске асыру және
мемлекеттiк органдарға техникалық ... ... ... ... мен ... ... ... ету мақсатында лауазымдық өкiлеттiктердi жүзеге
асыратын адам;
3) айлық ... ең ... ... - бiлiктiлiктi қажет етпейтiн
қарапайым (онша күрделi емес) еңбек ... осы ... ... жағдайда және жұмыс уақытының қалыпты ... ... ... ... ... орындаған кезде бiр айда оған төленетiн
ақшалай төлемдердiң кепiлдiк ... ең ... ... ... киiм - қызметкердi зиянды және ... ... ... қорғауға арналған киiм, аяқ киiм, бас киiм, қолғап, өзге де
нәрселер;
5) ауыр ... - ... ауыр ... қолмен көтеруiне немесе
жылжытуына байланысты ... ... не 250 ... ... күш-қуат
жұмсалатын басқа да қол жұмыстары;
6) ауысымдық жұмыс - тәулiк iшiнде екi не үш немесе төрт жұмыс ауысымындағы
жұмыс;
7) ... ... - ... қызметкерлердiң өкiлдерi, жұмыс
берушiлер (жұмыс берушiлердiң өкiлдерi), мемлекеттiк органдар арасындағы
еңбек қатынастарын және ... ... ... өзге де ... ... бойынша олардың мүдделерiн үйлестiрудi қамтамасыз етуге
бағытталған өзара қатынастар жүйесi;
8) бас, салалық ... ... ... ... әрi - ... -
әлеуметтiк әрiптестiк тараптарының арасында жасалатын, келiсiмнiң мазмұнын
және республикалық, салалық және өңiрлiк ... ... ... ... ... қамту және әлеуметтiк кепiлдiктердi белгiлеу
жөнiндегi тараптардың мiндеттемелерiн айқындайтын құқықтық акт;
9) бос тұрып қалу - ... ... ... өзге де
өндiрiстiк немесе табиғи сипаттағы себептер бойынша жұмыстың уақытша ... ... ... ... - ... ... күрделiлiгiн
көрсететiн, қызметкердiң бiлiктiлiгiне қойылатын талаптар деңгейi;
11) бiтiмгерлiк комиссиясы - ұжымдық еңбек дауын тараптарды бiтiмге ... ... үшiн ... ... мен ... ... ... келiсiм бойынша құрылатын орган;
12) бiтiмгерлiк рәсiмдерi - ұжымдық еңбек дауын ... - ... ал онда ... қол ... ... еңбек төрелiк сотында
өз кезегiмен қарау;
13) делдал - еңбек қатынастарының тараптары еңбек дауын шешу жөнiнде қызмет
көрсету үшiн ... жеке ... ... тұлға;
14) демалыс - жұмыс орны (лауазымы) мен осы ... ... ... ... ... отырып, қызметкердiң жыл ... ... ... ету немесе әлеуметтiк мақсаттар үшiн
қызметкердi белгiлi бiр кезеңге жұмыстан босату;
15) еңбек - адам мен ... ... және ... ... материалдық, рухани және басқа да құндылықтарды жасауға бағытталған
адам қызметi;
16) еңбекке ақы төлеу - осы ... және ... ... өзге де
нормативтiк құқықтық актiлерiне, сондай-ақ келiсiмдерге, еңбек шартына,
ұжымдық шартқа және жұмыс берушiнiң ... ... ... ... ... сыйақының мiндеттi төлемiн жұмыс берушiнiң қамтамасыз етуiне
байланысты қатынастар жүйесi;
17) ... ақы ... ең ... ... ... - ауыр жұмыстарда,
еңбек жағдайлары зиянды (ерекше зиянды), ... ... ... ... жалақысының сақталуына кепiлдiк берiлген«ең төменгi
мөлшерi, ... ... ... ... және (немесе) қауiптi өндiрiстiк
факторлардың әсерiне ... ... ... күшi мен қуатын қалпына
келтiруге қажеттi азық-түлiк ... ... мен ... ең ... ... ... еңбек гигиенасы - қызметкерлердiң денсаулығын сақтау, өндiрiстiк орта
мен еңбек процесiнiң ... ... ... алу ... ... шаралар мен құралдар кешенi;
19) еңбек дауы - Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... және ... ұжымдық шарттың, жұмыс берушi
актiлерiнiң ... ... ... өзгерту мәселелерi бойынша қызметкер
(қызметкерлер) мен жұмыс берушiнiң (жұмыс ... ... ... ... - халықты жұмысқа орналастыруда жұмыспен ... ... ... ... ... жеке ... қамту
агенттiгi көрсететiн жәрдем;
21) еңбек жағдайлары - еңбекке ақы төлеу, нормалау, жұмыс уақыты мен ... ... ... кәсiптердi (лауазымдарды) қоса атқару, қызмет
көрсету аймағын ұлғайту, уақытша жұмыста болмаған қызметкердiң мiндеттерiн
атқару, ... ... және ... қорғау тәртiбi, техникалық,
өндiрiстiк-тұрмыстық жағдайлар, сондай-ақ тараптардың келiсуi ... ... ... ... ... ... уәкiлеттi мемлекеттiк орган - еңбек қатынастары
саласындағы мемлекеттiк саясатты ... ... ... жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының мемлекеттiк органы;
23) еңбек ... ... ... ... ... ... -
еңбек жөнiндегi уәкiлеттi органның тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiк шегiнде
еңбек қатынастары саласындағы ... ... ... ... ... ... ... бөлiмшелерi;
24) еңбек қатынастары - Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында, еңбек
шартында, ұжымдық шартта көзделген құқықтар мен ... ... ... қызметкер мен жұмыс берушiнiң арасында туындайтын қатынастар;
25) еңбек қатынастарына тiкелей ... ... - осы ... ... ... ... мен басқаруға, жұмысқа
орналастыруға, кәсiптiк даярлауға, қызметкерлердi қайта даярлауға ... ... ... әлеуметтiк әрiптестiкке, ұжымдық шарттар
мен ... ... ... жағдайларын белгiлеуге қызметкерлердiң
(қызметкерлер өкiлдерiнiң) қатысуына, еңбек дауларын шешуге және Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... ... ... еңбек қауiпсiздiгi - еңбек қызметi процесiнде қызметкерлерге зиянды
және (немесе) ... ... ... ... болғызбайтын iс-
шаралар кешенiмен қамтамасыз етiлген қызметкерлердiң қорғалу жай-күйi;
27) еңбек қауiпсiздiгi жағдайлары - қызметкер еңбек ... ... ... ... мен ... ... еңбек қауiпсiздiгi талаптарына
сәйкестiгi;
28) еңбек қауiпсiздiгi және еңбектi қорғау мониторингi - өндiрiстегi еңбек
қауiпсiздiгiнiң және ... ... ... ... жүйесi, сондай-
ақ еңбек қауiпсiздiгiнiң және еңбектi қорғаудың жай-күйiн бағалау мен
болжау;
29) ... ... және ... ... ... нормативтер -
эргономикалық, санитарлық-эпидемиологиялық, ... ... ... ... қамтамасыз ететiн өзге де талаптар;
30) еңбек мiндеттерi - қызметкер мен ... ... ... ... ... ... ... берушiнiң
актiлерiнде, еңбек шартында, ұжымдық шартта келiсiлген мiндеттемелерi;
31) ... ... - ... ... ... ... асыруға жұмсаған,
күнтiзбемен есептелген уақыт;
32) еңбек тәртiбi - ... ... мен ... ... ... ... актiлерiнде, сондай-ақ келiсiмдерде,
еңбек шартында, ұжымдық ... ... ... ... ... ... мiндеттемелердi тиiсiнше орындауы;
33) еңбек тәртiптемесi - қызметкерлер мен жұмыс ... ... ... ... ... ... еңбек төрелiк соты - бiтiмгерлiк комиссиясында келiсiмге қол жетпеген
кезде еңбек дауын шешу үшiн ... ... ... тараптары уәкiлеттi
адамдарды тарта отырып құратын, уақытша жұмыс iстейтiн ... ... ... - ... ... ... санитарлық-эпидемиологиялық, емдеу-профилактика, оңалту және
өзге де ... мен ... ... ... қызмет процесiнде
қызметкерлердiң өмiрi мен ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық инспектор - еңбек қауiпсiздiгi және
еңбектi қорғау саласында қоғамдық бақылауды жүзеге асыратын қызметкерлер
өкiлi;
37) ... ... - ... ұйымдастыру-техникалық жағдайларында
қызметкерлердiң жұмысты орындауға (өнiм бiрлiгiн дайындауға) арналған
қажеттi ... ... ... ... және осының негiзiнде еңбек
нормаларын белгiлеу;
38) еңбектiң қауiпсiз жағдайлары - ... ... ... ... ... қауiптi өндiрiстiк факторлардың әсерi болмайтындай не олардың әсер
ету деңгейi қауiпсiздiк нормаларынан аспайтындай етiп ... ... ... ... - ... мен ... берушiнiң арасындағы жазбаша келiсiм,
бұған сәйкес қызметкер белгiлi бiр жұмысты (еңбек функциясын) жеке ... ... ... ... сақтауға мiндеттенедi, ал жұмыс
берушi қызметкерге келiсiлген еңбек функциясы ... ... ... осы
Кодексте, Қазақстан Республикасының заңдары мен өзге де нормативтiк
құқықтық актiлерiнде, ... ... ... ... ... ... жағдайын қамтамасыз етуге, қызметкерге уақтылы және толық мөлшерде
жалақы төлеуге мiндеттенедi;
40) ереуiл - жұмыс берушiмен ұжымдық ... ... ... әлеуметтiк-
экономикалық және кәсiптiк талаптарын қанағаттандыру мақсатында жұмысты
толық немесе iшiнара тоқтату;
41) ... - ... ... орындалатын жұмыстың
күрделiлiгiне, санына, сапасына және ... ... ... ... ... ... ... және ынталандыру сипатындағы төлемдер;
42) жеке қорғану заттары - қызметкердi зиянды және ... ... ... ... ... арналған құралдар, соның iшiнде
арнайы ... ... ... - ... ... ... ... жеке немесе заңды
тұлға;
44) жұмыс берушiлердiң өкiлдерi - ... ... ... сенiмхат
негiзiнде жұмыс берушiнiң немесе жұмыс берушiлер тобының мүдделерiн
бiлдiруге ... жеке және ... ... ... ... ... актiлерi - жұмыс берушi шығаратын бұйрықтар, өкiмдер,
нұсқаулықтар, ережелер, еңбек тәртiптемесiнiң ережелерi;
46) ... ... - ... ... ... қамтамасыз етуге
жәрдемдесуге арналған ұйымдастырушылық, экономикалық және құқықтық iс-
шаралар кешенi;
47) жұмыс орны - ... ... ... ... ... ... кезiнде тұрақты немесе уақытша болатын орны;
48) жұмысты тарифтеу - орындалатын жұмыстарды Жұмысшылардың жұмыстары ... ... ... ... және ... және басқа да қызметшiлер лауазымдарының ... ... ... тарифтiк-бiлiктiлiк сипаттамаларына
және ұйымдар басшыларының, ... және ... да ... ... ... ... сәйкес белгiлi бiр
күрделiлiкке жатқызу;
49) жұмыс ... - ... ... ... ... және еңбек шартының
талаптарына сәйкес еңбек мiндеттерiн ... ... ... ... ... ... ... жатқызылған өзге де уақыт кезеңдерi;
50) жұмыс уақытының жиынтық есебi - ... ... ... бiр ... ... ... кезеңдегi жұмыс уақытын жинақтау ... ... ... ... ... (ерекше зиянды) еңбек жағдайлары - белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... ... не оның ұрпақтарының денсаулығына терiс ықпалы болуына ... ... ... ... өндiрiстiк фактор - әсерi қызметкердiң сырқаттануына немесе
еңбекке қабiлеттiлiгiнiң төмендеуiне және ... оның ... ... ... болуына әкеп соқтыруы мүмкiн өндiрiстiк фактор;
53) кәсiптiк ауру - қызметкердiң өз еңбек (қызмет) мiндеттерiн ... оған ... ... ... әсер ... ... немесе қатты ауру;
54) кепiлдiктер - қызметкерлерге әлеуметтiк-еңбек ... ... ... жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге көмектесетiн
құралдар, тәсiлдер мен ... ... ... - ... еңбек қызметi процесiнде
олардың өмiрi мен денсаулығын сақтауға бағытталған ... ... ... және өзге де ... ... мен өлшемдердi қамтамасыз ету ... ... ... және ... ... сипаттайтын сапалық және сандық
көрсеткiштер;
56) қауiптi еңбек жағдайлары - еңбектi қорғау ережелерi ... ... бiр ... ... жоюға болмайтын табиғи факторлардың
әсерi қызметкердiң жарақаттануына, ... ... ... ... ... немесе улануына әкеп соқтыратын, соның
салдарынан ... ... ... немесе тұрақты айрылуы,
кәсiптiк ауруға шалдығуы не өлiмi туындайтын еңбек жағдайлары
57) қауiптi ... ... - ... әсер етуi ... уақытша немесе тұрақты айрылуға (өндiрiстiк жарақатқа
немесе кәсiптiк ... ... ... әкеп ... ... ... қоса ... жұмыс - қызметкердiң негiзгi жұмысынан бос уақытында
еңбек шарты жағдайында тұрақты, ақы ... ... ... орындауы;
59) қызметкер - жұмыс берушiмен ... ... ... және ... ... ... ... тiкелей орындайтын жеке тұлға;
60) қызметкерлер өкiлдерi - кәсiптiк одақтардың, олардың бiрлестiктерiнiң
органдары және (немесе) қызметкерлер уәкiлеттiк ... өзге де жеке ... ... ... мереке күндерi - Қазақстан Республикасының ұлттық және мемлекеттiк
мереке күндерi;

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қылмыстық атқару-құқығы» пәнінен лекциялар37 бет
Азаматық іс жүргізу құқығы33 бет
Талап қою арқылы іс жүргізу34 бет
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет
Қылмыстық іс жүргізу және тоқтату23 бет
Қазақ халқындағы жүзге кірмейтін субэтникалық топтар: тарихи-этнографиялық зерттеу70 бет
ИТБАЛЫҚТАР ТҰҚЫМДАСЫ (Phocidae)4 бет
Иық белдеуі және қолдың еркін қозғалатын бұлшық еттері мен шандырлары7 бет
Кәсіпкерлік. Дәрістер жинағы56 бет
Кәсіпкерлердің құқыққа қарсы бейім мінез-құлықтарының алдын алу мәселелері146 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь